Skip to main content

Full text of "Chilidúgú, sive, Tractatus linguae chilensis"

See other formats


Gougle 



This is adigital copy of a biK)k ihal was presLTVvd for guiiLTalions on library sIil-Ivl-s ru-lbre il was carefully scaniiL'd by Googlu as parl of a projccl 

to makc thc world's books discovcrablc onlinc. 

Il has survivcd long L-nough for llu- copyrighl lo cspirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is onc that was ncvcr subjccl 

to copyrighl or whosc lcgal copyrighl Urrn has cxpircd. Whcthcr abook is in thc public dornaiii may vary country tocountry. Publicdomain books 

arc our gatcways to thc past. rcprcscnting a wcalth of history. culturc and knowlcdgc thafs oftcn dillicult to discovcr. 

Marks. notations and othcr margiiialia prcscnt in thc original volumc will appcar in this lilc - a rcmindcr of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and linally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with librariL-s u> digili/L- public doniain niaUTials and niakL- Uiltii widcly acccssiblc. Public doniain books bclong to thc 
public and wc arc mcrcly llu-ir cuslodians. Nl-vltiIil-Il-ss. this work is cxpcnsivc. so in ordcr to kccp providing ihis rcsourcc. wc havc takcn stcps lo 
prcvcnt abusc by coninicrcial parlics. iiicIliJiiil: placing: lcchnical rcstrictions 011 automatcd qucrying. 
Wc alsoasklhat you: 

+ Make non-commerciai u.se ofthefilvs Wc JcsigncJ Googlc Book Scarch for usc by individuals. and wc rcuucst thal you usc thcsc filcs for 
pcrsonal, non-commcrcial purposcs. 

+ Refrain from mttomutvil qtterying Donot scnd autoniatcd uucrics of any sort to G(K>glc's systcni: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation. optical charactcr rccognition or othcr arcas whcrc acccss to a largc aniount of tcxt is hclpful. plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
uscofpublic domain matcrials for thcsc purposcs and may bc ablc to hclp. 

+ Maintain attribittion Thc Googlc "watcrniark" you scc on cach lilc is csscntial for inforiiiiiig pcoplc about this projcct and hclping thcm lind 
additional maturials ihrough Googk' Uook Scarch. Pk-asL- do not rcmovc it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc. rcmcmbcr that you arc rcsponsiblc for cnsuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a b(K>k is in thc public domain for uscrs in thc Unitcd Statcs. that thc work is also in thc public domain for uscrs in othcr 
courilrics. Whclhcr a book is slill in copyrighl varius from counlry lo counlry. and wl- can'l offcr guidancL' on wliclhcr any spucilic lisl' of 
any spccilic biK>k is allowcd. PkasL- do not assumc that a b(K>k's appL-arancL- in Googlu Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhcrc in thc world. Copyrighl iiilriiigciiicnl liability can bc quitc scvcrc. 

About Google Book Search 

GooglL-'s niission is lo organi/c thc world's information and to makc it univL-rsally accL-ssibk- and lisl-1'uI. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovLT Uil' world's books wlulc liclpniL! amhors aiid publishurs ivacli ncw audiuncus. You cau scaivli Lhrough llic liill lc\l of ihis book on llic wcb 
al |--.:. :.■■-: / / bQQkj . qooqle . com/| 




•■y 



V 



B#" 



flOTTTO AMTOTPA R PQ* a 



HARVARD UNIVERSITY 




LIBRARYOFTHE 
PEABODY MUSEUM OF AMERICAN 
ARCHAEOLOGYAND ETHNOLOGY 

SAMUEL KIRKLAND LOTHROP 

BEQUEST 



Received June 9, 1966 




\ 



A 



ciiii.iDicr 

SIVE 

TRACTATUS . 

LINGUAE CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI HAVESTADT. 



EDITIONEM NOVAM IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr. julius platzmann. 

volumen i. 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI 
MDCCCLXXXIII 



/ / 



CHILIDUGU 

SIVE 

TRACTATUS 

LINGUAE CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI HAVESTADT. 



EDITIONEM NOVAM IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr. julius platzmann. 

volumen i. 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G, TEUBNERI 
MDCCCLXXXin 



r>» 



W-1> *=». Pu v*i<te 



c 






lipsiae: typis b. g.teubneri. 



CHILIDUGU 

RES CHILENSES 

VEL 

Defcriptio Status tum naturalis, turn ci- 

vilis, cum moralis Regiti populique Chilenfis, 

inferta fuis locis perfe&ae ad Chilenfem 

Linguam ManuduAioni, 

DEO O.M. 

MULTIS AC MIRIS MODIS 

JUVANTE 

opcra , iumptibus , periculisque 

BERNARDI HAVESTADT 

Agrippinmfis quondam Provinciae Rheni Inferioru pris 

nmin Horfanariae in Weftphalia, deinde in Americce Me= 

ridionalis RegnoChilenri e Societate JESU Miffionarii. 

T O M U S I. 




Monafterii Weftphaliae Typis Afchendorfianis, 



FA CUL TAS SPECIALIS. 

Tra&atum de lingua Indorum * in Chi- 
lenfibus Provinciis habitantium & 
do&rina Chriftiana iis tradita fcriptum 
k R* D* Bernardo Havestadt Colonien- 
fi quondam Miffionario in diftis terris 
Indicis , dum facra Evangelici operarii 
fun&ione cum aliis Societatis JESU fa- 
cerdotibus linguae illius peritiam acquifi- 
vit , & praedicatione aliisque exercitiis 
perfecit , fcriptum , ac deinde diligenti 
opera expolitum imprimendi Facultatem 
concedo. 

23. Martii 1775» 

J. G. Kauffmanns , S. Th. D. 
Curiae Archi-Ep. Sigillifer Major 
& Librorum Cenfor Ordinarius, 
Canonicus ** S. Mariae in Capi- 
tol. & ad gradus mpp. 



* Prior hujus Iibri Titulus crat ; Chilidugu sive Tra: 
ftatus de Lingua feu Idiomate Indo-Chilenfi. 

** Modo ad S» Gereonem, nec non Examinator fyno= 
dalis , atque Emeritus Univerfitatis Colonienfts 
p. t. Reftor perquam Magnificus. 



Habet autem Lingua Chilenfis quam 
plurima omnino prseclara, rara Sc in- 
audita : unicam nempe Declinationem, 
Conjugationem unicam, & utramque per- 
facilem & obviam; unicum genus, nullum 
Nomen aut Verbum anomalum; Regu- 
las non nifi univerfales ac fine exceptione , 
atque femper eadem vox paucis literis 
mutatis, demptis aut adje&is, agit vices & 
fubftantivi, & verbi, & adje&ivi, Sc ad- 
verbii; adje&isque vel infertis variis & 
feepe permultis Particulis format omnia 
& qusecunque fua compofita , nec raro 
fenfum integrum & bene longum: 

Unde fit, ut Lingua Chilenfis fit Lin- 
gua multo facillima; & tametfi Barbaro- 
rum, non folum non barbara; fed aliis 
Linguis tanto melior ; ut ficuti montes 
Andes aKos montes; ita hsec alias Lin- 
guas ufque eo fuperemineat ; ut qui callet 
Chilenfe Idioma, alias Linguas velut e fpe- 
cula longe infra fe defpiciat , clare paten- 
terque agnofcens quantum fit in illis fu- 
perflui, quam multa quoque defint, &c. 
&c.& quam jure merito unicuique non 
Chileno exprobrari pofit: 

Si tua Lingua bona eft , tamen eft prae- 
ftantior illa Lingua Chilena , brevis quam 
docet ifte liben vide. P. 5. fub finem. 






© & s® 



se 



CHILIDUGU 

PARS PRIMA: 

Chilenfis Linguae Grammatica. 

PARS SECUNDA: 

.Indiculus univerfalis R, P. Pomey Soc. JeAi 
in Linguam Chilenfem translatus , additisque 
exemplis quam plurimis ad facilius addifcen- 
dum au&us. (a) 

PARS TERTIA: 

Catechifinus in profa & verfti. 

PARS QUARTA. 

Voces Indicae ordine alphabetico, adje&is 
numeris, ubi fingulae plenius & copiofius ex- 
plicantur. (b) 

PARS QUINTA: 

Voces latinae eodem ordiue, & adje&is 
numeris. 

PARS SEXTA: 

Notae Muficae ad canendum in Organo 
cantiones Partis tertiae a n. 650. ufque ad 
n. 676, 

PARS SEPTIMA: 

Mappa Geographica cum Diario &c, (c) 

INDEX 

(a) Haec Toraus. I. (b) haec Tomus II. (c) haec 
Tomus IIJ 



INDEX CAPITUM 

PARTIS PRIM^ 



Dedicatoria. 

Caput i. de literis earumque pronuntiatione 

a n. i 

Cap. 2. de Nomine. 6 

Cap. 3. de Pronomine. 13 

§. i. de Pronomine priraitivo. 13 

§. 2. Pronomina derivata, 24 

Cap. 4. de Verbo. 32 

§. 1. de Verbo absque negatione & Tran- 

fitione. 32 

§.2. de Verbo Paflivo. 96 

§. 3. de Verbo Negativo. 104 

§. 4. de Verborum Tranfitionibus. 1 x 8 

Tranfitio ad primam. 119 

Tranfitio ad fecundam, 150 

Secundus modus Tranfitionis imae 

ad 2dam. 173 

Tertius modus imae ad 2dara« 174 

Tranfitio ad tertiam. 175 

Alius modus Tranfitionis ad 3tiam. 181 

Tranfitio Reciproca. 185 

Alius modus Tranfitionis imae ad 

2dam. 187 

* 3 Cap. 



g % ;® 

Cap, 5* Literae & particulae , quaB verbis 
additae , aut infertae , eorum fignificatio- 
nem extehdunt, mutant, aut aliteraffi- 
ciunt. 191 

Appendix de Verbo Pin. 234 

§. 1. Variae fignificationes Verbi Pin. 235 
§, 2. Conftru&io Verbi Pin, 237 

Cap. 6. de Relativis & Interrogativis. 263 
Cap. 7. de Comparativis & diminutivis. 269 
Cap, 8. de Conftruftione Nominum , Ver- 

borum, participiorum , &c. 274 

Cap. 9. de Adverbiis. 286 

§. 1. Regulae formandi adverbia. 287 

§. 2. deadverbiis, quae adverbiis lati- 

nis refpondent. 288 

§. 3. de adverbiis Linguae Chilenae pro- 
priis. 289 

Cap. 10. de Praepofitionibus. 290 

Cap. n. de Conjun&ionibus, 291 

Cap. 12. de Interje&ionibus. 292 

Cap. 13. de Particulis expletivis & exorna- 

tivis. 295 

Cap. 1 4. Idiotifmi feu modi loquendi Lin- 

guae Chilenae proprii, 296 

Cap. 15. de accentu & orthographia. 298 

Epiftola. 299 

INDEX 



_J 



INDEX PARTIS SECUND^ 
SEU INDICULI UNIVERSALIS. 



Pars prima de mundo ejusque partibus 


• 


t*raenotanda. 


300 


Mundi creatio. 


301 


Cap. i. de Mundi partibus. 


309 


de coelo Empyreo. 


3" 


de Firmamento & Aftris. 


320 


Planetae. 


333 


Cap. 2. de Aere, 


344 


Meteora ignea. 


345 


lucida. 


346 


aquea. 


347 


Cap. 3. de igne. 


349 


Cap. 4. de terra. 


356 


Animalia terreftria. 


361 


domeftica. 


362 


belluae filveftres. 


373 


ferae feu animalia ferocia. 


375 


ferpentes. 


376 


amphibia. 


377 


infe&a. 


378 


volucres. 


379 


aves aucupes. 


380 


praedatrices. 


38i 


no&urnae. 


382 


ofcines feu canorae. 


383 


aquatiles. 


384 


* 4 vo- 



9 # tt 




voraces, 


385 


efcariae. 


386 


indolis ab aliis diveriae. 


387 


infe&a volucria. 


388 


avis partes & membra. 


389 


Pifces. 


392 


pifcis membra. 


394 


Arbores. 


397 


fru&iferae. 


398 


non fru&iferae. # 


399 


arbufta. 


401 


partes arboris. 


403 


plantae. 


406 


frumenta. 


407 


legnmina. 


408 


herbae hortenfes. 


409 


Omplicia. 


410 


Machiorum medicantium cantiunculae. 


411 


agreftes herbae. 


412 


flores. 


415 


colores. 


4i7 


metalla. 


420 


foffilia. 


423 


lapides. 


425 


Cap. 5. de aqua. 


428 



Pars fecunda. 

De Homine ejusque partibus. 434 

partes exteriores humani corporis. 436 

partes internae : offuariae, 454 

car- 



s # S 



carneae, 


455 


cartilagineae , 


456 


humores, 


457 


excrementa. 


458 


quinque fenfus corporis. 


459 


dotes humani corporis. 


461 


vitia humani corporis. 


462 


vitia gravia. 


463 


de veftibus. 


466 


veftes muliebres. 


469 


mundus muliebris. 


472 


de re cibaria. 


474 


potio. 


477 


de anima : illius facultates virtutesque. 


480 


vitia. 


483 


animi motus. 


486 


flagitia, quse vitiorum cupiditatumque 


effrenatarum effe&us funt. 


489 


Pars tertia. 




De Civitate ejusque partibus. 


492 


Cap. i. de incolis Civitatis; 




aetatis differentia. 


495 


diverfitas conditionum. 


498 


Cognationum varii gradus. 


5oi 


Affinitatum varietas. 


504 


modi & formulae. 


506 


falutandi & valedicendi. 


- 506 


falutandi per alium. 


507 


* 5 


pe- 



© # ;© 



petendi , colloquendi. 


50» 


. min», comminatio. 


509 


juramenta. 


510 


. execrationes, imprecationes. 


5»» 


excufationes. 


512 


Nomina, cognomina. 


5«3 


mutuae inter homines rationis diverfitas 


5*4 


Cap. 2,de domo ejusque partibus 


517 


domfts fupellex. 


520 


Cap. 3. de Templo & rebus facris. 


523 


Cap. 4. de Forenfi Curia, 


525 


Reorum fupplicia. 


5*& 


Cap. 5. de re militari. 


531 


Cap, 6. Scientiae : Medicina, 


534 


• Aftronomia , 


539 


Arithmetica , 


544 


Statica. 


55» 


Geometria, • 


554 


Nautica. 


557 


Mufica, 


561 


Mechanica. 


565 


Artes liberales. 


570 


Notandum. 


574 



1NDEX PARTIS TERTIjE , QVJE EST CATE* 
CHISMUS IN PROSA & VERSU. 

Caput 1. Preces: per fignum Crucis. 575 

Pater nofter. 576 

Ave MARIA, 577 

Credo. 578 

Decalogus. 579 



Quinque praecepta Ecclefiae, 580 

Septem Sacramenta. 581 

AAus Contritionis. 582 

Salve Regina. 583 

Lnterrogatiunculae Catecheticae. 584 

Cap. 2. Tres fermones, quibus diAae Ro- 

gatiunculae acclarantur. 585 

Serxno primus, quo explicantur tres 

primae quaeftiunculae. 586 

Sermo 2dus fuper quartam, 5. 6. 7. 8. 

9. 10« & 11. interrogationes. 591 

Sermo tertius fuper interrogatiuncu- 
lam 1 2. & reliquas. 603 

Cap. 3. fermo quartus fuper interrogatio- 

nes 12. 13. & i4tam. 615 

Cap. 4. Praxis adminiftrandi Indis Chilenfi- 
bus Matrimonium. 

Examen. 630 

Proclamationes. 6 3 1 

Cap. 5. de Sacramento Poenitentiae. 634 
Ratio interrogandi accedentem Indtun 
Chilenfem ad Pcenitentiae Tribunal. 635 
Cap. 6. de fanftif. Euchariftiae Sacramento. 
§. i, de Communione Infirmorum feu 

facro Viatico. 636 

§. 2 de Sacramento extremae Unftionis. 638 
§. 3 Do&rina de Ssmo Euchariftiae Sa- 

cramento. 639 

Praeparatio ad facram Communionem. 639 
Oratio ante facram Communionem, . 640 



& * 



Gratiarum a&io poft facfam Commu 

nionem. 64 1 

§. 4. de Sacrofan&o Miflae Sacrificio. 642 
de Ssmo Rofario. 643 

Cap 7. de Sacramento Baptifmi. 644 

Cap. 8. de Confirmationis Sacramento. 646 
de Sacramento Ordinis facri. 647 

Cap. 9. de a&ibus Fidei , fpei & charitatis. 648 
Cap. 10. Catechifmus in verfu: Credo. 650 
Pater nofter. 655 

Decalogus. 656 

de Ssmo JESU Nomine. 665 

ad Ssmam Euchariftiam, & fimul de 

immaculata B, V. M. conceptione. 657 
Scitu neceifaria neceffitate medii. 658 
Varii a&us Contritionis. 65 9 

Attritionis & Contritionis fimul. 663 

Cantio P. Ludovici de Baldivia de pue- 

ro JESULO. 665 

Salve Regina. 666 

Omni die dic MARLE. 667 

de S. Jofepho. 668 

ad S. Angelum Cuftodem. 669 

de animabus in Purgatorio. 670 

Modus mane furgendi & de bona inten- 

tione. 672 

Cantanda in adventuPr&fidis, Epifcopi, 
R. P. Provincialis &c. 673 

In Comitiis generalibus. 675 

Verfus Latini. 



8 * S 




DEDICATORIA SANCTISSIMiE VIRGI- 
NIS MARJLE NOMINI. 

Hunc TraQatum, O DEIpara Virgol 
Hifpaniee DEO juvante a me confcriptum, 
fandiffimo Diviniffimoque JESU dile&if- 
fimi Filii Tui Nomini jam ab anno 1765. 
dedicavi: Hunc eundem ab eodem mefervo 
Tuo Mancipioque , eodem favente Numhte 
nunc redditum Latine ; cui potius quam 
Tuofanao, <¥post jESUNomenfan<Uiffi- 
mo Nomini dicetn, dedicem, confecrem? 

JESUS Fi/ius Tuus Homo efi; at Ho- 
mo-DEUS: Tu affe&u ac Patrocinio U- 
niverfi generis humani es Maier, & Maier 
viea ; at fimul generatione , qua JESUM 
Virgo peperifli; es DEIpara: JESUSfai- 
vatoris Nomen efl , quod qui invocaverit, 
falvus 



;® % S! 

falvus erit : MARIA Salvatoris Matris 
eft Nomen Jiellam Jignificans ; quam qui 
femper refpexerit ; falutis portum inve- 
niet : fESUM inclamantes falvi erunt : 
MARIAM ut par efi , invocantes , JEfus 
falvos faciet: yEfum legimus feciffe MA- 
RLE Nomine intercedente ; quod folo fuo 
Nomine invocatus non fecerat: nam fic 
Filius Matrem vult honorare: JESUS fui 
Myfiici corporis , quod est Ecclefia , caput 
efl ; sed hujus fui Myfiici corporis , MA- 
RIAM vult ejfe collum ; eo quod omnia nos 
vult habere per MARIAM: Pharao Ite, 
aiebat y ad Joseph: JESUS nos mittit ad 
MARIAM; Optimus Filius ad optimam 
Matrem ; ut Mater Jic a Filiis honoretur. 

JESUS efi Luminare majus , ut prce- 
fit diei: MARIA Luminare minus, ut prce- 
fitno&i: yESUSverusDEUS cultuLatrice 
in Ccelo dr* in Terra jure merito colitur & 
adoratur: MARIA Deipara y eflfola^ quce 
cultu Hyperdulice ( uti cceleflis Curice ccete- 
riAulici <5r Minifiri cultu Dulice )jure ?ne- 
rito colitur dr* honoratur : yESUS efifolfe 
ipfoLucenSyfu/genSyfovens: MARIA JE- 
SUDEI&fui Filii lucet iftdget ifovetque 

Lu- 



g * ^ 

Lumine; atque ita lucet , /utget , /ovet ; ut 
cui MARIA in hac mundi no&e non luxe- 
rit , /ulferiique , quem MARIA non /ove- 
rit , te/le D. Bernardo ac communi SS.PP. 
teternum pereaU 

Eja ergo o Deipara , o Mater mea , o/em- 
per Virgo immaculata! immaculata, quan- 
do es concepta ; dr* ab originali labe , ob prce- 
vi/a /ESU Ckri/ti merita, cujus prceele&a 
ab omni retro ceternitate , /utura eras pu- 
ri/Jima Mater ; /ui/ii prce/ervata : (a) d* 
immacuiata , quando DEUM verum ve- 
ra DEI Mater Virgo concepi/ti ; & in 
partu , (5r* po/t partum /emper Virgo per- 
manfifiu 

Eja ergo , inquam , DEI Satuatoris 
noftri sandi/fima , Clementi/fima , puri/fi- 
ma atque multo dulci/fima Materl Hoc 

(a) Uterque & JESUS & AfARIA peccati Originalis 
ell expers , attamen longe diverfo refpectu : nam JESUS 
Chriftus eft ipfe Redemptor Homo=DEUS, qui qua Deus 
ab aeterno genitus a Deo Patre absque Matre \ Sc qua Ho; 
mo in tempore natus ex Maria femper Virgine absque 
Patre: non defcendit ab Adamo generatione ordinaria J 
MARIA autem JESU ChriiU Redemptoris HorainisiDEI 
vera Mater , ab Adamo generatione ordinaria defcendens; 
ob pnevifa ab seterno infinita JESU Chrifti Redemptoris 
Hominis-DEI, DEI & fui Filii merita , eft a DEO ab 
aterno a labe peccati originalis prxfervata. 



^ * ^ 

per yESU Nomen , cui Hifpanice a nie 
fcriptum fcis tot jam annis fuiffe dicatum 
hoc opufculum ; idem nunc Latine a tne red- 
ditum , Tuoque dedicatum Nomini , gute/b 
refpicere , fufcipere ac admittere non dedi- 
gneris : fit totus Tuus hic Tra&atus , uti ip- 
fe Tuus esse cupio ; atque utfim 6* nunquam 
non fim ; per utrumqne Nomen oro , rogo , 
obfecro etiam atque etiam , iterum iterum- 
que. Geifice (b) 9. O&obris 1772. 

O fan&iflima femper Virgo MARIA! Tuus o 
DEIpara femper ab Originali n&volmmaculata 

Servus , Cliens & Mancipium' BERNARDUS HAVE- 
STADT e Societate JESU DEI Patris & veftri Filii: DEI 
Patris, qua DEUS eft ; veftri , verae DEI Matris , qua 
Homo-DEUS eft. 

(b) Vocabatur etiam domus Spiritus , Arx Geiftana , 
Collegium Soc. Jefn ac domus tertiae Probationis: diftat 
Monafterio Weftphalias quatuor circiter leucis germ. verfus 
Orientem in hyberao folftitio. Fundator V. P. Mauritius 
de Biiren, qni ibidem obiit, at hic Monafterii ante aram 
maximam honorificentiflime fepultus fuperpofita fepulchro 
eleganti artificio lamin& asrea, quae praeter Familiae infignia 
habet, quse fequuntur: R. P. Maurithis de Buren olim Ca- 
merae Imperialis Praefes , NobiKum Dommorum & Baro- 
num in Beren &c. uhimus fpem Familiae Deo generofe obs 
tulit, in Societate Jesu piiflime mortuus Geiftse anno 
MDCLXI. VII. Novembris, duorum Societatis JefuColle* 
giorum feu domuum Fundator munificus, plurium Kbero 
lis Benefador, cujus Corpus feb hoc lapide ad seterna prae*- 
mia redfturam exfpeftat animam. Bene precare Leftor & 
dic Requiem seternam donaEi Domine. JEtas omittitnr, 
obiit autem , ni iallor , fexagenario major , quadragena* 
rius ingreflus Societatem. 




CHILIDUGU 

PARTIS PRINLE SEU GRAMMATICiE 
CAPUT PRIMUM 



LITERIS EARUMQUE PRONUNTIATIONE. 

i . A a. b. c. c. ch. d. e. f. g. 9. h. i. j. k. 1 11. 11. 
m. n. n.* o. p. q. r. t s. 1. 1. u. v. u. u. x. y. z gue, 
gui. que. qui. 

Difficultas omnis ac differentia Idiomatis 
Indo - Chilenfls ad alias Hnguas, potiflimiim 
conflitit in hisce literis: b c. ch. g. 3 j. II. n. 
r. t. u. u. x. z. ex quibus foliim fex funt pro- 
priae Idiomati Chileno; reliquas autem ac- 
ceptce mutuo a lingua Hifpana: nam cum 
ex vocibus Idiomatis Indo- Chilenfis com- 
plures fint Hifpanse , quamvis plerumque 
corruptae ; illarum fcilicet rerum , quse ante 
Hifpanorum adventum, in Chilenfl Regno 
nefciebantur : propterea etiam more Hi- 
fpano videntur pronuntiandse : & Indi Chi- 
lenfes ita eas revera pronuntiant. 

A Su- 



2 *%*%<& 

Superatur haec difficultas pronuntiando 
literam primam, quse eft B. eodem modo 
quo profertur V confonans ; nam ab Hifpa- 
nis b fcribitur indifferenter pro v. confona ; 
& viciffim altera pro altera; eandemque ot>- 
tinet pronuntiationem. Hoc autem verum 
effe, id argnmento eft, quod foepenumerd 
ambae in eadem di&ione reperiantur E. g\ 
Sabana & Savana; Syndon: Sabio & favio^ 
fapiens : & fimihter rn aliis, Unde illud : 
Felices Hifpani , quorum bibere vivere eft : 
& cum Hifpanus Germano objiceret eum 
pro DEUM verum ex DEO vero, dicere : 
DEUM ferum ex DEO fero; hic prompte 
refpondit : & vos Hifpani dicitis DEUM 
viventem, bibentem in fsecula faeculorum. 

Altera quse eft <; Hifpanis di6ta c con ce- 
dilla\ feu c cum c parvo; prseponiturque 
duntaxat vocalibus a, o & u; valet tantun- 
dem ac c vulgare pofitum ante e & i\ aut 
quantum s; eftque illud quod Galli habent 
in gentili fuo vocabulo Frangois , ubi illud 
( aequipollet literse s. Falluntur, qui dum 
fcribunt hifpanice , ponunt hoc f ante e vel 
2'; cum planfe fit ibi fupervacaneum. 

Tertia eft ch % quae efFertur ut a Germa- 
nis tfc^ feu tfch, ita ut extremum lingnae 
oris palato illidatur , ac dentes labiaque ma- 
gis comprimantur , quam in fonando ch 

Gallo- 



Gallorum : veluti mucho , multum ; mucha- 
cliOj adolefcens; quae leguntur ac fi fcri- 
ptum eflet: mutfcho , mutfchatfcho. 

Quarta in ordine eft g ante e vel i 9 quae 

quemadmodum & j Hifpanis jota; imo & 

x , Hifpanis diftum equis vel ecqs ; pronun- 

tiantur ferme ut h, nam licet Hifpani non 

agnofcant h literam: at habent ejus fonum 

& afpirationem , eamque fatis fortem, nec 

in folo g , fed ut diftum , etiam in j & x : 

& in x quidem, junfto vocalibus: uti patet 

in di&ionibus, quae tribus hisce literis in- 

difcriminatim fcribuntur E. g. tigeras, tije- 

ras , tixeras ; forfices : trabajo , trabaxo , tra- 

vaxo; labor: quae pronunciantur uti a Ger- 

manis legitur: tiheras , trabacho. 

2. Quinta litera eft g Indo-Chilenfe; 
quod effertur ng : E, g. qe oculus; dic nge: 
fneliq>e ; quatuor oculi / confpicilia ; melingei 
duQun, loquor ; dungun. Uude quando 
vox praecedens g particulare (fic enim eft 
appellandum , ut diftinguatur a g hic fu- 
pra) defmit in vocalem; haec vox pronun- 
tiabitur haud fecus, ac fi cum fequente ef- 
fet eadem vel compofita. E, g. Senor JE- 
SU Chriflo DIOS $ei, che %ei cai; Domi- 
nus JESUS Chriftus & DEUS eft & Homo: 
enuntietur : Senor JESU Chrflo DIOS 
qei, Chengei cai. 

A 2 Sexta 



4 •$&$<#• 

Sexta eft geminum 11 quod Hifpanis & 
Chilenis commune eft ; & pronuntiationem 
obtinet, qualis in vocibus gallicis depre- 
henditur habentibus i ante //; ut fille , pa- 
reille , bataille , & fimilibus aliis. Verum 
notatu dignum ; quando vox Hifpana vel 
Indo-Chilenfis incipit ab 11; non illud ac- 
cipiendum perinde ac fi haberet i praepofi- 
tum fibi : quin potius imaginari oportet , 
quo fono poffit enuntiari feparatum ab iflo 
i. E. g. llamma , flamma ; llaga , plaga ; llechi, 
&c. non exprimentur, veluti fi haberent t 
ante fe ( nam fic diceretur E. g, illechi tribus 
fyllabis; cum tantum duae fint) verum di- 
videndo vocem gallicam fille in duas partes 
hoc pafto: fi-lle\ promptifiimum fuerit ap- 
prehendere fecundam partem (intellige fo- 
num ipfius ) & apphcare di&ionibus Chile- 
nis & Hifpanis , quae inceperint ab ifto // 
ante vocalem quamcunque. 

Septima eft n* vocata n con tilde , hoc eft 
n cum titulo vel figno; aequipollcns gallico 
gn in his vocibus campagne , montagne : fit 
exemplo fenor , quod legitur feignor. 

O&ava eft r , quod raro occurrit , & 
forti valde fono praeditum veluti erre : & f 
ut ej/e. 

Nona eft t quod aequivalet ch. V. fupra, 
nam in nullo differt. 

*" 3. 




<&> @ e&» 5 

3. Decima eft &, quod pronuntiatur ut 
i vel ut u Gallorum: vel pronuntia u lati- 
num & ordinarium; uti in hac voce cucu- 
lus , apertis labiis at dentibus claufis. Sed 
NB quod iftud & particulare pofttum ante 
vocalem fonet ficut apud Hifpanos y in 
hac voce maybr : aut uti apud Germanos 
praefertim Colonienfes g vel g in hac di&io- 
ne gegeben, & quando ita fuerit pronun- 
tiandum; notabitur circumflexo E. g. relile, 
feptem ; lamuen , foror ; dic relye vel relq/t ; 
lamyen vel lamqm. NB Quoties u particu- 
lare eft ultima di&ionis litera, & notata cir- 
cumflexo; pronuntiandum erit uti h in his 
vocibus ah , vah. Et fi voci terminatae in . 
w, ut fiat verbum, in fine addatur n; ma- 
nente circumflexo prdnuntiabitur ut apud 
Hifpanos y ; & apud Germanos , praecipue 
Colonienfes, g. E. g. nati, defcenfus; nailn, 
defcendo: na&page, defcende; profertur; 
nah, nayen vel noQexi; nahpange. NB 3tio. 
U particulare , quod femper & ftUt natur^. eft 
breve ; multoties omitti, vel folum fcribi 
accentu: atque idem accidit literae e ante / 
vel n. E g. d%u , res ; mtn , foliim ; mlen, ad- 
fum : lege : dungu , muten , melen. 

Undecima eft x ante vocalem, & pro- 
fertur aliquanto durius magisque quam jota; 
licet inter ipfas alioqui magna fit cognatio; 
nifi quod litera x eft magis gutturalis, Ob- 

A 3 fer- 



6 *%* B <& 

ferva quando x occurrit in di&ione com- 
pofita cum ex , tunc eam retinere genuinam 
fuam pronuntiationem , ut Excellencia , ex- 
cepto : quamvis non defmt ex Hifpanis , 
qui legant, fcribantque efcellencia : efcepto* 

Duodecima & poftrema eft z, quse inter- 
dum fonat afperius quam c, aut s; & quafi 
Gallorum z, fcepius tamen fonum obtinet 
eundem cum g\ & Hifpani fcribunt pro- 
mifcue E. g. hager pro hazer ; facere .• lten~ 
go pro lienzo ; linteum: Quanquam illud z 
rn diftionis fine pofltum, nihil omnino dif- 
ferat ab f finali ; excepto quod efFertur cum 
tono gravi E. g. Suarez , Vafquez , Marti- 
nez.&c. dicatur Suares, Vafques, Martines. 

Quod ad reliquas literas attinet; nullum 
reperio pronuntiationis difcrimen a lingua 
Gallica vel ab aliis: tantum q profertur ut 
cou ; non cu , ficut apud Gallos, Addo quod 
Hifpani confonantes non geminant praeter 
l & r; & aliquando m, ante quod praemit- 
tunt frequentius n , ut enmendar pro ern- 
mendar- 

Nec fuerit abs re hic admonere gn Hifpa- 
num & per confequens etiam Indo-Chi- 
lenfe , non efferri ad modum gn Gallici; 
nihil enim hac ratione difcerneretur ab n; 
fed ita quafi g feparatum effet ab n. E. g, 

digno, 



digno , legatur dig no ; dignus : quin etiam 
Hifpani non raro excludunt g fcribentes di- 
no pro digno ; Jinificar pro jignificar* Prae- 
terea Hifpam nunquam ufurpant / ubi vim 
habet eandem cum c ; ut in his vocibus : 
gracia, intencion, paciencia, aliisque: non 
enim reperies t ante i propterea , quod ipfum 
/ perpetuo fonat qualiter in di&ionibus 71- 
rano , Tiberio , Titiro , & confimilibus. 

Habito fermone de fimplicibus literis, 
praetereunda non eft pronuntiatio fyllaba- 
rum gtie & gui; que & qui\ cum non pro- 
ferantur ut apud Germanos ; fed proprie 
ficut apud Gallos ; & quemadmodum Itali 
fcribunt ac enuntiant ghe & ghiipro gue & 
gui: item che y chi pro gue guu Neque eft 
ulla exceptio de que & qui ; at vero de gue 
omnino; in quo expreffe percipitur u; ficut 
aguelo, avus; ciguena, ciconia; aguero, au- 
gurium; verguenza, verecundia; &c. pro- 
nuntia, agu-elo, &c. De gui non obferva- 
vi quod excipiatur prseter arguyr ; quod 
fcribitur per ypfelon, & effertur velut ar- 
gouyr ita diftindum : argou-yr; non autem: 
argo-uir per v. confonantem. 

Inveniuntur etiam diltiones fcriptae per 
qua\ ut quaji, qualidad: in quibus illud u 
foni expers eft; ac pronuntiatur caji, cali- 
dad\ eftque germana ipforum orthographia. 

A 4 Contra 



8 «$&$<#• 

Contra Nebriffenlis in Di&ionario fuo per 
cua fcribit voces, quae fuapte natura fcri- 
bendae funt per qua ; ut quando , quadertto , 
quarenta, & aliae plures: quas ilie fcribit 
cuando, cuaderno , cuarenta, exiftimans for- 
te qua efferri ut que , ita ut u quiefcat. 

4, Sumit Gbi Lingua Chilenfis licentiam 
ufurpandi unam literam pro alia; idque i. 
ut formet Diminutiva. V n. 273. 2d6 ad £i- 
gnificandum affe&um amoris, blanditias &c. 
292. 3U6. quia aucupantur verborum con- 
cmnitatem , orationis cultum, famamque 
eloquentiae : vel etiam ad cujusvis arbitrium 
ac libitum. Hinc funt fynonima : huif f 
huiv , huib; ordo : chollob , chollof , chollov ; 
tegula: ape , epe; pene, fere, prope: voro, 
voru; os, oflis. Amomn, amumn\ ite: cal, 
call ; lana: lamHen, llam&en; foror: Chi/i, 
Chilli, Chile; Regnum Chilenfe .• colu , collU ; 
color heluus ravus; moQeli, moQelli; fi vi- 
vam ruca, duca, fuca; domus: huera, hue- 
da , huefa ; malus , a, um : carU , cadu , casil ; 
viridis, crudus: aniln, anun; fedeo: utim, 
unm ; avis : cuil , cu ; manus : ancun , anquen ; 
ficcus : vircun , virquen , fubfrigidus : &c. 
94. 198. 223. 

5. Eft etiam perfrequens , ut in fine vo- 
cum unam vel plures . fyllabas omittant. 1. 
in 2da perfona Imperativi. E» g. matul pro 

ma- 






n 



« 



« 



*$&,&<& 9 

matui$e ; propera. 2do. in Nominibus 
propnis. E g. Ancai pro Ancayecu. Ale- 
coi pro Alecoyam. Paineu pro Painehuala. 
Huaiquilaf pro Huaiquilafquen. Huenull 
pro Huenullanca. Maripil pro MaripHlan. 
Quintulem pro Quintulemu. &c. 3tio. in 
nominibus confanguinitatem fignificanti- 
bus. E. g. Za#g pro lamiien ; foror. na« pro 
nahue; filia. 289. 5to. in hac voce Huentu; 
vir , homo. E. g. #ot*' mari pu Huen ! 506. 

De accentu dicetur n. 34. 298. 

6. CAPUT II. De Nomine. 

Numerus Singularis. 
Nominativus x. E. g.Ruca , domus. Nuque, 
Gen. xm. 24 26. mater. peni , frater. 
Dat, mmo v, meu. chao , pater. £#<;#, avia. 

Acc. x. //Tlfl», tronu, diabolus. 

Voc. A. x. v, x em. loo.lamHen , foror. Pilin, 
Abl. nmo v, meu v. pruina. Pelon , /*/.*. 
*g# f 290. 22. Namun, pes. F0/0&, 

filius. Kdau, labor. &c, Nam omnia & fin- 
gula funt monoptota, quae absque literae 
mutatione , ac fub una eademque termina- 
tione fle&untur in numeros & cafus ope 
quarundam notarum vel particularum, quae 
illis vel in fine vel in principio adduntur, 
ut monftrat Paradigma.* nam x fupponit pro 
omni nomine, cujuscunque demum fit ter- 

A 5 mina- 



1° «Sfc $ «*&• 

minationis : idemque refpe&ive intelligatur 
de Pronominibus , verbis , &c. 

7. Dualis : 

Nom, x. e%u. 
Gen. x. *g# m. 26. 
Dat. x *g# 200 v. meu. 
Accuf. x equ 
Voc. A x e§u l 
Abl. x eQu meu v. mo. 

8» Pluralis. 

Nom. /wx, v. xica. v. x*g//. 21. 180. 
Gen.puxni. v.icani. v. x^gnm. 26. 
Dat. pu^meu. v.ica meu v x e§n meu v. w#. 
Acc. pu x. v. x ica. v. x ^gw. 
Voc. Apux. vMx zira v. ^4 x *g#. 
Abl. puiLmo. v.yiicameu* v.xe$nmov.meu. 

9. Genitivus plerumque praecedit fub- 
ftantivum ad quod pertinet : E. g. Pedro m" 
pinom ; uxor Petri. Inche m £Aa<? / pater 
meus. Huinca m" mapu; Hifpanorum terra, 
Hifpania» Ta ni chao\ y ta m nuque, ta ni 
lamHen ta ni lan. v, Ta m lan ta m lamUen, 
ta m nuque, tanichao; Mors Sororis, Ma- 
tris Patris mei» 282. 

10. Etiam Pluralitatem fignificat Que po- 
fitum inter adje&ivum & fubftantivum. 
E. g. Huera que che ; homines mali Pichi 
que mamll ; parva ligna. Ciltne que cal\ lanae 
bonae. 220. 

11. 



«Sfc @ <& 



II 



ii. Quoties nomen de fuo & per fe Dua- 
lem vel Pluralem denotat , vel jungitur cum 
Numerali ; nec Duali nec Plurali opus eft. 
E.gT- 9* » oculi : epu v. cula ruca , duae v. tres 
domus. Particula pu eft arbitrana, poteft- 
que vel poni vel omitti. E. g. meli huentu v. 
meli pu huentu, quatuor homines. 

12. Genera funt tantum duo, mafculi- 
num & fgemininum ; nec aliter cognofcun- 
tur , quam i mo. ex natura rei : fic Chao, pa- 
ter ; eft mafculinum : & Viuque , mater ; 
fcemininum. 2do addendo Huentu, mas, 
domo\ foemina: v. ullcha; Virgo. & perin- 
de eft num rationale , num irrationale ftt. 
E. g*. Huentu ovi/a , aries ; domo ovi/a , ovis ; 
ullcha ovi/a , Agnes : domo che , mulier ; v. 
domo antonomaftice : uti huentu y vir: non 
huentu che. Aliquando etiam genus mafcu- 
linum fignificatur per alca v. allca ; E. g. a l- 
ca achahuall , Gallus ; quamvis proprie rem 
fortem, firmam, robuftam, folidam vel du- 
raturam flgnificet. E. g. alca pirina , frae- 
num bonum, duraturum. 

13. CAPUT III # De Pronominibus. 

§. 1. De Pronomine primitivo. 



Singularis. 
Nom. Inche. Ego. 



Singularis. 
Nom. eimi. Tu. 



Gen. x ( inche ) m ; Gen. x (eimi) mi v. m 
mei. I tui. 



Dat, yimo v. meu. mihi. Dat. y^meu v. «0. tibi. 
Acc. x. me. | Acc. x te. Voc. AXl 

Ab\.xmeuv.mo*v.e$u 6 tu! 

a me. \ Abl. x mo v. meu v. ^gtf 

a te. 

14. Exempla pro Confabulatione : inei? 
quis ? *'»; ^i , ego. eimi em ! tu ! inche em, 
quinimo. ^ Huaiquilaf eimi? esne tu Huai- 
quilafquen ? n. 5. Huaiquilaf inche : inche 
mai: inche llechi: irche no cam ve? ego fum. 
Ani aiuelchi Patiru e$u v e$n : 6 mei cari 
duo v. plures Patres! A pu Chao ! 6 Pa- 
tres , 6 Genitores ! inche eimi cam ! inche ei- 
miabun ? fortaffe ego fum Gcut tu. Inche no 
eimi: ego non fum tui fimilis; non fum is 
qui tu eimi inchelaimi: tu non es qui ego. 
tnche ni aitlel ta DIOS: DEUS amor meus. 
mi aiUel inche llechi: ego fum tuus amor, 
quem tu amas. inche ta m inche §eum : cum 
fim qui fum. Nuque ema! 6 indulgentifli- 
ma & fuaviflima mater. pu perxi ema ! Ca- 
riflimi Fratres. m* rito inche\ rito inche: hic 
e regione. eimi mi ple, ante, coram te. eimi 
mo cutu : a v. ufque ad te. eimi cona ? eimi 
cona $eimi? esne fortis, magnanimus? cona . 
tnche , inche cona , inche conaqen : fum me- 
dius fidius alter Hercules. 

15. Dualis. j Dualis. 

Nom. Inchiu. nos ! N. eimu. Vos duo ; 



duo. 



ambo ; uterque. 



<$** 



t& 



13 



Gen.yiiuv.yu 53. 
Dat. x meu v. mo. 
Acc. x, 
Abl, yinw v.meu, v.eQu 



G. TLmu 
D. y>meu v. mo. 
A. x. Voc. Ax ! 
Abl. xf^ v.meu v c$u. 



16«, Exempla: Inchtucona> nos duo viri- 

bus & animo praeftantes eimu cugen: Vos 

duo terrse filii; abje&i & nullius animi. ei- 

mi inchiu ; ego & tu. teye eimu ; tu & ille. 

inei rume inchiu ; neque ego , neque tu. inei 

rume eimu ; nec tu . nec ille eimi inchiu amo~ 

mariu\ nos duo v. ego & tu orabimus. mi 

peni eimu chqfltcuimu ; tu & tuus frater vos 

invicem vulner&ftis. chem d%u Qeiu veichi 

huentu inchiu? quid ille ad me. uHauqfiita 

yu ciimen: nos duo fumus pares. $ei d%u 

inchiu mo: nos duo habemus adhuc tra&an- 

dum aliquod negotium v. negotiolum. g*> 

huelai dq>u inchiu mo : neuter alteri debet. 

17. Pluralis. Pluralis. 

Nom. inchin. nos j N. eimn. Vos. 
Gen. xin. noftri, no-iG. xmn. veftri , ve- 

ftr&m. ftrdm. 

Dat. xmo v. meu. no- D. xmeuv.mo. vobis. 

bis. jAcc. x. vos. Voc.Axf 

Acc. x nos. « 6 vos. 

Abl. xmeu v. mo v. e$n Abl, xmo v meu v. e§u. 

a nobis. k vobis. 



18, Exempla: Taftu inchin; coram no- 

bis. 



14 



««& 



<& 



bis. inei rume inchin; nec nos nec ifti. F*e- 
dro , Franci/co inchiw. duquain : Petrus, Fran- 
cifcus & ego loquemur. mi pu peni eimn 
allcumiffapalaimn : Tu & tui fratres non 
interfuiftis facro. 



19. Singularis 
N. Teye. ille. 
Gen. xni. il 

lius. 
Y>.xmeuv.mo. 

illi. 
Acc. x. illum. 
Abl. xmo v. 

meu v. e%u. 

ab illo. 



Dualis. 
N. Teye%u. illi 

duo. 
G. xm\ 
D. xmeuv.mo. 
Acc.x. 
Abl. xmeu v. 

mo v. £g#* 



Pluralis. 
N. Teye%n. illi. 
G. xni illo- 

rum. 
T).xmeuv.mo. 

illis. 
Acc. x illos. 
Abl x meu v. 

mo v. £g&. 



ab illis. 
20. Ita pariter eodem modo: 



xeyn v. **g«. 

ifti. 
xe$n v. ^g». 

iidem. 



Va, tva, vachi, xegu 

tvachi: Hic xe$u 

ifte. ! 

Ftf*, tvei, vei- 

cht\ idem. 

21. Quotiescunque his Pronominibus 
tertiae perfonae additur aliquod fubftanti- 
vum; particula Dualis vel Pluralis adhaere- 
bit fubftantivo* E. g» Teye huentu e$u : illi 
duo homines. Vachi domo e$u : hae duae foe- 
minae. Vachi pu Ulmen , ifti Divites , Nobi- 
les. Veichi pu mallHen, eaedem mulieres, 
Cumc pu huentu , boni homines. pu Huinca 

cona, 



cona, milites Hifpani. Mari mari pu peni 
€$u\ pupeni e$n, Fratres falvere vos jubeo. 
Pedro e%n vutalccn\laduq>uprabiq>n , Petrus 
& fua Familia. v. fui amici , v. fuae fa&ionis 
homines falfo illum criminati funt Apo 
ciQn malopaqueiqn : Dux una cum fuis bel- 
lum apparat. Sic enim aliqui loco eqn di- 
cunt vel pronuntiant eiqn. 

22, Particula e$u fignum ablativi, inftru- 
mentiun aut focietatem fignificat. E g. hui- 
nu e$u , cultro. Pedro e§u , una cum Petro, 

23. Exempla.- Tvamai , Teye no : hoc po- 
tius, quam illud. Tva chei, teye chei mai, 
aut hoc , aut illud. Vachi cahuaWu v ca- 
huaUu tva , hic equus. Eimi tva ( fubintel- 
iigitur tauqe ) hoc accipe. Vei mo len , hic 
fto. Vei mo knobin , hic illud pono, Inche 
ni piel cleitva , tibi hoc polliceor, in meque 
recipio. Tei no cam? nonne illud eft v. an 
non eft idem. Vei tva , eft idem , illud eft. 
Vau ( idem quod va meu ) llechi , hic eft. 
Vau mlen 9 praefto fum Tva llechi, iftud 
eft. Tva Huaiquilafquen , Ecce Ifuaiqui- 
laf. 5. Teye Huanquehnco , ille eft Huan- 
queL Tva ta in mlen , hic fumus. Teye ni 
mlen> ibi funt, iliic ftant, expeftant. Tcye 
m chao tva mai, hic eft ejus pater. Veit\ 
eft idem, ille eft. Veilai 9 non eft idem, ille. 
Veipe , fit idem. Tva llechi maupeal, hoc 

eft 



16 «S& & <& 

eft bonum ad reftes contorquendos. Tva 
ticaabuel llechi: inde poffunt tegxilae confici. 
Tva ta m acutun , ecce adfum , nunc venio. 
Tva ta in nien pu Patiru ! ecce habemus 
Patres Tva tayu mtn peun, nos duo non 
nos videbimus deinceps. Tva ta ni mtnn y 
hucufque duntaxat pervenit : hoc & nihil 
amplius ; hoc praetereaque nihil. Chetn 
mo v. chem e$u rputubimi vachi mamll? cachal 
mo v. e%u , qua ratione , quo inftrumento 
hoc lignum form&fti ? Securi Ladcun e$u 
cupaquei tHyun , laetitiam inftar pediffequse 
comitatur affli&io. Inei rume Pedro Pablo 
equ quimChiliduQuquelaimu , neuter, neque 
tu Petre, neque tu Paule fcitis linguam 
Chilenfem, Chem vemlaian rume tva e%u , 
neutrum, neque hoc neque iftud faciam. 

24. §.2 Pronomina Derivata. 

Singularis: Inche m* ; v. m: meus. Dua- 
lis : inchiu iu, v. yu, utriusque noftrfim. Plu- 
ralis/ Inchin in; v. rii. nofter. 

25. Eimi mi ; v. mi, tuus. Dualis: eimu 
mu v. mu, utriusque veftrftm, amborum, am- 
barum, Pluralis. Eimn mn ; v.mn. vefter. 

26. Singularis. Teyeni; Tva ni ; vachi ni : 
veichi nix fuus illius, hujus, iftms. Duahs: 
Teyequ ni; tva e$u ni; vachi e$u ni; veichi 
egu ni. amborum; utriusque, illius, hujus, 
iftius , ipfius , ejusdem. 



Pluralis. Teyegn ni; vachi eq>n tu; tva 
egn iu"; veicki e$n m". fuus, illorum, ho- 
rum, iftonun, ipforum, eorundem. 

27. Exempla : Inchin ta m Chao: Pater 
nofter. mipeni, tuus frater. inche ni te tva, 
hoc eft meum. inche ni eluel tva, hoc eft 
datum a me: iflud meum eft donum. eimi 
mi te tva no: hoc non eft tuum. inche ni 
ruca; m ruca inche; m* ruca, mea domus. 
inche jod cumei: meum praeftat , eft melius. 
inche ni acutun huemali ta mi acutun , Te 
prior adveni. 23. 295 :6. 

28. Haec Pronomina: Nojiras , ve/tras 
&c, fiunt addendo huic voci mapu, terra; 
particulam tu. 226. E. g, inche ni mapu tu 
che: conterraneus meus. eimnta mn Tnapu 
tu huentu, vefter popularis, concivis. Sic 
etiam dicitur: ni ruca tu che, mei domefti- 
ci. Vau tu manfun , hujus loci , domiis , 
oppidi bos. Sunt tamen & alii haec expli- 
candi modi : E. g, mapu tu che inchiu ; v. 
mapuhuen inchiu, fumus cives. mapuhuen 
Pedro eimu, tu & Petrus eftis conterranei, 
204. Tucapel maputuche , homines ex Tu- 
capel. Santa Fe6 egn, homines Miffionis 
fanta Fel, Cautiln che, urbis Imperialis, 
v. qui habitant ad Cautun Fluvium. MiVia- 
namun e%n: familia MiUanamuni. 

B 29. 



'8 <ifc tt d* 

29. Pronomen Ipfe > Egomet explicatur 
voce quidu; quae vox etiam folus fignificat. 
E. g. Ta ni quiduqen mo cumei ta DIOS. 
DEUS fuapte natura bonus eft. quidu in- 
che v. inche quidu , Egomet , ego ipfe , folus 
ego. quine antu quidulehuen, tota die fui 
folus. quiduvoe che, Monachus, Eremita, 
homo folitarius. quidu toquiuquei tva: ipfe 
fe & fua moderatur , eft fui juris. Qelai qui- 
du toquiun, non eft fui juris. quiduduamn, 
fum ingenuus ac mei juris. 193. 

30. NB. quod Pronomina Poffefliva nun- 
quam fola ponantur. hinc quando interro- 
gant vel refpondent. E, g. inei x\i te tva? 
haec res cujus eft ? non dicunt : inche ni 9 
fed addunt fubftantivum dicendo, E. g-. in- 
che ni te tva ; v. inche x\i te : mea. Vel re- 
fpondent per Pronomina Primitiva. E. g. 
inche. 

31. De Pronominibus is, ea, id: dicetur 
opportuniore loco, 181. 183. 184. Idem 
eft de Relativis qui quce quod: & Interro- 
gativis: quis > qualis &c. 263. item de Ad- 
jeftivis. 91. 

yt. CAPUT IV. De Verbo. 
§. 1. DE VERBO 

ABSQUE NEGATIONE ET TRANSITIONE. 

E. g. Lan , morior. qen , fum. pin , dico. 

non 



##«, vinco. i/&;z, do. aiun 9 amo, cupaln, 
affero , adduco, traho. uHimn , incendo, &c. 
quia pro omnibus & fingulis, nullo excep- 
to, fupponit x, cum enim omnia ac fingu- 
la terminentur ac definant in n; folum hoc 
n mutatur, ut docet, monftratque Para- 
digma: E. g. La— n. ge-n. pi-n. &c. 92. 

MODUS INDICATTVUS. 
Tempus. 



Prapfen x — — n. 
Imperfl — — bun. 
Praet Perf. — uyvn. 
Plusquamp. uyebun, 
Futurum. an. 



PerfonaB» 
Singularis: n. imi. i. 
Dualis: iu v. yu. 53. 

imu. iga. 
Pluralis. in. imn. ign. 



34. Mox notandum accentum habere in 
ultima imo omnes primas Perfonas tempo- 
rum Indicativi ac Optativi. E. g elun , elu- 
bun , eluuyen &c. 2do. Palfiva in el. E g. 
eluel &c. 80 3tio. Genmdia Accufativi, 
quae non habent infertam particulam bi. E. g. 
eluam, &C-66. 4to. Omnia Imperfonalia 
E. g. piam 9 &c. 10 1. 5t6 omnes voces quae 
finiuntur in momv. mum. 210. 6t6 omnes 
Infinitivi tam affirmativi quam negativi. E. g. 
ni elun y m* elunon, ni eluuyenon , &c. 49. 108 
7m6 quae exeunt in bum. 67. 73. 8v6, om- 
nes perfonae verborum definentium in bin 
v bi. Scilicet primae & tertiae perfonae. E* 
g. elubin, elubi, &c, 175. 9n6. nomina ab- 

B 2 ftrafta: 



1 



20 



•Sfc» & rfS* 



ftralta : item primaB perfonae Paflivi. E« g. 
temoopn, 285. elu$en 96» &c. 10. omnia no- 
mina habentia in fine U particulare poft ali- 
quam vocalem. E. g. uyau v. uuau. 1 1 . no- 
mina quse definunt in r. f vel v confonan- 
tem. E. g. utar, chollof ', huiv. Habent ac- 
centum in penultima. 1. Secundae perfo- 
nas fingularis , item fecundae & tertiae Dua- 
lis & Pluralis. E g. eluimi, eluimu, eluzgu, 
eluimn, eluiopi. 2. omnia tempora fubjun- 
ftivi. E, g. eluli, elulmi, elule, &c. 3ti6 pri- 
ma fingularis, & fecunda Pluralis Imperati- 
vi, E. g. eluchi, elumn , &c. 4to Gerundia 
cum particula bi, elubium. &c. 5to. Partici- 
pia tam aftiva quam pafliva in lu. E. g. elu- 
lu,elu§elu, &c. 6to Nomina fubftantiva & 
adjeftiva quae funt diffyllaba, terminantur- 
que in vocalem. E. g, eUa , rxua , voro , 
chao , &c. Reliqua omnia funt ambigua & 
ad libitum. Suppono quod pronuntiatio 
fequatur accentum ita, ut illa fyllaba pro- 
nuntietur longa, quae notatur accentu. 

35. Verba, quae in prima perfona prae- 
fentis Indicativi v. Infinitivi ante n finale ha- 
bent confonantem / conjugantur pronun- 
tianturque ac fi ante ultimum n haberetur i 
vel H vel e. E. g. quimn, pronuntia: quimin 
v. quimun vel quimen , accentu in penulti- 
ma feu ultima brevi. 3. En cum iis quae 

haben- 



'ft» & e&* 



21 



habentur 51. 52. 53. 54. Profodiam uni- 
verfam in una fola pagina! 

36. NB. Hanc linguam plerumque Prae- 

fenti uti pro Praeterito. E g. alicun, audivi. 

pi 9 dixit. acpropterea adhibent fcepe queut 

ftgno temporis praefentis. 220. E.g. kdau- 

quen , laboro : iquei , prandet , comedit. 

Quamquam aliquoties etiam non obftante 

particula que Tempus praeteritum fignifice- 

tur. E g. yemequen cara mo , fui in civitate. 

Item Futuio utitur loco Imperativi: imo 

etiam loco Praefentis , quando aftio prae- 

fens certo eft vel videtur futura. E. g. Cheu- 

aimt? quo vadis? cheu uutaiaimi? quo iter 

inftituis; quo proficifceris : cupaian, volo 

comedere. 296. 

37. Exempla: Inei cam aucalmaputuuyei? 
quis in Patria, Regno, Provinciares novas 
eft molitus? quis fiiit Author, Antefigna- 
nus vel caufa rebellionis ? uHau v quine mo 
urbigu, uterque eft fubmerfus, ambo unk 
fluftibus haufti, obruti funt. Abuechi peuaiu 9 
nefcio quando nos duo nos videbimus ite- 
rum. ( ironice , unde reftius : vale fed ut 
brevi redeas, v. abeo fed mox rediturus ) 288 
6. dugucloaiu Apo: un& loquemur cum 
Gubernatore Vachi huentu inchiu amocaiu, 
hunc h minem itineris focium habui. Amo- 
ain v. amoan piqn , cixerunt fe venturos. 

B 3 38. 



38. Imperativus. 

Sing. chi. ge. pe. Dual, iu. mu. gu. Plur. in 
mn. gn. 

39. Primis & fecundis perfonis poteft 
addi ca: ad excitandum animum. E. g. ya- 
vuluqe ca , age dum / age fis : cape bonum 
animum. 

40. Tertia fingularis poni poteft loco ter- 
tiae Dualis v. Pluralis addito e$u v e$n. E. 
g. lape e$u , ambo moriantur; uterque occi- 
datur. lape e$n/ pereant. 105. 106. Exempla: 

41. Lachi huedachi , moriir modo fatur! 
cupachi , vae tibi fi venero. deutuchi pin v, 
piun, iram continui, animo imperavi caUi 
vempe, aufit fi lubet ! fine faciat. caUi piaupe, 
abeat in malam crucem. callipe mai, fuas fi- 
bi res habeat. Larume§e, tanarume§e, uti- 
nam pereas: Dii te perdant. amo$e amogc 
peni, quod differtur non auffertur : non- 
dum omnium dierum fol occidit,- poenite- 
bit te fa&i frater, amice ! yemeixi ca d§u, 
Tranfeamus ad alia. afpe vachi d$u ; huenu 
prape , pu pilUi conpe ; conai ': omittamus illa, 
obruamus ifta filentio ; oblivione deleantur. 
iupali§e pelon: affer lucem. 

42. Optativus. 



Imperfeftum. abun. 



Perfonae formanturut 
N. 33, mutando n. 

Per- 



J 



*S& & t& *3 



Perfedtum. uyean. 
Plusquamp. ayeabun 



Primae perfonae in 
imi, i: iu, imu, i$u, 
m, imn, iopt. 



43. Tempora Optativi adhibentur ali- 
quoties loco fubjun&ivi. E. g. Vemabun, 
facerem. 

44. Item fignum optantis, defiderantis v. 
optativi eft chi affixum fubjunftivo : E. g. 
tbulichi, vellem edere, utinam haberem ad 
comedendum. Item vel v. velem annexum 
ver£o vel fubftantivo. E. g. Putunvelem, ve- 
Tr ementer fitio. duamvel, habeo quod petam, 
obfecrem. Plura docebunt 

45. Exempla. iabun, fame crucior. laia- 
bun pin , defideravi mihi mortem. huenea- 
bun pita ni duam, habui animum furandi, 
voluntate in furtum confenfi. lachi pi, mor- 
tem fibi optat, peroptat. pulcu em! ubi, un- 
de hauftum acquiram ! cilme duam mo gsTla- 
caiabun quine cahueWn , pebuli , emerem 
equum, fi invenirem, §emeabuli cara mo, 
aldHn cullin cupallaibun: afiferrem multa, ad 
civitatem fi irem. peabun em ! quidquid da- 
rem, ut viderem. quimabun ta ni huerin: 
quimabun mai, $ei chei ta ni huerin: cupe- 
rem fcire, quid vel in quo peccaverim. va- 
chi antu acutuabuicam? non adducor, ut cre- 
dam eum effe venturum hodie: hodie eum 

B 4 mini- 



*4 "Sfe W dS? 

minime expeflo. pichin mi/qui iabun e*r* z 
quam vehementer nunc parum mellis mea 
natura appetit ! chumabui , chumqeabut f 
quid agas. 

46. SUBJUNCTIVUM. 
Tempus 
Praerens - - li. PerfonEe. 

Imperf. — - buli. Singulai 
Perf. - - uyeli. Dualis 
Plusquamp. uyebuli. Plural. 
Futurum 1. - ali. 
Futur. 2dum. abuli. Sing. 
Aoriftus 1. uyeali. Dual. 
Aoriftus 2. uyeabuli. Plur. 

47. Tempora Optativi funguntur non- 
nunquam vice temporum fubjun&ivi 
di&um 43 E. g. Vinu cupalbuimi, vill ta mi 
aiunque v. duamvel yeabuimi '.■ fi afferres vi- 
num, quodcunque velles, aufferres. 

48. gemeaii cara mo.aldun cullin cupalatt ; 
II ivero in urbcm , multa inde adducam : 
rupale quine cuyeu, cupatuan: redibo poft 
menfem. chillcatuli ; v. dentna chiHcatuli; u- 
mautumen , poft ftudium eo cubitum. nt' 
aiuam, niaiiibuam, &c, ut amem, ut amarem 
&c. 66. 110. 141, mi aiuam; ut ames. &c. 
291:17. 

49. 



mu gu. 
mn gn. 



liu. lmu. lgu 
lirt lmn. 



46. INFINTITVUS. 
Tempus. 

Praefens — — n ' 

Imperf. — — bunjHis Infinitivis addun- 
Perf. - — uyeen i tur Poffefliva 24. pro- 
Plusquamp. uyebun j ut re&a fignificatio 
Futurum 1. — anjfenfusque poftulave- 
Futur. 2 — abun rit; ut exemplis fiet 
Aoriftus 1. — uyean perfpicuum. 
Aoriftus 2. uyeabun I 

50. Exempla, mmumbin ta mi elun; 

quod mihi das v. dedifti v. tuum donum 

gratificor. citmeitamn pibun: dicebatis bene. 

cumei ta in Qumatum ta ix\ puchao ta ni lan 

mo: mortem parentum deplorare juftum, 

aequum , bonum eft. cumelai ladcun hueril- 

caqcn mo: non eft bonum illat& injurid. tri- 

ftari. qphuelai ulchen v. ulcheun, vendere ho- 

mines deinceps non licet, non eft amplius 

licitum cume d$u ta m nien ta ir\ Patiru: 

bonum nobis eft nos habere noftros Patres. 

cumei ni aiun ta DIOS: pietas ad omnia uti- 

lis. DIOS ta mi aiueteu ta mi montuuyen , 

DEO O M. adfcribas, quod evaferis. cumei 

tuyun cume vemn mo : laetari de operibus 

bonis non eft Ulicitum. ape quine cuyeni ta ni 

acutun , v. acutuuyen , acutuel , acutumom : 

ex quo redii, ferme integer elapfus eft men- 

fis. 62. 63. 

5i. 



26 «j& %i d& 

51. NB. Quotiescunque verbum defln.it 
in in; n ultimum in fecunda perfona Indi- 
cativi & Optativi non mutabitur in imi 9 
imu, &c. ; fed in mi, mu, mo: idque Eu- 
phoniae gratia E g. in, edo, comedo, man- 
duco imi, edifti: pin, dico: pimi, pimtc, 
pimn. Verba autem , quae per accidens in 
in exeunt; in omnibus Temporibus, Per- 
fonis, Numerisque i mul&antur. ^. g. elu~ 
bin , elubimi , elubi, elubiu , &c. 175» 

52. Quando ante imi f i, iu, imu, tmn 9 
praecedit vocalis, utraque vocalis coalefcit 
m unam fyllabam. E. g. ado peaimi, nunc \a- 
debis. peaimi eft trifyllabum. pe%ei\ videtur, 
apparet: diffyllabum. Non tamen fi prae- 
cedat confonans : E. g. cupalimi, trahis , af- 
fers , adducis : cupalimi funt quatuor fyllabae. 

. 53 Uyen pronuntiatur vel ut uyen diiTyl- 
labum, vei ut uien, trifyllabum, fecunda bre- 
vi , idem eft de uye v. uie interpofito in aliis 
temporibus. Item perinde eft dicere yu, 
monofyllabum , aut iu dilfyllabum: aiun v. 
ayun, amo; amuiu v. amuyu, eamus.* Bu- 
renien v. Bhrenyen, compatior. 

54. Ejusdem Euphoniae ergo interponi- 
tur inter aa unum /'. E. g. laan , laian ; mo- 
riar ; & pronuntiatur vel layan v. laian : & 
femper in idem recidit. 

55. 




55. NB, Scepenumero verba, quae ha- 

bent /, quantumvis fignificationem habeant 

toto coelo di\erfam; videntur omnino ea- 

dem vel fynonyma ut pelan , non video : pe- 

\an, video mori: cupalai, non venit; cu- 

palai, afferet, &c. 46. 80 87. 94. Ad tollen- 

dam igitur hanc amphibologiam notabimus 

/, quando neceffe fuerit, accentuE. g. 1, 

aut notabitur alio cara&ere, e. g. gothico 

vel curfivo : at non erit neceffe , fi didum / 

eft litera initialis , vel particulse negativae la 

105. aut nota fubjun&ivi, 46. 131. vel par- 

ticipu, 80. aut particula le, lle 205. &c. 

56. Hae di&iones: volo, vellem, volui/ 
explicantur vel anteponendo cupa, vel duam 
interponendo. E. g. ciipa con/effabun v. con- 
fejfaduambun , vellem confiteri. Alios mo- 
dos videre erit in exemplis. 

57. Exempla : amomariabun , vellem o- 

r *re. AllcuMiffaian pibnn , cuperem ^udire 

Sacrum. nellipuquen ta xdamomarial; v. amo- 

marian piquen: volo , cupio orare. quintu- 

quebubin ta xii laqpnabubiel , quaerebam il- 

lum occidere. quintuquen ta ni laial, mors 

eft, quam mihi quaero, cupio, defidero. 

quintuquebuimi ta mi ulmen$eabuel , v. ta mi 

ulmenqeabun , quaerebas tibi divitias , vole- 

bas eSe dives. laduami, agit animam,jacet 

moribundus. Huampuan piquen v. piquei ta 

Xii 



ni duam, lintrem conficere v. navigare co- 
gito. re ian piqueimi, v. piquei ta mi duam, 
folum cogitas cibum & potum. w ifotm 
duami v. duamtuquei, de filio eft follicitus. 
duamhtquei ta m uutaial , iter meditatur. 

s8. Hi modi Ioquendi: dicitur, fertur, 
rumor v. fama eft, &c. vertuntur poftponen- 
do piam E. g ca Patiru cupaiai piam : alius 
Pater huc venturus dicitur. Hueni piam: 
puerum vocant. el%e me/a piam: jubent fter- 
ni menfam. Poteft etiam verbum pin ad- 
hiberi in aliis Modis , Temporibus, Perfo- 
nis, Numeris prout fenfus poftulat. E. g". 
Pthn pi^eimi, lucem juberis afferre. Co pi 
Apo , Dominus aquam petit, v. dix.it: Aqua, 
qui eit proprius modus loquendi & Idio- 
tifmus hujus Linguae : fed de hoc fuiius. 
2 34~ 2 37- rnod& fufficiant haec pauca. 

59. Exempla; pulcupin, volo bibere; ad 
bibendum venio , adfum la%m%epe pi, vult 
ut occidatur. pehntuafichi pin , peto ut me 
hofpitio accipiant. pltulqfipe piqfiimi , petunt 
ut te mfpendio necent. mi piqfinon piqueimi, 
dicis tibi non difta : non dicenda. Tva mt 
pitynobun llechi; non eft hoc quod tibi di- 
cebatur. mi pivalnoal piqueimi: dicis quod 
dicfre tibi non eft hcitum. Ktal cupaXaitni 
piam; juberis afferre ignem. laiai pi ampin- 
cammx , Medicus dixit illum moriturum. 
uan 



uan pilan: non dixi me iturum. Vei vem- 

quiltni pieimi, ne illud facias , moneris. laian 

em pii piam v. piQei : dicunt illum dixiffe fe 

moritnruni. acutui pigei allcun : audivi dici 

eum advenilTe. lai pi$ei: fertur obiifle» vem- 

%e v. vempe m" pium vemquelai: quantumvis 

ego ipfi id mandaverim, praeceperim; non 

fecit , neglexit. Vemabun cam chi, ciimpem- 

Q$i ni piabueum chei? Egone id facerem, ut 

dicerer effe Aultus. HuenevoeQei , v. huenei- 

auquei ni ptQen : dicitur fur. cumelcai m" pi- 

qen : audit hberalis. mi pi§en tva : ita de te 

praedicant. piqen tva: hic eft rumor, qui 

fpargitur. piam duQu: fabulae & inania ver- 

ba. 

60. Poffum dare, &c. fit antepofito pept; 
quod eft verbum pepin, poflum 281. 801. 

61. Exempla. Pepi umautulan: non pof- 

fum dormire. pepilan vachi cudi: nefcioqua 

ratione, quo modo hoc lapide molam. cu- 

paiai chei : fortafle veniet. pepi ulaian piai: 

dicet venire fe haud pofle lemlaiabimi va- 

chi mamll: num par es huic ligno E g. at- 

tollendo? lemlaian: fum impar. yavUduam- 

huelani non poflum ultra. m mtetun, mtnn, 

mtpun, cupamontulbini facio quantum pof- 

fum , ut illum liberem. mi \emn vemaimi : 

facies quod in te eft. m" elubiel eluabin: da- 

bo quando potero. mo§en moqfiquen: vix 

vitam 



30 ««fc $ t& 

vitam duco. elun ehiaixK : dabimus fi potue- 
rimus. cupan cupaiam : veniunt ut licet, 
poffunt, fumptus & vires finunt, pepi amo- 
marilaiaimi v. 1 upaMataimi quixie amomari- 
queum: non poteris recitare unum Rofa^ 
rium allcilMiJfapalaidbuimi rume? nun- 
quam venies ad audiendum Sacrum. contu- 
vallaimi: non potes intrare , es impotens. 
Epu duam uyau tutelvallai: fruftra quis duos 
lepores infequitur : nemo poteft duobus 
Dominis fervire. 

62. Haec: fcio, audio, videtur, meretur 
&c. fiunt vel per Infinitivum vel per Sub- 
ftantiva. 

63. Exempla.- quimn ta mi cume mogen, 
ta mi ChriJHano^en, ta mi cume piuque: mi- 
hi conftat de tua bona vita; te effe vemm 
Chriftianum; bonae voluntatis, indolis. all- 
cun ta mi ulmen§en ; audio te di vitem , no- 
bilem effe. allcun ta mi laqmuyen v ta mi 
laqpnmom. audivi te occidiffe allcullen ta mi 
aiubiel ta mi ChriJliano$eal : percipio te vel- 
le fieri Chriftianum. cupa piluan em: puto 
me infurdefcere. duamtumn ta mn ChriJH- 
ano%en , reminifcimini , memineritis , cogi- 
tate vos effe Chriftianos. vemgelai pin, ar- 
bitror ita non effe. gei ta x\i duQulabin, ha- 
beo quae tibi dicam, loquar. leU quimn ta 
milauyeabuel , hueichamebulmi : certo fcio te 

in 



in pnelio , Q interfuilTes , fuifle occifum, 

qutmbimi ta w quimn ; fatis fcis me fcire. 

PequeUebin ta mi huerache§en ; cognofco tu- 

am malitiam, te efTe" hommem malum, per- 

verfum. raquilabimi ta mi nuaQen v. ta mi 

nuaQeimi; non te pudet tuae luxuriae, ma- 

litiae, quinturquebi ta ni cilmeleal: videtur 

quaerere quae fua funt; fibi efle bonus, cu- 

tim fuain curare. cumerqueimi pin , cHmer 

quei pieimi ; videris mihi vir bonus. chill- 

catulai piqeimi ; diceris non incumbere ftu- 

diis. aldtl chovuqei pt$erqueimi, v. piqueam, 

videris efle valde piger. PevaXi ta DIOS 

cumequeche , boni merentur Deum videre. 

VHta Apo Qevalimi; mereris Regnum vel 

Rex efle. quimn chillcatun: fcio fcribere. 

ctcmelcan^ei ta in laymabiel ta in pu caine: 

expedit nobis hoftes noftros occidere. 

64. GERUNDIUM GENITIVI. 

Fit ponendo Subftantivum loco Verbi, 
unde derivatur. E. g. Tempus laborandi : 
Verbum eft Kudaucan laborare/ Subftan- 
tivum Kudau, labor : antu fignificat tempus, r^ 

dies, Dic igitur Kudau antu. 543 & ita de 
reliquis. Plura in exemplis. Nefcio an haec 
vox kudau non fit eadem quae Kr\8og graece; \ 

latine labor: adeoque Graeci pronuntiave- 
rint fuum 17, ut Indi-Chilenfes fuum ti par- 
ticulare. 115. 

65* 



32 *$& ® Jfr 

65 Exempla: Eluquibilmi ta m du§uye- 
queum e$n : non des lpfis caufam murmu- 
randi. eluqueUebi$e ta m cutanduamqueztm 
ta m' huerilcan mo, v ta m" cutanduamarn .• 
propone ipfis motiva doloris v. dolendi de 
fuis peccatis. niei vachi huentu ta m" dattta- 
biel reche aldun tipantu mo v. niei ta ni dci- 
tuabium: habet hic homo in multos annos 
materiam perfequendi v. cur , unde , quare 
Indos perfequatur. Lan^ei, adeft vitae v. 
moriendi periculum. Huedon%eix En peri- 
culum rumpendi caput. utfnaUn opi: da- 
tur periculum ruendi, cadendi, decidendi 
in praeceps. Apelpapebui ta m* laiabuel : pa^ 
rum aberat quin morerer ape urbi : vix non 
fubmerfus eft. uwaduamn v. cutanduamn m" 
huerilcan ni vla: doleo de peccatis meis. 
Chovuqueimi ta mi cutanduamn v. ta mi cu- 
tanduamal ta mi huerilcan mo : tibi non lu- 
bet te ad dolorem peccatorum tuorum exci- 
tare. 

66. GERUNDIUM ACCUSATTVT. 



Praefens — — am. 
Imperf. - buam. 
Perfe&um uyeam. 
Plusquamp. uyebuam 



His adduntur Poffef- 

fiva. 24. 
ni. mi. ni 
iu. mu. ni. 
in. mn. ni. 

67. Loco am etiam dicunt al quod eft 
Futurum primum participii Paflivi ael 80. 

E. g. 



«Sfc $ d& 33 

£. g. Ta mn duamtuam v. duamtual ta mn 
pibiel , munan nemel meu unopituqueUen : ut 
jam dida vobis in memoriam revocem, ea 
paucis repeto, 

68. Idem Gerundium non inepte expli- 
catur per mo. E. g, Chillcan mo cumei: ad 
fcribendum infervit. 

69. Aliquoties Gerundium Accufativi fit 
ut Gerundium Genitivi 64. E, g. Ampin 
lahuen; herba ad fanandum. 

71. Exempla: Tva ta Xii laiam: Hoc mi- 

hi vitam auferet; afferet mortem, Cumei 

vachi mamll tpuam : lignum ad verberan- 

dum. Cumelcaqe ta mi aiupranoam: ut dent, 

da; utfaciant, fac; ut ameris, ama. Cu- 

mei yeam v. yeqeam : utile ad portandum. 

$epaimapu mo ta niraqui%eam pu ulmen mo: 

venit huc , ut honore afficeretur ; ut popu- 

liauram, plaufum, munera confe&aretur. 

Lapai Chili mapu mo : in Chilim moriturus 

advenit. Cumei DIOS aiilalmo , cumei Dios 

n/ aiugen, ni aiugeal, aiuQeam, aiu%en mo: 

DEUS eft amandus, amore dignus. nien 

yuine huaca la%mal: habeo vaccam, quam 

occidam. nien quine cahuaUu laQtnam: ha- 

beo equum, quo occidam. mangun nielan 

ta ni quetaiam . non habeo boves , quibus 

arem , v. ad arandum. cumei vachi ilon i- 

C loal 



I 



.1 



34 «Sfc %i <& 

loal mo v. ilonqeam mo: bona eft haec caro 
ad comedendum. ciimei cancabuel mo v. ni 
cancal§eabum : bona effet affa. chumam v. 
chumal vachi huaca? quetaiam: laqpnal: ad 
quid ifta vacca ? ad arandum : ut occidatur. 
chumal vachi mamll? ktaltual\ tpuam: ad 
quid lignum hoc ? ut incendatur ; ad verbe- 
randum , ad focum , ad verbera. vau mo 
mlei quine changu laumal: en porcus degla- 
brandus , depilandus. cupaleleimi vau meu 
ta mi mlepraiam v. ta mi mlepraial mo : num 
te huc, otio ut vacares, adduxi. ixte ta m" 
conoalu v ixte ta ni conoami ne frigus m- 
tret. cixllin ta ni elu%ealu v. eluQeam: ut 
mercedem accipiat apelpapei ta m vhchaae/ 
v. vuchaiam: fenefcit. alSihuei ta ni acu- 
tuam : non veniet tam cito. quiwe tipantu 
moi v. pitui ta w' cayu mari tipantuam v. /*- 
pantual : unus annus mihi deeft, ut fexa- 
ginta numerem. dxla antiihuebui ta m niid- 
kuel%eabum : tres dies reftabant , ut refti 
fuffocaretur. $elai ta ni moQeam: non ha- 
beo ad me fuftentandum. 

72. GERUNDIUM ABLATIVI. 

Tempus. 
Praefens — — um I 
Imperf. — buum. ' 
PerfeAum — uyeum. His addi poffunt 
Plusquam. uyebuum. Poffefliva vel integra 
Futurum 1. — aum. 24. vel abbreviata. 66. 

Futur. 




Sfc & d& 35 

Futur. 2. - abuum. 
Aoriftus z. uyeaum, 
Aoriftus 2. uyeabuum 

73- Loco um foepe ponitur iWaw Eupho- 
riifie causl 55. E. g inaituum v. inaituium 
DlOSvipiel, praiaimi huenu mapu mo : ob- 
Tervando mandata v. praecepta Dei , caelum 
confcendes. Item dicunt bum per fyncope 
loco 6uum. 

74. Idem Gerundium fit per Infinitivum 
poftponendo mo v. meu : fupletque pro Par- 
ticipiis. E g. m" inalelu confeffabun mo , elca* 
bin quine huerilcan : confitens v. quando 
confitebar ultima vice; peccatum reticui. 
Plura docebunt 

75 Exempla : Kixdaucan mo v. kdauca- 
mom cupai iom pen : lucrum acquiritur la- 
borando : impigris , impigre laborantibus 
pretiofa pecunia nubit. cixme moQeum v. c\i- 
me mo%en mo llixcan Qelai: re&e faciendo 
neminem timeas mi mupium, v. mi mupin 
tno, v. mi mupiel mo aiecauqe: dicendo ve- 
tum, in finu tuo rideas licet. ta mi quine- 
chi huerilcamom leU llixcaqueimi , vel femel fi 
peccaveris, quod refte timeas, habes. Chill* 
catun mollumixdn, ftudendo lumen oculorum 
amifi aiebui, aiebulu, petu aiebulu lai: ridens, 
ridendo, inter ridendum obiit. aldixn tixjixn 

C 2 ta 



36 



«s*» 



e£* 



ta mi pebin mo v. ta mi pemom mo : de tua 
praefentia vehementer gaudeo v. gavifus 
fum. chem ulaiabuimi ta mi peabubium ta 
DlOSy quid dares pro DEO videndo. g^- 
noum chem ul§eai , nemo dat quod non lia- 
bet , ex nihilo nihil fit. m chao ni mog>e- 
buum , quando tuus parens adhuc erat in 
vivis. inche m acunoium ula, m" acunon, 
ni acuuyenon ula> inche ni acumonom, inche 
acunobuli, inche aculabun ula ; eimi acututtnti 
antequam ego advenirem; jam tu aderas. 
pen meu ptmtuquen, tabacum, foliim dum 
offertur , fumo , haurio. m* huerilcan mo v. 
m huerilcaum mo ta che tpuntu$equei alhue 
ni ruca mo , propter peccata homines in in- 
ferno puniuntur. 

76. SUPINA. 

• 

Hoc Supinum: venio vifum, &c. fit per 
particulam pa. E* g. pepaquen, venio vifum. 
allcumiffapan , venio auditum Miffam. 213. 

77. Iftud: eo vifum; formatur interpo- 
flto me. E. g. pemen, eo vifum. yeme§e co 9 
i allatum aquam 209. 

78. Haec diftio: Redeo e* g, ex templo, 
fchola, &c. ita vertitur: E. g. allcixn Mijfa, 
vei m cupan, interfui Sacro/ inde redeo. 
Reliqua declarabunt 



79. 



<£» ® e£> 37 

79 Exempla : Quimpaquen, venio ut 
difcam. quimmequen , eo ut fciam , difcam , 
intelligam. quimmelca%epaquen , venio ut 
docear. acun ta m" quimam v. quimalu, 
venio v. veni ut audiam, percipiam, re- 
fciam. quimpalabin ta rxi chao, quando 
meus pater eft mortuus: ego ufum rationis 
necdum attigeram. pivalpi, mifit diftum, 
nuntiatum. chumupaian, ad quid eam. el- 
paian v. elmean ta m" cahuaMu , ibo allaturus 
meum equum. imean, lbo pranfum. jri'// 
amomaripaiaiqn, re viicha v. vhcha mtn amo~ 
maripalai v. /« viicha no, omnes, exceptis 
fenionbus, venient ad orandum. cupatun ta 
ni hueichamom , ex praelio adfum, redeo. epu 
huentu laqpnbin, vei m cupatun : duos ho- 
mines occidi nunc jam. uxiomen ta m" tpu- 
qetnom, vapulavi. 

PARTICIPIA 

80. Aftiva. Paffiva. 

Prsefens — — lu. — — — — el 

Imperf. — — bulu. - — — buel. 



Perfe&um — uyelu. 
Plusquamp. uyebulu. 
Futur. 1. — — alu. 
Futur. 2. — — abulu. 
Aoriftus 1. — uyealu 
Aoriftus 2. uyeabulu. 



— — — uyeel. 

- — — uyebuel. 

— — — — ael. 

— — — abuel. 

— — — uyeael. 

— — uyeabuel. 

81, Participiis Paflivis anteponuntur Ge- 

C 3 nitivi 



38 *&$<#• 

nitivi Pronominum Primitivorum. E. g. in- 
che m eluel, meum donum,- quod ego de- 
di Pedro m eluuyeel ', quod Petrus dedit. Lo- 
co el etiam dicitur Euphoniae gratia iel. 

82. Ante el foepe ponitur bi 9 quod ad 
Pronomen quod praecedit, pertinet E g. 
ta mn pibiel, quod vobis eft di&um. At li 
adeft Subftantivum, ad iftud, quamvis fe- 
quatur, fpe&abit. 176. 183. 

83. Exempla: cHme^elu, bonus. huera- 
$elu, malus. ute$elu, frigidus cuVLin^elu, 
dives. ilonqelu, carneus. iloQelu, comeftus. 
cofque eluQelu, elu^eal, panis datus, dandus. 
elual, elu§eal, eluqeael tva: hoc eft dan- 
dum piel, diftum. cHme piel, optima pro- 
politio. Quma utun, redeo plorans. ullcii- 
conpai, intravit iratus. pi m' Quman : flens 
dico. duququei xti ladcun, mceftus loquor. 
ladciin v. ladciiquechi tipai, exivit triftis. pra- 
tulihuen Qepai, venit fufpirans, aretuyecupan 
cahueYLu , veni equis meritoriis , commodatis. 
aie aiebulu huiftubi ta m duam, per ludum 
ac jocum voti compos evalit. rupa rupaum 
acupei ta lan, ferius aut citius mors fua 
quemque manet. inche m aiuel vachi chillca, 
hic liber eft, quod cupio. ucalel cuVLin, bo- 
na dereli&a. tarilel cahueWu, equus ligatus. 
huera ial, cibus vulgaris, malus. huera ml- 
queel, opus male elaboratum. ual, amoal; 

abitus, 



abitus , difceflus na&al, defcenfus. prdial, 
afcenfus. laial, obitus. laapial, internecio, 
caedes , ftrages. eimi mi matulcabiel allbulmi 
em! quod nimium properafti, ofFendifti. 
inche ro laqmabiel Pedro, Petrum de medio 
tollam, morte afficiam. mi laqmbiel mo ta 
mi catxxe nuMimi, jam jam occifurus hoftem, 
fugifti. mi laqpnduam^ebuel mo v. mi laqm- 
duamQebum mo, montuimi, jam jam occi- 
dendus evafifti. 

84. Participia fiunt adje&iva addito chu 
1 94. E. g. moQeluchi laluchi che cai , vivi & 
mortui. A aiuelchi chao em, O dile&e ge- 
nitor Ipfa quoque Participia fuplent pro 
adje&ivis. E. g. quimnolu v. quimnochi 
Huinca: Hifpanus imprudens, imperitus. 
chumnolu v. chumnochi huentu , homo in- 
nocens manchaquelu v manchaquechi che, 
tardus, lentus. co§elu, coQechi mapu, irri- 
guum pratum. cachuQechi lelvun, campus 
pafcuis abundans. 

85. Verbalia in or & quaecunque alia, quae 
confuetudinem aut habitum fignificant, fiunt 
mutando n primae Perfonae Indicativi in voe 
v. ve E. g. Ptituvoe v. Putuve , potator, 
bibax. duquve v duQuvoe, loquax Sunt 
tamen & alii id exphcandi modi. : E. g. Pii- 
tuvinuvoe v. putuvinuquelu , putuvinuchi, pii- 
tuvinuquechi , ptituvinu§echi , vmofus, Om- 

C 4 nia 



40 <«fc £i <*• 

nia quoque verba a&iva antepofita Nomini- 
bus fubftantivis fublato « ultimo , confue- 
tudinem habitumve Ggnificant. E, g. laqm 
chen, homines occidere ; laapnche , occilor, 
Parricida. 94, 

86. Exempla.- Inche amocavoe %en, foleo 
facere iter. eimi ulchevoe afiimi, es plagia- 
rius. laa,mchevoe afiimi; eimi laq,mchequeimi; 
laqmehelu eimi ; la%ntlmchequeimi\ laa,mquei- 
mi ta che; taa,mbilu cke eimi\ lagmlmqueimi 
ta che, es latro. 94. 

87. Verbalia in bilis E. g. amabilis, &c. 
Bunt inferendo val, 227, v. Participiis a&i- 
vis E. g. aiuvalu , amabile ; v, Praefenti In- 
dicativi: & tunc conjugatur per modos, 
tempora, numeros & perfonas. E g. aiuvaln, 
fum amabilis. aiuvaUmi, es amabilis, &c. 33. 

88. QuimvaU, eft facile intellectu. yavu~ 
duamlu nopinvalai , vir fortis eft invincibihs, 
vinci non poteft, nequit. 

89. Locus ubi fit aftio, explicatur mu- 
tato n ultimo verbi vel in queum. 220. v, 
peum aut peium 214. 219. vel in hue 202. 
Idem fit ad fignificandum inftrumentum. 
E. g. Confeffaqueum v. confeffabue, pu pllu xd 
moqepeium, Purgatorium; locus expiandis 
piorum manibus a DEO deftinatus; locus 
ubi detinentur beatse ammse ; fed poft cer- 

tum 



r 



«» ® d» 4' 

tum tempus ad coelum evolant. MiJJapi- 
queum v. Miffapihue , Templum, Sacellum; 
locus ubi , v. liber quo dicitur Miffa. lache- 
hue, lahue che, che ta m" lahue: ubi v. unde 
homines moriuntur. tpuhue, virgae, flagel- 
lum. chillcaqueum ; calamus, atramentum, 
& quaecunque alia ad fcribendum neceffa- 
ria. recahue , veru. 

90. Exempla: Pepilmatubifi quixxe chillca- 

tuqueum Pafiru, Patfis atramentarium, ca- 

lamum, thecam calamariam apparavi, con- 

cinnavi, aptavi, compofui, inftruxi. ta ni 

umautuqueum , meus leftus; locus ubi dor- 

mio, v. fuus ubi dormit. cupaquilmi ta m 

kudauqueum mo , non ingrediaris, noli ve- 

nire ad officinam meam. Tva ta ni moofi- 

queum: tva ta uiiqueum: his vitam ago, his 

pafcor , his lucror vidum , alimenta. tva 

ta n* neculqueum , his curro , v. currit. tva 

ta mi laymlmchequeum : hoc inftrumento 

foles homines occidere. tva cahuaUu mi cu- 

famom: hoc equo huc adve&us es. chucbi 

coru ta mi enumlmobium ta mi anca\ v. ta 

m cmml§emom ta mi anca, quo jufculo es 

calefaftus ? Tva panilhue ta x\i rialoncoam f 

en enfem , acinacem , gladium , ferrum ad 

fcindenda, findenda a me capita. tva men- 

cuhue pulcu m acumom , in hoc vafe potus 

fuit adportatus. 

91. 



4* «Sfe» $ e*g» 

gi. Verba praepofita fubftantivis a^unt 
vices adje&ivorum. E. g. Elunche, homo 
liberalis , munificus. guman pnen , infans plo- 
rabundus , in fletu nimius. uden Huinca* 
Hifpanus invtfus , odio habitus. aiun Pattru 
Pater omnibus carus. 

92. Et Subftantiva, & Pronomina, Par- 
ticipia, adje&iva, adverbia, &c. fiunt verba 
folo addito n v. tun. E. g. mamlln, mamlltun, 
lignum v hgna fcindere, caedere, findere. 
inchebun , ego eram. elulun , do , fum dans. 
Pedrobui, Petrus erat. quixxei, eft unus. 
cheuainn? quo vadis. Et contra verba fiunt 
fubft ntiva n v tun ultimo ablato. E g lan, 
mori ; la , cadaver. yalln , gignere ; yall, 
proles. huimn, afluefco, confuefco. huim, 
confuetudo: dicitur de loco, cui aliquis eft 
affuetus , ita ut aura , hominum mores , vi- 
Aus , &c. placeant, temn, crefco , tem, 
grandaevus. tann, labi; tan, lapfus. neculn, 
currere. necul, curfus. /z# #« , defcendo. naU 
defcenfus. vunan, putrio. vuna, res putre- 
fafta. &c. 

93 Exempla : Eimi inchelaimi, tu non es 
is , qui ego eimimolan , operet tua non indi- 
geo. quixiemoknon, colligere, accumulare, 
197. 781. epu prxeni, geminos enixa eft. 
cuulbimn , manus ad opus. quinelebui ta ni 
pirina ; epubin , ex uno fraeno meo , duo feci. 

tehuan , 



tehuan, in canem mutari. alhuen, fieri cada» 

ver, in Daemonem converti, a Diabolo ob- 

fideri tufqueni, eft redactum in cineres. 

Ifuincai, huincaui, Hifpanus vult haberi, 

Hifpanis fe annumerat. Apobi, ipfi dedit 

Praefecturam cutanpiuquen , cor mihi dolet, 

veii, eft idem veilai, non eft idem. Cain, 

alius v. alter ego : ego & ille / habeo nunc 

focium, met fimilem, imo aequalem mihi; 

qui eft alter Ego, qui uti ego; fic oculos, 

(ic ille manus, fic ora fecutus v # confecutus. 

En Linguam Chilenam omnium primam & 

antiquiflimam. * 

94. NB. Verborum fignificatio mutatur 
ponendo ante n ultimum vel / v. m, v. alias 
literas aut particulas. 191. vel permutando n 
in tun v. cun. 226 198. E g. cupan, venio. 
cupaln, traho, feu facio venire. du%un, lo- 

quor. 



* Joci caufa ; probaturque fequenti fophifmate : 
Lingua , quam vere , pure , caftigate & proprie eft lo- 
cutus primus hominum Adamus , illa dubio procul 
eft prima & antiquuTima : atqui primus hominum 
Adamus eft locutus Chilene vere , pure , caftigate 8c 
proprie ; ergo Lingua Chilena eft omnium prima & 
antiquuTima. Feob. min. Primus hominum Adamus 
imponens nomen fuo Primogenito eum vocavit Cain, 
atqui eum vocans Cain eft locutus Chilene vere , pu= 
re, caftigate Sc proprie ; ergo linguam Chilenam eft 
locutus vere &c. prob. min, nam vox Cain in lingua 
Chilena vere , pure , caftigate ac proprie fignificat . . 



44 



«Sfc 



d& 



quor. duq>uln , facio loqui. duqulquei tutu- 
ca, calamum aut tibiam inflat. moyun, la£teo. 
moyuln, lafto uHin, ardeo. uHimn, accen- 
do. uHimbi%e vela, accende candelam. #r- 
cun , fatigari. urcutun , capere quietem. ur- 
culn, fatigare. 226. tepeun, exterreri, metu 
percelli. tepefcun , terrere , metu percell re. 
Quoties verba neutra definuut in duas con- 
fonantes; &, ut fiant aftiva, illis additur / 
v. m\ addendum quoque erit ix particulare: 
atque ita conjugandum E. g. temn, crefco. 
temumn, educo, facio crefcere. quimn, fcio. 
quimuln, doceo, inftruo, fcire facio, 35. 
Aliquoties literae mutantur. E. g. lan, mo- 
rior. laqpnn v. lao>umn, occido, afn v. abn v. 
avn, finio. apiimn, confumo. na&n, defcen- 
do. naiiln v. nacumn, demitto, profterno. 
(de nacumn v. 788.) Verba Frequentativa 
formantur interpofito lm. E. g. yelmn v. ielmn, 
porto frequenter , portare foleo. pelmn , ite- 
rum iterumque video. De reliquis parti- 
culis 191. 287. 

95. Exempla: aucalbi ta m" chao , caufa 
fuit, ut fuus Pater res novas moliretur, a 
Rege deficeret. duQului pu ulmen, quod 
Reguli v. Cafiquii loquerentur mvicem/ fua 
confilia conferrent, ad colloquendum con- 
venirent, ipfe effecit. laqmlbin ta m" Chao, 
fuum v. ejus patrem e medio fuftuli, nlalbin 
uUtiin, januam ipfl aperui. tepelbin ta nipiu- 

que, 



f 



^Sk & d& 45 

que, magna eum laetitia affeci. conlmalbin, 

perfeci , ut intraret. cume iauln , yavudaamln 

yavuln latalu , morienti , moribundo , ani- 

mam agenti pie fubvenire, eum piis adhor- 

tationibus juvare, excitare, confirmare, ti- 

midum roborare, jacentem erigere. teca 

tccavoe , teca tecaquechi, qui femper ambu- 

lat, fpatiatur. tipa tipaquilmi , v. con con- 

quilmi , noli exire v. mtrare tamfrequenter, 

tam continuo. aie aiequilmi, non rideas fem- 

per. 

96. §. 2. DE VERBO PASSIVO. 

Verbum Paffivum nihil omnino difficul- 
tatis habet: nam mutato n cujuscunque ver- 
bi in qen, fum; res eft confe&a, ac conju- 
gatio fit ut alias. E g. aiun, amo: mutato 
n in qpn; aiuQen, amor aiuQeimi, amaris. 
aiuqei, amatur, &c. aiugebun, amabar. aiii- 
%euyen, amatus fum, &c. 32. 33. 

97. Paffivum fit etiam per Participia Paf- 
fiva. 80. E. g. veichi curam inche ni eluel v. 
eluuyeel, illa ova funt data a me, meum do- 
num. 

98. Exempla: Quine Huinca laQmQei, 
quidam Hifpanus eft interfe&us. tpuhue$c- 
quile veichi pnen , non vapulet magis ifte par- 
vulus. inche eluq>en quine cildu, mihi datum 
eft ftragulum. uteqen, frigeo. con$ei, in- 

gredi 



46 «$&$<#• 

gredi licet, patet janua. la $en, habeo mor- 
tuum, vita fun&um. inche yavuQen v. ya- 
vuqen inche , fum fortis , magnammus. ilon 
caru^ei, cruda eft caro. 83. 

99. Tertia Perfona Indicativi Praefentis 
Verbi fum multoties exprimitur per lle v. 
llechi. 207. E. g. Pedro lle v. llechi, Pe- 
trus eft. vei lle ve, ita eft. Aliquoties nec 
particulam, nec verbum ponunt, E. g. Cu- 
yen DIOS cam ve: Cuyen DIOS cam? an 
Luna eft DEUS ? 

100. Exempla: Ovicha caman huenevoe 
llechi, Opilio fur eft. DIOS ta m moQen 
llechi, DEUS eft vita noftra. mi peni vem- 
Qelan, non fum tuo fratri fimilis. cachelan 
inche, non fum peregrinus, extraneus. eimn 
ta ixx monmahue lle ve, cognatione conjun- 
6li, communione fanguinis devinfti, ejus- 
dem gentis & familiae fumus. mapu d§u 
ta m pepilma$eal pu Huinca ta m" duam lle- 
chi, Indorum dirimere controverfias Hifpa- 
norum munus eft. quintuplliln pu Patiru 
ta ni duam lle, Sacerdotum eft zelus anima- 
rum. anummapun pu apo ta m' toquin lle ve. 
Terram in pace fervare eft officium Guber- 
natorum. 

10 1. Imperfonaiia : Fertur, dicitur, lu- 
ditur, bibitur, faltatur, &c. fiunt mutando 

lite- 



<£*» $ e£> 47 

literam ultimam tertise Perfonae fingularis 
Temporis fignificandi in am. in Imperati- 
vo autem am tertiae Perfonae additur. E. g. 
putun in tertia Perfona putui, i mutato m 
am putuam: bibitur. prubuam, faltabatur. 
Reliqua per 

102. Exempla.* cunapapeam, ingr^diun- 
tur, ingredi licet. cofque eluqueam pu cu- 
rxuval, datur panis paupenbus. ovifa ul 
queam, oves vendunt. llecu mleam, funt vi- 
cini, parum abfunt . vei piam, ita fertur, 
dicitur. vaple miauqueam, huc veniunt. 
pepi amoam, hcetire, abire. pepi cupalaiam, 
non poflunt venire. comleu v mleeiu, aqua 
hic habetur, hic non deeft. quiwe cupau v. 
cupaeu, unus venit huc. Sic: vau pro va 
v. vei meu. 

103. Miferet, poenitet, piget, juvat, de- 
le&at, &c. explanantur ut in fequentibus 
exemplis : Biirenien , cutanien , miferet. 
chovixn, piget. afentun, taedet. tepelai, de- 
leftat. adi eimi mo huerilcan %enon, decet 
te vitae puritas. uxwduamn ta ni ulmobium 
ta ni cahuetLu, poenitet me equum meum 
vendidifle. chovuqueimi ta mi chtanduamn 
v. ta mi crxtanduamal ta mi huerilcan mo, 
te piget dolere v. dolorem excitare de pec- 
tis tuis. chovuqueimi ta mi crxmegen v. ta mi 
chmegeal, piget te effe bonum. tepelaimi v. 

tixyix 



tuyulaimi ta mi chao ta mi glametm mo, non 
te delecfat reprehendi a tuo Patre. riifan- 
duamaimi ta mi Auerilcamooiuui mo ta Dtos, 
te pceniteat DEUM 0. M. offendiQe. 

104. §. 3. DE VERBO NEGATD70. 
Dantur tres particultD, quaE infertae Ver- 
bo neyant quae Verbum affirmat: hse funt 
la, qut, no. La inferitur Indicativo & Op- 
tativo ; otti Imperativo ,- ita tamen ut hic 
Imperativus exprimatur non per Imperati- 
vum 38; fed per Subjunctivum 46. Deni- 
que 110 & Subjunctivo & Infinitivo, & Par- 
ticipiis Gerundiisque immittitur: ubi vero 
quslibet particula fit ponenda, fequens Pa- 
radigina docebit. 



105. Indicativus. 
Tempus. 
Prjcfens x taa. 

Imperf. — /f/bun. 
Perfectum uye/an. 
Plusquam. uye/nbun. 
Futurum. — /rzian. 

Imperativus. 
ouHi. ouilmi. oui\e. 
qttiiiu. attilmu. ptilega 
ytt/lin atalm, /«/le$n. 



Optatus. 
Imperf. — /aiabun. 
Perfeft. - uyelaiart. 
Plusq. uye/i/iabun. 

Subjun&ivus. 
Preefens — — rufti, 
Imperf. — wobuli. 
Perf. - uyenoli. 
Plusq. — uye/wbuli, 
Futur. 1. - uoaii. 
Futur. 2. — «oabuli. 
Aoriftus 1. uyewoali, 
Aorift. 2. uye«<?abuli. 

106. 



<&&*&• 49 

io6. Tertiae Perfonae Imperativi poffunt 
fieri tribus modis. i . modo ordinario e. g. 
eluquile, non det. 2. addito pe. E. g. ^/w- 
quilepe. 3. per fyncopen aufferendo e inter 
/ & /. E. g. eluquilpe. in Plurali additur igz; 
v. e%n , 40, v. ei$n. 2 1 . 

107 Exempla: caUi vemquilmi, raquila- 

bin, facias, non facias, nihil ex eo fum fol- 

licitus. entumoQetaiaimi ta mi huerilcan , u- 

noltunolmi ta mi huetveel , non dimittitur pec- 

catum, nifi reftituatur ablatum. pramuiau- 

quilmi ia mi huerilcan mo , uduamqfichi piai- 

mi ta mi lludnoam , non glorieris de iniqui- 

tate , nam cum minime reris , dabis pcenas. 

quine tipantunole ula, laiaimi, ante annum 

elapfum vit£ v. de vita decedes. peXalaiabun ta 

iu chao, Patrem e vita cedere, extremum 

vitae fpiritum edere, fpiritum DEO redde- 

re non videam. tutelaimi ta mi piel meu , 

extra chorum faltas , non eft ad rem , quod 

loqueris. 

108 INFINITTVUS. 
Ubi in Indicativo interponitur la\ in In- 
finitivo ejus loco pone no. 105. mi piyenon 
piqueimi, dicis, quod tibi non eft diftum. 
tva ta mi piyenobun llechi , iftud non eft , 
quod tibi erat diAum.4g. 

i09.Gerundia Accuf 
Praefens — noam. 



Gerundia Ablativi. 
— noium v noum. 



D Imperf. 



5° 



•$&$<#• 



Imperf. — nobu&m. 
Perfeft. — uyenoam. 
Plusq. — \xyenobuam. 
Futur, i. — noaiam. 
Futur. 2. — ftiabuam. 
Aoriftus i . uy enoaiam. 
Aor. 2. uyew^aiabuam. 



nobuum. 

uyenoum. 

uyew^buum. 

waium. 

noabuum. 

uyewaium. 

uyefwabuum. 



no. Exempla : Qenoum: quando non efl; 
non habetur , non datur. Ta mi lagmnobi- 
um ula , ta mi laqpnnouyen ula , ta mi laqpnno- 
biel ula, duchotubimi, antequam eum occi- 
deres , grave illi vulnus inflixifti. 

1 1 1 Gerundium Genitivi. 
Negatur ut in his exemplis : Vachi antu 
kdau antu no , hic dies feftus , non profeftus 
eft. huerincaduamlabin ta DJOS , v. cupa 
huerilcaquelabin ta DIOS , non habeo ani- 
iiium aut intentionem DEUM O. M. of- 
fendendi. 

PARTICIPIA. 

Pafliva. 



112. 
A&iva. 
Praefens — no\u. 
Imperf. — nobu\u. 
PerfeA. — uyewlu. 
Plusq. - uye#<?bulu. 
Futur. i. — noalu. 
Futur. 2. — Tz^abulu 
Aoriftus i. uyenoalu. 
Aorift. 2. uye#<?abulu. i 



noel. 

wbuel. 

uyew^el. 

uyenobuel. 

noael. 

noabuel. 

uyew^ael. 

uyew(?abuel. 

113. 



«$&>$<#• 5i 

1 1 3. Exempla. Inolu utuquelaimi rume , 
nunquam exis jejunus. pinolu tuutui , taci- 
tus abivit. llitulnoelchi do/u deumavallai, res 
nunquam ccepta, nunquam perfe&a. tipa- 
tui v. tipapatui quimnolu , v. ta ni quimnoel 
ta ni chao , clam , clanculum , patre infcio 
exivit. 

114. Perfonae eodem modo formantur, 
ut in verbis Gmplicibus. 33 46. Pronomi- 
na quoque Infinitivis, Participiis &c. ad- 
denda, funt eadenx 49. 72. 81. 66. 

115. In Refponfionibus ordinariis, quae 
fiunt nullo adhibito Vrrbo; aliis utuntur 
particulis : nempe mu , muca , vel fi per no 
refpondent , iftud no nunquam ponitur fo- 
lum , fed addita Perfona quae negat , aut de 
qua negatur. E. g. Chyen DIOS cam ve ? 
mu , muca , Luna an eft DEUS ? non, mini- 
me, nequaquam eimi vemimi tva ? mu, inci 
cam vemi? quimlan , inche no , an tu hoc 
fecifti ? non / quis igitur ? nefcio , ego non 
feci. mu horum Indorum forte eft \jli\ Grae- 
corum, maxime fi pronuntiatur *»u uti fo- 
lent multi. 64. Etiam refpondent aliquando.- 
aiiilan, nolo. fed eft modus refpondendi 
rufticus : vel dicunt pilan v. pilan em , nolo, 
quod eft urbanius. 

116. In more pofitum eft apud Indos 
Chilenfes , ut qui loquitur , poft quamhbet 

D 2 perio- 



5* *» ® dg- 

periodum , fermonem circumfpiciens in- 
termittat , & alter cui loquitur; etiamfi in 
fine orationis omnia fit negaturus vel fin- 
gulis contradicturus ; in Ggnum fuae atten- 
tionis , & quod diligenter aufcultet , con- 
firmet omnia ac fingula his ac Gmilibus ver- 
bis: vei ca, vei llechi, vei mai , &c. 288. 4. 
unde Auditorem velit, nolit , attentas aures 
prabere , & intento animo audire oportet. 
no additum voci , facit' illam fignificare con- 
trarium. E. g. Che no tva, non eft homo , eft 
bellua. Chao no tva, ifte non pater, fed ty- 
rannus eft. Huinca no tva, alhue llechi , hic 
non Hifpanus , fed Diabolus elt. 

117. Exempla: Chumqueimi? chumquelan? 
quid agis ? nihil. cheu cufaimi? cheu cupalan, 
unde venis? nusquam. chumg,ecki conimi ? 
mu %elai , quomodo intrafti? nullo modo : 
nego fuppofitum, me exiviffe. cheutuuitni ! 
ofilai ta m' conn ; g,elai ta m tuun , quomo- 
do es egreffus ? nec intravi, nec exivi. o>clai, 
qfilai veicki dg,u, vemq,elai, Nego, non eft 
ita. ineitvei? ineino, quis ille? nemo. chuml 
acutuaimi ? chuml no ? quando redibis , ve- 
nies ? nunquam. chem d%u tva ? ehcm no , 
quideftiftud? nihil. quidu eimimi pigentva? 
re inche no. Tu folus ita vocaris, non cer- 
te , plures dantur Petri. ckem da,u aei? lan- 
quid novi? nihil. ckem clitbimi? 



<S& & e£> 53 

chern tto , chem elulabin rume , quid dedifti 

illi ? nihil omnino. quimnolu eimi ? quimno- 

lu no , ignoras ? non ignoro. chumtn mita ? 

aldH mita no , quoties ? raro vei no cam ? 

nunquid iftud ? eimi no ? nunquid Tu ? mu, 

mu cai, mu mai, mu ula, non, minime, ne- 

quaquam, neutiquam. eimi rume ulaiaimi, 

nec tu ibis. cofque ique\iebin, ilon no, panem 

malo , quam carnem. tva mai, teye no , hoc, 

non illud, prius, potius, magis hoc, quam 

illud. 

118 §.4. De Verborum Tranfitionibus. 

\ Peculiare & proprium eft Linguae Chile- 

' nae , ut quoties a^tio verbi refertur ad aliam, 

j Perfonam five primam, five fecundam, five 

tertiam; non utatur, nec indigeat Prono- 

minibus mihi , tibi , fibi , illi , nobis , vobis , 

<&c. nec me, te, fe, nos, &c. E. g. ut ver- 

tant hunc fenfum latinum. ego do tibi ; non 

dicunt : inche elun eimi mo , nam hoc figni- 

ficat : ego do pro te , quemadmodum : uUcu- 

len eimi mo, fonat: ego fum iratus contra 

te, 290. 6 fed utitur omnino alia loquen- 

di ratione huic Linguae propria ac pecu- 

hari : quae ratio v. modus loquendi pro- 

prius ac fpecialis vocatur Tranfitio. Sunt 

autem hae Tranfitiones quatuor, v. fi mavis 

j ofto/ nam in idem recidit. Prima Tran- 

fitio eft Tranfitio ad primam ( fubintellige 

D 3 Per- 



54 



f& %1 Jfr 



Perfonam ) & haec fubdividitur in duas ; 
nempe in Tranfltionem fecundae ad pri- 
mam, & in tertiae ad primam. E. g. Tu 
mihi das, ille mihi dat. Secunda TranQ 
tio eft Tranfitio ad fecundam, quae etiam 
in duas fubdividitur , fcilicet in Tranfitio- 
nem primae ad fecundam & tertiae ad fe- 
cundam. E. g. ego tibi do , ille tibi dat. 
Tertia Tranfitio eft Tranfitio ad tertiam* 
Subdividitur in primae ad tertiam , in fe- 
cundae ad tertiam , in tertiae ad tertiam. 
E. g. ego illi do , tu illi das , ille illi dat. 
His additur Tranfitio reciproca uniuscujus- 
que Perfonae ad fe ipfam. E. g. Ego do 
mihi, tu das tibi, ille dat fibi. Literas vel 
Particulas , quae formant unamquamque 
Tranfitionem , & locum ubi quaelibet lite- 
ra vel particula fit ponenda, monftrabit fi- 
ne ullis verborum , vel ulterioris explicatio- * 
nis, ambagibus , fequens Paradigma : 

119. TRANSITIO AD PRIMAM. 

Indicativus. 



a2daad imam. 

Tu me, 
CfiEimix — 
<2 EimuV 
^-Eimn 



Praefens. a 3tia ad 1 mam. 

ille me. 

Teye 

Teyegu } — eneu 
Teyegn 



- en 

— mon 



Dual. 



*k 



*& 



55 



I OEimi 
I c 




Teye ] 




i j^ eimu 


— moiu. 


Teyegu \ — eiu mo> 


«"eimn 




Teyegn J 


SEimi i 

c • l 




Teye 




~t eumi i 


— mom. 


Teyegu 


— em mo. 


Jr eimn i 




Teyegn 






1 2 o Imperfectum. 


Eimi 


- — bu^n. 


Teye 




Eimuj 


— mobun 


teyegu 


— bueneu 


eimn | 




teyegn 




Eimi 






Teye 




eimu 




mobuiu 


teyegu 


— buriu mo 


eimnj 




teyegn 




Eimi 






Teye j 


eimu 




wtfbuin 


teyegu ! — burin mo 


eimn 




• 


teyegn 




] 


[2i, Praeterit 


um Perfe&um, 


Eimi — 


— uye<?n 


Teye 




eimu 

■ 




- uyemon. 


teyegu 


— uyeeneu. 


eimn 

i 


* 


teyegn 




Eimi 






Teye 




eimu 




uyemoiu. 


teyegu 


uyeriu mo 


eimn 






teyegn 




Eimi 






Teye 




eimu 




uyemoin t 


teyegu 


uye*in mo. 


eimn 






teyegn 





Eimi — 

eimu) 

eimnj 

Eimi I 
eimu 
eimn 



2 2 . Plusquamperfeeuim, 



uyebu^w, 
uyewiobun. 



■ uye»wbuiu 



uyebu^n^w. 



Teye 
teyegu 

teyegn 

Teye | 

teyegu uyebu^iu 



Teye I 
uye»wbuin teyegu uyebiunn 

teyegn , mo. 



Eimi 
eimuj 
eimn | 

Eimi ] 
eimu 
eimnj 

Eimi I 

eimu - - wioain 

eimn 



123, Futurum, 

Teye I 

teyegu \ — &enin. 

teyegn , 

Teye I 
moaxa. tqyegu ~ a^iu* 

' teyegn | 



Teye I 

teyegu - aann». 

teyegn | 

124. Exempla : Inche pient Tu mihi hoc 
dicis ! quimlen ta m duamtuqueum : fubmi- 
niltra mihi materiam meditandi. eimi hue- 
ranmanien v. ohrepuenielmqueen ; male erga 
me animatus es, voluntate a me abhorres, 
male erga me es affeeuis. petu iqueli pepaiaen, 
tempore 



^Sfc ® «*&• 57 

tempore prandii venies ad me videndum. 

petu iquebun pepauyeen , adhuc comedebam, 

quando ad me videndiun venifti. chaUua e~ 

luabuen, v. chaUua x\i elububin , vilu eluuyeen, 

loco pifcis ferpentem mihi dedifti. mivu\an 

v. mivuXaen , quot mihi dabis ? venteian cam? 

forfan tot? elun eluaen, mihi dabis cum ti- 

bi commodum fuerit. ptm eluaeneu pin, di- 

co ut mihi det tabacum. huewevaUneu , fur- 

ti crimen in me contulit. pichin ptrn eluaei- 

mt fieneu , promifit fe mihi daturum effe ta- 

bacum. chillcalvalpaeneu , mihi mifit epifto- 

lam, inche iauUneu , mihi attulit pipraeneu, 

duqupraeneu , , huera v, hueranmapieneu , lo- 

cutus eft mala , falfa contra me v. de me. 

caUi m duam elueneu , mihi gratis dedit. pee- 

neu cupai, venit ad me videndum. apoUneu 

apoeneu 9 apoeleneu, aponmaeneu, elueneu ta w 

apoq/sam v. apoqeal, me fecit Superiorem, 

PraefeAioram mihi dedit. xxotumiauleneu 

huera <gue d%u em , plurima mihi damna in- 

tulit, tehua pieneu, toquieneu, raquieneu, te- 

huacaeneu, huenevoecaeneu , c\xmpemeaeneu , 

me injuriofe tra&avit, dixit me canem, fu- 

xem, ftultum effe. eimi laqpnmaen m chao, 

tu mihi meum patrem occidifti. eimi moge- 

\en , tu me alis , nutris , fuftentas. eimi ioden 

quimn mo , tu me eruditione, do&rina, fa- 

pientia excedis tva ta ni mo%eUneu, ille 

eft altor meus,hujus ego fum alumnus. DIOS 

D 5 cumeQelu 



58 



•$& 



<& 



chmeQelu elutueneu ni moqpn , mifericors 
DEUS vitam mihi reftituit. DIOS ema ! 
deuma ta mi ulmon inche mo , inche cai elul- 
tuuyeen v. DIOS ema ! deuma eimita m* eluei- 
mimom , inche cai eluincheen , DEUS meus f 
poftquam Tu teipfum mihi dedifti ; me mi- 
hi memet dedifti. m* vemaeteu huerinielaeneu 
chei: nemo me impune laedet: qui me laefe- 
rit ; referet a me gratiam , qua dignus eft. 



Eimi — 

eimu 

eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 



125 Imperativus. 
Teye 
teyegu 
teyegn 



en ca. 
mochi. 



— £chi rno. 



moiu. 



Eimi 
eimu 
eimn 



— — moiXK. 



Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 
teyegu 



^iu mo. 



— £in mo. 



1 teyegn 

126. Exempla: Quimcloen, allcucloen va- 
chi d§u , hujus rei te atteftor , te appello te- 
ftem, mihi teftis fis. picht ptm marimarien, 
v. burenieen, per DEUM da mihi aliquid 
tabaci. eluen ta ni eluaeimi, cedo, v. da mihi, 
quod te mihi daturum promififti. co$itu- 
cloen , catuco^icloen , in colligendo agrorum 
meorum fru&us me adjuva burenieen mai, 
daquieli chaiv. chachai, mei te mifereat , nec 

me 



X 



<«*»&<*&• 59 

me perfequaris , exagites , vexes. arelen , 

commoda mihi. huerculelen quine lipm , mit 

te mihi trutam peupaen , veni ad me vifitan- 

dum. uopltnochi , exfpe&ate me incaen , 

adjuva me obfecro, quinelen , da mihi unum. 

Huerikauyenchei ', bureniemochi ' , bureniemol- 

lechi ', D peccaverim , deliquerim, aliquid in 

vos admiferim, ignofcite. Ta ir\ cunival- 

cheqen quixie cofque elumoin , date panem no- 

bis pauperibus. allhue cancalen vachi curam, 

hoc ovum mihi coque tremulum , molle , 

forbile. vei pilelen ta mi chao , dic quaefo 

tuo patri meis verbis , meo nomine. chillca- 

valen , fcribere me fme , permitte , omitte 

me , ut fcribam. vachi achahuaU elmeen Pa- 

tiru mo , has mihi gallinas obfecro ad Pa- 

trem porta. mutu vei piielen, non omittas 

dicere meo nomine, meis verbis. inche ru- 

me incaen , faltem me adjuva. quinechi rume 

pelaen , nunquam me vidit. tpulaiaen rume, 

verberare me , tibi hic non libeat : fi tibi 

virgae domi funt; hic non funt. mari mari 

Bkrenteen , precor , rogo , obfecro , fac mihi 

hanc gratiam pichin ptm duamtuaeneu , pa- 

rum tabaci peto a tua Dominatione. du%u- 

\elen vachi chillca , lege mihi hanc fcedulam, 

chumlanu , nihil mihi fecit. cume nemel eluen, 

aliquid confilii mihi affer. mavulelen, eum 

meo nomine ample&ere. uuielen ta xri votm, 

filium meum luftrali aqua tinge , ablue , per- 

funde , 



funde, facro fonte luftra, baptifmate expia. 
quine cofque eluechimo v. eluaeneu pien , pa- 
nem a me petiit. 





127. OPTATIVUS. 


Eimi 
eimu 
eimn | 


Imper 
- - abu<m. 
— moshun. 


eftum. 
Teye 
teyegu 
teyegn 


- abucriir/ 


Eimi | 
eimu | 
eimn| 


— moahuiu. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


abueiumo. 


Eimi 

eimul 
eimn j 


— moabuin. 


Teye 
teyegu 

teyegn 


abuein mo. 


Eimi 
eimu 

eimn 


128. Pc 
- - uyeaen. 
— uye»»i»an. 


rfe&um. 
Teye 
teyegu 
teyegn 


uyeaeneu. 


Eimil 
eimu 
eimnj 


- uyemoaiu. 


Teye 

teyegu 
teyegn 


uyea<iu nio. 


Eimi 1 
eimu 

cimn 


- uyemoam. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyeacin mo. 




1 2 9. Plusquamperfe 6tum, 



61 



Eimi - 
eimu! 
eimn j 



uyeabum. 
uye#»0abun. 



Eimi 

eimu uye#fc?abuiu. 

eimn 



Eimi 
eimu 
eimn 



uye*&k?abuin. 



Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 
teyegu 
teyegn \ 



uye^hueneu 



uyeabuiiu 
mo. 

uyeabuiin 
mo* 



130. Exempla : Pichi kudaucloabuen , u- 
tinam in hac opera me adjuvares. ulmen in- 
che auine ovifa rume muntunmaabuen , mihi 
Diviti , Nobili , Cafiquio , Regulo tu ovem 
furari aufis. chem cam , tpuabuen chei ? quid ? 
a te vapularem ? inche ta m vuchaqen i\la- 
mabueneu, tu mihi feni illudas. 





131. SUBJUNCTIVUS. 






Praefens. 




Eimi 
eimu 
eimn 


- — — *li. 
- — moii. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


— 


*li mo. 


Eimi 
eimu 
eimn 


- — moliu. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


— 


e\\u mo. 



Eimi 



62 



*s*3 



<& 



Eimi 




Teye 




eimu 


— — molin. ! teyegu 


— tflin mo 


eimn 


! teyegn 






132. Imperfeftum 


• 


Eimi 


— — butfli. I Teye 




eimu 


- «obuii. ! te y e * u 


buili mo. 


eimn 


1 teyegn 




Eimi 


1 

iTeye 




eimu 


— — #*0buliu. j teyegu 


builiu mo 


eimn 




teyegn 




Eimi 




Teye 




eimu 


— mobulin. 


teyegu 


budin mo. 


eimn 




teyegn 






133. Perfe&um. 




Eimi 


— — uye^li. 


Teye 




eimu 
eimn 


— — uyemoli. 


teyegu 
teyegn 


— uy ee&mo 


Eimi 




Teye 




eimu 


— uyemohu. 


teyegu 


— uyeeYiumo 


eimn 




teyegn 




Eimi 




Teye 
teyegu t 




eimu 


- uyew<?lin. 


uyedin mo 


eimn 




teyegn 






134 Plusquamperfefl 


um, 


Eimi 


— uyebutfli. 1 Teye 




eimu 
eimn 


— uyew^buli. 


teyegu 
teyegn 


uyebu^H mo. 



«Sfc ® dfr 



63 



Eimi 
eimu 
eimn 



uyeawbuliu 



Eimi 
eimu ! 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 



— uye/rabulin. 



Teye 

teyegu uyebu*liu*w 

teyegn 



Teye 

teyegu 

teyegn 



uyebudin mo 



135. Futurum primum. 
— a^li. Teye 



— — moali. 



— — moaliu. 



— — moalin 



teyegu 
teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 



— a^li mo 



— aAiumo. 



— aAinmo. 



136. Futurum fecundum. 



Eimi — 



eunu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 

Eimi 
eimu 
eimn 



— abuili, 
owabuli. 



— tfwabuliu. 



^— mohvMn. 



Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 



- abueli mo. 



abudiu mo. 



abu^lin mo. 



Eimi 
eimu 1 

eimn| 


137. Aoril 

— uyeagh. 

— uye»»<?ali. 


us primus. 

Teye 1 

teyegu — uyea^li mo 

teyegn [ 


Eimi 
eimu 


uyemt»aliu. 


Teye 

teyegu 1 uyea^liu mo. 

teyegn j 


Eimi 

eimu 
eimn| 


uyeffioalin. 


Teye 1 

teyegu uyelaelin mo. 

teyegn j 


Eimi 
eimu 

eimn 


138. Aorift 
- uyeaburfi. 
uye/soabuli. 


is fecundus, 
Teye 1 

teyegu uyeabu^li mo . 
teyegn | 


Eimi 
eimu 


uyejwoabuliu. 


Teye 

teyegu uyeaburfiu 

teyegn | mo. 


Eimi 1 
eimu 
eimn 


uyeMwabufin. 


Teye 1 

teyegu uyeabudin 

teyegn mo. 


»39 
bueli i 
u me 


Exempla.- Eh 
no, fi me amaret 
occidat. 


leli , fi mihi das. aiu- 
laqmelt rume , etiam- 



140. INFINITIVUS. 
Fit addendo Tranfitionibus citpa , duam , 
ptpi, 



«Sfc & dfr 



65 



fepi , piam , &c. E. g. C£/a , /*/** */«*» , vis , 
potes mihi dare. Teye cilpa , pepi eluentu , 
mihi dare vult, poteft. 56. 

141. Gerundia Accufativi. 
Secundae ad primam fiet mutando m ge- 
rundii fimplicis 66. in eum v. eium , & ante- 
ponendo Poflefliva ni, iu, in. 24. TertiaB 
ad primam mutat m in eteu cum iisdem 
Poffeflivis. E. g. 



iu 

iu 

in 



aiajK v. aeium. 

buaeum. 

vyeaeum 
\ uyeabuaeum. 
142. Exempla : 



m 
iu 
in 



aeteu. 
buaeteu. 
uyeaeteu. 
uyebuaeteu. 

Tva ta ni dilchoaeum, 
hoc ad me transfigendum , confodendum. 
mi ileXabueum utuimi , quando tibi eram da- 
turus ad comedendum exivifti v. exis. 170* 

143. Gerundia Ablativi. 
Fiunt ponendo e ante um Gerundii fim- 
plicis, 72. & mutando u in ii particulare. 
In tertiae ad primam poftponuntur primae 
perfbnae. E. g. 
eilm. 
bueuxci. 
uyeeum. 
uyebu^wm. 
ai&m. 
abui&m. 
uyeaiifrn. 
uyebua^im, 

E Teye 



m 
iu 
in 



66 



*» 



& 



inche. 

inchiu. 

inchin. 



euva. 

hueiim. 
Teye ni uyeeum 
teyegu iu uyebu^wm 
teyegn in a.eUm 

abui£m 

uyea^wm 

uyebua^Mfrn 

144. Exempla. Mi duamtumoeum, v. mi 
duamtumoixm , v duamtumobium , vduamtu- 
mom : Tut ( mu veftrdm duorum .• mn , ve- 
ftrftm ) memor duamtumonoehm , tul non 
recordatus. mi ullcunpeum , v. mi iillcunpe- 
bin mo , hueracaeimi , reprehendens te affe- 
ci injuria. mi aiixmoeum , aiumom , aiumobi- 
um , ai&bin mo , aiiimoum udequeen , me te 
amantem odifti. mi udeaeum v. mi udeabin 
mo , aiuqueeimi , habens caufam te odio ha- 
hendi, te amo. 171. 

145, Participia aftiva & pafliva. 
A&iva mutant lu 80 , in eteu, addendo ro\ 
iu y m. Palliva vel vertunt el in eteu, vel 
formantur ex Temporibus Infinitivi fimpli- 
cis 49. interponendo bi ante n ultimum; 
addendoque Pronomina ro' , iu , m. 176. 263. 



ni 


Teye 


ni 


eteu. 


iu 


— teyegu 


iu 


bueteu. 


m 


teyegn 


m 


uyeteu. 



ro 



1 
1 


«sft» 


& & 


\iyebueteu. 


ni 1 Teye ni 


zeteu. 


iu -teyegu iu 


abueteu. 


in 1 teyegn in 


uyesLeteu. 


uyeabueteu, vel : 


biu. 




bu£zh. 


ni 


uyefoh. 


iu 1 uyebu&h. 


in 


a^m. 




abu£zh. 


uyeafoh. 


i 


uyeabu£zh. 


■ 



67 



146. Exempla: qplaivau meu ta m cutan- 

tuleteu, me affligens abeft. mlla02££*gi ta 

m" eluaeteu inche , i illud petitum a meo de- 

bitore. ta mi quimeteu ta mi ciiUin, vei ta 

mi humeeteu , rerum tuarum non ignarus , 

eas tibi abftulit. ta mi cuYiiaeteuchi che , inche 

llechi, ego ego tibi folvam, m tpueteu inche 

utintuhueabun , eum, a quo vapulavi, bene- 

volis deinceps oculis afpicerem ? kueubin ta 

m hueneteu, vel ipfum furem vel eiusdem 

veftigia deprehendi. ta rxi vurepuenielmque- 

eteu eimi llechi, femper a me abhorres, uf- 

que torvis oculis me afpiciens. iaventuabin 

m fihin , mihi dixifti , quod me fis eje&u- 

rus tua domo , territorio , Provincia. cumei 

ta mi peabin , bonum eft , ut te videat, pe- 

E 2 quen 



«8 <»,&<#• 

^««» /a w» aiiibin, video amorem erg-a te 
meum. tva ta ni melitun ta mi pibin , jam 
tibi hoc dico quarta vice. elubin tva , hoc 
tibi do. reelubin tvei ( fubintelligitur mi ) hoc 
tibi do gratis. pebuli ta mi tpuabubin , fi vi- 
derem te ab ipfo verberari. ainlaimi ta mi 
cumpemqeimi piabin , non vis ut tibi dicant 
te eJTe ftultum. cahue 11« nienolu , <s,enolu , $e- 
noeki , aldvmalbiu ta mi pemeabubin , quod 
equo carerem , tardius ad te videndum ac- 
ceffi, NB. mifcui non nunquam exempla 
TranDtionis ad 2dam ob dicenda inferius. 
170. 171. 172. 

147. In modo loquendi vulgari aut fa- 
miliari foepe pro aen dicunt an , & loco eneu, 
nu. item in Gerundiis 141. 143. e ante um 
v. ilm omittunt. 5. 

148. TRANSITTONES NEGATIV^E. 
Fiunt inferendo la , oui, no , Tranfitioni- 

bus amrmativis ante c literam& ftgnum tran- 
Gtionis : & Q non adeft e ; poft mo eodem 
modo , quo fupra. E g. Wn , lameu , quiili, 
quielimo, w^quili, nocli, monoW , noarum , 
larimi , la^imu meu , &c. 126. 124. 

149, Exempla. Penchuknouguieli , apage 
fis , recede , abfcede , abi beftia, utuimi vd 
pinoeum v. pilaen , me infalutato , infcio abi- 
vifti. hueraduqucabimt mi huerilcanoeteu, eum 

inno- 



"Sa ® <# 69 

innocentem male verbis accepifti. chumlac- 

neu , nihil mihi fecit. cixmelu rume cimi; cha~ 

xiapiuqzieknolaeimu ta mi chao , quamtumvis 

fis bonus, attaraen non fidit tibi tuus pater, 

nec occulta fua apud te expromere audet. 

Huertlcaquieli , non me offendas. curuqmtii 

piiauqwebui cuniche , noli me denigrare , di- 

cebat jetiopi aetiops. daquieli chai , omitte 

me qazefo; nec me perfequaris rogo. ta mi 

viitaleummo , aldun ciimei , piquelaeimi , quod 

adltes , adfis & preefens fis , debitis alioquin 

laudibus te non extollo. aiecaquicli , lag,ma- 

eimi, cave rifum morte luas. 

150. TRANSITIO ad SECUNDAM 



ima ad jdam. 


Indicativus. 


3tia ad 2dam. 


ego 


te 


Prsefens. 


ille te. 


Inche 






Teye 


1 


inchiu 


— rimi. 




teyegu 


1 - eimu. 


inchin 






teyegn 


1 


Inche 






Teye 


I 


inchiu 


cimu. 




teyegu 


eimu mo v. 


inchin 
Inche 






teyegn 
Teye 


1 


inchiu 
inchin 


eimn. 




teyegu 
teyegn 


| fimn mo. 



E3 






Imperfectum. 



Inche 




Teye 




incliiu 


bu/imi 


teyegu 


bucimw. 


inchin 




teyegn 




Inche 




Teye 




incliiu 


biwmu. 


teyegu 


bueimu *ne 


inchin 




teyegn 




Inche 




Teye 




inchiu 


biwimn. 


teyegu 


burimn met 


inchin 




teyegn 






1 52. Perfe&um. 




Inche 




Teye 




inchiu 


uye^imi. 


teyegu 


uyeeimw. 


inchin 




teyegn 




Inche 




Teye 




inchin 


uyesimu. 


teyegu 


uyeeimu mo 


inchin 




teyegn 




Inche 




Teye 




inchin 


uyenmn. 


teyegu 


uyeeimn mo. 


inchin 




teyegn 






153. Plusqu 


imperfec" 


um. 


Inche 




Teye 




inchiu 


uyeburimi. 


teyegu 


uyebueimu. 


inchin 




teyegn 




Inche 




Teye 




inchiu 


uyeburimu. 


teyegu 


uyebucimu 


inchin 




teyegn 


mcu. 



«Sfe 



<*• 



7» 



Inche 




Teye 




inchiu 


uyebunmn. 


teyegu 


uyebu^imn 


inchin 




| teyegn 


meu* 




1 54. Futurum. 




Inche 




Teye 




inchiu 


aiimi. 


teyegu 


aeimu. 


inchin 




teyegn 




Inche 




Teye 




inchiu 


aiimu. 


teyegu 


aiimu meu. 


inchin 




teyegu 




Inche 


t 


Teye 




inchiu 


aiimn. 


teyegu 


aiimn meu. 


inchin 




teyegn 





155. Exempla: Inche quine macun elueimi, 
dedi tibi veftem ftragulam. eimi daqueleimi 
vachi d$u, tibi committo hoc negotium. 
cupaeimiy veni adte. deutuQe , muchai leftua- 
eimu vachi huaca , cave ne hic taurus , bos , 
vacca te invadat. pichi raquieimi , exiguo 
loco apud me es. iehueeimi , pudet me tut. 
pekuelaeimi , deuma ta mi acutuuyen , poft- 
quam venifti , amplius te non vidi. ptm eluen 
pieimi , Tabacum a te peto. peeimi cupan , 
ad vifendum , falutandum te veni. eimi piei- 
mi, tibi loquor , tibi haec dico. quine cofque 
elueimi y cilmelu eimi Uechi, 'do tibi panem, 
quia bonus es. inche uqe pieimi 9 per me eas, 
abeas , vadaslicet. duamtunmaeimi , de te co- 

gito, 




!l 



ri 
1 

I 



!l"'!i Z ■■■ 



I: • 

1 . 



1. Jr | 



I 



3' 

tr i , 






.1 



\ 



gito , recordor tui. muchai natimaeimi ', mox 
ftabo, ero fupra caput tuum; parum abeft, 
quin te prolternam. Uatipaeimi , tibi me- 
dietatem bujus hauftus , vafis , canthari ce- 
do , offero , prabibo. pintcucimu , contra. te 
eft locutus. hueranmautin/ueimu , illius te o- 
culi ferre non poffunt, te abhorret, averfa- 
tur. inei ciimei ta mi laq,mbicl quine huen/u, 
pieimu cam , quis dixit tibi licere hominem 
occidere. eimi pilan , opus mihi non eft tua 
opera , favore , auxilio, itm cupape picimu , 
quis te vocavit ? quis tibi huc veniendi fa- 
cultatem eft largitus ? vei vcmquilmi , picimi, 
omitte ifta ! aldU mari maribichi picimu ta ni 
chao , meus parens tibi plurimam falutem 
dicit. huera v. hueranmanicimu tibi eft con- 
trarius , infenfus , inimicus. cluuiv. , do vo- 
bis, cutachi mtmva\eimi, ter mifi qui te vo- 
caret. marichi bAreniclaiacimi , nunquam tui 
miferebor. marichi vei pieii , mupiUuhuciaia- 
eimi, quamvis id mihi dicas centies, divos 
omnes contefteris, nec jurato tibi creditu- 
rus fum. quine amomariqucum cluacimi pin , 
Rofarium tibi promitto. inchc cu\\in?nacimi, 
ego folvam tibi. inche quimXamomariaeimi , 
ego te docebo preces , modum orandi. tpu- 
aeimi vachi retu meu v. co,u , parum abeft , 
quin te hoc fcipione percutiam. mamlltuaei- 
mi, fuftibus te caedam , percutiam , debilita- 
bo. eimi eXaeimi vachi d§u , ifta tuai fidei 



*%> & *#• 



73 



committo. cupalmaeimi , ego tibi afferam, 
adducam. huerculelvalpaiaeimi ', tibi huc mit- 
tam. *£#/& mutu qutntulelaeimi ', quantum 
potero conabor, quoad poflum contendam, 
omnem curam & diligentiam impendam, 
ut rem perficiam , obtineam, tibi procurem. 
uduamqechi tuaeimi lan em ! improvifus at- 
que inopinatus eft mortis adventus , nec co- 
gitanti tibi nec opinanti vitam finiet. chem 
aimelcalaiaeimu rurne, re umautun ciimelca- 
queimu, nihil tibi proderit praeter fomnum. 



Inche 

inchiu 

inchin 


156. Imp 
limi ca. 


lerativus. 
Teye 
teyegu 
teyegn 


evrnu. 


Inche 

inchiu 

inchin 


— em\x. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


*mu meu. 


Inche 1 

inchiu 

inchin 


— imn. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


emvi meu. 


Inche 

inchiu 

inchm 


157 Optativus 
abuiimi. 


. Imperfi 
Teye 
teyegu 
teyegn 


s&um. 
— abuiim&. 


Inche 

inchiu 

inchin 


abuiimu. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


— abuiimu 
meu* 



I \\ .'I . ^ -*-^ 

| ■■■■'' ■'■«■ 

illl h ■ ■' '■ 

■ 1 1 1 * 1 : ■ 

III. 1 ! I 



H- 



! ! ■ 
'■■II 

: s!li:l: ! ■■; 



I" 11 ■ ■■:» 
|;: • i : . ;■ ■ 

I- ■ (: ,'i ." 



■ 

i f 



: ii 

!■■ : - 
[■ 1 •■ 



• . 



■ i" 
■ ■ ■ 

1 



1 ■ 



11 



1 



1 










fc 



I 



Inche 
inchiu 
inchin 


— abueimn. 


Teye 1 

teyegu abueimn mett 

teyegn | 


Inche 
inchiu 
inchin 


158. Perfeaum. 
Teye | 
uyeaeivai. Teyegu } uyea«im«. 
Teyegn | 


Inche 
inchiu . 
inchin 


uyea^imu. 


Teye 1 

Teyegu uyeacimu 

Teyegn | meu. 


Inche 
inchiu 
inchin 


uyearimn. 


Teye 1 

teyegu uyearimn 

teyegn | meu. 


Inche 
inchiu 
inchin 


159. Plusqu 
uyeabu^imi. 


imperfe&um. 
Teye 

teyegu uyeabu^ ima. 
teyegn | 


Inche 
inchiu 
inchin 


uyeabucimu. 


Teye 1 

teyegu uyeabuiimu 

teyegn | meu. 


Inche 
inchiu 
inchin 


uyeabtwimn. 


Teye 1 

teyegu uyeabuHmn 

teyegn | 


Inche 
inchiu 
inchin 


160. Subjun^ 
clmi. 


ivus Praefens. 
Teye 1 

teyegu — eimu. 
teyegn 



f*> & f» 



75 



Inche 
inchiu 
inchin 

Inche i 

inchiu 

inchin 

Inche 
inchiu 
inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 



Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 

Inche 

inchiu 

inchin 



ilmu 



dmn. 



Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 



rfmu meu. 



ilmn meu. 



161. Imperfe&um. 
Teye 



builmi. 



builmu. 



builmn. 



162. 



uyedmi. 



uyeelmu 



uye^lmn. 



teyegu 
teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Perfe&um. 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 

Teye 

teyegu 

teyegn 



hxxelvau. 



burfmu meu. 



burfmn meu. 



uyeelmu. 



uyeelmumeu* 



uye*lmn meu 



i- 






» v 

• * 



»»! 





163 Plusquamperfe&ura. 


Inche 




Teye 1 


inchiu 
inchin 

Inche 


uyebuelmi. 


teyegu uyebuelmu. 

teyegn ] 

Teye 1 


inchiu 


uyebuelmu. 


teyegu uyebuelmu 


inchin 
Inche 




teyegn | meu. 
Teye 1 


inchiu 


uyebuelmn. 


teyegu uyebuelmn 


inchin 




teyegn | meu. 




164. Futurum pritnum. 


Inche 




Teye 1 


inchiu 


aclmi. 


teyegu a^hna. 


inchin 




teyegn j 


Inche 




Teye 1 


inchiu 


admu. 


teyegu a«lmu meu. 


inchin 




teyegn 


Inche 




Teye 1 


inchiu 


a^lmn. 


teyegu aelmameu. 


inchin 




teyegn 




165. Futuru 


m fecundum. 


Inche 




Teye 




inchiu 


abuclmi. 


teyegu 


abuehjxu. 


inchin 
Inche 


, 


teyegn 
Teye 




inchiu 


abu<?lmu. 


teyegu 


abuclmu meu. 


inchin 




teyegn 







■«fe ® <& 


77 


Inche 

inchiu 

inchm 


abuilmn. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


db\xe\mnmeu* 


Inche 

inchiu 

inchin 


166. Aorifi 
uyea^lmi. 


,us primus. 
Teye 

teyegu uyea*lm#. 
teyegn 


Inche 

inchiu 

inchin 


uyea^lmu. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyea^lmu 
meu. 


Inche 

inchiu 

inchin 


uyea^lmn. 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyeadmn 
meu. 


Inche 

inchiu 

inchin 


167. Aorifti 
uyeabudmi. 


is fecund 

Teye 

teyegu 

teyegn 


us. 
uyeabuilmtt. 


Inche 

inchiu 

inchin 


uyeabudmu 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyeabudmu 
meu. 


Inche 

inchiu 

inchin 


uyeabudmn 


Teye 

teyegu 

teyegn 


uyeabuilmn 
meu. 



168. Exempla: Chao vemabueimi cam chi ', 
Ego pater hoc facerem. ile\abueimiv:miile- 

\abu- 



■ 1 




• ■ 



T 



fc. 1 

f -• 



lz-id.r:n v. mi HAabiuum , uluti , anwtun , /«- 
«;nn , p aritnro s tibi prandium , ccenaiu , ci- 
bma, abi cHmtkktulaian , laajiidmi ciitu , 
dum te interf ecero . non quiefcam. 

1 69. Infinitivus. 
Fit iit dictum 140. E.g. /^/(' elueimi, 
polTum dare tibi. pceimi cupan , venio ad te 
videndum. 

170. Gerundia Accuiativi. 

Omnia funt eadem ut in tranfitione ad 

primam : excepto quod Pronomina funt 

mi , mu , Dtti. 23. 142. 

171. Etiam ut 143. mutatis tantummodo 
Pronominibus primae Perfonae in Pronomi- 
na fecundae mi, mu, mn. 144. 

172. Participia activa & Pafliva. 
Vide 145. Sed mutantur Pronomina in 
mi, mu, mn. 146. 

173. Secundus Modus Tranfitionis 
iras ad 2dam. 
Formatur mutando n primae Perfonae zi 
in eiu ut dicunt aliqui ; vel eieu ut aliis prae- 
placet : & conjugatur ubtque ficut eimi : 
& in Subjunftivo pro elmi dicunt eliu. 150, 
160. Fiunt negativa, ut eft explicatum. 
148. 181. 

'74. 



<«**$**• 



79 



174. Tertius Modus Tranfitionis 
imae ad 2dam. 

Hic tertius modus , quo utuntur etiam 
in omnibus modis finitis & infinitis , fit in- 
terponendo u eodem modo quo in Tranfi- 
tione reciproca 187. 

175. Tranfitio ad Tertiam. 181. 

Haec Tranfitio eft multo facillima.* nam 

ponendo bi ante ultimum n primae Per- 

Conae praefentis Indicativi , & conjugan- 

do ut folet ; res tota eft pera&a. 32. 51. 

E. g. elun, do. elu^m, do illi* elubimi, das 

illi. elubi, t dat illi. elubiu, elubimu, elubiQu, 

elubin elubimn, elubi$n, eluhubiu, eluuyebin, 

eluuyebubin, eluabin, &c. 180. 

176. In Subjun&ivo 46. ponendum bi an- 
te / quod format Subjun&ivum. E. g elubi- 
li, elubilmi , &c. 

177. In Negativo: elulabin, elulabubin, 
eluquibili, elunobtli, &c. 105, 180, 146. 

178. Gerundia Accufativi vertunt am 66. 
in um. E. g. eluam, ehibium. elubuam, elu- 
hwbium, &c. 34. 

179. In Gerundiis Ablativi ponitur bi an- 
te um : reliqua funt eadem ac in numero 
antecedente, 178. 72. 



180. 



1 
3 



1 1 



■ . 



•1 

1 

;i 



I T 

■ ■ 1 

!!' 

' I 

■ 

f 




\ 



■ ■ 

■ ■ 






f 



1 1 
i 



8 ° «. ® <& 

180. 'Exempla: pibin, dixi illi. pihin eq», 
dixi illis duobus. /i?i« eq,n, dixi illis pluri- 
bus. tuyubin , recreavi illum. contudin , illum 
vilitavi , domum , cubiculum , locum , ubi 
erat, fum ingreffus, peupabin , ivi ad illitm 
vifendum, vifltandum, falutandnm. entubin 
illum domo aut loco eduxi , Tum comitatus, 
comitem me illi praebui duqubin , illi fum 
locutus. cume dqu pibin , cum itlo fum lo- 
cutus famiiiariter , feftive , laeta , jucunda. 
aiiibin ta Dios , aiiiDiosquen , DEUM amo, 
vei pibipe , haec ipfi dicat. iod aiitquebtn ta 
DIOS alhue mo , amo magis DEUM quam 
Diabolum. iod raquiduamabin , v, iod cupa- 
raquiabin ta Dios ta ni huerilcaiabiel mo , ma- 
lo Deum honorare quam offendere. pcbili , 
laqmabin , v. pebuli, laqmabubin , fi ipfurn vi- 
derem , occiderem. 1 46. 

181, Alter Modus Tranfitionis ad 3am. 
Fit mutato n primae Perfonae Indicativi 

Z$, vel in etu ut ordinarie in Miffionibus; 
vel in ieu , ut in Infula Chiloe ; vel in eieu , 
ut in Miffionibus nonnunquam, E. g, elun , 
elueu , elubueiu , &c. 173. inNegativis: elu- 
laeiu, &c. folummodo in Futuro collidunt 
e ita, ut pro eluaeiu dicant eluaiu. Hac 
Tranfttione utuntur in omnibus modis fini- 
tis , excepto Imperativo , in quo bi ponitur 
ante pe. E, g. vei pibipe , hoc illi dicas. Sub- 
jundivum formatur ex tertia Perfona ejus- 
dem 



<$£* 



d» 



81 



dem Temporis Subjun&ivi addendo iu v. 

ieu E g m Vei pibuleiu , vemnoabulu cam chi y 

an dubitas id illum fa&urum, fi id illi dice- 

rem, praeciperem; ab illo peterem Ufus 

hujus Tranfitionis praecipuus eft , quando 

tertia Perfona fignificatur per ille, illa, il- 

lud vel folum , vel una cum is , ea , id, E g. 

vamqechi relaopnabueiu , ficcine illum fine 

caufa occideret. chaichi elueiu , jam pridem 

id illi dedi. elubi , elutulaeiu ula: v. elueiu, 

elutulabi ula , quod ipfi dedit, id illi non* 

dum reddidit. quirxe cofque elulaeiu rume , 

nec panem illi dedit. quine cuq>en huentu 

quechuatuabueiu quine Huinca! Indus cum 

Hifpano altercationibus contendat! mapu 

che toquiaiu Apo cam? Indus Gubernatori 

leges praefcribat ? 173. 102. 184. 211. 

182. Particula bi non ponitur quoties- 
cunque datur Tranfitio ad tertiam ; fed quan- 
do deeft perfona , eaque fupleri debeat per 
pronomen. E g inche pibin , piubin , ego 
illi dixi, illi id dixi. 31. 

183. Item particula bi idem fignificat, 
quod is, ea, id, ille, illa, illud & in hoc fen- 
fu adhibetur, etiamfi non detur Tranfitio. 
^. g. elbimi huente mefa ? elbin , an illud po- 
fuifti fupra menfam? pofui, 

184. Exempla: leH pillebin, id ipfi dixi 
profecto, cupalmaiabin , ipfi lllud afferam, 

F pen- 



'■'■!! 



1 



n 



1 



f - 



"T—r, 



ri 
I 
• I 



penmaulabin , id in ipfo non adverti. anixm- 
maniebin , manet alta mente rep6ftum. fa 
mi pibimi, id quod illi dixifti. mariehi vei 
pibin, id illi dixi plus centies. millies. 

185. TRANSITIO RECIPROCA. 
Fit nullo negotio, interponendo in om- 
nibus Temporibus & Perfonis immediate 
poft radicem verbi , & ante literas ferviles 
conliituentes Tempora & Perfonas u. E g. 
cluun , ego do mihi. eluuimi ( quinque fylla- 
bae ) tu das tibi. eluui, ( quatuor fyllabse & 
accentus in ultima ) ille dat flbi. eluubun , 
dabam mthi eluuuyen, mihi dedi. eluuchi, 
dem mihi , eluu%e , da tibi, eluuli, fi mihi 
dem eluulmi, fi tibi des. eluuiu, nos duo 
nos damus alter alteri. eluuin , nos damus 
invicem. 

186 Exempla: Tva iu mtnpeun, nun- 
quam nos videbimus deinceps. udanmaumn, 
dividite inter vos la%mui§n, fe occiderunt 
invicem. ta m peniun deumallein ruca, nos 
fratres adjuvando nos invicem , domum no- 
ftram Eedificavimus , & ad finem , colopho- 
nem perduximus. ladcu\uqueimi ta mi ra- 
qui%enon mo , eo quod non honorens, te 
confumis , affligis. anwnrucaun , domum , 
sedes fibi exftruere. cumclcaun , benefacere 
fibi. chmelcaun %ei vachi mapu, in hac re- 
gione alius de alio bene meretur. glamuqe, 
ipfe 



*%>&<& 



83 



ipfe te exhortare , nec fit necefle , ut alius 

te moneat glamuvaXupabin , v. glamauvalu- 

fabin, egomet meus mihi monitor fui. pra- 

mun q,elai vachi huentu , hic homo fuae di- 

gnitatis, famae v. fui boni nominis curam 

non habet. pevalun, fibi imaginari, quod 

fe ipfe videat. umaucaun , fingo me dormi- 

re. cumpemum v. cumpemcaun, ftultitiam, 

pardi mortem fimulare. uduamcaun, incu- 

riam affe&are. cumelcauncaun , quod fe lau- 

te ac liberaliter habeat , traftet , fingere. 

felocauquebuillumudlu, veinimtn duam llechi, 

caecus fe videre fingebat , & quod vere fln- 

gebat , ex corde volebat. Apocau%e , ima- 

ginare te Superiorem, Praefidem, Regem 

effe. 1 90. 

187, NB Primis perfonis Pluralis hujus 
Tranfitionis utuntur etiam loco Tranfitio- 
nis primae ad fecundam. E. g. Eluuin, ego 
vobis do ( Dve fint duo vel plures ) eluubuin 
dabam vobis. eluuuyein , vobis dedi eluuuy 
ebuin, eluuain. Imperativus: eluuin, dem 
vobis. Optativus: x.uabuin , uuyeain, uuye- 
abuin. Subjun&ivus: ulin, ubulin, uuyelin, 
uuyebulin , ualin , uabulin , uuyealin , uuyea- 
bulin. Infinitivus fit ut in his exemplis: 
cupapeuin v. peduamuin, vos videre cupio, 
defidero, opto, peropto. pepipeuain, vos 
videre potero. 174. 



F 2 



189. 




■ 
■ 



rv« 

r-« 

r * 1 



i: 



»1 



«4 "Sk 9 <» 

189. Quando fiunt negativa; u femper 
praecedit & particulas negativas , & reliquas 
literas vel particulas ferviles omnes , & pro- 
xime ad radicem. 

190. Exempla: nieun, fe continere, flbi 
vim inferre. glamun ta m hucrilcan mo , ip- 
fe me de mea culpa , de peccato , delicto , 
fcelere meo reprehendi. glamchcilu hucma 
glamufe, fibi primum confulat . qui aliis 
confulit. ta n» ta^mumom mo, rg,alQclai ta 
Iglejia mo , quod ipfe fe occiderit , ecclefi- 
aftica fepultura caruit, fuit privatus. filu- 
cauabuel mo atlcutabuimi , quod te furdum 
funulares , non audiveris. ta nt pntm , quse 
vobis dixi. tnche piuain , ego vobis dicam. 
iaa,mmaui, occidit fibi. inmaui, lpfe fibi 
comedit. 

191. CAPUT QUINTUM. 
Literee & Particulse , quae infertae vel ad- 
ditae , Verborum fignificationem extendunt, 
mutant, aut aliter afficiunt. 

Habet haec Lingua non pauca • literas & 
particulas , quae verbis infertae vel additse , 
eorum fignificationem mutant , variant , &c. 
ut videre eft percurrendo fingulas, & ani- 
mum attendendo ad exempla. Hec litera? 
vel particulaa femper ponuntur polt radicem 
verbi , & ante n ultimum , vel una vel plu- 
res 



r 



res prout fenfus poftulaverit. De aliquibus 
jam diftum eft fupra 92. 94. &c. reftant, 
quae fequuntur. 

192. Bt\ 175. 182. Ca. Haec particula ad- 
dita Nomini, vel inferta Verbo, fignificat 
facere quod Nomen vel Verbum afferit. 
Unde aequivalet imo. verbo facio, praefer- 
tim in mechanicis, & Indi Chilenfes omnia 
quae ad culinam, ludumque pertinent, No- 
minibus aut Verbis hac particula affe&is ex- 
primunt. E. g. corikan , jus , jufculum con- 
ficere. mallocan, certus cibus. 474. quechu- 
can, ludere. quechu , palican , 563. aiecan, 
rifum movere. inche cam aiecahue §en cam 
chi? num fcurram hic ago, ut rifum exci- 
tem? 2do. afficio. iehuelcabin, eum affeci 
pudore. raquiduamelcaiaeimi \ te afficiammo- 
leftia. uniican, aliquem pro defpe&o, na- 
tura & moribus afpero habere. 691. 

193. CaUi fignificat imo folus. E.g caHi 
ni nuque m" deumalel vachi chnai, fola mea 
mater confecit has fimbrias. 2do licet. caHi 
vemfe , faciat licet. 3tio. fane. calli piaupe , 
pereat fane , abeat ut nusquam appareat. 
4to cum pra fignificat confulto , data opera, 
fciens volens. caUi duQupraimi , fciens pru- 
dens loqueris. Item : nec primus nec ulti- 
mus, caUi toquiprape , non erit primus nec 
ultimus, qui male rem adminiftret, calli 

F 3 la$mu- 



laqmuprachi , non ero primus nec ultimus, 
qui fibi manus violentas inferat, vitam tol- 
lat 5to. cum tt* duam, idem eft ac fponte, 
ultro. E. g. caUi ni duam elueneu, fponte 
mihi illud dedit. caUi ni duam huerilcalu , 
nehue glamtuvali, acri reprehenfione dignus 
eft qui fponte peccat. 6to. ut in hoc exem- 
plo, caUi vemquilmi , raquilahin, facias non 
facias, parum curo , non commoveor, non 
laboro , nihil ex eo fum follicitus. 7010, idem 
(ignificat quod re. 222, calli du§uqueimi , 
nihil aliud facis , quam fabulari , garrire , 
verba fundere. 8vo. idem eft quod fine , non 
impedias. caUi eupape , fine , veniat. calli 
amupe, fine, abeat, non eum detineas. calli 
■mlepe , linque , relinque. caUi lachi, hucdachi, 
moriar, modo fatier. gno. caUi peaimi, 
quod differtur , non auffertur , experieris 
fuo tempore 10. de caili fit verbum caUin. 
caUipe mai, faciat, at pcenitebit. 

194. Chi. tmo. additum partictpiis hasc 
facit adjefttva. 84. 2do. fuplet pro Partici- 
piis. E. g. coaelu v. coopchi co , aqua datur , 
adeft. 3tio. adjungitur Verbis & Nomtni- 
bus omnis generis, plerumque tamen va , 
vei, lle. 4to eft particula exomativa, & non- 
nunquam ponitur feorfim. 287 : 3 295.-2. 

195. Cle v. Le. 205. 

196. Clo. Haec particula duas habet figni- 

fica- 



♦*&&<#• 



87 



ficationes. ima v. altera eft: juvare, adju- 
vare, fe adjutorem praebere. catucoqiclon , 
in frumento fecando, refecando, adjuvare. 
coclon, in aqua apportanda juvare. cunaclon 
in colligendo ftramine. tucahueViuclon , in 
equo capiendo. Miffapiclon , infervire Sacro. 
2da v. altera; facere aut pati idem & eodem 
tempore. E. g. laclon , uni mori. lefclon , ne- 
cu/clon, fimul volare, currere. duyucloaiu 
Apo, una loquemur cum Superiore Tva 
huentu ta x\i huenecloeteu v. ta xii huenemom. 
210. v. tva huentu huenecloeneu , en qui fu- 
ratus eft una mecum. loco clo adhiberi etiam 
poteft uuau , quine mo. E. g. uUau , v. quixxe 
mo urbi$u, una flu&ibus haufti, fubmerli 
funt. epu duam uHau tutelvallai, pluribus in- 
tentus minor eft ad (ingula fenfus, fruftra 
unus duos lepores infequitur. 

197. Cno v. Kno: Haec particula duo fi- 
gnificat. lmo. ponere rem ut per verbum 
exponitur. E. g. lpuknobi§e , pronum col- 
loca. paillaknobi$e , pone fupinum. uneknon, 
ponere primo loco. hueluknon , inverfum 
ponere. peknobi%e ta mi laial, imaginare te 
moriturum. peknobimn ta mn apoo>eal y fin- 
sjite futuros vos efTe Superiores, Duces, 
Reges. ta ni cumechecaun mo tapmknoquebi 
ta ni gnen, per fimulationem ac fpeciem 
Religionis decipit , pietatis fpecie fallit , pal- 

F 4 lio 




ii 



Y 



88 «5 ® =*• 

lio San&itatis nequitiam tegit. caknoiuoi ta 
m' uiii, mutavit nomen fuum. aibin knouti, 
fe ornare, comere, pingere. zAo. linque- 
re rem in eo ftatu, quem verbum expli- 
cat, E. g. duQulkntm, liqui rem commen- 
datam. elknon , liqui collocatam. fikttobiti . 
liqui diftum, praeceptum, mandatum. 

198. Cu eft particula mere exornativa , 
additurque illis verbis pra?cipue , quaa defi- 
nunt in duas confonantes , five fint a&iva , 
five neutra. E. g. eh%am v, chgarciw, vul- 
nerare , fauciare , ferire. tafn v. tafctin, con- 
venire, confluere, concurrere in unum lo- 
cum. abn v. afciin , finire , confumere. Ra- 
ro fequitur vocalem. E. g. muricun, refpi- 
randi facultate laborare. Sa-pe etiam elt 
pars verbi, E. g ifcun , nudare v. g. pomum 
putamine , putamen pomo detrahere. caf- 
ciin , aliquid in aurem loqui , infufurrare , 
fuggerere alicui. orcun , deglutire. Indi 
Mifflonum , feu qui in Miffionibus vivunt, 
degunt, habitant; hanc particulam cu fa?pe 
mutant in qui, prsecipue quando eit in me- 
dio dictionis. E. g. afquidnamn v. abciidu- 
amn , aut quando fequitur verbum iaun , ire. 
lefquiiaun , currere , vadc currens. namfittt- 
quiiaun , ambulo , eo ambulatum. At quan- 
do eft fyl/aba finalis, raro dicunt oui. E. g. 
mtorciin , quamvis. Huiliclus etiam mtorqttin 
dicant. 



•*& 



&? 



8 9 



dicant Tantum in uno verbo ponquin, in- 
tumefcere ; & in uno nomine chqQquin, 
fluminis pars, a chaqcun: in partes divide- 
re , ponunt qui pro ch. Caufa hujus mutatio- 
nis eft, quod u faepe mutatur in i. i. 4. Duo 
adhuc funt notanda. 1. quod haec particula 
eft diverfa a qui negante Imperativum. 104. 
2. quod verbum raquin eft verbum fimplex; 
non compofltum, & quando eft compofi- 
tum E. g. raquiduamn, non poterit mutari 
in racudumn. 

199. El additum Nomini Ggnificat illud 
pertinere ad fpeciem vel rem illam, quam 
Nomen fignificat, ita ut fit illius pars, vel 
faltem illi fimilis , vel ejusmodi quid. E. g. 
Che, homo. cheel, res hominis, vel fimile 
homini v. g. monftrum. a§e , facies. a$eel , 
quod videtur habere faciem v. g. fpe&rum. 
piuquCy cor, piuqueel , pars cordis, vel quod 
tenerrime amatur. A r\i piuqueel, pars cor- 
dis mei, qui mihi in medullis haeret, quem 
fero in oculis; cujus amore flagro. Sic n^' 
piugueael v. piuqueal , qui mihi haerebit . . 
quem feram . . cujus flagrabo. piuqueabuel, 
&c. 80. 

200 Em. imo. eft Interjeciio ac nota 
commiferationis. E. g. Ehu em ! Ah , heu ! 
inche eml o me miferum , o me perditum ! 
2do. eft vocativum,- & ordinarie quando 

vocant 




9« •»,&(» 

vocant aliquem , addunt in fine , urbanitatis, 
humanjtatis vel alterius affeftus monltran- 
di caufa , em. E g. Filius matrem vocat Fn- 
pai em. aiuel em v ema , Dile&e mi ! J^ati- 
ru em! o Pater mi! 3tio eft nota Tempo- 
ris praeteriti & elapfi. E. g. §ebui em i-achi 
do,u, flc erat olim in feculo illo aureo cai- 
cu em , magus antiquus. cona em , miles ve- 
teranus. 4to eft particula exomativa. 295. 
5to eft flgnum admirationis. E. g. ovifa cm ! 
o quanta ovium multitudo ! cume tipantu 
eml o annum felicem faultumque ! cumci 
em ta DIOS ! o quam bonus eft DEUS .' 
6to eft flgnum ingentis defiderii. Mapucm! 
o dilefta Patria ! fed quis me transferet il- 
luc'. 45. 7mo. format diminutiva, & eft no- 
ta amoris , urbanitatis. votm em , filiole. Pa- 
tiru em , plurimum dile&e Pater v. Patercu- 
le. atun em , nonnihil defatigatus fum ( XB 
quidquid hic ponitur in mafculino efle re- 
fpe&ive intelligendum de genere foemino. 
v. N, 12.) Afiflapalmimi em ! millapahn 
partes fequeris , iUi adhzeres , illum amas , 
colis, adoras. 

201. a.am, Qamno Significat imo. omnes 
funul. E. g. qamciipalaign , nondum omnes 
adfunt, aliqui adhuc defunt, defiderantur , 
addito no notat rem effe parvi momenti. Sic 
ta w a/imno , ta m pichique ajimno , meae re- 
culae, mea curta fupellex. 2do. aamno , a> 
quivalet 



quivalet genitivis parvi, flocci, nihili, E g. 
%amno huentu, homo plebaeus, vilis, fordi- 
dus, ridiculus q,amno cuUin, bona parvi 
aeftimanda , res nullius valoris , praetii. 3tio 
eft idem quod fruftra. vemquilmi, qamno- 
mlquepraimi,'(me, omitte, cefla, fruftra la- 
bnras, fterilem fundum colis, littus aras, 
furdis praedicas. qpmnoquintun, fruftra quae- 
rere. qamno elun , fruftra expendere , pro- 
digere. qamno pin , inutilia loqui , effutire , 
garrire. paiqp fere idem quod Qamno, fed 
minus ufitatum. 726. 

202, Hue* Haec particula faepe confun- 
ditur lmo, cum hue , novum, recens: hue 
curam, ovum recens. 737. 2do cum huen. 
204. 3tio. cum numeris cardinalibus , dum 
tempus futurum aut praeteritum fignificant. 
541. 4to. cum Nominibus in hue v. g alhue, 
mortuus , qui excefiit e vita : Diabolus. 5to 
quando eft pars effentialis verbi vel Nomis 
nis v. g. lahuen , medicina , herba medicina- 
lis. llahuen , fraga. Significat autem 1 . plus, 
magis , amplius. E. g. huerilcahuelaian , am- 
plius deinceps non peccabo. $ehuei, fuper- 
eft, plus datur. epuhuei, reftant duo. ihue- 
duamquelan, non habeo amplius cibi appe- 
tentiam, edendi cupiditatem, non amplius 
efurio. quine tupuhuei, una leuca reftat. Di- 
ftinguitur autem particula hue a particula 

tu 



02 



tu 226. quod haec iterationem fignificet v. 
g. vemtun, facere iterum,- illa autem ab 
iteratione prsefcindat, fignificetque deinceps. 
Et propterea hze duse particulae quandoque 
in eodem verbo concurrunt v. g. huerilca- 
huetui , in idem peccatum recidit , ad vomi- 
tum eft reverfus. 2do fignificat tempus 
continuum, praefertim fi elt conjun&um 
cum te. 205. E. g. quine ctiyen tanalehuert , 
integro menfe eeger , aegrotus , ab infirmita- 
te proftratus decumbo. quine antu quidule- 
huen, toto die fui folus. 3tio figntfiat lo- 
cum aut inftrumentum. 89. 4to eft idem 
quod defideratur. E. g. quine tipantuhuei 
cayu mari tipantual , unus annus defideratur 
ut annos fexaginta numerem , compleam. 

203. Huele antepofitum improbat , vili- 
pendit, vituperat a&ionem verbi. 740. Hue- 
lu. ibid. Huema 741. 

204. Huen additum Subftantivis, varias 
illis fignificationes communicat. imo. efle 
fodales , collegas , afleclas , ejusdem fefta? , 
faftionis , partium. E. g. mapuhuen , ejusdem 
Patriss. conahuen , commilitones , ejusdem 
centurise, prsefidii. 2do in materia confan- 
guinitatis, efTe confanguineos , agnatos, co- 
gnatos, affines in eodem gradu. E g. peni- 
huen , efle fratres. lamuenhuen , efle fratres 
vel forores ex eodem patre, vel eadem ma- 



<$&$<#• 



93 



tre procreatos. 3tio quando non funt in 
eodem gradu, ponentur folum duo, & no 
minabitur non fuperior, fed inferior aut re- 
motior. E. g. votmhucn , pater & fiilius. co- 
nihuen, mater & filia. curehuen, maritus & 
uxor. Dicitur tamen etiam : Chao votmhuen, 
nuque conihuen , fed fortafTe Indi funt imita- 
ti modum loquendi Hifpanorum. 501. 503. 

205. Kno v. Cno. Le v. cle. Le fignificat 
rem effe in illo ftatu ac fitu , quem verbum 
pronuntiat/ E. g. vutalen , fto ereftus. cude 
len, jaceo, decumbo.- quando autem ver- 
bum definit in duas confonantes , addunt c 
dicendo cle. E. g. cutanclen , aegroto. huif- 
clcn, fto reftus, in ordine : & raro absque 
c. Verum immediate poft Vocalem femper 
ponitur le & nunquam cle. Ne haec parti- 
cula confundatur cum que 220. & pe 214. 
Notandum, quod le habeat pro objefto fi- 
gnificare ftatum hominis vel animi v. g. te- 
fenclen, fum hilaris, jucundus, laetus: vel 
fitum ftantis, fedentis, jacentis, vel difpofi- 
tionem corporis v. g. enumlen , calore aeftuo, 
langueo , folvor. virculei m' cuii , habeo ma- 
nus fubfrigidas. 

206. LeL Aliquoties eft exornativum; 
alias repondet phrafi latinae , dignetur , fi 
placet, fi petere licet, nifi fit moleftum. E, 
g. vei pilelen ta mi chao , dignetur, non gra- 

vetur 



94 «, ® dfr 

vetur dicere fuo patri meis verbis , meo 
nomine. 289. 

207. lle eft particula confirmativa, Ted 
nunquam ponitur fola, & foepiflime cum 
chi. E. g vei lle,veillechi, ita eft. 99. 288; 4. 

208. Ique cum numeralibus perinde eft ae 
plus minus. E. g melilque quatuor circiter. 
alias eft particula exornativa. E. g. mari%,:n 
mo melilque amope , ex decem eant quatuor. 

209. ma. v. nma. 211. me de hac particu- 
la jam eft di&um 77 79. Notandum au- 
tem imo. quod dentur & alia verba, qua? 
motum fignificent. V g. un in MUIionibus; 
run in Chiloe; cun in Picun mapu , eo , feu 
Attice, Ionice, Dorice. ui, utui, abiit 2do. 
quod his verbis quandoque me ( idem eft de 
pa ( jungitur. v. g. unomen, unomelun, eo 
rediturus. unopan, unopatun , fum redux. 
3tio, nota hos loquendi modos : imumei, ku- 
vu, flumen decrefcit. naumci mencuhue , de- 
crefcit cantharus , potus imminuitur. 410. 
eleganter quandoque jungitur pa cum mc. 
E. g. conmpamelan pu Huinca , mihi cum Hi- 
fpanis nec feritur nec metitur. allcupamelan, 
vachidQuf hoc in tota mea vita non audi- 
vi. unpamelaiai pu alhue ta m' ruca mo , nun- 
quam per omne eevum in inferno orietur 
fol. 



**&.$<#• 95 

210. mom, mum 4 fignificat imo. tempus 
praeteritum & jam elapfum. E. g. arelen 
huinu ta mi la$mmom ovifa , commoda cul- 
trum, quo ovem occidifti. tva ruca ta mi 
tpumom , haec eft domus ubi vapul&fti. deu- 
ma ta mi imom rapituimi, poftquam come- 
difti v bibifti ( nam in utrumque fonat ) vo- 
muifti. deuma ta rxi nuapemom , ina tpuQC- 
quei y poft cornua, verbera. 2do. focietatem. 
E. g. ta mi huerilcamom pinomdui cam , cum 
quo pecc&fti num erat junftus v. jun&a ma- 
trimonio ? 287 : 4. 

211. nma , ma. nma cum n ponitur quo- 
ties Verbum cui conjungitur in unam tan- 
tum confonantem terminatur , quod fi in 
duas definit, absque n jungendum erit. Ad- 
hibetur autem ad declarandum, quod a&io 
v. paffio verbi Dt in bonum vel malum fut 
vel alterius, unde fuppletur hac particula 
Dativus commodi v. incommodi : ut con- 
ftabit ex exemplis. Notandum autem tri- 
bus cafibus & modis accidere pofle, ut ali- 
quid in commodum vel damnum alicujus 
fit, nempe vel imo. ful ipfius, & tunc ad- 
ditur u nota Tranfitionis reciprocse. E, g, 
laqmmaui, fibi ipfi occidit, e. g. gallinam, 
&c. vel 2do. in bonum vel malum alterius, 
& in hoc cafu ufurpantur aliae Tranfitiones 
prout fenfus poftulaverit. E. g. ciipalmaiac- 

imi t 



96 *k © * 

*««', tibi afFeram, adducam. cupalmaabtn, 
ipfi illud afferam. vel 3tio. a peiTona deter- 
minata preefcinditur. E. g. quine elunman v. 
elunma%en, mibi datum eft unum. lanman 
aurne cahueHu , mihi periit , mortuus eft e- 
quus. penmaulabin , id in illo non adverti. 
anumnienmaun , recordor, memini, manet 
alta mente repdftum inmaun , mihi illud in 
ftomachum conjeci. inmauimi, tibi illud co- 
medifti. inmaui, illud comedit fibi. elunman, 
mihi datum eft. 

2i2. ntu imo. additum Nominibus quae 
multitudinem indicant; fignificat locum ubi 
ea in magna abundantia & copia reperian- 
tur. E. g. rmentu , locus juncis , fcirpis ab- 
undans. curantu , faxetum. lemuntu , locus 
multis arboribus confitus, fpifla fylva. 2do. 
compofitum cum verbis, idem lignificat 
quod verbale. E. g. kuerin , delinquere. 
kuerintu , delidum. tipan , exire. tipantu , 
exitus { anni. ) 3tio. jundum adverbiis eft 
idem quod ple, 216. versus. E.g. huenuntu, 
furfum. vurintu , retrorfum. minuntu , in- 
trorfum. 4to. fupplet vices Participii. E. g. 
arcuntu pro arcuntulu , arcuntuel lafquen , 
receflus maris. vurintuche pro vurintulu v. 
vurintuel , fycophanta , totus ex fraudibus 
& mendacio compofltus, qui vitia pietatis 
fpecie occultat. epuntu v. tpu%entu pro epula 



«Sfc 



dfr 



97 



v. epuqe/u, fecundus. melintu v. meliqentu, 
pro melilelu, quartus. 

213. Pa fignificat venire, fuppletque pro 
Supinis. 76. 79. aliquando eft inftar Verbi , 
& tunc ponitur loco cupan , venio : & ali- 
quoties inftar adverbii pro vei meu v. va 
meuy v.vau, huc. 102. E. g. Quimpalabin 
ta ni chao, id aetatis non erain confecutus, 
ut patrem meum vivum cognofcerem. tu- 
telpan, tenpan, opportune, opportuno tem- 
pore venio; tempeftive adfum. chumconm- 
faqueimi vachi d%u mo , ad quid te immifces 
huic negotio. conmpamelan, no me immif- 
ceo, nihil hoc ad me. pivalpai ', mifit huc, 
qui diceret, v. nuntiatum. chilcalvalpaeneu, 
mifit mihi huc litteras. Aliquoties ante pa 
reperitur r vel ut res ponatur in dubio; & 
tunc aequivalet particulae rque. 223. velper 
fyncopen omittendo el u in verbo rupan v. 
rupan , ideoque haec diftio ierpai verti poteft, 
videtur ad illud portandum veniCTe* vel tran- 
fiens fecum portavit. Ordinarie Huilliches 
utuntur pa pro me. E. g. chumupaian pro 
chumean , ad quid ? cur eam ? elpaian ta tii 
cakueUu, pro elmean, ibo equum fuo loco 
relifturus. Pa aliquoties additur verbis; 
ut fupra : aliquotiesSubftantivis , ut apopaia- 
imi, venies creatus fuperior. llaupape , ve- 
niat medietas. ulmenpai, venit dives: ali- 

G quoties 



1 



'1 



■ 

ill! 

: 1 



•i| 



I 



■i! 
1 I 

:m 



. I 




"Ti 



1 

I 



■<> 

r — 



,8 



•S» 8 d& 



quoties Adjecuvis, ut mollpai, venit nudus. 
villpape, veniant omnes. culapaiapi , vene- 
runt tres. Dicitur etiam ladcitn cupan , ve- 
nio triftis. incupai , venit potus. Quae "* 
pa finiunt, nonnunquam quod verbale figni- 
ficant. E. g. tipan , exire. tipapa , exitus. 
unon , redire. unapa , reditus. alias figriifi- 
cant perfonam quse id facit, quod verbum 
pronuntiat. E.g yetun, afportare. yetupa , 
perfona quae ad afportandum venit. cum 
nominibus & adverbiis fignificat cis v. ci/ra. 
E. g. lemupa , citra , cis fylvam. huentepa , 
fupra ex hac parte. mthupa , punpa , intra ex 
hac parte. 

214. Pe. Trifariam. fervit hfiec particula, 
imo eft exornativa. 2do ad fignificandum 
dubium : videri ita quidem , at non effe 
omnino certum. eupaialu , venturos E. g. 
aldiin huentu cupalu pei ,v\tertXax\vsti!$& mul- 
ti homines. aldumanpei, videor moram fe- 
ciffe , cunciantius egiffe , moras traxifle , ad- 
venire tardius. quimlaimi pei , videris nefci- 
re. Qepei, forfan , forfitan fieri poffit. mlepet, 
videtur adeffe, non fatis fcio. inche $epci, 
ego fortaffis eimi %epei, tu fortaflis. 3tiofi- 
gnificat quod aftu circa eam rem, qute ex- 
primitur, occupetur, quod aclu ei incum- 
bat. E. g. maupen , contorqueo reftes. iepa- 
peeimi, adfum, venio ad te afportandum. 

215. 



•&>&<& 99 

215. Petu. imo. adhuc. petu ma§i leuvu, 
fluvius adhuc crefcit. petu mauquei, pirei, 
adhuc pluit, ningit. petu pepiiuquei ', adhuc 
fe comit, comparat, exornat. 2do. inte- 
rim dum iqueli v. ipeli pepaiaen , interea dum 
prandeo, coeno, comedo, ad me accedes. 
petu iquebun pepauyeen, dum comederem, 
ad me videndum venifti. 3tio. jam dudum 
jam pridem. petu mtm%equeimi ', jam pridem 
vocaris. De petu fit petuln , perfeverare. 802, 

216. Pina. 224» 806. Ple imo qua v. quor- 
fum e. g vauple, hac, huc. teyeple, illac, 
iftuc. incheple, verfus me. manple, ad dex- 
tram. hueleple, ad fmiftram. vuriple, retro. 
chuchiple , chuchi adple , qua , quo , quorfum ? 
la/quen ple v. lafquen mo ple , verfus mare; 
2. imo,ufque adeo. E. g. tehuaple quimquei 
ta che, non fQlum homines, fed & canes 
ipforum novit. ni ge ple cutan$en, ufque 
adeo oculi mihi dolent. 3. Tenus. lonco ple, 
ufque ad caput. ancaple, lumborum tenus. 
ancaplelei, ad medietatem pervenit. iod an- 
caple coni, ultra medietatem. 290. :2i. 

217. Po exornativum. chumunchei? ta- 
naporumepran? chuchei, quid egi , cecidi fu- 
bito, repente, ex infperato? fum nefcius. 

218. Pra. Significat 1. fruftra, fine cau- 
fa, cafu, absque fru&u, cum exceffu. pepra- 

G 2 eimi, 



etmi, cafu te vidi. ipran , edere v. bibere ni- 
mium, raquiuprai, fuperbit, immodicus fwi 
eft aeftimator. kdaupran , fruftra laborare. 
2 fponte , fuapte natura NB. interpretando 
id in vituperium. E. g. lletiprai vachi cachu, 
hoc gramen , haec herba , hoc pafculum fua 
fponte nafcitur. u/prai vachi co , ifta aqua 
nulla diligentia fuapte natura fcaturit. male 
autem dicerem : DIOS cumeprai, fed ta nt 
quiduCjC.n mo ciimei ta Dios , DEUS fuapte 
natura bonus eft. 3tio. Explicatur hac par- 
ticula omne nimium , quod in vitium ver- 
titur, E. g. motinafiprai tvachi huentu , ni- 
mium pinguis eft homo ifte. Hsec autem 
oratio : Deus eft ultra modum amabilis, 
vertenda erit per no; no aiuvali ta DIOS. 
271. vel aliter 272 Pra cum caUi. 193. 
NB. aufferendo verbis in pran n finale , 
fiunt Subftantiva, quae fignificant perfonam 
vel rem inutilem , & quse frullra aut fine 
debito fine , ac fufficiente caufa operatur. 
moqfipra , qui vivit aliena quadra. du%upra , 
loquax , dicax. , blatro. lapra , quod facile pe- 
rit, ac fine violentia marcefiit, moritur. an- 
cupra , arbor quae fponte flccatur. vuchapra 
fenex qui nullos genuit filios ( intellige fe- 
nex Indus, nam aliud eft de Perfonis Re- 
ligiofis. 

219. Pu. Signum feu nota Numeri Plu- 
ralis. 8. 21. Item fignificat imo. diftantiam 
pulei , 



fulei, diftat. 556. 2do. donec. venten du- 
qupraquebi ', laqmpubi, non ceflavit male lo- 
qui, donec occideretur. 3tio. Attingere, 
aflequi. E. g. pupelon , puquintum , pu all- 
cun: procul diflita vifu , auditu attingere. 
pulai vachi charahuilla , haec femoraha me 
non capiunt. 4to. intus, pu mlei , degit, 
eft intus. pu coni, intro ivit, ingreflus eft, 
intravit. 5to. a, in, ad, juxta, prope. pu ktalm- 
lei, ad ignem ftat. puleuvu mlei, eft juxta 
fluvium. 6to. flgnificat copiam, multitudi- 
nem una cum loco : ut de ntu , peum , queum, 
diximus. E. g. qedun , nux avellana. pu$e- 
bun , nucetum. coyam , quercus. pu coyam , 
quercetum. 290: 12. 13. 

220. Que. imo eft exornativum. Vei que 
mai, flc eft. Hueluquemai ' , fed potius. 2do 
nota Pluralis. 10. 3tio flgnum Temporis 
Praefentis. 36. 4to rem aftu fieri , aliter 
tamen ac le. 205. kdauquei , eft occupatus 
in laborando. 5to. compofitum cum Ge 
rundiis Ablativi, illa facit Nomina, & funt 
illa in queum. 72. 89. 90. 6to. confuetudi- 
nem feu habitum fignificat. Diablo piquen, 
foleo Diabolum invocare. eimi laqmchequei- 
mi, es latro, homines foles occidere. qui- 
Xielque, aliqui. 94. 295 : 5. 208. 

221. Qui. non eft particula qui, quae ne- 
gat Imperativum. 105. fed qui , in quod fae- 
pe cu mutatur. 198. 



222, Re. imo. folum, tantum, tantura- 
modo , duntaxat. E. g. rehueicon iltebin , Co- 
lum potum ex maicio confeftum bibi. 479- 
( vocem ; maicium habet Jacob. Pontanus. ) 
re co , aqua pura , mera , immixta. rekdau , 
merus ac purus labor, labor fine ullo fructu. 
re umautuquei, tota illi dormitur hyems , 
dormitur & annus. re ian piquei, nil praeter 
cibum & potum cogitat. recupan, venio fi- 
ne ullo , quod traftem , negotio. re mi pe- 
papin , re mi quintuulpapin , folum ad viden- 
dum te veni. renuaQei, eft veterator, to- 
tus ex vitiis fceleribusque conflatus , con- 
cretus, compa&us. recofque piqueimi ', pa- 
nem tantum petis. re eimi , tu folus, prseter 
te nemo. re %umatuqueimi , nihil nifl plan- 
clus ex te percipitur. 2do. gratis. re elu- 
Qen, gratis accepi. 3tio. junftum cum pra, 
abfentiam cura; , negotii, follicitudinis indi- 
cat. E. g. remiaupraquen v. re m' miaupran, 
eo ambulatum , me oble&ans , vel fruens 
otio, Hber a negotio. De re fit rechi, fo- 
lum. ftem reln ; e regione fitum efle , abs- 
que aliquo intermedio. reli ta nr" ruca , do- 
mus mea e regione , ex adverfo Qta eft. rcl- 
mabin vachi maun , in faciem mihi dedit hsec 
pluvia. aliquando etiam / omittunt : at tunc 
flgnificationem mutat. E. g. renman , per- 
feverare in eodem ftatu. renmai ta n» cutan, 
nec pejus nec melius habeo , morbus in eo- 
dem 



■ 



>&>&<& 



io3 



dem Ilatu perfeverat , permanet , perfiftit. 
Indi Chileni fe vocant invicem Reche 698. 

223. Rgue. P. Baldivia meminit particu- 
lae dgue, dicens eam in compofitione Plura- 
litatem; fed pofitam poft Nomen Dgnifi- 
care folum , tantum, At inter Indos in Mif- 
fionibus reperitur quidem illa particula ; fed 
non fignificatio , quam illi R. P. Baldivia 
tribuit. Eft autem particula dque eadem 
quae rque : nam Indi loco r faepe ponunt s , 
d , & x Lufitanum. 4. Ita pro libitu dicuht 
moyergueimi, moQesgueimi, mo§edgueimi, & 
moyexgueimi: uti & pran , Pfan, pdan, pxan 
Significatio propria hujus particulae, five 
Nominibus, five verbis jungatur, eft imo. 
rem fufpendere vel in dubio relinquere. 
E. g. Cherque , videntur homines recher- 
quei, videtur Indus. quinturquebi ta r\i cU- 
meleal, fuo commodo ftudere , rebus fuis 
confulere videtur. cumerqueimi pin , v. cd- 
merquei pieimi, mihi videris vir bonus. al~ 
dil chovu§ei pi§erqueimi , piger haberi vide- 
ris. 2do. qualiscunque , utcunque. E. g. 
cumenturguebin , mihi fapuit utcunque. cu- 
merguei v. ctlmerguelai , eft talis qualis. v. 
qualis qualis. 3tio. Saepe etiam eft tantum 
exornativa : imo cum gue conjungitur. E.g. 

Vei piguerguen , hoc videor dicere. 

* 

224, Rume, imo. cum Subjundlivis fi- 

G 4 g™- 



1 

C5 ! 

fv. . 



">4 ?3e W d» 

gnificat quamquam, quamvis. Ia$meli rume , 
quamvis me occidas, 2do. cum Nominibus 
faltem. inche rume incaen , me faltem adju- 
va. 3tio. cum Verbis Negativis Indicativi 
vel Optativi modi , item cum Aoriftis , ver= 
bi a&ionem omnino negat. E, g. auimlat 
rume, nefcit omnino, prorfus, penitus igno- 
rat. ckem ilai rume, comedit plane nihiL 
4to. fed jun&um cum ckem & verbo affir- 
mativo , omnia affirmat, ckem quimi rume , 
v. ckem rume quimi, fcit omrna, eft omni- 
fcius. 5to chem rume addendo no Qgnificat 
nihil. Chem no rume , nihil. 6to, eft idem 
quod nec. Eimi rume ulaiaimi, nec tu ibis, 
7tno. folus v. folum. qnine rume llanca u\i, 
unam tantum. Uancaram lineam eft largitus. 
8vo, nunquam. quiwcki rume pelaen , nun- 
quam me vidifti. Et nota difcrimen inter 
quiixechi pelaen, nunquam me vidifti; & qui- 
xiechi rume pelaen , me vidifti nunquam om- 
nino. gno. nse , certe , mihi crede. peatmt 
rume , nae tu impune hoc mihi non feceris. 
lomo. vix. uuintuQelai rume , pe§elupatui , 
lupus in fabula: vix nominatus quando pa- 
ratus. nmo. cave. utuaeimi rume , cave ve- 
niam, eoaccedam. i2mo. non audere. tpu- 
laiaen rume , verberare me vel tangere non 
audeas. ijtio. quivis , quilibet. ckuchi ru- 
me,chemrume, quidlibet, quodcunque. i4to. 
inTertum fignificat raptim , obiter , repente , 
per 



■ 1 



«Sfc> @ dfr 



105 



per tranfennam. larutnen, mori morte re- 
pentina , fubitanea. peQerumen , raptim , cur- 
fim apparere. perumen, videre obiter, per 
tranfennairu 

225. Tcu. Verba compofita cum tcu imo 
lignificant rem ita & eo modo fa&am , quem 
Verbuni pronuntiat. E. g. catun , interclu- 
do, interfepio. catuntcu, feptum. tarin, li- 
go. tarintcu , res ligata , involucrum. Quan- 
do Verbum definit in unam confonantem, 
femper n ante tcu retinet , at fi in duas con- 
fonantes terminetur , ultimam quae eft n 
perdit. E. g. ckoqtcu , quo lux v. ignis ex- 
tinguitur, emun&orium. 2do. format Su- 
perlativa. quimtcu, peritiflimus. du§untcu, 
loquacifiimus. 

226. Tu facile confunditur haec particu- 
la cum Verbo tun, quando eft compofitum, 
at quando tun eft verbum fimplex, nullo 
negotio dignofcitur. E. g. tuofi co , hauri 
aquam. Regula dignofcendi eft , quod quan- 
do tu eft proxime vel valde prope radicem, 
fignum fit effe verbum tun: item in verbis 
Paffivis tu verbum femper gen praecedit; 
fequitur tu particula. Item quando in uno 
eodemque compofito tu bis reperitur, pri- 
mum tu erit verbum, fecundum tu parti- 
cula. E. g. elututun , elutumetun , elutu%etun. 
Verum quando non habetur plus quam u- 

num 




C5 

rv 



num tu , nec adflt verbum q,en ; folum ex 
fenfu & contextu colligitur , num verbum 
fit, an particula, Significat autem hsec par- 
ticula lmo. iterum, iterare, repetere. E. g, 
acun , venire. acutun , iterum venire. conn , 
intrare, contun , iterum intrare. Tantum ln 
duobus verbis invenitur particula tu, ubi 
fignificet omnino oppofitum Dgnificato ver- 
bi , alterum ufitatum in Miffionibus , nem- 
pe urcutun , quiefcere. fignificando urcun , 
fatigari : alterum CniloenRhus & Huillichts 
proprium ; fcilicet atiitun , quiefcere : de 
atun, fatigari. Alius modus iterationem Q- 
gnificandi eft anteponendo verbo adverbi- 
um ca. E. g. ca cupaiaimi , venies iterum : 
idem quod cupatuaimi. Nonnunquam utra- 
que particula tu & ca concurrunt in eodem 
verbo ; ac tunc efi pleonasmos ita ut altera 
abundet , ac fi diceres : redibis iterum. 
Quamvis autem particula tu iterationem G- 
gnificet , non ponitur toties quoties res erit 
iteranda , fed tantum femel , explicando re- 
Iiqua per adverbia numeralia. E. g. culacki 
mtmvaleimi, tribus vicibus te accerfivi. 2do. 
Dgnificat rem , qu» eft Ulud ipfum , quod 
Nomen vel Verbum enuntiat. E. g. tehua , 
canem fonat. tekuatu , res canina. tann , ca- 
dere. tantu , res qu» cecidit. vbna , putre- 
do. vunaltu , res putrefacta , putrida, kuene- 
tu , res furto ablata. maptttu , res terreftris, 
huenu- 



:> i 



.1. 



. • i 



• i 



<fe 



dfr 



I07 



I 



hiunutu, res cceleftis. vachitu, resmoderna, 

res hujus temporis , loci , res huc pertinens. 

veichitu, res illius vel alterius temporis, lo- 

ci , &c. quiwetu , femel. eputu pirxomi tva , 

hic bis imit matrimonium. huecuntu , res ex- 

tra , foris , forinfecus , de foris fuccedens. 

minutu ^ intus. mutu , procul dubio , certe , 

certo , certius. taftu , coram , ad. taftu hue- 

nutu dq>u venten raquivalai tuetudqu , res ter- 

reftres nihil funt cceleftibus comparatae , 

non ita aeftimantur bona terrse, fi cum coe- 

leftibus conferantur. NB. Verba, quae in 

duas confonantes exeunt , fi componantur 

cum tu , ultimum n perdunt. E. g. tann , 

tantu Verum fi addendum fit ntu 212. al- 

terum n poftulant, ut tanentu, 28. 286 .• 6. 

288 : 2. 

227. Val fignificat imo poflum. Vetn- 
valaiimi , poteras feciffe. contuvali Patiru? 
an licet ad Patrem intrare. quimvallai vachi 
ovuln d$n f latet hoc myftenum, arcanum, 
fecretum. vei r\i vemqen , vei ta m" ad rxopi 
nuvalai, malam indolem, vitiofam naturam 
fuam domare , comprimere , ad rationis me- 
tam adigere non poteft , naturam expellas 
furca , tamen ufque redibit. inei pepOabui 
pepilvalnoal , ad impofiiblle nemo tenetur , 
quis poteft contra torrentem. 2do. jubeo, 
curo fieri. mlvaXaeimi qume maoin , fieri ti- 

bi 



fc"V. 



'08 «. ® J& 

bi curabo veftem ftragulam. cofquelval&tn 
ta m ro,o , curavi fieri ex mea farina panem. 

ro,o Ivalbimi ta n/i cachilla , triticum, fmmen- 
tum tuum moli curalti. murquelvalbi ta ni 
dahuc: quinuam meam torreri juffi. mlQ£ 
pi§elu , mlvalcn piquei , quod quis fervo fuo, 
hic fuo imperat. Imperare abfolute , per 
Toquin vertitur; nam toquin , mando , im- 
pero. 3tio. mitto. E. g, nillava/qc quine can 
pulcu , mitte qui petat cantharum vini. pi- 
valpi , miftt dictum, nuntiatum. NB. pivaln, 
negativum ftve pivalan fignificat : quid hoc 
ad me , ha?c ego non curo , his non me 
immifceo , aliquoties etiam indicat vitupe- 
rium , contemptum. E. g. pivallai tva , hoc 
vitiofa nuce non emam. mittere abfolute; 
huerchn, huerculn. ^to cum infinitivo fup- 
plet pro debeo , meum eft. E. g. inche vem- 
valn , meum eft , mihi incumbit , teneor , 
meum officium eft hoc facere. umautuva- 
\am, 101. 102. hoc non eft tempus dormi- 
endi. 5to. calumnior. Huencvaleneu , furti 
crimen in me contuiit, conjecit , furti me 
accufavit. calcuvaXeneti , dixit me effe ma- 
gum. Ia§mval%ei , necem illi attribuunt. 6to 
linquo. chillcavaXen , fine , linque obfecro , 
omitte me, ut fcribam. 7100, poftpofito u 
eit fimulo, fingo. vcmvaKulai , fimulat Te non 
fecifle. 8vo. commendo. Hucnevoe elueuWin- 
vaiimi, rem latroni ; lupo ovem commen- 
dafti. 



■ ■ I • I " ' r 



*& ® <& 



IO9 



dafti. 9no. mereri , dignum efle. pevali ta 
DIOS cume que che , merentur jufti DEUM 
videre. Vuta Apo Qevalimi, fceptro, regno, 
imperio dignus es. m" peni opvalaimi , es 
indignus qui meus frater fis. aldu eluqeva- 
limi, proemio dignus es, mereris proemium. 
tpuqevalimi, dignus qui vapules. toquiva- 
Utni, dignus qui bello praeficiaris, qui man- 
des , imperes. cofque mi elu§en eluQevalimi, 
jure merito lucraris panem. co rume elu%e- 
valaimi , nec aqua , quam bibis , dignus es. 
10. nihil ad. utiauvalaimi ta mi peni , tu 
nihil ad fratrem tuum , non es cum tuo fra- 
tre conferendus, comparandus. NB. quan- 
do val concurrit cum alio / , / particulae val 
omittitur ad libitum, 

228. Ve , voe 85. 86. vel, velem, 44. u. 
185. ufque ad 191. item 227. 

229. Ula femper poftponitur, excepta 
ultima Ggnificatione , ut dicetur hic infra. 
Significat imo poft. epuhue ula, poft duos 
dies. chai ula , ftatim, poft breve temporis 
fpatium. 2do. abhinc. uuia ula , a die he- 
fterno. hue ula , nuperrime. 3tio. ufque. leu- 
vu ula v. leuvu mo ula , ufque ad fluvium. 
ca ciyen ula v. ca cHyen mo ula , ufque ad al- 
terum menfem, aho menfe. 4to. adhuc. 
NB. differt a petu quod petu jungatur & 
affirmativis & negativis ; ula negativis tan- 

tum. 



n 



n 

I ! 



• 1 


• u 


!; • 


!- 


1 . 


i .. 


.j :. 

■ ■ ■ 


1 • 


!■ ■" 


1 


•i 1 
• 


{' 


■ 
1 


1 


■ 


r 



fci: 

r -• 

r. j 



<&» 



dfr 



III 



met , dicit ubique, omnibus narrat. abye* 
cuumei, imminuitur , ad finem tendit , per- 
git. HaViiyecuumeimi ', macrefcis, macerefcis, 
gracilefcis , attenuaris , fis macer piyecutime* 
%e , incipe , aufcultamus ; audiamus , quae 
dicas! perge loqui. 

232. Ad cognofcendum vim harum par- 
ticularum , unum hoc exemplum fufficiet. 
anun, fedeo. an&chi, fedens. anulecki, in 
figura fedentis. anuknouchi, fumens fitum. 
ftatum, figuram fedentis. anuhuechi, in fe- 
dendo profequens. anuvalchi, potens fede- 
re, federe juflus v. jubens. aniituchi, fe- 
dens iterum. anupachi, veniens federe. anU- 
mechi, feflum iens. aniiiauchi, vadens fede- 
re v. ad fedendum. anucauchi , flmulans fe 
federe, anHnmachi, credens fe federe. anicr- 
quechi, qui videtur federe. anuyecuumechi , 
incipiens federe. 233. 691. 

2 33' Quando plures ejusmodi particulae 
ponendae erunt , ipfa ratio & adjunfta , fln- 
gularumque particularum flgnificatio difta- 
bit , quaenam ante , quae poft ponendee fint. 
E. g, ihueduamquelan , non habeo amplius 
cibi v. potfts appetentiam. pe§elhuerumehue- 
quilmi va meu ne impofterum hic amplius 
comparere aufls. duqunmaclotupaeimi , ve- 
nio ut adjuvem in intercedendo , rogando, 
loquendo iterum pro te, marichi ca§ecaule, 

tu- 



» v« 



'' T 



"2 «S& $ ^ 

tacuknovalqueldbi ta ni vem%en , ut ut 
quis alium fe efle fimulet, non potis eft «iif- 
fimulare quis fit. vachi tu amivalcizit&te- 
cuiimeimi, ab eo tempore inclinata eft res 
tua, omnia ad interitum vergunt, ad prse- 
cipitium tendunt ; in pejus ruunt ; quoti- 
die deteriora fluunt. Pedro e§n vutalcoiHa- 
dquprabiqpt , Petrus & fua familia v. fui 
amici, v. fuaB fa&ionis homines falfo illum 
criminati funt, anixlepui , coepit federe. aitur- 
pulei y procul fedet, anillepulei , procul di- 
ftat, ubi fedet. 

234. Appendix de Verbo Pin, 

Quandoquidem una ex praecipuis hujus 
Linguae difficultatibus eft Conftruftio ver- 
bi Pin ; eam quoad potero breviflime in 
duobus fequentibus Paragraphis diflblvam. 
In primo adducam varias verbi pin fignifi- 
cationes : in fecundo loquar pauca de ejus 
Conftru&ione. 

§. 1. Variae fignificationes verbi Pin. 
2 35- Pin aliquando eft, aliquando non 
eft Compofitum. Quando non eft Compo- 
fitum , particularibus regulis non indiget , 
nifi quod pin ultimo loco ponitur, reliqua 
autem , quae funt ea quae dicuntur , ante- 
ponenda fint. 59. 236. 237. Quando eft 
Compofitum , varias habet fignificationes , 
quas dabimus partim in hoc, partim in fe- 
quenti paragrapho, Pin 



^ & r& 



113 



Pitt componitur 

imo cum particulis feorlim nil fignifican- 
tibus. E.g. Qapin, qapitun, gapitn, facere 
fponfalia, inire matrimonium. 504. reupin, 
reureupin, ftrepitus fluminis, fonitus cur- 
rentis aquse , per Paranomafiam. apin, de- 
fiderare, aliquid vehementius appetere. api, 
libet, libuit, libitum eft. 

2do, cum adverbiis. E. g. eapin , confen- 
tire, approbare , ratum habere , &c. 

3tio. cum adje&ivis. Significatque tra^ 
Aare aliquem injuriofe vel contra; prout 
fuerit fignificatum horum adje&ivorum. E.g. 
huera pin , male verbis accipere. le&pin , ve- 
rum dicere. veipin, confirmare, probare. 
Tva pin, hoc volo, eligo, &c # 

4to. cum fubftantivis. imo maluen pin, 
mulieris pudicitiam tentare , folicitare , fce- 
minam ad concubitum aut inconceflam ve- 
nerem allicere , de ftupro appellare , quam- 
vis idem de irrationalibus dicant. 2do. defi- 
derare aliquid in particulari. E. g. mifquipin, 
mel defidero , peropto. 3tio. opus eft. cof~ 
que piam , pane opus eft. eimi pilan , tua ope- 
ra non egeo , non indigeo. 4to. traftare ali- 
quem uti fubftantivum adjun&um fignificat. 
E. g. huenevoe pieneu. 5to. petere. cofquepi* 
quen, panem peto, 6to. cum pronomini- 

H bus 





■ 

1 



3 

531 

i:~* ' 

••• . ■ 



fc 



• » 



/ 

I ' 
I . 



"4 •!*,&<& 

bus primitivis Ggnificat annuere, confentire. 

inckepii, annuit, confentit. 

5to. cum Verbis , Verbi fignificationern 
mutuat E. g. coiWa pin , mentiri. qpimti ,- ■ ■■ . 
Itoliditates loqui. 

6to. cum negatione E. g. pilan , fonat 
nihildum decreviue , adhuc animum flu- 
ftuare , nihil adhuc deliberatum fibi efTe , 
nondum adduci ut fatiat, five fe abfolute 
rem negare , quamvis cum modeltia ac ur- 
banitate. 

ymo, Eft verbum fimplex & extra com- 
pofitionem atque ita Ognificat 

236. imo. dare facultatem , veniam. Et 
in hac fignificatione debent pracedere for- 
malia verba , &c. ; quibus dtfta facultas , ve- 
nia , &c. conceditur. E. g. haec diftio .■ illi 
dedit licentiam eundi , fic vertitur : «ge //- 
bi , ubi u%e eft fecunda perfona Imperativi 
verbi un , ire : abi v. ito , illi dixit. amot :. 
pibi, dedit illi poteftatem abeundi. vembi^c 
pin, per me tibi id facere licet. 2do. pro- 
mittere, & tunc femper jungitur verbo eliai, 
dare cofque eluaeimi pibin , ipfl promifi pa- 
nem v. dixi illi , tibi dabo panem, jtio. 
ferre , pronunciare , dare fententiam. lapc 
piQei, mortts fententia contra illum lata elt. 
lape pi%eimi, es capite v. ad mortem damna- 
tus. 



^ © dfr 



"5 



tus. 4to. certiorem facere. amu%e pi, pieimi, 

certiorem te facio te obtinuifle abeundi fa- 

cultatem. Eodem modo 5to. calunmiari. 

6to. deliberare. 7mo. cogitare. 8vo. referre. 

9no. cum verbo cupan eft vocare. inei cupa- 

pe pieimu? quis te vocavit ? iomo. cum 

Hueun , Hueupin , {hueupin trifyllabum ) eft 

fermonem v. verba facere in Parlamento 

feu comitiis generalibus. 

Omnes hae funt Ggnificationes verbi pin. 
806. 

2 37' §• 2 « Conftruftio Verbi Pin. 
Ut melius intelligantur dicenda, notan- 
dum, quod Indi Chilenfes , quoties dant 
mandatum alicui ad aliquem , vel de re qua- 
dam faciunt certiorem ; ille qui mandata per- 
fert , aut quae funt dicenda vel narranda re- 
fert , ea eodem modo ac iisdem omnino 
formalibus verbis perferat referatque, quo 
ipfe illa audivit, absque eo quod vel addat 
aut omittat, nili verbum pin prout adjun- 
fta poftulant. 

238. Modi loquendi per pin poffunt effe 
tres. imo. quando illud quod dicitur, man- 
datur , refertur ; dicit perfona referens velut 
rem propriam , feu a fe ipfo vel libi, vel 
alteri diftam. 2do. Q illud dicit, mandat, re- 
fert alteri, ut hic alter alteri illud dicat, 
mandet , referat. 3tio. quando illud dicit , 

H 2 man- 



;■! ; ■ 

■ I ■ 

. M 

• • I 
• • I 

■;» 
■ 1 




•i 



3! 

5. *• 






"6 ««&, $ <& 

mandat , refert alteri veluti ab alio ditfum , 

mandatum vel relatum. 

239. Quod ad primum loquendi modum 
attinet , quando illud quod dicitur , manda- 
tur , refertur quis dicit fuo nomine tanquam 
rem a fe ipfo libi vel alteri diftam manda- 
tamve : tunc omnia ponentur in prima per- 
fona, pin inclufive. E. g, huampuan pin , di- 
xi me navigaturum , v. facturum lintrem. 
uan pilan , non dixi me abiturum. Quando 
quis fibi loquitur , utitur pin vel cum Tran- 
fitione reciproca, vel absque illa. E g. deu- 
tucki pin v piun , dixi mecum cave fis. 

240. Si illud quod quis dicit, jubet velut 
fuum proprium dic"tum vel mandatum , il- 
lud dicat vel mandet alteri perfona; qua? pa- 
titur ; tunc ex parte verbi femper datur 
Tranfitio : at ex parte pin dabitur vel non 
dabitur , prout fuerit fenfus. E, g, huerilca- 
quieli pieimi ', non me offendas, te moneo. 
la^mabin , pibin , dixi illi , illum a me occi- 
dendum. vci ■vemqiiilmi pieimi , omitte fis 
ifthasc, tibi dico. 

241. Quando pin eft Infinitivus alterius 
verbi , quod Infimtivum petit , pin poni po- 
terit vel cum vel absque Tranfitione : ve- 
rum particula potfeffiva quam fecum trahit, 
ponetur primo loco , poftea dictum vel man- 

datum : 



^ ® Jfr 



117 



datum ; denique ultimo loco pin. E. g. aiix- 
laimi ta mi cHmpem^eimi piabin , non vis , 
ut tibi dicam te ftultum efle. 

242. Si verbum in hoc primo loquendi 
modo eft verbum peto , oratio fiet cum 
Tranfitione tertiae ad primam; & verbum 
ponetur vel in Futuro vel in Imperativo ; 
& folum pin variabitur per Tempora, quae 
poftulat verbum peto, E. g. quine amomari- 
queum eluaeneu v. eluechi mo pibin , Rofarium 
ab ipfo petivi. quine cofque eluechi mo , v. 
eluaeneu pibubili, fi peterem ab ipfo panem. 

243. Secundus & tertius loquendi modus 
cum fint connexi invicem , de utroque fi- 
mul tra&abimus, praefertim de iis quae ad 
mandata danda aut perferenda pertinent, 
quod in his confiftat praecipua verbi pin dif- 
ficultas. Igitur qui dat vel mittit mandatum, 
verbum pin bis repetit , femel quafi loque- 
retur praefens perfonae , cui mittit : & ite- 
rum verbo pin jubens perfonae quam mittit, 
ut ita alteri dicat , mandet , referat. Et ille 
qui di&um vel mandatum refert , ad ver- 
bum omnia quae ipfi funt difta refert ex- 
cepto folo ultimo pin. 

244. Qui mittit mandatum , fi eft per 
verbum E. g. peto ; ipfe fe , quando petit , 
nominat utens Tranfitione tertiae ad primam, 
ponensque verbum in Futuro vel Impera- 

H 3 tivo , 



'lllF! '""?. 

■ i >T 



' ' I 

ji.i 



m ■ 

r . 



^T** 






r 



i I 

J 



1 f 



;! 



V l 



• t 



±. 



'■8 «= ® i» 

tivo , & deinde pin concordans cum perfo- 
na quae mittit , quse folet efle tertia perfo- 
na, & perfonae quam tnittit, folet loqui his 
vel fimilibus verbis: piabimi, pin. piabimi 
pele\aen , pilelean , pilelmeen , G fuerit unus 
folus. Verum fl perfonae , quse mittuntur , 
plures fuerint, mandatum quidem idem erit, 
fed loco Numeri Singitlaris fubftituitur Dua- 
lis vel Pluralis prout opus fuerit. E. g. In- 
dus mittit fuum tilium ad Patrem MiTfiona- 
rium ut tabacum ab ipfo petat , dicttque : pi 
chin ptm eluaeneu ta tm Patiru , pi ta ni" chao, 
piabimi. Hic filius qut mittitur, MiffiChnarto 
ita loquitur , pichin ptm eluaeneu ta m Pati- 
ru , pi ta in ckao. Quando mittunt ad pe- 
tendum , etiam brevius fe expediunt : omit- 
tendo fcilicet verbum , & ponendo dunta- 
xat rem quae petitur , & poftea verbum pin, 
quod refledit ad perfonam cui mittit; qua? 
quoties eft perfona abfens , appellari folet in 
tertia perfona. E. g. plm pi ta w chao , pia- 
bimi ta n» Patiru , & alius dtcit .■ ptm pii ta 
ru" chao. 206. 

2 45- Quando qui mittitur, non ad pe- 
tendum , fed ad portandum vel afferendum 
mittitur ; tunc ille qui mittit , loquitur cum 
perfona non cui mittit , fed quam mittit , & 
hic dicit eadem omnino verba , qu*e audi- 
vit: & deinde ex. fuo addit pin vel concor; 
dans tantum cum perfona quae mittit , vel 
cum 



■ • 



, I 



**&>&<» 



119 



cum Tranfitione tertiae ad primam, quae eft 
perfonae quae mittit ad illam quae loquitur, 
vel per paffivum cum perfona quae mittitur. 
E.g. loquitur fuo filio fic : vachi achahuall 
elmeen Patiru mo , vade & porta mihi has 
gallinas Patri Miflionario : filxus afferens 
gallinas dicit .• vachi achahuall elmeen Patiru 
mo , pii ta ni chao. v. pi$en. 

246. Si folum ad falutandum , urbanitatis 
vel gratitudinis caufa, aut ad nuntiandum 
quae fiunt vel funt futura, mittitur; tum fi 
di&io non eft cum Tranfitione ad perfonam 
cui mittitur, diftio fiet ut verus fenfus po- 
ftulaverit , & pin ponetur bis. E. g. epuhue 
quine huaca laqman v. lagmabin, pita iu chao, 
pilelen v. pilelmen Huenuvilu , vade , dic hue- 
nubil, quod perendie fim occifurus vaccam, 
& nuntius illa nuntiabit uti fupra 245. Alias 
verbum pin ponitur cum Tranfitione ter- 
tiae ad 2dam vel numeri Singularis, Dualis 
aut Pluralis prout fuerint unus, duo vel plu- 
res quibus nuntiatur. E. g. lagmabin pi ta 
ni chao , v. pieimu ta xii chao , dic illi , quod 
fim eum interfe&urus. aldil mari maribichi 
pii ta w" chao, piabimi, dices illi, quod ip- 
fius fedulitatem gratificer , quod ipfum amem 
multum de fua cura & diligentia , quod 
grata mihi femper erit tanti beneficii re- 
cordatio. & filius ifta narrans fic dicit : aldu 
mari maribichi pii v. pieimu ta ni chao. 

H 4 247. 



=JI 



fV, 1 



247- Si quse perferenda funt, funt tan- 
tum verba falutandi , urbanitatis , honoris j 
pin non ponetur omnino in fine , fed poft 
verbum : ac demum adduntur aliae formu- 
Ied , quas forte didicerunt ab Hifpanis. E.g. 
aldix mari maribichi pieimu ta nV chao : m" 
moqfin, ra cumelen cai, Pater meus te quam 
humaniftime falutat , & quserit qui valeas : 
an bene tibi Qt. 

248. Si quis narrat dicta vel facta alterius, 
id fieri poteft vel ita ut narrans illa referat 
fimpliciter ut gefta funt , vel ut referat al- 
terius di&a , quae ipfe prsefens audivit , aut 
alius illi coram narravit : fi illa audivit ita im- 
mediate , ponetur didum alterius iisdem 
formalibus verbis , quse illa perfona loquens 
protulit, aut proferret R coram adeffet, fe- 
cundum regnlas Tranfitionis , ut fupra di- 
ximus. E. g. laqjnabin piv. pieiu, dixit quod 
illum effet occifurus , perempturus , necem 
ipfi machinaturus. aucatuabin mapu pibui , 
dicebat fe res novas moliturum , conjura- 
tionem , rebellionem procuraturum, 

249. Eodem modo fiet , quando referen- 
da eft res futura , ita ut in futuro ponatur 
utrumque & verbum, & pin. E.g. pepi ula- 
tan piai , dicet fe venire non pofle. Aliquo- 
ties Futurum cadit fupra pin ; & verbum 
eft ponendum in Aorifto. E. g. vam%echi 






J 



*** $ e#» 



121 



vemqpabui piai y dicet ita faciendum fuiffe. 
NB. quandoque verbum pin, fi non inter- 
venit Tranfitio , mutatur in Participium. 
E. g. pialu pro piai : pilu pro pii. quamvis 
rato dicunt pilu, quod facile confundatur 
cum pilu , furdus : unde potius dicunt pi- 
quelu y pillelu.. 

250. Quoties refertur di&um plurium, 
pin poterit poni vel in Singulari vel in Dua- 
li aut in Plurali : idemque intelligendum de 
refponfionibus , quid quisque refponderit. 
E. g. amoain v. amoan pi$n , dicunt fe efle 
ituros, venturos, 

251. Si mandatum fit fecundo modo 238 
pin bis ponitur. primum pin ponetur ut jam 
eft di&um multoties : fecundum erit vel 
imperfonale piam; vel Paflivum per qen : 
& hoc concordabit femper cum perfona, 
de qua eft fermo. E. g. laian em pii piam v. 
piq/ri , dicunt eum dixifle fe monturum. 
reuq/en piaimi piqeaimi v. piaiam : dicet di- 
Auros efle me efle avarum , tenacem , for- 
didum. 

252. Si in ifto fecundo loquendi modo 
reperiatur Tranfitio, uti fi alter alteri refe- 
rat difta alterius ad alterum , tunc fi lo- 
quantur coram ac invicem , fiet fecundum 
regulas Tranfitionum. E. g. laqmaeimi pien 

piam , 



\ 

* .1 



f - 

» ... 

r 



/iam , dicunt te dixiffe , quod me velis oc- 
cidere. 

253. Si hic modus narrandi invicem di- 
cta alterius, includat bis pin. E. g. dicunt 
me dixiffe , te dixiffe , &c. intelligendo di- 
cta in abfentia ; tunc verbum ponitur in pri- 
ma Perfona cum Tranfitione ad tertiam pro- 
ut fuerit numerus ; & primum pin in tertia 
perfona, vel cum Tranfitione prout fuerit 
perfona ad quam di&um refertur , & fe- 
cundum pin vel per Imperfonale vel per 
Paffivum cum $en uti fupra E. g. la%mobin 
pii piam v. pi$eimi, v. laqmabin pien piam. 
Si verbum fuerit neutrum , ponetur in ter- 
tia perfona. E. g. %oM.inche q,ei pien piam , di- 
cunt te mihi dixiffe me effe ebriofum. 

254. Si verbum pin ter ponitur e. g, mif 
hi dixerunt , dici , quod dixerim ; fi perfo- 
na , quam dicunt dixiffe , eft Ula quse loqui- 
turj verbum ponatur in prima perfona, tan- 
quam diclum illius: pin immediatum verbo 
in tertia perfona : fecundum pin per Imper- 
fonale , & fi per paffivum , in fecunda per- 
fona: & tertium pin femper per paffivum 
in prima perfona. E. g. la%mabin pii, piam 
v. pi^eimi, piqen. Si fecunda perfona loqul 
tur , ponetur verbum & primum pin ut fu- 
pra : fecundum pin per Imperfonale , & ter- 
tium pin in fecunda perfona paffivi. E. g, 

iagma- 



%s* 



I2 3 



lagmabin pii , /^ v # piqei, pigeimi, tibi 
dixerunt , te dixiffe dici , quod illum fis in- 
terfe&urus, Si Verbum loquitur de tertia 
perfona, primum pin ut fupra; fecundum 
femper Imperfonale , & tertium in tertia 
perfona paflivi. E. g, laqmabin pii 9 piatn , 
piqei, dixerunt illi , rumorem fpargere lpfum 
dixiffe : quod illum eflet interfe&urus. 

2 55- Si pin fuerit Infinitivus verbi finiti, 
ac praeterea detur diftio pertinens ad pin; 
tunc fi eft merus Infinitivus absque Tranfi- 
tione, conftru&io fieri poteft imo. fimpli- 
citer , ponendo pin in paflivo : acutui pigei- 
mi allcun, audivi dici te advenifle. 2do po- 
nitur pin per paffivum cum particula perfo- 
nae , & verbo in tertia perfona : acutui mi 
pigen allctin. 3tio.concordando verbumcum 
perfona de qua dicitur, & particula perfo- 
nae ante , & pigen poft verbum. mi acutui 
mi pigen allcun. 

256. Quando Verbum pin cum oratione 
Infinitivi , conftruitur Tranfitione / tunc 
oratio ponetur in tertia perfona , & verbum 
pin femper fit participium fecundum regu- 
las Tranfitionum, & particula perfonae poni 
poteft vel ante participium, vel ante ver- 
bum E. g CiimpemQet ta ni pibin allcHn, v» 
ta ni cumpemgei pibm allcun , audivi quod 
mihi dixeris me efle ftultum. Eodem modo 
fit in reliquis Tranfitionibus. 257. 



1 






*• > 



t-- 

- \ ; 



"4 *» ® d& 

257. Dicitur pin in a&ivo, & piqfin in 
paflivo : utrumque conjugatur per omnia 
Tempora modorum finitomm , & paffivum 
mutari potelt in participia. ponitur pafli 
vum, quoties pin paffivum femel ponitur. 
E, g lai pig,ei, v. lai tw piq/tn , dicitur obiif- 
fe. quando pin paflivum bis ponitur; pri- 
mum pin mutari poteft in verbale. E. g lag,- 
mabin pH, pi%eimi pi§en, V. laqmabin pii, 
ni pia.en , pi%en. 

258. Quoties verbalia pin diriguntur ad 
perfonam determinatam , fecum habebunt 
particulam perfonse : fed di&io quas pin pe- 
tit , femper ponitur in medio inter particu- 
lam perfonse , & verbale adivum vel paffi- 
vum. E. g. ciimelai mi laqman pin , non eft 
bonum , quod dicas te velle interficere. lad- 
cun ta mi cumeiai pi§en mo , doleo de te di- 
ci , te efle malum. Quando non diriguntur 
ad perfonam determinatam ; particula per- 
fona? omittitur , & primum ponitur verbum, 
deinde pin vel pia,en. E. g. aldti kuerag.ei 
lao,maeimi piun , valde malum eft mortem 
fibi invicem minitari. Succedit quod haec 
verbalia concurrant cum verbo & perfona 
alterius verbi , & in hoc cafu ponetur pin 
vel pia,en prout petierit Verbum. E.g. ma- 
pu Che yekuequelai quempuaeimi piun , v. 
quempuaeimi piun mo yehuequelai ', Indi non 



^s* 



125 



erubefcunt , quod illis quis dicat te levirum, 
te fororium volo. 

2 59- Quando verbum pin eft in Gerun- 
dio Accufativi vel Ablativi , fiet per Gerun- 
dium Ablativi. E. g. Qollinche §ei ni piQe- 
noahum, ne dicerer, haberer vinofus, ne 
dicerent me vinofum efle. vem$e v. vempe 
ni pium vemquelai y quantumvis ego dicam 
ut faciat , jubeam facere , non facit. vemabun 
cam chi, cumpem§ei ni piabueum chei> ego- 
ne hoc facerem? nempe ut mihi diceres, 
me effe ftultum. yaventuabin ni pibin, quod 
mihi dixifti , fcilicet quod me velis domo ex- 
pellere. 

260. Pin paflivo etiam utimur ad fignifi- 
candam bonam vel malam famam, &quan- 
do fama vel rumor qui fpargitur , eft de ali- 
qua virtute vel vitio in fpecie, nomen hu- 
jus virtutis vel vitii ponetur cum qen; aut 
ejus loco verbum , & poftea pigen cum par- 
ticula perfonae. E. g. huexxevoe Qei ni pigen, 
v. hueneiauquei ni pi$en , furti nomine ma- 
le audit. Quando fama eft incerta , & ru 
mores, qui fparguntur incerti & vagi , fi 
eft de perfona, ponitur pi$en cum poffefD- 
vo. E. g mipiQen tva 9 ifte rumor de te fpar- 
gitur , diflipatur : fed , fi perfona non adeft, 
poffeflivum omittitur. E. g. pigen tva 9 ru- 
mor fpargitur, voces currunt, volat fama. 

261. 



1» 




* s m 

fc'V« 



"<> *» ® *• 

261. Quando vocatur aliquis, & alius 
eum monet , hic vel dicit fimpliciter : audin ? 
audi lis , vocaris : & tunc ponitur verbum 
in fecunda vel tertia perfona j & pin vel 
Imperfonale , vel PafBvum , ita ut concordet 
cum perfona qus voaatur : cupaiaimi v. cu- 
paiai , piam v. pia,eimi , te vocant. Idem fit 
quando ille , qui vocatur , ipfe loquitur. E.g. 
cupaiaimi, v. cupaiai piam v. pi<S/en, me vo- 
cant, Si vero quis vocatur nomme proprio, 
ponetur vel folum nomen cum Imperfonati. 
E. g. Pedro piam, vel D cupan adhibent, il- 
lud ponetur in tertia perfona vel Futuri vel 
Imperativi. E. g. Pedro cupaiai v. cupape pi- 
am v. pt'$£t\ Quando nomen illius , qui vo- 
catur , nefcitur , monens dicit .• inei em I 
At fl auditur nomen , fed nefcitur cujus per- 
fonse , monens dicit ut in exemplo. E. g. 
inei Pedro m' pi$en? cupaiai pi§ei v. piam. 
Quis Petrus vocatur ? ipfum vocant , adefle 
jubetur. 

262. NB. Si quis mittat famulum, qui 
qucerat , an domt fit Titius , fl famulo di- 
cunt , Titium non adefle , famulus refpon- 
debit: qelai ptQci, & fic quidem bene, re- 
cle , & fatis clare : fed fl refpondet , ut quan- 
doque fit : Qelai pigen , tunc erit aequivo- 
cum: nam heec refponflo habet fignifica- 
tum duplex .■ alterum : mihi dicunt v. dixe- 

runt 



<$** 



t& 



127 



runt illum non adefle: alterum: Ego dicor 
non adefle. 

263. CAPUT VL 

DE RELATIVIS & INTERROGA. 

TIVIS. 

In Lingna Indo-Chilenfi non dantur Re- 
lativa, fed fat fuperque fupplentur. imo. 
per Participia quae habentur pro omnibus 
ac fingulis modis & temporibus. E. g, elu- 
lu , dans. elubulu , qui dabat. eluuyelu , qui 
dedi/ eluuyebulu , qui dederat. elualu , da- 
turus. item pro omnibus & fingulis cafibus. 
E. g". inche elulu v. elulu inche , ego dans. elu- 
lu eimi , dans tu. elulu teye , dans ille , &c. 
In paflivo. eluqelu, cui datar. m eluel, mi 
eluel, ni eluel, &c. quod do, das, dat. xxi elu- 
Qeel, quod datur. m ' elueteu, qui mihi dat, 
v. quod mihi datur. mi elueteu , qui tibi dat 
v. quod tibi datur. m" elubin , illud quod 
mihi das. mi elubin, illud quod tibi datur. 

145- J 4&. 

264. 2do. utuntur Pronominibus tva, vei, 
veichi, &c. 19. 20. 23. E. g. aihbiQe ta 
DIOS , vei aldun temo%elu , ama DEUM qui 
eft pulcherrimus. uia acutuluchi Patiru vei 
mai inche , ego fum Pater , qui heri advenit. 

265. Exempla : ilongelu, qui habet car- 

nem. 



k v ; 

•» « 

r -. 




128 



•SK, ® t#> 



nem, ilo$elu, quem comederunt. cofqueelu- 
Qelu v. e luo.ee l , panis, qui fuit datus. inche 
liechi entunmamon ta n* cuUin , ego fura , 
quem vos bonis fuis exuiftis. laqmHuinca- 
che , ta$m Huincaluche , laq,mHuincaquecht 
che , Homo , qui Hifpanos folet occidere. 
inche ro aiiiel ta DIOS , DEUS eft quem 
amo. ta mi pibimi , quod illi dixilti. ta tni 
pibubimi, quod illi dicebas $ei ta iw' duqu- 
\abin , habeo quod tibi dicam , quod tecum 
loquar. 

266. Interrogativa funt : inei ? quis ? ( de 
rationalibus ) ckem , chucki? quid ? quje res? 
( de irrationalibus aut inammatis ) ckum , 
chum%elu , quomodo. chuml , quando. cheu , 
ubi. cam-, an, num. chet, forfitan, fortafTe. 
chem mo, quare, chumal, ad quid, quem in 
Bnem. inei n* vta , propter quem. chem m" 
vla , quam ob rem , quam ob caufam, mivu, 
ckumtn , quot , quoties. chem iom , quid anv 
plius, quid praeterea? 288: 13. 

267. Exempla : ineilu? quis ille. inei fii- 
Qeimit qui vocaris. ckucki ta mi uui? quod 
eft tibi nomen. Pedro pi%en , Petrus appel- 
]or, Petrus v. Petro mihi nomen eft, vem- 
Qetai cam ve , vei no cam cki? nunquid ita. 
ckem cura tvei? ifte quis lapis. ckem mamlt 
teye? quae arbor. chem lakuen? quseherba, 
ad quid conducit ? quas virtutes poffidet. 

ckem 



chem mangana? hoc malum eftne dulce, an 
acidum. chem cahueUu, equus cujus coloris 
eft. chem v. chuchi huentu tva? quid hoc ho- 
minis. cheu pi%ei mi mapu ? unde domo, quae 
tua Patria. cheu piqei Puren , quis locus Pu- 
ren vocatur. chuchi Rauco , qualis eft Arauco, 
ubi ftta. chumyei ta mi miaun? quid hic 
loci. chumi ? quid agit. chumlei? qut valet. 
chumqfiobui? quid agas. chum conan? qua 
ratione intrabo. chum tipaiaimi, quomodo 
te expedies , qua ratione evades , quo pa&o 
exibis, chemmo allcuMiffapalaimi, quare non 
venis ad audiendum Sacrum , cur non inter- 
fuifti Sacrificio Miffae. mivu coni f mivu tu$ei, 
quot vulnera accepit ? chumtn coni? quam 
profunda. chumqechi tubi? quo inftrumen- 
to. chuchi mo , chuchiple mo tuqei? in qua 
corporis parte. cupalai cam , an non venit. 
amolai cam ve? non abivit forlitan. aculai 
camve? atqui jam adeft. chuehei, chuchemai? 
unde id fciam. cheu cupai ? unde venit, chem 
cupali? quid attulit. chem cupaluchi? unde 
fciam, quid attulerit. cheu lai? ubi obiit, 
cheuchi , nefcio ubi. chuml huenei? quando 
eft furatus chumlchi, quando v de tempore 
non conftat. chuml uxiotuaimi ? quando re- 
dibis chuml uxwtuanchi , num rediturus Qm 
ignoro. mlelai Patiru? Pater MifDonarius 
eftne domi, num adeft mlepei, mlequei, ad- 
eft , videtur adeffe uaimi cara mo , lbisne ad 

I civi- 



■30 -Sfc & JSf 

civitatem. uanckei ulaianchemai ', non fatis 
fcio , num iturus fun. chumqueimi ? quid 
agis. chumquelan, nihil. cheu cupaimi , unde 
venis , redis. cheu cupalan , nusquam. ckum- 
§eehi eonimi , quomodo intrafti. mu , ge/ai, 
nego fuppofitum. inei tvei? quis ille chetn 
d%u tva ? quid hoc. chem dq,u $ei? quid 
novi lancurumei, novi nihil. chem duamqjei- 
tni ? quid vis. cheuaimi? quo vadis. Huai- 
quilafquen einti? Tune Huaiquilaf. eimico- 
na, eimi conageimi ? an es miles, an Martis 
pullus , validus , fortis , viribus & animo prae- 
ftans. chao Qeimi ? quis genitor. inei m" r u- 
ca tva ? haec domus cujus eh, qelai ta mi 
chao? Dominus Parens eftne domi. chem mo 
miilyequei tva , iftud , ex. qua materia fit. 
chem mo tipai, chuchi iw tipamom , ubi, un- 
de nafcitur. mi chao ta mi chao qpbum , hue- 
nelmqueahuimi cam cki, homo mgenuus & 
bene natus furem , latronem agat , latrociniis 
fe maculet. ckuml q,ei, v. chuml ula , v, chuml 
cutu , v. chumtunma mo geifan Cuan ? quan- 
do eft dies feftus fanAi Joannis. chumtn v. 
mivil antu mo utaiaimi, quando proficifce- 
ris , poft quot dies iter inftituis , facis. chu- 
mam v. chumal vachi huaca? quetaiam ckei , 
laqmal chet? ad quid haac vacca ? an ad aran- 
dum , an ad occidendum chumal vachi mamll, 
ktaltual cam , tupuam cam , hoc lignum ad 
quem finem ? ad incendendum , an ad verbe- 
randum. 



randum. vei chei? eftne ille, eftne idem. 
eimt chemai, esne tu, tune. chuchirupu, haec 
via qu6 ducit chem x\i vla , quam ob rem , 
caufam. inei re" vla , propter quem. moQei 
cam , an vivit, chumqei chei m" moqpn , quo- 
modo vitam agit? an fatis commode, ju- 
cunde. chupiqueimi? quomodo dicis. chu- 
piqpi , quomodo vocatur. chem piquei, quid 
figrrificat. chem kdauqpimi? quo occuparis. 
chumtn antu? quae hora. ta mi chumqen mo 
vei piqueen , ta mi Patiruqpn mo chei, ta mi 
huinca%en mo chei mai? quo pa&o mihi hoc 
dicis an quatenus Pater MiJBonarius ? an 
quatenus HiTpanus. chumqplu lauyei fenor 
JESU Chrijio, ta m" Diosqen mo cheiv.cam, 
ta m che%en mo chei v. cam. quomodo mor- 
tuus eft JESUS Chriftus, qua Deus, an qua 
Homo? 

268. Quoties cur vel quare non eft in- 
terrogativum , explicandum ac vertendum 
erit per Gerundium Accufativi. E g. nien 
m mleal m ruca mo , habeo facienda domi , 
domi mihi eft manendum, eft cur v. quare 
domi me contineam. gei ta m* uiltaial, iter 
mihi faciendum , eft cur me viae , itineri me 
committam. 



*v* w Y 



I 2 CAPUT 



■32 ^, m t» 

269. CAPUT VII. 

DE COMPARATIVIS, SUPERLATI- 

VIS, & DIMINUTIVIS. 

Comparativa formantur per particulas iod, 
doi , iom. Pedro quimquei , Cuan iod quim- 
quelu, v. Cuan quimquei, Pedro ventenlai, v. 
Cuau iod quimquei Pedro mo , Joannes Petro 
eft doftior. At melius per 

270. Exempla, Doilu, major. rula mo 
ioda,ei, palmo major. yene quine vutan iod 
prai llame mo , Balena ftatura hominis eft aL 
tior lupo marino. pu maluen nobi ta !U hu~ 
entu kdau mo , mulieres viros diligentia & in- 
duftria fuperant. inche iod eimi v. noeimi, 
fum altior te, te excedo, vinco. noulaiojtv. 
uuaui%n pu Patiru , Patres v. Religioft funt 
sequales. iodn quine chaa}l, ftun major digi- 
to. iod pickimi quine rula , palmo eft minor. 
iom quine vara, amplius una ulna, una uloa 
fupereft, fuperat. iom v. iod quine vara mo, 
plus quam integTa ulna. qenochi quine vara, 
iod pichi quine vara mo , non eft ulna inte- 
gra, eft nunus. picki iodpe , quine mari mari, 
parum fuperet , adde paululum , peto aucta- 
rium , auctariolum. iod atuquebin ta DIOS 
vill mapu ta ni cuMin mo, amo DEUM fu- 
per omnia, Creatorem rebus creatis ante- 
pono , pra^fero, iod aiuquebin ta ni raquia- 
biel 






biel ta DIOS , ta ni huerilcaiabiel mo , iod ra- 

quiduamabin , v iod cuparaquiabin ta DIOS, 

ia ni huerilcaabiel mo , melius mihi eft, & 

praftat DEUM colere, & DEO fervire, & 

malo DEUM honorare , quam offendere. 

iod aiubun ta x\i umautuabuel , ta ta x\i chill- 

catuabuel mo , mallem dormire, quam legere. 

Huema laiabun, huerilcalaian mai, malo mo- 

ri , quam peccare. Huema laiabun pi v. caUi 

lachi pi, huerilcalai mai, maluit vitam amit- 

tere , quam peccato fe obftringere. uHaui v. 

uyauqei ta iu quimn , fumus litteris & fcien- 

tia pares. uyau%ei ta mi quimn , ta mi peni 

ta ni quimnon mo , v. uyauuiqu ta mi quimn, 

ta mi peni m" quimnon eq>u , tam tu peritus es, 

quam ignarus tuus frater. vill vem^ei, non 

datur difcrimen. utiauiqu , uyauiqpt , funt ae- 

qualia. cofque iqueViebin , ilon no , magis me 

panis , quam caro deledat , plus mihi fapit 

panis, quam caro. tva mai, teyeno. hocpo- 

tius , quam illud. inche iom piquen vachi cuUin 

1*0 , ego plus offero. iod pichi pin , ego mi- 

nus. qume mur curam iom eluaeimi , par ovo- 

rum addam. iod ctlmequechi , melius. marichi 

cUmequechi, optime. chem iom piabun, quid 

plus dicam. iom %elai d$u, fatis eft, fufficit, 

nihil reftat. iom rupaq>e, progredere, pro- 

fequere. iom monmahue%en eimi meu , cogna- 

tione mihi , quam tibi , eft conjun&ior ; com- 

munione fanguinis ar&ius ftriftiusque illi 

I 3 de- 



■34 -Sfc ® dlf 

devinftus fum , quam tu. a\lue ladcunche , tri- 
ftiur. allue tem,allue vucka , fenior. culaQen 
mo, teye iod huera%ei ', trium v. ex tribus ille 
pejor eft. Nakuelgrii cula venten iod putu~ 
quei Pichihuala mo , v. Nahuelgru w futun 
cula venten iodi Pichihuala ta m' phtun mo , 
Ndhuelgru ter tantum amplius bibit , potat , 
quam Pichthuala. pichi iod yovulu , paulo 
audacior. iod pichi ioviitu , paulo minus au- 
dax, 

271, Superlativa fiunt per cad, mu, no , 
aldttn , cauchu, &c. 2 25. E. g. Vill fu domo 
cad ciimei /anta MARIA, Optima inter mu- 
lieres fanfta MARIA eft, mu cumelu, opti- 
mus. aldiin quimlu , doftiflimus. cad antu- 
%ei, maxime fol ardet , calidiflima tempeftas, 
omnia folis ardore flagrant , fatifcunt , calo- 
re nimio aeftuamus , languemus , folvimur , 
deficimus. 

272. Exempla: inei doi conaqgi eimn mo? 
quis veftrum eft fortiffimus ? Marichi iod 
conaQeiu pu Huinca mo , /alamanca ilechi , in- 
ter Hifpanos animi vigore atque magnitu- 
dine caeteros preecellit Salamanca. chillca- 
tuprai, non eft illi ftudiorum modus, ni- 
mium in litterarum ftudia incumbit. uqechi 
cutani, gravi morbo decumbit , jacet om- 
nium judicio defperatus. duQuntengei, mira 
eft ei verborum copia, fummaque loquaci- 



tas. xxo duguimi, concinna fuit & elegans 
tua oratio, feftiva, compta & tempeftivis jo 
cis afperla, peracutisque fententiis condita. 
ufenqeimi, mirum quam formofa bellaque 
fis. udenqei ta mi chaixtnnmaun , acerrime 
pugnafti, cert&fti, dimic&fti, te defendifti, 
admirandum in modum, mirifice te geffifti. 
qeno poni f O infolita malorum, pomorum 
terreftrium copia & magnitudo. motin§e- 
prai vachi huentu , nimium pinguis, craffus, 
obefus eft homo ifte. no aiilvali ta DIOS , 
DEUS eft infinite amabilis mu quimi, ni- 
mium fapit, eft fapientiflimus , do&ifOmus, 
peritiflimus. mu huentu , homo gravis, con- 
ftans, ad multa natus, aptus, idoneus. mu 
ehe, praeclarus, egregius, egregie eruditus. 
mutu quimbin, certe, certo fcio, comper- 
tum mihi eft, compertum habeo, explora- 
tum mihi eft, exploratum habeo. mu vutai, 
valde altus. mu rumei, valde craflus. cautun 
v. cauchun , effe multos. cauchu cixmei, longe 
optimus. ciimeq>ei pi$ei , hueluquemat mari- 
chi iodi ta m cUmen , non tantum bonus , 
fed optimus & longe optimus. 225. 

273. Diminutiva fiunt commutando lite- 
ram vel literas in alias magis blandas, mol- 
les, teneras. E. g. cuchani pro cutani , aegro- 
tat. amochuiu pro amotuiu, eamus nos duo. 
cufe pro cuye , anus. quifulen pro quidulen, 
fum folus. vochum pro votm, filiolus. Jiu 

I 4 pro 



■36 *, ® dg» 

pro «'«, carduelis. Item prseponendo ^<- 
ch»' v. /j'ch» , parvus. pichi leuvu , fluviolus. 
pichi pnen, infantulus. Item addendo em. 
200. Qamno 201. v, 292 : 4. 



274. CAPUT VIII. 

DE CONSTRUCTIONE NOMINUM. 

VERBORUM, PARTICIPIORUM &c. 

De hac NB. imo. Quamvis ordinarie 
Nomen & Verbum in Numero concordent, 
quandoque Nomen Pluralis Numeri dele- 
ftatur tertia Perfona Singularis. E. g aidtin 
pu cke tavui , magna hominum confluxit 
multitudo. aldun huentu cupaialu pei, vide- 
tur fore, ut ingens hominum turba conve- 
niat, concurrat, confluat. 

275. 2do. Adjecliva, quae in lingua la- 
tina regunt cafum ; in lingna Chilena parti- 
cula non indigent. E. g. Milla cumival, egens 
auro, pecunia. lien cunuvala,ei, argenti in- 
ops. 

276. jtio. Adje&iva aureus , argenteus, 
ligneus , terreftris , cceleftis , & ftmilia ver- 
tuntur anteponendo ftium Subftantivum. 
E. g. milla jarru , cantharus aureus. mamll 
ruca , domus lignea. cura cuicui, pons lapi- 
deus. kuenu da,u ; res cceleftis. Tue da,u , res 
terreftris. 

277- 



277. 4to. Verba a&iva petunt accufati- 
vum fine prsepofitione, E. g. JESU Chri- 

Jto ramiupaialu villchi che, JESUS Chriftus 
eft judicaturus omnes homines. 

278. 5to. Verba dandi, &c, praeterea Da- 
tivum poftulant. NB. nifi fiat modo , qui di- 
cetur 28 1 # . Quiwe Huinca mo aretubin ni 
huaiqui , commodavi lanceam meam Hifpa- 
no : Hifpano haftam meam utendam dedi. 

279. 6to. Moneo, doceo, &c. duos Ac- 
cufativos requirunt : quimlbin pu che DIOS 
n* d$u, docui homines Catechifmum. 

280. 71110. Verba vendo, emo, &c 4 pe- 
tunt nonnunquam ablativum pretii. ulimi 
ta mi chuquel quine Huinca mo , arma tua 
Hifpano vendidifti. Huelulun quine huentu 
inchiu quine cahueWu mula mo , mulum cum 
equo permutavi. Huelutubimi ta mi fllU al- 
hue v. alhue mo quirie rupachi tuyun mo , ani- 
mam tuam Diabolo momentanea corporis 
voluptate vendidifti $Macan quirie iatehue 
pichin chadimo, paucis granis falis corbinam, 
( v, pifcem Hifpanis corbina ) emi. 

281. 8vo. Eft modus loquendi perelegans 
& frequens faciendo ex verbo fimplici & Ac- 
cufativo principali compofitum, in quo ca- 
fu non eft neceffe particulam mo vel meu al- 
teri cafui adjungere. E.g. aretuHuaiquibin 

quine 



■3» Sfc t*- 

^utni Hmnca. 278. entumi\lan , aurum effo- 
dere. Idem fit ex duobus Verbis. E. g. 
pelan, video mori. perupan , tranGens v. 
tranfeunter video. peconn, intro ad viden- 
dum. taricupalchen , adducere homines vin- 
ftos , vinculis conftri&os , ligatos. ierupa.Hu- 
incalaian , non ibo ad adducendos Hifpanos. 
re mi pepapin , non veni nifi ad te vifendum. 
ayeiipai, exivit ridens. Et NB. inde funt ver- 
ba.- duq,uconcloquilmi , non te ultro ingeras 
ad colloquendum nobiscum. deumaili, poft 
menfam , prandium , ccenam , finita menfa, 
entuullcui, ira ejus deferbuit, detumuit. en- 
tumencun , exonerare , onus deponere , one- 
re aut fafce aliquem levare. pepiumautulan , 
non poflum dormire, fomnum capere. v. 
Baldiv. c. 5, 

282, ono. Quando utuntur Tranfitioni- 
bus, cafum verbo ordinarie anteponunt E. 
g. macun eluaetmi , tibi dabo veftem ftragu- 
lam. quine eonue elueneu , agnum mihi de- 
dit , donavit , largitus eft. 9, 

283 lomo. Verba motus, quietis, &c. 
particulam meu v. mo poftulant. E. g. uno- 
men mapu mo , ex Indorum Provinciis, fini- 
bus, territoriis redux fum. mlegucn ruca 
mo, fum domi v. foleo elTe domi, intra do- 
mefticos parietes me contineo. quimllucano- 
lu, lafquen tno quimat, qui nefcit orare va- 
dat 



<Sft» & e*£* 139 

dat ad mare , vere temere te poteft mare do- 
cere. rupaian leuvu tno, flumen trajiciam, 
traducam, tranfibo. qemen cara mo, fui in 
urbe. uan Arauco v. Arauco mo , ibo Arau- 
cum. aldunman Penco v. Penco mo, multum 
v. multo tempore Pencopoli, five in Portu , 
urbe, civitate Conceptionis me detinui, mo- 
ratus fum. taqpnHuacamei Colue v. Colue mo 9 
ivit in Colue ad occidendum vaccas miauU 
\en Huaiquilafquen , invifi , falutavi Huaqui- 
laf Tuutun MaripiVLan mo , in regreffu , re- 
ditu , rediens Maripilo bene precatus fum. 
vudutuquei pulelvun, in campo aucupio per- 
dicum indulget, perdices infe&atur, perdi- 
cibus infe&andis , capiendis intentus eft. u- 
mautuquei pulemu , in fylva fomnum capit , 
edormit crapulam, fomno fepultus jacet. 
nami pu rulu , errat , oberrat in aequore cam- 
pi. aniilen pu ktal, fedeo ad ignem. utuan 
pu ruca , redibo domum. villchi che m mlen 
mo geHei cutancaquechi moqjen , quo quo te 
vertas omnia plena malis , intus pugnae , fo- 
ris timores. iebigl mencun ta ni elupuam mo, 
porta noftras farcinas, impedimenta noftra 
ad hofpitium, diverforium, cubiculum. Igle- 
Jia ta ttz elqeal mo rqalQean, in loco, ubi 
fabricandum eft templum, fepeliri, fepul- 
turae mandari volo. elmeaimi cachal ta m' ca- 
tumamllmeal mo , fecurim, ubi fecaturus, cae- 
furus, fiffurus fum ligna, portabis, pones, 

relin- 



■40 «, B <& 

relinques. umautumeaimi mo , ubi cubitum, 
dormitum ibis. la$mg,ei mo , ubi occifus eit. 
ta m conigen quine tecan rume pulelai ta rii 
c//m» »w , ab incunabulis fepulchrum vix 
pallu diftat. bcan antic mo quine uixnman $e- 
lai Borohue mo Tolten cutu , Tempore aefti- 
vo Boroa Toltenum ufque eft iter integrae 
diei. ciila uiinmtingci Puren mo Penco mo , 
Pureno eunti Pencopolim , live ad civitatem 
Conceptionis , ad minimum iter integri tri- 
dui eft conficiendum. rupaimi mo , ibi ubi 
traniiiti. Senor JESU Ckri/lo lauyei Jeru/a- 
lem piqelucki cara mo ta fit huerilcan ni vla, 
vei tu /flu nauuyei minu Tue meu montuam 
de/tuqueluchi pu pllu , vei meu %etuupai prai- 
am huenu mapu meu , Dominus JESUS Chri- 
itus mortuus eft Hierofolymis pro peccatis 
noftris : IpQus anima defcendit ad inferos 
ad liberandum animas detentas in lymbo : 
inde redux reuniens fe corpori , hoc revixit 
una cum anima afcenfurum in ccelum. 

284, 1 imo. Ad Interrogationes. E. g, 
inei? quis eft , non refpondent inche $en, 
Pedro Qei, &c. fed incke 30. 

285, i2mo. Abftrafta fiunt per Verbum 
$en additum adjeftivis vel Subftantivis. E. g. 
cumegen , bonitas. apoqen , fublimitas , celD- 
tudo , fummus honor , fuprema poteftas. 
Et NB, quod in idiomate Chileno fiunt ab- 

ftrafta 




ftra&a ufque adeo de Pronominibus ac No- 

minibus propriis e. g. incheqpn, eimiqen, 

Pedro%en, &c. Petreitas. Poffuntque ab- 

ftraita variari tribus modis. i) addendo %en 

invariabile. 2) Dum fignificatur perfona de- 

terminata , quae habeat adjun&am particu- 

lam perfonae , verbum $en mutari poteft vel 

in Participium , e. g. m nuaqen , m nuagelu, 

fua nequitia, fuum fcelus, fua fraus, fuus 

dolus , fuum flagitium ; vel in Tempus , 

quem fenfus popofcerit. E. g. mi ulmengen, 

mi ulmeno>eimi, tua celfitudo , dominatio , 

generolitas, &c. 3) Per Gngula fingulorum 

modorum , ( prout verus fenfus poftulat ) 

Tempora. E. g. mi ulmenqen , mi ulmenqe- 

bun, mi ulmen%eam, &c. Et cum Negatione. 

E,g micume%enon, mi cure%enoel , &c. Quan- 

doquidem non es bonus, non es jun&us, li- 

gatus vinculo matrimonii, uxorem non ha- 

bes. NB. 2do. Haec abftrafta non effe ter- 

tiae perfonae, fed quam indicat, quae adjun- 

gitur , particula. E. g. mi Patiru%en vema- 

buimi cam chi? Tua Paternitas hoc faceret. 

Sic dicitur etiam juxta di&a fuperius N. 92. 

85. Tuyupiuque, laetitia cordis. conute, fri- 

gus quod intravit 92. §en pjaepofitum fub- 

ftantivo , Dominum fignat. E. g. $en ruca , 

Paterfamilias. $en mapu , Dominus Territo- 

rii. $en cahuin, Hofpes. %en chillca, poITef- 

for hbri. $en prun, choragus. §en duam- 

§eimi, 



•42 •&*&<# 

Qeimi, es tui liberi arbitrii , tui juris. elmetu- 
bt%e $en te mo , porta lllud fuo domino. u- 
v.oltubi%e Q/gn macun mo , hanc veftem ftra- 
gulam fuo domino reftitue, reddas. inche 
$en ovicha q,en , ad me hse oves fpeAant , 
pertinent. £n totam ferme fyntaxin in 
media philura! 

286. CAPUT IX. 
DE ADVERBIIS. 
Difturus de Adverbiis caput hoc in tres 
divido Paragraphos. Primus dabit regulas 
adverbia formandi. 2dus traiftabit de Adver- 
biis refpondentibus Linguse latinae. 3tius de 
Adverbiis idiomati Chileno propriis. 

287. § 1. Regulae formandi Adverbia. 

imo. Componendo Nomina vel verba 
cum particula nma 2 1 ■ , fiunt Adverbia Tem- 
poris, Quantitatis, altaque, prout fuerit No- 
minis vel Verbi fignificatio. Notandum au- 
tem quod fingulae voces quse in nma fini- 
unt , habere poflint fignificationes omnino 
tres. ima, fi componuntur cum Verbo , 
funt pars Verbi ; fi cum Nomine , funt pars 
nominis. zda, quando junguntur cum fub- 
ftantivo, extra compofitionem fupplent pro 
adjedivis. ^tia , G ponuntur fola , erunt No- 
mina fubftantiva & fimul Adverbia , prout 
libuerit. E. p. aldiinma , jam dudum, jam 
pridem : 



pridem : item qui moratur , cun&atur , cun- 
Aantius agit, moras neftit, moram facit, 
tardius res, conlilia expedit. Ita pichinma, 
chutntnma, ventenma, munanma , quae om- 
nia applicantur ad tempus , locum , ac quan- 
titatem fignificandam. 543. Adverbia hujus 
terminationis , quae denvantur a Verbis vel 
Nominibus, eorundem fignificationem af- 
fumunt. E g. tacun, cooperio. tacunma, oc- 
culte. tafn, convenire, confluere , uniri. 
tafma v. chaftna, una, fimul NB. quando 
iafma v. chafma derivatur a tafn , erit fcri- 
bendum & pronuntiandum vel cum f aut v 
confonante, vel cum b: ne confundatur cum 
\auma v. chauma , lufcus. 

2do. Addendo aliquibus adverbiis loci 
particulam pa 213. Ggnificant cis v. ex hac 
parte illius quod nomen indicat. E. g. Hu- 
ente pa , fuperius , fupra ex hac parte. mi- 
nupa 9 interius ex hac parte. punpa, idem. 
huecunpa y foris ex hac parte. pa nonnun- 
quam etiam anne&itur Nominibus. E. g. 
lom , praerupta montis. lompa , ex hac parte 
praeruptorum. nopa, ex hac parte aquae, 
viae, & fic de reliquis. Adverbia habentia 
annexum me non obfervavi alia , quam nome y 
ultra v. trans flumen , ex altera parte flumi- 
nis vel viae, & naume , inferius ex altera 
parte. 

3tio t 



■44 «Jfc SS & 

3tio, Jungendo numeris cardinalibus ; 
item adverbiis quantitatem indicantibus e. 
g. chumtn, ventn particulam cki, dicent il- 
lud , quod numerus vel difta adverbia ex,- 
ponunt, tot contigiffe vicibus. E. g qui- 
nechi, una vice. epucki, duabus vicibus. mi- 
vuchi, quoties. alduchi , fepe , fsepiflime. 
ventencki, toties. 547. 278:6. 

4to. Si numeris cardinalibus addis parti- 
culam kue, fient adverbia temporis futuri 
Itgnificantia quando vel polt quot dies. E- 
puhue, poft duos dies, poft biduum, peren- 
die. cayuhue, poft fex. munahue, poft pau- 
cos. Non dicitur quinehue, poft unum diem, 
fed uitle , cras. Iisdem Q in fine addas mo , 
tempus prseteritum oftendent. £ g. epuhue 
mo , intra biduum , nudius tertius. culahue 
mo , nudius quartus. metikue mo , nudius 
quintus, &c. munahue mo , paucis abhinc 
diebus. Nec dicunt quinekue mo , fed uuia, 
heri. Aliquoties mo fuperaddunt m 210 di- 
cendo epukuemom , cutakuemom. Verum 
tunc eft Verbum, non Adverbiura. 210. 

5to. Ex omnibus Partibus Orationis for- 
mantur adverbia addendo in fine $echi vel 
quechi, quie qualitatem Mominis aut Verbi 
proprie manifeftant : Verbis tamen ultimum 
n eft aufFerendum. E. g. le/n , currere. lef- 
quechi, curfim, cito. praquechi , furfum, de 
pran, 



/ra« , afcendo. MaripiUanquechi ', ita ut Ma- 

ripil. tehuaquechi, inftar canis. Ipfa adeo ad- 

verbia addito quechi v. qechi erunt adverbia 

duplici titulo. E g. chemquechi ? qua ratio- 

ne. muchaiquechi , quam primum. vaquechi, 

lic , ita , hoc modo , in hunc modum , hac 

ratione. veiquechi, illo modo Adverbia in 

qechi fiunt negativa ponendo no ante chi. 

eluqenochi, elunochi, &c lefnochi, lefnoque- 

chi y pranoquechi , pranochi, chemnochi , g*- 

nochi. P. Baldivia notat , quod particula 

quechi adhibeatur iis, quae in a definunt; 

caeteris autem poftponatur gechi, at ufus eft, 

quod apponantur promifcue qechi v. quechi, 

folum in duobus adverbiis chumqechi & 

vamqechi eft frequentius gechi 

6to. Addita particula tu 1) Nominibus 
numeralibus notat vices, ut fupra diximus 
de chi. E. g. quinetu , una vice. eputu , dua- 
bus vicibus. eputu pixwmi tva , bis matri- 
monio conjunftus eft. His adverbiis fo- 
lent horas numerare. quinetu, hora prima. 
i eputu , fecunda , &c. eputu mo , poft duas 

horas. 2) additur adverbiis. huecuntu , a fo- 
ris. minutu , intus. huenutu , fuperius. taftu, 
coram. mutu, certo, absque dubio. 

288. §. 2 De adverbiis , quae adverbiis 

latinis refpondent 
Duo haec Lingua habet Adverbia , quae 

K ad 



»46 • <&> ^ d£» 

ad negative refpondendum ferviant nempe 
mu & no: aliqui dicunt no cum n/ alii cum 
n. Diftinguitur hoc noa.no verborum , nam 
hoc ingeritur ipfis verbis ac folum verba ne- 
gat. no autem de quo loquimur , eft extra 
compofitionem , negatque exceptis verbis 
omnes orationis partes : Verba autem , ut 
diximus 105. habent ad negandum fuas pro- 
prias particulas la 9 qui 9 no Ponitur iftud no 
omnino in fine, immediate poft totam ora- 
tionem. E. g. Inche no , ego non. Quoties 
funt fimul & adje&ivum & fubftantivum; 
no poni poterit v. in fine, v. inter adjeft. & fub- 
ftant. E. g. cume che no , v # cume no che. idem 
eft de Nominibus numeralibus, quando con- 
currunt cum mita vel mel. E. g aldil no mi- 
ta 9 v. aldu mita no. quinelque mel no t v. qui- 
nelque no mel. Idem eft de Nominibus quae 
adverbium comitantur. E. g. cuchiMo rume 
no 9 v. cuchillo no rume. Tantummodo quan- 
do comitantur ple vel mo, no poftponetur. 
inche mo no , vaple no. no non folum in re- 
fponfionibus , fed etiam in interrogationibus 
adhibetur. E. g. vei no cam ? nunquid ita ? 
eimi no ? nonne tu ? NB. ingens difcrimen 
inter no adverbium negativum, & inter no 
fuperlativum. 271. 272. nam alterum negat, 
affirmat augetque alterum : dignofcuntur 
autem quod no fuperlativum femper tam 
verbum , quam reliquas orationis partes an- 
tecedat, contra no negativum poftponatur. 



Num no negativum habeat eandem origi- 
nem feu Etymologiam, quam no fuperlati- 
vum , quod oritur a verbo non, vincere. 
Grammatici certant , & adhuc fub judice 
lis eft. 115, 116. 117. 

2do # Mu quoque idem eft, quod latine 
non. Quando eft adverbium negativum, 
femper vult effe folum , nec alios comites 
admittit , quam unum ex his tribus : ca , mai, 
ula , qui folent effe fui pedilfequi. E. g. tnu 
ca y non; & eft cum imperio, fignumque 
fuperioritatis. mu mai, non , eftque urbanita- 
tis, obfervantiae & reverentiae fignum. mu 
ula, nequaquam, minime, neutiquam, nul- 
latenus. Adverbia ca & mai affirmativa ni- 
hil officiunt mu negativo, potius ejus ne- 
gationem approbant , confirmant , decer- 
nunt. Quoties mu vel Nomen , vel Verbum 
vel alteram orationis partem praecedit ; idem 
erit quod aldu, multum. E. g. mu quimi , 
fcit multum. mu quimlai , non eft valde ver- 
fatus, peritus, intelligens. mu huentu, ad 
multa aptus , idoneus. mu che , nobilis , prae- 
clarus , ad multa magnaque natus. cum mu 
non raro fe jungit tu, & tunc fignificat 1) 
utique. mutu vei pilelen, ne omittas r&go 
dicere ; non committas , ut defis. 2do. fupra. 
mutu mamll mo, fupra fcamnum. 3) intus. 
mutu cara mo , intra urbem , in medio civi- 
tatis. 4) eft exaggeratio. E. g. mutu quin- 

K 2 tule\ 



148 «Sfc @ ^g» 

tuleXaeimty inquiram fedulo, omni ftudio ac 
diligentia , rem indagabo etiam atque etiam , 
iterum iterumque , magnopere , majorem 
in modum. 5) Certe , profefto , hercle : *w«- 
tu qutmbtn, certiflime fcio, ita medius fi- 
dius, ita me hercle gefta res eft. P15. 116. 
117, 226. 271. 272. 

3tio. Adverbia , quibus affirmative re- 
fpondemus , dividuntur bifariam , nam quae- 
dam funt mere affirmativa, alia vero & af- 
firmant , & confirmant fententiam. Inter 
mere affirmativa praecipuum eft mai ufitatum 
in Miffionibus ; emai in Chiloe & inter Huil- 
liches : Jacobopoli dicunt ca; nonnulli ea, 
mulieres pronuntiant hel ha/ cum quadam 
modulatiuncula , & nonnunquam hu claufis 
dentibus. 

4to. Confirmativa numerantur quam plu- 
rima. En turbam: lle , llechi, veille 9 veillechi f 
vei lle ve , vei lle $a , vei ca , vei cdba , vei ve , 
vei que , vei mai> vei cacha , vetbuel t vei no 
cam chi 9 $atu, vei Qatu, leix. His confirma- 
tivis utuntur in fuis Dialogis , feu, ut vocant, 
Parlamentis: & quoties alter qui loquitur, 
concludit aliquam periodum , alter qui au- 
dit , ipOus di&a vel aliquo ex praecedenti- 
bus, vel ex fequentibus adverbiis confirmat. 
116. Adverbium gatu folet poni vel poft 
vei 9 vel poft verbum , vel quid fimile. Etiam 

adhi- 



adhibent mupin , adverbialiten Item dicunt 
mupzmi, verum, verifflmum dicis. ca nun- 
quam ponitur folum, fed poft aliquam ora- 
tionis partem. 

5to. His Adverbiis addi poffunt formulae 

jurandi , quae confiftunt in hac particulay»/ 

v. xm. Interrogant igitur : inei/m ? per cu- 

jus vitam juras? & jurans refpondet: Pai/m 

papai /m , nuque /m , per matris vitam. chao 

fm, per patrem, inche /m, per me ipfum. 

&c. & hic eft modus jurandi verbo vel ex- 

preflis verbis. At etiam fa&o & opere ju- 

rant. V. mancuu uln. 774. 

6to. Adverbia dubitativa funt chei, che- 
mai, forfan , forlitan. At nunquam ponuntur 
fola , fed femper comitantur vel verbum, 
vel aliam partem orationis, E. g. vei chei, 
eftne idem , ille. eimi chemai, esne tu. Quan- 
doque componuntur cum particula chu. E. 
g. chuchei, chuchemai, fum nefcius. At tunc 
aliquo modo peccant contra regulas urbani- 
tatis ac debitae obfervantiae. chuchei, unde 
hoc fciam, nefcio. chuchemai, quid hoc ad 
me? num ego. .. Dicitur etiam tume, tu- 
mechi, forte, fortaffe. Huilliches pro chei d\- 
cunt pei, item ChtMi, utuntur etiam qppei 
adverbialiter , & tunc eli idem quod chei 214, 
Chei annexum adverbiis tempus indicanti- 
bus notat ironiam. E*g. ahuechi, tempus 

K 3 lon- 



»50 ?& & Jfr 

longum incertumque ironice. ahuechi peuain, 
in altera vita v. DEUS novit, quando iterum 
nos videbimus ; fed ironice .• nam verus fen- 
fus eft , mox fe vifuros iterum. chai chei v. 
chaichi: chaichei %ebui veichi d%u, fic erat 
olim , ante annos aliquot , ironice , vel etiam 
absque ironia ahue vemaimi chei ? an facies 
ftatim ? chai chei veman , fortaffe ftatim fa- 
ciam. 

7mo. Adverbia Temporis funt quae fiunt 
per hue & nma. 287.: 4, Reliqua quae tem- 
pus indeterminatum fignificant, funt chuml, 
quando. 226. 227. In Picun mapu, dicunt 
chuQl. chuml ula , quoufque tandem. veichi 9 
tunc: in Picun mapu: veicul. Hoc veichi, 
mox, ftatim, refertur ad tempus & praefens 
& prseteritum, & futurum. In Miis locis pro 
veichi dicunt muxxa. veichi acutuimi quimbin, 
mox atque venifti , fcivi de adventu tuo. 
moll, femper. alii dicunt m$enque v. m$en- 
quechi: at moll cum $en, iaun, miaun, eft 
efle nudum. 

8vo. Tempus determinatum indicant tai, 
chai, mutai, muchai, jam, nunc modo. ap- 
plicanturque tempori tam praeterito, quam 
futuro. chai tuun , nunc exivi. tai acutuan , 
mox redibo. culai, dudum, ado , jam, nunc, 
modo. pichi ado , pichi mutai , paulo ante , 
paulo poft. Singulis his adverbiis jungi poteft 

ula: 



ula: fignificabuntque tempus praeteritum & 
futurum £. g. chai ula , paulo ante , paulo 
poft. veula , nunc. munahue v muna , modo, 
haud ita pridem. muna acuUeduin , eimi tuui- 
mi, paulo ante quam veniremus, tu exiviftL 

gno. Ante, quando eft adverbium Tem- 
poris: huema, peucachi , penchu , quamvis 
penchu Dt etiam adverbium ordinis de pen- 
chu & huema formantur verba kuemaln, pen- 
chuln , incipere ; primum effe. ula , poft , 
poftea, ula cupaian v. cupaian ula, veniam 
poftea. 

iomo. uuia , heri. ule v. uii/e , cras. tafu- 
uia , vefperi , vefpere. Hodie , fi intelligatur 
dies viginti quatuor horarum , proprie non 
datur , per Periphrafin vachi antu vel chai , 
to». 540. 54i. 

11. Caqechi adverbium numerale, figni- 
ficat iterum, at adverbium temporis, fonat 
alia vice , alio tempore , & applicatur tam 
tempori praeterito quam futuro. Item dici- 
tur & folum , & cum ula Mel fignificat & 
numerum & tempus. quiwelque, aliquoties. 
qumemel, femel. ca mel , alias : Tempus re- 
motum Dve praeteritum, five futurum, or- 
dinarie unius anni. camel lai , obiit anno 
praeterito. camel cupatuan, redibo anno fe- 
quente. Quando volunt enuntiare midtos 

K 4 annos, 



'52 «Sfc ® <*> 

annos , anteponunt adverbium w« .* mu camel 
lai, ante multos annos, multis abhinc annis 
eft mortuus. cuivi, olim, antiquitus, quon- 
dam. tute, opportime, tempeftive, in tem- 
pore. Et inde derivantur tuten, tuteln: in 
tempore venire. tenn, idem. 

12. Adverbia loci. Va meu, va mo , hic, 
hac, huc: in Miflionibus dicunt etiam vau: 
in Chiloe tivu* Vei mo , vei meu , ibi , eo , il- 
luc. teyemo, teyemeu, teyeu, eieu, 102. illic, 
illuc. eieu etiam fumitur pro tempore remo- 
to. eieu peuain em, poft aliquot tempus,men- 
fes nos videbimus. 290: 22 cheu? ubi, quo, 
unde ? femper interrogando. cheu rume , 
ubivis, ubilibet, ubique. cheu no v. cheu ru- 
me no , cheuchi, cheuchei, cheuche mai , ne- 
fcio ubi, quo, unde. Huc etiam pertinent 
praepolitiones fignificantes locum fi fiant 
adverbia. 290 .• 5. 

13. Adverbia Interrogandi. Chem, quid? 
266. 267, in Chiloe dicunt chuven. jungitur 
cum Nominibus, Verbis, &c. chem tva? 
quid hoc. chem d%u %ei? qUid novi ? quid 
rei? quid eft negotii? Pro chemn in Chiloi 
dicunt chemon de chemo nomen rei indeter- 
minatae. chuchi f qualis ? chuchi rpil , quae 
via? chumam v. chumal, quid, ad quid, quo, 
quem in finem, qiiam ob rem, caufam. In 
Chiloe: chumiam, chumial, chumabum, chu- 

abuel ; 



a&uel ; at ifta funt Participia , Gerundia & 
Aorifti Verbi chumn. chem mo , cur , quare. 
chum$elu, chumqechi? quomodo. chem m 
vla, pro quo? propter quid? cujus amore, 
caufa? ineinivla? propter quem. DIOS 
ni vla , propter DEUM. eimi ni vla , prop- 
ter te : ita ut vla femper habeat fecum vel 
rem, vel perfonam, vel particulam perfonae, 
excepto folo quinevla, (latim, illico, quam 
primum. quine vla amoixx, eamus, prope- 
remus , non moremur diutius. aequivalet 
vno. 230. cam, an, num: chem cam? quid, 
quid ergo, quid enim, chem cam tpuabuen 
chei, quid igitur? egone abs te vapularem? 
cam ordinarie habet adjunftum ve vel chi. 

14. Adverbia demonftrativa, quae refpon- 
deant k En , ecce ! haec Lingua non habet : 
fupplentur autem per Pronomina. E. g. va 
llechi, tva llechi! Ecce ifte eft. Quando ali- 
quid volunt monftr^re vel oftendere aut in- 
terrogando vel confirmando , dicunt vei tva, 
vei tvei. Etiam utuntur Praenominibus de- 
monftrativis vel folis vel duplicatis. Teye, 
v. teye teye , ecce illic eft. tva v. tva tva , en 
hic eft veiv.tvei, v. tveitvei, ille eft. Quan- 
do adhibenda funt Nomina propria vel ap- 
pellativa, Pronomina Nominibus jungantur. 
Toa Huaiquilafquen , en Huaiquilaf. Teye 
Huanquelonco , ecce Huanquel. At G fuerit 
aliquod ex Pronominibus primitivis , non 

K 5 ponen- 



'54 «$&> $ rfg» 

ponentur difta Pronomina, fed verbale *w/^« 
cum particnla perfonae. Tva ta m mlen , ec- 
ce adfumus. Idem fiet in primo loquendi 
modo. Teye ni mlen, ecce ipfum. 20. 23. 

15. Adverbia mottis matu, arol , ahue, qc- 
ni: feftinanter, celeriter, propere, praepo- 
pere. De his fiunt Verba vel addendo n fo- 
lum , vel una cum /. ahuelaimi, non feftinas, 
properas, acceleras. ahuelbi§e, urge illum, 
infta illi. arol lan, mors repentina, fubita- 
nea. mancha, allhue, nochi v. nochiquechi, 
allhuequechi , manchaquechi , paulatim, fen- 
fim , placide. Adverbia maneha , allhue , iut- 
chi nunquam reperiuntur fola, fed vel dupli- 
cata , vel cum particula quechi E. g. mancha 
mancha, allhue allhue , manchaquechi, allhue- 
quechi : fenfim , lente , feftina lente : at cum 
verbis , utroque modo poni poffunt, De his 
adverbiis cum particula ca formantur verba. 
192. E. g. nochican, allhuecan, lente proce- 
dere. 

16. Adverbia qualitatis quae refpondeant 
Latinis in b & i fecundse declinationis. E g. 
cert6 , cert& , fanftfe , juftfe , reftfe , &c. item m 
er aut i tertiae declinationis, E, g. facite , fa- 
ciliter, difficile, difficiliter, &c. formantur 
in Chilenfi Idiomate non folum per adje&i- 
va , verum etiam per fubftantiva , verba & 
adverbia ut diftum 287 : 5. addendo gechi v. 

quechu 



quechu E. g. cilmequechi, bene. haira^ftiirlu, 
male, leUquechi, certo. 

17. Numeralia funt mivuchi ? quoties. 

alduchi, faepe. At NB pichichi 9 non eft in 

ufu f fed ejus loco dicitur alduchi no , raro. 

?*mi *kz7iz , femel , una vice. mari mita, de- 

cies. pataca mita , centies. huaranca mita , 

millies quinelque mita, qumelquemel , gi£&- 

wi^/, aliquoties: pichimita, non dicitur. Ut 

fiant neg-ativa , additur no vel in fine vel in 

medio. Epu mita no v. efu no mita, bis non, 

haud bis. quinelque mel no , v. qumelque no 

mel, non femel. alduchino, aldu no mita, 

non faepe. ca mita, iterum. ulcatu%e v. ca 

mita utcaQe , canta iterum. Marichi Ggnifi- 

cat imo. decies. 2do, eft numerus determi- 

natus pro indeterminato & confufo. E. g. 

marichi vei pibin, illi dixi fexcenties, plusmil- 

fies, pro faepiflime illum monui. 3tio. figni- 

ficat propofitum firmum & feriam volunta- 

tem faciendi aliquid vel non faciendi. ma- 

richi aiiilan, nolo, nec perficiet , quamvis 

maxime inftet , urgeat , conetur , ut faciam. 

marichi vei pile , vemlabin , quamvis centies, 

millies jubeat , mandet , imperet , non faciam. 

marichi lali rume , Patiru §etulaian , citius 

mihi vitam extorferint , quam Religiofum 

efficiant. NB. Difcrimen inter mita & meU 

Mita , quod eft mutuatum a Lingua Quichua 

f^ju Peruviana ; folum numerat vices prae- 

fcin- 



<56 *fc & jfr 

fcindendo a tempore , fed mel applicatur ad 
(ignificandum tam numerum quam tempus, 
feu in quot occafionibus. quine mel, femel, 
in una occafione. epumel, bis , in duabus oc- 
cafionibus. 

18. Hae di&iones: prima, fecunda, ter- 
tia, &c. vice, vertuntur ut videre eft in exem- 
plis. i) Veula amocaquen, v. veula ni amo- 
caquen , nunc prima vice iter facio. tva ta m" 
eputun ta ni Qicun, nunc fecunda vice mihi 
venam incidunt, fecant, mihi fanguinem ex 
brachio , pede , venis mittunt , detrahunt. 
tva ta ni melitun ta mi pibin , jam te admo- 
neo quarta vice. 2) nal quirxe mita, prima 
vice. nal epu mita , fecunda vice. nal quiwe 
mita tubi , la$meiu, primo illum iftu, vul- 
nere occidit, peremit, interfecit. 2) cillatu 
cudei, vill nambi ta nicuUin, v. ta niculatun 
mo ta ni cuden , &c. tertio lufu , ludo , lu- 
fione tertia omnia amifit, omnium ja&uram 
fecit, nihil illi reliquum fuit, omnibus eft 
exutus. culatu mo , v. culatun mo , v. ciilatu- 
$ele , Aueun$ei, in tertio lufu confiftit vi&oria. 

1 9. Hae : hac vice , ab eo v. ex eo tempo- 
re fic redduntur : vachitu mo hueulaiaimi, 
palmam hac vice non confequeris, feres, lu- 
craberis. veichitu mo cumvalcaumecuumeimi , 
ex eo tempore omnia tua ad interitum ver- 
gunt. 

20. 



«3 $ JSf> '57 

20. Adverbia bifariam, trifariam, multi- 
fariam, v. dupliciter, tripliciter, &c. expli- 
cantur imo addendo Nominibus numerali- 
bus ad cum gen, vel commutando Nomina 
numeralia in verba. E. g. epu ad $ei ta mt 
pepium, v. epuita m" adta mi pepium, duplex 
eft veftis tua, v. veftiris dupliciter. 2do. ad- 
dendo rume* epu rume pepium geimi, idem. 
3tio. mutando rume in participium , item 
addendo quechi : epu rumequechi v. epu ru^ 
melu vembin, duobus modis illud feci. ca ru- 
melu, ca rumequechi, alio modo. quinelque 
rumelu , rumequechi, aliquo modo. aldu ru- 
me, rumei, rumelu 9 rumequechi, multifariam, 
multis modis. aldii rnmequechi no, paucis 
modis. NB. rumelu v. rumen cum Nomini- 
bus vel Adverbiis quantitatis quantitatem vel 
craflitudinem indicat. £. g. aldil rumelu v. 
rumei, valde craflus , pinguis , obefus. pichi 
rumelu , muna rumelu. Item ad notat imo. 
confanguinitatem. 503. 2do. mores bonos 
vel malos. qelai ta m' ad vachi cahueUu , hic 
equus non videtur malus. epui ta rxiad: am- 
bidexter, duabus fedet fellis. 

2i # Adverbium negativum quod refpon- 
deat Latino ne , Lingua Chilena non habet, 
verum fupplet particula qui cum fuo Impe- 
rativo. E. g. ne feceris , noli facere. vem- 
quilmu 

22. 



1 



»58 «!j& $ <& 

22. Adverbia ad refpondendum quando 
quis vocatur , funt duo : chem & au Quidam 
rudes & inculti refpondent au! 

23. Adverbia Taxativa fat , fatis : funt duo. 
imo. Vanten, venten, & figiuficant imo, 
non plus , haud amplius : venten . venten. 2do. 
faftum verbum eft idem , quod fatis eft f 
fufficit. venteni, ventencai, ventenpe. Et his 
vocibus utuntur ad fedandas difcordias, ad 
vagitum feu fletum infantis comprimendum. 
Item in menfuris, &c. item folet effe ultima 
claufula in colloquiis , ac ultimum vale. ven- 
teni 7 ventencai vachi d$u. 2do. mtn quod 
fonat fatis, atque etiam folum, tantum. ei- 
mi mtn , tu folus, quiue mtn , tantum unus. 
ni mtn votm , meus unicus filius. Reche mtn 
mlei, foli Indi adfunt. Hoc item adverbio 
fuppletur nunquam, fed tunc ponitur affir- 
mative. Tva ta m" mtn peun , hac folum vi- 
ce nos videmus. Suppletur etiam nunquam 
per particulam hue infertam verbo negativo. 
Vemhuelaian, non faciam impofterum. Ex 
venten & mtn fiunt abftra&a mtnqen, ven- 
ten§en. quimlan ta mn mtn§en , nefcio quot 
v. quot numero fitis. tva ta m mtnhuen v. 
ta ni ventenhuen , finis , non poflum ultra , 
nihil fupereft , finita res eft. tva ni mtnn , 
hoc poflum praetereaque nihil. cheu mtnaimi 
v. chem ta mi mtnal? quoufque pervenies? 
ta m' mtetun , v. mtetun ( folum ) quoufque 
potero. 24. 



24. Adverbia quantitatis indeterminatae 

funt chumtn, quantum. vanten v. venten, 

tantum. Applicanturque tam quantitati con- 

tinuae quam difcretae. chumteni v. chumtn 

gei ta mi ovifa ? quot oves numeras ? chum- 

teni vachi mamll? quantiim eft hoc lignum. 

mvD&Qei ta mi votm ? quot filios habes. mu 

vutai, eft valde altus, magnus, procera fta- 

tura. mu rumei, craffus, obefus. Reliqua 

adverbia quantitatis tam continuae quam di- 

fcretae funt aldii, cad, cauchu, multum. Pi- 

chi cum Nominibus fubftantivis eft adje&i- 

vum parvus, cum verbis eft adverbium pa- 

rum, pichin vinu, parum vini, ubi parum 

eft fubftantdvum, uti aldun, multum. Ex 

adverbiis fiunt verba pichin, parvum efle. 

aldun, cadn, cautiin, cauchun, multos efle. 

cauchun fignificat etiam tranfire, jungitur- 

que ciun pa , me. 

25. Magis refpondet iod, no, nochi, iom, 
plus, amphus. Inde iodn, non, iomn. Adver- 
bia comparativa fient anteponendo iod ad- 
verbiis finitis in Qechiv quechi, iod lefquechi, 
currendo citius. iod cilmequechi , melius. 
Eodem modo formantur fuperlativa ante- 
ponendo marichi iod , marichi iod cumeque- 
chi, optime. Si fuperlativa fuerint abfoluta, 
adverbia fient vel per marichi folum , E. g. 
marichi cumequechi' , optime; vel addendo 
quechi fuperlativis abfolutis, quae fiunt ex 

ver- 



i6o *$&>&<& 

verbalibus cum particula ten. chovuntenyc- 
chi v, chovuntenquechi ', negligentiflime , om- 
nino negligenter. 

26. Quando Adverbia tantum, quantum 
funt relativa, fient imo per uHaun efle pa- 
rem , aequalem. uuaui v uyauqpita mu quimn- 
eftis in littens , fcientia , do&rina pares. u&- 
au§ei ta mi quimn , ta mi peni ta m quimnon, 
mo v. e§u v. uuauiqu ta mi quimn , ta mi 
peni ta ni quimnon eq>u , tantum tu es peri- 
tus, quantum ignarus eft tuus frater. 

27. Habet haec Lingua quod refpondeat 
quando interrogativo , nempe chuml, at non 
quando fine interrogatione. hinc imo abs- 
que omni adverbio utuntur folo fubjun&i- 
vo : aculi v. acutuli, quando adveni. 2do abs- 
que fubjunftivo fimpliciter E. g. acui piru , 
inche mlelan va meu , pefte graffante , in om- 
nesque fseviente , ego aberam. 3tio. per ge- 
rundium Ablativi/ r\i acuabuum v. m acua- 
bun mo : quando erat venturus. 

28. Adverbium Vix explicatur imo per 
$echi, at NB. quod qechi cum Nominibus 
eft participium in lu e. g. co qechi id eft co 
qelu: $echi co, id eft $elu co 2do. lignifi- 
catur per huera v. hueraquechu Huera mo- 
%en , hueraquechi moqen , segre vivo , vix re- 
fpiro. 3tio. per ape v. epe. ape acui, villte- 
pelcaquebi ta ruca , vix venit , quando totam 

do 



domum concitat. epe tuui, v. ape tuulu laqm- 
mebi quine cunuval, vix exivit, quando pau- 
perem vita exuit , privavit , de medio fuftu- 
lit, morte affecit. 83. 

29. Adverbia hortativa funt imo. ca , 
quod femper poftponitur, & ordinarie cum 
Futuro vel Imperativo : non imperat , fed 
fpiritus ac animos infundit. Cum reliquis 
Temporibus eft adverbium confirmativum 
vel afnrmativum. 2do. ea. at iftud ex Lingua 
Hifpana videtur accerfitum. 

30. Potius quando fequitur quam , red- 
ditur imo. per adverbium iod & verbum 
cutnen, quod fiet Participium, fi fenfus id 
poftulet , & fi ponendum fuerit in Praeteri- 
to , etiam cum mom. iod ciimeadui ta m u- 
tuabuel, ta xd mlecatuabuel mo va meu, po- 
tius abirem , quam manerem hic. iod cUmei 
ta m ilomom , ta x\i ichaViuamom mo , potius 
carnem , quam pifcem coihedi. 2do. per no. 
cofque iqueViebin , ilon no , potius pane , quam 
carne vefcor. 

31. Jam jam : ape vel epe. ape v. epe tana- 
na&ai f jam jam cafurus. 83. 

32. Mox, ftatim quando eft folum, ver- 
titur per adverbia Temporis: at fi jungitur 
atque ut, redditur imo, per veichi , muchai, 
v. mutau Si fenfus eft de futuro, poterit 

L etiam 



162 ?**&<& 

etiam fieri per praeteritum fubjun&ivi. veicht 
v.muchai acuai v. acule, deftu§eai, mox ut 
venerit , conjicietur in vincula, in carccrem, 
manum illi injicient. 

33. Eft Regula univerfalis, quod quaeli- 
bet pars orationis, ex qua poteft fieri ver- 
bum, pollit etiam effe adverbium afTumen- 
do Qechi v. quechi, vel n auferendo , vel po- 
nendo illud poft n ultimum. 

289. § 3. De Adverbiis propriis 
Linguae Chilenae. 

imo Rume. 224. 2do. CaM. 193. 3tio. 
Re. 222. 4to Em, ema. 200. 5to. Ula. 229. 
6to. Petu. 215. 7mo. Marimari, quod eft 
adverbium ufitatiflimum , ac fignificationi- 
bus abundans, exundans, inundans. 

Etymologia eft ab adverbio mari, decem. 
unde mari mari, decies decem , & eft mo- 
diis affumptus a Lingua Quichua: nam In- 
df Peruviani fe invicem falutantes dicunt 
chuqfia chuQca, quod fonat decies decem. 
At ln Lingua Indo-Chilenfi habet fignifi- 
cationem magis amplam : nam 

imo. Eft Adverbium gratitudinis : nam 
quoties Indo - Chilenfi aliquid dono datur, 
vel aliud quodcunque praeftatur beneficium, 
refpondet mari mari: ago & habeo gratias, 

amo 



«fc $ d& 163 

amo te multum de tua liberalitate : charitate, 
diligentia, grata mihi femper erit tui doni, 
beneficii, munufculi memoria. 2do. eft for- 
mula falutandi , valedicendi , &c, nam in 
congreflu & quoties falutant aut valedicunt, 
dicunt mari mari: falve, falve plurimum, 
falute te impertior, jubeo te falvere, bene 
vale, valete pariter omnes, opto tibi bonum 
diem , contingat tibi felix fomnus , fervet te 
DEUS : omnia hsec & alia limilia fignificat 
mari mari. Et refpondens, etiam tnari mari 
refpondet; feu falve tantundem, & tu falve 
perpetuum; eandem tibi opto falutem, & 
ego viciflim tibi bene precor; idem tibi op- 
to , valebis tu quoque , &c. 3tio eft adver- 
bium ol>fecrationis. mari mari Burenieen , 
rogo, obfecro, obteftor, manus ad te fup- 
plices tendo, per DEUM peto, ut mihi igno- 
fcas, veniam des, ne me rogantem fuppli- 
cemque rejicias. 4to. mittendi falutem, &c. 
aldh mari maribichi, ta ni marimari eluabi- 
mi, falutem ipfi a me dices multam, pluri- 
mam, falvere eum jubebis meis verbis, fa- 
lutem illi rurfus a me nuncia, falvere illum 
quoque a me jubebis. 506. Ex mari mari 
fit verbum mari marin v. marimariln , figni- 
ficat omnia quae marimaru Quando mittunt 
falutem absque pin , dicunt : aldil marimari- 
len v. aldil marimarileXaen : At cum pin : al- 
du mari maribichi pi 9 piabimi , v. aldH mari 
mari pieimUy piabimi. 206. 244. 

L 2 Ad 



l6 4 % $ e#> 

Advcrbia Vocativa non habent nifi f 

unum em: at utuntur luo proprio invi " 

fe vocandi modo. imo, Nominibus coc ^ 
guinitatis. 2do. terminis communibus __ *",_ 
variatione aliqua, aliisque. E.g. Voca J ^ 
lius matrem: chacha. patrem, chachai, c< "~,J "~ 
zau Vetulas vocant cui pro cuye. Decr _"^ "■""* 
tas cu/e pUU , anima vetus , fenex. Fratre " = 
forores fe vocant invicem, llam , pro Ua m *" 
en v. lam&en. Viri fe mutuo vocant - — -- 
terminus proprius HuiUichium. Filii mi -~ "=— *■ 
etiam Papai, Pai vocant : & Pater filia ^ ' "- 
v. nabu pro nahue. Quando fe appeJ "^ ~ s - 
Nomine proprio, aut gradtts coniangi ^ _ 
tatis , addunt cau E. g, Uufue cai i 6 _~ ^p 
ter! Chao cai f 6 Pater! Huinca cai, t ^ ^^" 
pane! Bernardo caif'6 Bernarde, &c. ^ 'V^ 

290. CAPUT X. : - :-*-. 

DE PILSPOSITIONIBUS, ^ ^ * ia 
imo. A, ab, Praepofitio vel poftpc ^ -*— ^ ; 
( ne Inftituamus quseftionem de noiai ^- ra- 
in Chilenfi Lingua magis ufitatata eft '^ -- ^. 
quae etiam pronunciatur mu v. meu, tj 
quivalet quam plurimis praepofitionibua ^- j^d 
tinis , ac pro iis abunde fupplet, imo. ^l; , 
a, ab. cwra mo, ab urbe. 2do. i, ex. Awi^sr^ . 
ex nemore. 3tio. in. rulu mo, in campo.. ^ - 
de, rou mo , de ramis. 5*°. pro. emt mo, 
te, 6to. cum. chao mo , cum patre. 71110, : ^ 

lelvu "s ^ 



j 



«# 



It* 



Oi. JTt. 



i mArme. 



trmxi3L 



ad 



:3L. «?a. Z>/OS 
r. oga I£IX P^modc ■/ eciam fup- 
[jkpra ivt. r*r «/ . j^seitsrque ciun 

\mb& ftrros znc:r=: irdtorum. *- 
(pk «r. pr:. :*■;**/ . ^:c eas HUc . illic il- 
iadeac *^£=: 5zzr& Apc-^ope.eos ta- 
rd firrrTepi: DicnTZJT^am *5/>. i«- 
rai'. pre «^ av ^vjx", per me licet. : S 5. 

Afcpe. id-esa q^od ime; fit eodem 

AAfi pcffie" . quod quando jxmsfi- 

irtb abioictis: nos fohnn poteU fieri 

afariRanegaxiva. fed etiam per Parti- 

a lu Degaxrnzm. E. g. !*<?/* uuia- 



quin v. abs- 

» qood ribcm v. potum fumpferis. /i- 

Quando interve- 
Iranfido prims ad fecundam vel fecun- 
adpriflttm. non fiet per ejusdem parti 
Hti fit per participia ad tertiam , fed 
rGenaidram Ablativi. E. g. utuimi 
^P*x*M, me inialutato abivifti : vel per 
modarum finitorum, utuimi 



:& Ante. lmo. quando jungitur cum 

, fit per adverbium 

3 apC 



»66 *$&&<& 

ape v, epe. Ape quixxe cuyen acutun v. acutuan, 
ante menfem veni v. veniam. ape raqi an- 
ttilaiai, ante meridiem morietur. 2. quando 
habet annexum quam, fit cum ula poftpo- 
fitum fubjun&ivis negativis: comutunobilmi 
ula ta DIOSj piaul§eaimi , antequam frua- 
ris DEO, multa tibi funt perferenda. 

4to. Clam. Quando eft adverbium , & 
verbis jungitur , verti poteft 1 per vuri. 
vuri iei y clam portavit. 2. per Uum. llum cu- 
pai, venit clam. 3. per adverbia llumquechi, 
elca§echi. elca$echi nuaiauquei, clam, clan- 
culum pergraecatur , fcortatur , in luxu ac 
libidine aetatem agit. Si jungatur Nomini- 
bus, reddi poterit per eadem adverbia ad- 
dendo no Nomini. elca$echi ta ni chao ti- 
papatui v. tipapatui quimnolu v. quimnoel m 
chao , clam patre , patre infcio exivit , egref- 
fus eft. 

5to. Cis citra:trans, nome y carcu, cis, ci- 
tra : nopa. quamvis nopa eft proprie ex hac 
parte aquae vel viae: unde melius vertitur 
per particulam pa poftpofitam Nominibus. 
E. g. mahuida pa , citra montem. Quando 
citra eft praepofitio taxativa vel exceptiva, 
non fiet per pa fed per no. Vill toquiaimi, 
laqpnn no , ad omnia fe extendet tua jurisdi- 
ftio, citra mortem. 213. 287: 2. 

6to. Contra. cum verbis intranfitivis , fit 

per 



tx* & d& »67 

per mo. hllculen eimi mo , fum iratus contra 
te. Cum verbis a&ivis, 1. quando praecedit 
verbum , verbo pra inferunt. pipraeneu , lo- 
cutus eft contra me. 2 anteponunt Huera, 
v, hueranma. Huera v, hueranma pieneu f 
contra me eft locutus. huera v, hueranma 
niemu , eft tuus contrarius. o>ehuelai dgu in- 
chiu mo , nihil eft nec contra me , nec con- 
tra te. qehuei dgu inchiu mo , adfunt quae- 
relae contra utrumque noftrflm. Qehuelai d$u 
vachi huentu , nihil contra hunc Indum op- 
ponunt , objiciunt. Contra , fi fignificat ex. 
adverfo , e regione ; rito , rito inche v ni ri- 
to inche. 

7mo. Coram, fuppletur 1. per ina, pro- 
pe. ina Pedro , Pedro ni ina : ina Pedro mo , 
coram Petro. 2. per ad: eimi mi ad mo, co- 
ram te. 3. per aqe. Apo tu a%e mo , coram 
Gubernatore. 4 per taftu: taftu inchiu v. 
inchixi, coram nobis. 

8vo. Cum e$u v. mo. Chem mo v. chem 
e<$u rputibimi vachi mamll? cachal mo v. e$u. 
quo iftrumento form&fti hoc hgnum? fecuri. 

gno. Erga V. a, ab. Extra adverbium 
huecun; praepofitio, ut in exemplis: tutelai- 
mita mi piel meu, vemn meu t extra chorum 
faltas. huedhued $etui, v. huedhuedi, v, hued- 
huedtui, infamt, deftpit, de poteftate mentis 
abiit. caqeduamn, catuduamn, ecftafin pati, 
animum rapi, abripi, abforberi. 



i68 <*, & d£» 

10. Infra. i # nau 9 nauple 9 nau mo 9 naH 
ple: deorfum. 2. minche. minche %ilan v. 
«a# oplan, vadum mferius tranHre, fuperare. 
minche pnnpixya , fub axilla. 

11. Inter. 1. ragi v. raqin v ragintu ra- 
qp v. ra$in puche v puche mo: v. ra$in mo 
puche, inter homines, in medio hominum. 
ra$in v. ragintu anu§e, fede medius, in me- 
dio. 2. uildanmaumn, dividite inter vos. /#g- 
mui%u , alter alterum occidit , mutuis vul- 
neribus conciderunt. 3. Quando funt plu- 
res, qui ad aliquid faciendum concurrunt, 
& ifti plures funt ejusdem generis in illa li- 
nea, quam Nomen exprimit, tunc elegan- 
ter adhibetur Nomen illud genericum uni 
cum litera u ; & fa&um verbale jungitur 
cum particula perfonae refpondente. E. g. 
Ta in penium deumaVUin ruca f nos fratres fo- 
li , v. nos fratres omnes fimul v. unii domum 
hanc a fundamentis ad colophonem erexi- 
mus , vel ( ut Hifpani loquuntur ) inter nos 
fratres perfecimus, perduximus. ta in mon- 
mahueun 9 inter nos confanguineos. ta ui 
maUeun peniun ei§n cai 9 inter patruos , fra- 
tresque. ta in quine cheun , inter nos qui 
ejusdem fumus familiae, domus, vicinitatis, 
ordinis. 

12. Intra, intro: minu 9 puminu: dicitur 
etiam pu folum. pu mlei 9 intus eft. pu ruca» 

intra 



Sfc» $ e#» '69 

intra domum. Inde minutun , minuln , intro- 
mittere. 

1 3. Juxta , prope , quando eft adverbium, 
llecun. Si diftantia eft parva , ina ; inde lle- 
cun, inan E. g. lleculei, parum abeft. inapra- 
quei ', accedit. diyelei, eft propinquum, pro- 
ximum. diqtlbi%e, paululum illud remove. 
deutumn v. pelolemn , aldu digelelai ta mn la- 
ial, attendite & vigilate, quia mors appro- 
pmquat, nec longe abeft hora, quae vobis 
vitam finiet, Quando juxta eft praepofltio, 
verti poteft 1. per pu: anulen pu ktal, fedeo 
ad , prope , juxta ignem. 2 per taf , taf leu- 
vu , v. leuvu mo , juxta fluvium. 3. ina. ina 
leuvu , v. ina leuvu mo , prope flumen. eimi 
mi ina , haud procul a te. inaltu leuvu , pro- 
pter v. praeter ripam. 

14. Per. quando fonat juramentum fm\ 
ft obfecrationem vla. DIOS fm ! DIOS ni 
vla, per DEUM 0. M Si motivum, mo. 
inche mulai, v. inche molai, v. inche molai ta 
mi umauiual, per me non ftat , quin dor- 
mias: 4, 92. inche u§e pieimi, per me licet, 
ut eas. 29P: 1. 

15. Poft. 1. Vuri. Vuri coyam , vuri coy- 
am mo , vuri mo coyam , poft quercum. Ex 
vuri fit vuritun , fequi , regredi. vurUen , fta- 
re retro, a tergo. vurintun, abdere fe, fe 
occultare, fua tegere, celare, diflimulare. 

vu- 



*7o <$*,&*& 

vuriqnen, fraus, dolus, perfidia. vuri§nen- 
tun, cretizare, vulpinare, fraudulenter ag-e- 
re. vuri d$u, res fufpe&a. vuri piel , di&a in 
abfentia , a tergo. 2do. inan. eimi inanqfiimi 
v. inaleimi , tu fequeris. 3tio epu§entu, pri- 
mus a primo. ciilaQentu, primus a fecundo. 
meli§entu f primus a tertio , &c Qelai ta mi 
elu§eam v elu%eal, ina%echi acuimi , v. tutel- 
palaimi , tenpalaimi , fero venientibus offa. 
4to. Vurifan Cuan , poft feftum fanfti Joan- 
nis. 5to. rupan. rupale quirxe cilyen cupatuan, 
redibo poft menfem. 6to nma. aldunmamo, 
poft longum temporis intervallum. pichinma 
mo , ftatim, poft exiguum tempons. rupal 
kdau , poft pera&a negotia. rupan umautun, 
poft fomnum. chillcatuli umautumen, poft 
ftudium eo cubitum. deuma ta mi imom ra- 
pituimi, poft menfam v. bene potus, vo- 
muifti. 

i6. Praeter. i. re, mtn. Vill amomaripa* 
iai$n ; re vUcha v. vUcha mtn amomaripalai- 
ai , omnes praeter fenes , exceptis fembus, 
precibus interfunto. v. 2 vill amomaripaia- 
io>n , pu vilcha no. 3. ovifa nielan , mari mtn 
nien v. re mari nien , non habeo oves prae- 
ter decem. chem cdmelcaeimu , re umautun 
cumelcaqueimu , nihil tibi prodeft praeter dor- 
mire. chem rume do>u aiuquebi ta che , lan no, 
v. lan mtn aHxldbi, omnia amant homines 
praeter mortem. vill rupaquei maputu d§u , 

DIOS 



DIOS ni aiuqen no, v. DIOS ni aiuqen mtn 
afrupalai, omnia praetereunt praeter amare 
DEUM. villchi d$u mo ciimelcaqueimi ', mi 
Miffa picloel no , v. re mi Miffa picloel mo cu- 
melcaquelaimi ', omnia facis fatis bene, & fa- 
tis accurate praeter infervire Miffae. V. nifl. 
291. 

17 Pro. ChaUua eluabuen v. chaUua m 
eluabubin, vilu eluuyeen, mihi dedifti fer- 
pentem pro pifce. Ta ni cumeqen mo bure- 
nieaein mo ta DIOS, pro bonitate fua mife- 
rebitur noftri DEUS, v. propter fuam bo- 
nitatem. mi putun mo allcu Miffalaimi, pro- 
pter potum non interfuifti Sacro. DIOS ni 
vla, propter DEUM. 290: 1. 

18. Prope. V. juxta. Propter. v. pro. fi- 
ne. inaduamnoquechi v. inaduamnochi notu- 
caqueimi , inattentus res proteris, obteris, 
conculcas , pefundas. ralli deumaimi cafca- 
man %enolu , v. cafcaman no eimi, absque eo 
quod lit tui officii, nec fts opifex lancem 
ex ligno formafti. quidu tupubi ta ni peni, 
raquinobilu ta ni chao , fine v. absque reve- 
rentia erga patrem, fratrem ipfemet verbe- 
ravit. hueracaqei raqui%enolu, injuriofe ac 
fine omni reverentia tra&atus , vexatus , ex- 
agitatus eft. huera duQucabimi mi huerilcano- 
eteu, male eum verbis accepifti fine caufa. 
eahueUu qenolu aldunmalbin ta mi pemeabu- 

bin, 



»7* ?&,<&<& 

bin , quod equo carerem tardius ad te vifen- 
ctam acceflL chum cofque catuabun v. chum 
caixLcofqueabun genochi cuchido v. qenochi cu~ 
chillo mo , qua ratione panem fcinderem abs- 
que cultro. maldutulaimi rutne ta mi ial g*- 
no chadi, non tangis line v absque fale cibum. 

19. Sub. v. infra. 10. Super. huente. Hu- 
ente ktal miauquei, multis calamitatibus ex- 
ercetur , multas aerumnas fuftinet. huente 
ktal umautuquei , nullis periculis terretur. 
huente glam temlaimi, non es bene educatus, 
eruditus , inftruftus. huente glam temmquebi 
ta m puyalli prolem fuam , fuos gnatos 
Ghriftianae fidei rudimenjta docet , urbanis 
moribus inftruit, ad humanitatem infbrmat. 
duamtunmaeimi , fuper v. de te cogito. hw- 
entelbin, illud fuperpofui. huente mlei 9 h«- 
ente mefa, fupra ftat, fuper menfam. 

20. Supra. imo. Huenu, quod plures ha- 
bet Dgnificationes , nam 1. coelum, cceleftes- 
que regiones fignificat. 2. cum n huenu, 
alicubi eft magifter. 3. furfum, 4. fuper & 
fiipra, poniturque vel Gne praepofitione, vel 
cum mo poft nomen, v. cum mo ante no- 
men. E.g. huenu pdll , v. huenu pdll mo , v. 
huenu mo pdll , fupra pavimentum. plquitu- 
quilmi huenu mo, v. huenu ple 9 ne cum Diis 
gigantum more pugnes, in coelum ne e&- 
puas. huente leuvu, adverfo flumine. huente 
v. huenteple , fupra. 21. 



<& ® e* '73 

21. Tenus, i. ple. ancaple: usque adme- 
dietatem. loncople , ufque ad oaput. 2. ciltu, 
pelcutu, coUo tenus. 216. 

22. Trans v. Cis, citra. Verfus. lafquen- 
ple v. lafquen mo ple , verfus mare. vaple, 
vamople , tva ple, tva mo ple , huc, hac. vei 
ple, tveiple, veimople , tveimople, illac, iftac. 
teyeple, teyemople , llluc. caple, alio, non ad- 
mittit mo , neque vauple , teyeuple , quia #<*» 
derivatur a 00 *»*# , & teyeu a fej^ a**#. quv* 
wnple: ex una parte, verfus unam partera, 
epunple , verfus utramque partem. villple , u- 
bique. vachiple, ex hac parte. NB. Huilliches 
dicunt//i pro cai 9 & pUlcu cofque ple, pro 
pHdcu cofque cai , panis & potus. 

23. Ufque. imo. cutu. leuvu cixtu, leuvu 
mo ciltu. ufque ad fluvium. cUmehuelaian , 
laqmelmi ctitu , non ceflabo , non definam , 
donec v. ufque dum te occidam. eimi mo 
cutu , ufque ad iocum , ubi ftas. inche m mlen 
mo oxtu> huc ufque ubi confifto, perfifto. 
2do. ple. V. Tenus. 

291- CAPUT XI. 
DE CONJUNCTIONIBUS. 

1» Ac> atque, &, etiam; cai: haec conjun- 
ftio cai fuppletur imo. cum huen. E. g. 
votmhuen, pater & filius. conihuen, matet 
& filia. 204. 2dcK cum ple. 290: 22. 3tio, per 

lilepfin 



»74 •%* $ JgP 

filepfin reducendo Nomina fingularia copu- 
lata cum &, ad Numerum Pluralem. E. g\, 
eimi inchiu , ego & tu , nos duo. teye eimu , 
tu & ille. inchin, ego & vos, vos & nos. 16. 
18. 21. Cai quandoque eft particula exor- 
nativa vocativa: Chao cai! o Pater. Nuque 
cai! o Mater ! 289. 

2do. Aut , vel , item ve encliticon. chei, 
chemai, chiRi. %epei , peu Tva chei, teye che- 
mai, aut hoc aut illud. cumeqetuai chei, c£- 
me Qetulaiai chemai, erit tempeftas vel fe- 
cunda vel adverfa , aut ferena aut turbida. 
288: 6. 

3tio. At, attamen, fed, tamen. 1, no, mau 
Vill huexiequeiyn , inche mai no, omnes fu- 
rantur, at non ego. v. inche maihuenequelan. 
2. inei chillcatulai rume , inche mai chillcatu- 
quen , nemo ftudet , at ego litteris navo ope- 
ram; nemo eft mufarum cultor, at ego fum 
difcendi cupidiflimus ; nullus fe ad littera- 
rum ftudia refert, at ego totus in eo fum, 
ut animum do&rina excolam. quimlaimi pi- 
Qeimi , eimi ca$ei ta mi duam , dicunt te non 
mtelligere : at tu optime fcis , quo curfum di- 
rigas , quam viam teneas , fequaris. V. imo. 

4to. Ergo , ideo , igitur. Veimo; veixiivla, 
DIOS ni piel raquilabimi , veimo alhue ruca 
upe pi$eaimi , DEI mandata non fervas , er- 
go condemnaberis. raquilabimi ta mi to- 

quie- 



quieteu, veimo tpuqpaimi, fuperioribus obe- 
dientiam non praeftas , ideo vapulabis. 

5to. Equidem, quidem. mau Inche mai 
DIOS ta ni piel inaituquebin , equidem DEI 
niandata fervo. item vemqe mai , fac fis. 

6to. Et , etiam V. ac , atque. Ideo. V. er- 

go, quia, imo i Huelu, quod folet habere 

adjunftum mai , & interdum interponunt 

que. E. g. huelumai , hueluquemai Verum 

adverbiiim .• non folum ; in hoc idiomate o- 

mittitur. chgarcudi, hueluquemai la$mtubi, 

vulneravit, imo interfecit. cumeo>ei pigei, 

hueluquemai marichi iodi ta m* cilmen , bonus 

imo optimus. Huelu etiam fignificat: at, ta- 

men , attamen. vill alcuMiffapaquei%n , huelu 

eimi no , v. eimi huelu no , omnes Sacro in- 

terfunt, attamen tu nori. 2. ina , & eft ele- 

gantius. chgarcubi, ina lagmtubi, illum pri- 

mum vulneribus, demum morte mul&avit. 

ymo. Ne cam. inche cam aiecahue gen? 
inche aiecahue $en cam chi? Egone fcurra, 
egone parafitus ? ta ni umautunoabum , nan- 
pllmeuyei, ne dormiret, ambulatum ivit. 

8vo. Nec , neque. rume : eimi rume no , 
nec tu. tva rume vemlaiabimi , tva cai vem- 
laiaimi, nec hoc facies inei rume inchiu, neu- 
ter , nec ego nec tu. inei rume eimu , nec 

tu 



i?6 <«*»$«&» 

tu nec ille. inei rume inchin , neque ifti , ne- 
que nos. inei rume Pedro Pablo eQu quim- 
Chilidu§uquelaimu , neuter nec Petrus nec 
Paulus linguam Chilenfem callet. ulaian 
mlecatulaian rume , nec ibo , nec manebo. 

gno. Nifi. re , mtn. re eimi 9 eimi mtn , 
nemo nifi tu. re cofque pin, panem fohim 
poftulo. 

10. Quamquam, quamvis. cume$elu ru~ 
me v. ciimelu rume , eimi chanapiuqueknolali- 
mu ta mi chao , quamvis bonus , Pater tuus 
fua tibi arcana non pandit, non communi- 
cat, non patefacit, non manifeftat. 

ii. Qua, quatenus, fecundum quid. mo 
& faciendo ex nomine abftraftum : ta mi 
mapuche%en mo , qpllirqueimi , qui Indus po- 
tu te obruis , ingurgitas. ta mi chumyen mo 
vei piqueen , ta mi Patiru^en mo chei, ta mi 
Huincaqen mo chemai , quatenus mihi hoc 
dicis ? qui Miffionarius , an ut Hifpanus ? 
ta m" allcunon mo , rupalmavaXi ta m rulmen, 
qui furdo, furdaftro, & quod graviter au- 
dit, illi ignofcendum, danda venia eft. 

12. Quia. i» mo. mi laqmdiel mo quine 
huentu, plfulgeaimi, quia homini necem at- 
tulifti, quod hominem vita privafti, exuifti, 
tu quoque fufpendio necaberis , vitam finies. 
mi cilme che%en mo aiueimi. v. 2, cume che- 

Qeimi 



<&> $ d£» 177 

qeimi; veimo aiueimi , quia es vir probus; 
mihi in delitiis es. Sed , verum , verum enim 
vero, quimlaimi piQeimi , eimi mai cagei ta 
miduam , Gmplex appares , fimplicitate cares. 

13. Si. imo. cum fubjun&ivis; omitti- 
tur. acule , nietuabimi, eum fi venerit f de- 
tine. pebili laqpnabin , fi viderem illum , tru- 
cidarem. pebubili la%mabubin, illum fi offen- 
diflem , peremiffem. 2do. huerilcauyen chei 
v. iumechi huerilcauyen , bhreniemollechi 9 fi 
erravi, parcite. 

14. Sic, ita. 1. vamqpchu vamqpchi uuda- 
queimi huera lan ! ficcine feparas amara 
mors. 2. vem v. vam. vem niebiqe , fic, ita 
illud teneas. vam amoqe , fic , lta ambula. 
inche vemqen, ego fum lta coniiitutus, hu- 
jus fum ingenii. eimi vemqelaimi, ea tibi in- 
doles non eft. vemqeiai , qelai , qelai veichi 
dqu, non eft ut dicis, eft falfum, falleris. 

15. Sicut, ficuti. velut, veluti ut, uti. 
imo. vamqelu. Inche vemqelu. inche vem- 
qechi, ficut ego 2do omittitur ficut. E g. 
ro" amocan, ficut fecit iter. ro piel, ficut di- 
xit. ro toquiel, Dcut praecepit mi vemeteu, 
ficut tibi fecit. 3tio. eimi vemqelan , non fum 
ficut tu , tui ingenii , tuae indolis. mi chao 
vemqeimi , patri aflimilis es , patrem ore , ha~ 
bitu, inceffu refers, es patris viva effigies. 

M eimi 



17 



8 






eft- 






^ivrfia* 05 









* *.-* ""^ v»" 01 



>?^S *< eC 









%*> 



uf 






-c«* 



t*****^ . o^J ^o 












jp-L*— - 



_- V* N 



'*» *^ -s o** 10 V 

fcoot» 5 '* . u ti. N 

,-«**». u 1 M ctt " 



e7 



xv 









**£'*- *V* €% f*<* 



. -•* 






— * — __ 



% _. . 



----■-■ --^ aC co«°' 
----^** rttare 



citare defiderant; in duobus autem affe&i- 
bus excitandis praecipue antecellunt. imo. in 
affe&u triftitiae & commiferationis , adeo 
graphice & proprias, & alienas calamitates 
defcribunt. 2do.. in amore & blandimen- 
tis. Tani blandi funt & blandiloqui , praefer- 
tim mulieres, quae ut verborum concinni- 
tatem & ornatum aucupentur, amoremque 
fibi concilient, mirum quantopere fuis di- 
minutivis, aliisque orationis pigmentis pul- 
cherrimum idioma corrumpant. 

293. 2do. per Interje&iones. E. g. tui, 
atui, atutixi! vox ejus qui vapulat, doloris 
acerbitatem fignificans. achuchu ! indicans 
vehementiam frigoris. iiiiu, fignum irae & 
contemptiis. ti\i, titi cani ! injuriae, cavilla- 
tionis ! ui ui ! defperationis. ehu , terror , 
horror , pavor. veicu ! ehu , ehuem , admira- 
tio. Em ! affli&ionis. inche em! o miferum 
me! ema, em / amoris. vot ! commoti, & 
obturbati animi. ananai, fenfus doloris, dum 
jocantur & lafciviunt. hue ! admirationis 
dum audiunt nova vel inaudita. 

294. 3tio. per partes orationis vel folas 
vel compofitas, fic blandiuntur viris vocan- 
do ipfos chachai, tai, chai, zai: mulieribus, 
chacha: externis , nat\ Minantur dicendo 
muchai ! fubintelligitur : peaimi v. penmua- 
imi, v. nacmaeimu Exprimunt exceffum 

M 2 quan- 



i8o 



«Sfc 



dfr 



quantitatis imo. per em ! ovi/a em ! 6 in- 
gens ovium multitudo. 2do. per qeno, quod 
idem eft quod $eno ironice : qeno ovifa f 
Defperationem declarant per latinoabun ; cal- 
\i lachi; utinam morerer. Triftitiam: cu- 
tantuqen em ! affligor ! "quot me obruunt 
mala ! piaulyen em ! vexor , tribulor , exagi- 
tor. Imprecantur mulieres : larume%e , ta na - 
rumege* Affe&us defiderii : pulcuem ! utinam 
haberem ad bibendum. mifqui iabun eml 
mel percupio. Dolent abfentiam a Patria, 
vel a re aut Perfona amata. ehu ca lihuen f 
en aliud fufpirium. Ad confolandum: chu- 
mabuiy chum§eabui! quid agas? Ja&antiae: 
caUi v. caUi mai! exfpe&a, videbis. item 
dicunt ironice penmaulaiaimi mai! nihil tibi 
mali accidat. Addunt nonnunquam Nomina 
Frater , amice , &c. amo%e , amo%e peni, Qe- 
lai ! canes vocant per vachivachi 7 incitant 
per toto v. to to ! cohibent per chuchu. Quan- 
do propellunt equos, mulas, vaccas, &c- 
clamant ala ala! v. ale ale ? 506 508. 

295. CAPUT XIII. 
DE PARTICULIS EXPLETIVIS ET 

EXORNATIVIS. 

Duplex eft particularum exornativarum 

genus; nam quaedam ipfis verbis inferun- 

tur, de quibus jam faepe fa&a mentio eft. 

Aliae autem funt extra compofitionem , nec 

funt 



funt pars orationis fignificativa , fed tantum 
exornativa, quamvis aliqui iis utantur non 
tam ad concinnitatem & elcgantiam, quam 
«x ufu & confuetudine. Sunt autem fequen- 
tes: 

imo. Cha eft mere exornativum, & or- 
dinarie jungitur adverbio ca. E. g. cacha , & 
non cum alia voce aut di&ione , & quidem 
folum: cacha. 662. 

2do, Chi. 1. eft idem quod chei. 2. eft 
pars eflentialis verborum in prima perfona 
Imperativi absque Tranfitione: & fecundae 
pluralis ad primam fingularis cum Tranfi- 
tione. E. g. eluchi, elumochi , item in pro- 
nominibus demonftrativis. E. g. veichi,vachu 
item in adverbiis numericis quiuechi, efuchi, 
&c. 3tio. eft exornativum , concurritque 
cum quacunque orationis parte, praecipue 
cum participiis in lu , & adverbiis cam, mai, 
Uc, &c. 

3tio. Qa. Quandoque eft pars Nominis 
aut Verbi , & tunc eft fignificativum , non 
ex fe , fed ut unitum verbo. E. g. gna tu v. 
o/itu. profe&o , me hercle. Qapin , uxor mo- 
re patriae. qacan, haurire fentinam. Exor- 
nativum, illud verbis aut Nominibus quan- 
•doque intercalant, praefertim in fuis canti- 
unculis. 411. Extra compofitionem illud in 
fuis Dialogis frequentant. 

M 3 4to. 



'8= *» ® ,» 

4to. m. haec particula raro invenitur, tSc 
folum cum e«, 

5to. /V. 217. @wtf extra compofitionem 
& poft adjeftiva 1. aequivalet arttculo Plu- 
ralis, ut diftum 10. 2do, pofitum poft ad- 
verbia & pronomina, eft particula exorna- 
tiva. Item cum nominibus numeralibus cum 
/ & fine /. E. g. quineque v. quinelque , qui- 
dam : quamvis jure dubitetur , num hic fit 
exomativum, an nota numeri Pluralis. 220. 

6to. Ta. aliquoties eft ugnificativum. 1. 
dum agit vices ckem , atque ita illo utuntur, 
quando non fatis audiunt , vel percipiunt , 
quod dicitur. 2do. quando difcernit ac divi- 
dit vocem aliam ab alia: fic adhibetur ante 
i\\ E. g inchin ta in , nos : ut diftinguatur ab 
f'n , edere , bibere. Caeterum quando eft ex- 
ornativum , eft quo frequentius , & frequen- 
tiffime utuntur , & quandoque ponunt in 
principio , quandoque in medio , vel fine. 
nal ia tifan , liber exeo. 

7mo. Va , ve funt mere exomativa. va 
reperitur poft ca. vei cava v. eaba. Ve cum 
quacunque orationis parte , utrumque fem- 
per in fine. 

8vo. Quaedam orationis partes fignifica- 
tivae , adhibentur quandoque ut non figni- 
ficativae , quamvis non communiter : funt- 
que inltar intercalarium. E, g. vei ta, veimo, 
veimota , pickiga v. pchii§a. 

CA- 



*%3 @ Jfr 183 

295. CAPUT XIV. 

Idiotifmi feu modi loquendi Linguae 
Indo-Chilenfi proprii 

Habet haec, uti quaecunque alia Lingua 
fuos proprios loquendi & explicandi mo- 
dos, faltem apud Latinos, quod fciam, non 
ufurpatos. E. g. 

297. imo. In gravi dolore aut affliciione 
dicunt uudalei ni piuque , cor meum eft di- 
vifum: & quando affli&io ceffat, ac iterum 
ftfnt contenti, utuntur hoc idiotifmo: ntif- 
tuletui ta xd piuque , jam meum cor eft ite- 
rum claufum: latine, Tranfiit, qui animo 
haerebat infixus dolor. 460. 

2do. Hanc phrafin latinam: hoc non ad 
me, ego in aliena me non intrudo; ego in 
officii mei regionibus me contineo; Lingua 
Chilena vertit : conmpaquelan vachi d$u mo, 
vel hoc idiotifmo: inche pivalan. 527. 

3tio. Haec- quiefce, conquiefce, ad tran- 
quillitatem animi redi , reddunt : natifape ta 
mi ullcun , nailpape ta mi piuque. 488. 

4to, Dum latine dicitur venit hora, Chi- 
leni dicunt. finita eft. E. g. deui ta m iabuel 9 
eft hora prandendi, edendi, bibendi. 543. 

5to. Latini dies, nocies Chileni nume- 
rant : epu puni, ante duos dies. epu punai, 
poft biduuitt. 543. 

6to. Latini anno dant menfes folares ; Lu- 
nares Chileni. 543. 

7mo. Apud Latinos aliud eft comedere, 
bibere aliud : at apud Chilenfes eadem vox 



,8 4 



® *» 



in & ederc lignincat , & bibere. ilan vinu , 
non bibo vinum , quamquam non careant 
proprio verbo phtun, bibere. 479. 

8vo. Chem criif mlei , amoquei , miauquei ', 
quis ventus ? quse aura , quae tempeftas ? 560, 

9. peeimi cupan. venio ad te vifendum. 
76. 79. 169. 

10 Lalcali v laieXi ta m pinom, mortua 
eft ipfi uxor. 538. 

11. numuhtlan, olfacm non me percipio, 
non oboleo. pro : fum jejunus , integram 
famem ad ovum affero. 

12. motitui leuvu, fluvius impinguatus 
ctt. pro: intumuit. 433. 

13 epu antu vemafilu , v. epu antu vemlc- 
lu, duos circiter dies. 543, 

14. Iram ob quam excefferunt verberan- 
do , &c. excufant : ui ta m" cuu , item hoc 
idiotifmo: uln ta m cuu. 512. 

15. Tva ta ni mtn cupan, venio prima 
& ultima vice. 550. 

16. Vircit moUbun mo v vircute molbtin , 
absque ira, libidinis, &c. impetu. 484 453. 

17. coni Miffa, Sacrum incipit. tipai 
Mijfa, Miffa elt finita. 524. 

18. yemem ca daji, Tranfeamus ad alia 516. 

19. mivu coni, quot vulnera illi funt in- 
flifta? 533. mivii tu$ei? quot accepit. 267. 

20. afpe vachi d$u , kuenu prape , pu piilli 
conai v. conpe , oblivioni illa tradantur , de 
his mentio non amplius fiat. 516. 



21. eimi mo yavuluqtten , in te confido. 482. 

22. pichin ptm duamtuaeneu: parum taba- 
ci obfecro. 414. 

23. ta mipnen ieubin nw , quod te amem 
ut mater filium. 503. 

24. Cheu utmmaimi, ubi transegifti no- 
ftem. 494. 

Haec pauca fufficiant, ut conftet Linguae 
Chilenae , uti aliis non deefle fuos Idiotifmos 
& modos loquendi proprios , quos Le&or , 
ut fervet in loquendo proprietatem , dili- 
genter obfervabit. 

298. CAPUT XV. 
DE ACCENTU & ORTHOGRAPHIA. 

De utroque fat fuperque di&um fuo loco 

l - 2 - 3. 4. 5. 34. 5 2 - 53. 54. 55. &c. Caetera 
ufus ac Magifter docebit. 

Geiftae 26. Augufti 1772 

299. EPISTOLA. 
Ri aiuelchi Patiruem Beraardo Haveltadt. 

Mari mari. 
Aldun mita cupa chillcaeimi vachi tipantu mo ; huciu 
pepi vemlabin tva epu dgu ni vla. une : HuerquenChe 
ni pevalnon mo. epulelu : ta ni quinobun meu Chilidu- 
$u tva. Huelu ado Huerquenche nien. cume quimnoli 
rome Chilidugu , doi pichi mita rulmean cai. Vei ni vla 
Patiru ema ! vill ni piuque meu manumeimi , vill antu 
mo cai mannmaeimi ta mi cume duam , mi cume piuque, 
mi aldun cume kdau manumeimi pituquellen , manumas 
cimi cai mi Chilidugu ni Grammatica. 

Chnmgechi quimimi , inche Chillcabin tva , ramtuen 
eam ? vei pian ado. Quine antii mo pibin inche ta viita A- 



'80 •&,&,«• 

po Nicolas Contucci : vill antii mo gneituquen pichi ta 
Chilidugu : cumc quimbubilichi, ta tti pepi glamqnemean 
Joi matugechi ta pu Che ! veimo Fatim Pnmncial tlie 
neu ta mi ciila Quademo : veichi pu Quademo pegelbrn 
ta ni aiiielchi Patiru Loncopagi pigelu : vei quimbt ta mi 
chillcael , vamgechi quimbiu , inei chei vacbl chillca; 
voe gei. 

Veimo vill chillcabin , chillcatobin cai : vill antu mo 
cai utintubin gneilubin cai. Vei nt vla quimquen pichi , 
aldiin pichi Chilidugu. A aiiielchi Faliru ! chuml cbei pe: 
pi duguaeimi taf age?chuml chei kdaucloaeimi gneituam, 
bautiiaiam cai ta pu Che ! pepi aldunmallai tva , vamgei 
chi inche yavuluquen DIOS meu. 

Veula gneituquen S. Theologia culalelu tipantu mo : 
vei abyecuiimei cai. veimo quine tipantu mo gneituan, 
ea tipantu mo mlean cai culalelu Frobacion meu , vei ta 
tti vla epu tipantu mo , Dios pile , pepi conpaian ta mapu 
meu. vei ni vla dugunmaen ta Dios Patiru em ! duguni 
maen , niOabige ta mi lanta MiJTa mcu , opulbige ni pllii 
fervor mo ; ni anca ciitnelen mo , ni piuque alduchi pa> 

Inche re niHaeimi tva : chillcalen ta Jliflion, ta Patiru 
ni cai quineque ciime nutamcan. chumtn Patiru , inei , 
cheu cai mleign. Chem dgu no rume mo venlen tepelgen, 
vemgelu vachi ntitamcan mo. Inche ni quimqueel eimi 
doi quimimi , vei ni vla chillcalaeimi. 

Inagedii mari mari pilelaen vill ta pu Patiru veichi 
mapu mo roleluchi. Veichi pu Patiru quimnochi mo m- 
me ! inche penobili rume cai , huelu cume duarrjtubin , 
doi aiubin cai. Vem vemaimi aiiickhi Patiru Dios ni vla, 
aldiin tipantu mo cai ciime mogeaimi, mogeaimi cai moll 
antii, vill tipantu mo cai Hnenu mapu meu. 

San Miguel ni collegio meu, ietiembre pigelucbi cii- 
yen mo , mari epu antii mo. Hoaranca , relue pataca , 
quechu mari , relue tipantu mo. 

Eimi ta mi citme piuque mo 

Servieteu Andreas Febres. Chili- 



CHILIDUGU 

PARS SECUNDA. 
Indiculus univerfalis R. P. Francifci Po- 
mey Soc. JESU in Linguam Chilen- 
fem translatus , additisque exemplis 
quam plurimis ad facilius addifcen- 
dum auctus. 

IHS 

300. NB. Tametfi Lingua Chilenfis fit 
multo abundantiffima , fi ejus oeconomiam 
fpe&es, ut in Prologo ac tota Parte prima 
probavimus ; nihilominus non eft negan- 
dum, eam magna plunmarum vocum la- 
borare penuria. 

imo. Propter defeclum communicationis 
commerciique cum aliis Nationibus: unde 
cum res ipfae. E g. Varia fructuum , legu- 
minum, plantarum, arborum, animalium, 
artefa&orumque genera, quibus Regio Chi- 
lenfis caret , eo perlata non fuerint , nili 
pauca ultlmis his per Hifpanos temporibus, 
quid mirum, quod voces quoque his nomi- 
nandis Linguae Chilenae defint. Quae autem 
vel ex Hifpania , vel ex aliis Regionibus , eo 
poftea funt allata, ea vocibus corruptis ob 
gentis rufticitatem & infcitiam nominentur. 

Habet 



188 "Sfc @ d& 

Habet propter commercium, quod Chilenfi- 
bus fuit cum Peruvianis , quasdam dictiones 
Linguat Quichuae. E. g. Apo , Gubernator , 
fuperior. tupu , leuca. antu , fol. atahuall v, 
achavall, gallina, &c. 

2do. Cum animutn ad artes liberales & Itu- 
dia litterarum nunquam adjecerint, adeo ut 
qui vel fcribere aut legere norit , Ct nemo, in- 
de eft ut apud illos non fint in ufuvoces gene- 
ricse, termini technici, & verba facultativa 
etiam alibi opificibus non incognita, item qui- 
bus exprimantur potentiae tam materiales 
quam fpirituajes, habitus morales & intelle- 
ctuales, actus interiores, columna?, lineee , 
anguli, &c. 

3tio. Quandoquidem inter IndosChilen- 
fes nulla floret nec invenitur Religio, nec cul- 
tus divinus, fed mera culpabilis aut inculpabi- 
lis ignorantia , & folum nonnulla ad res dome- 
fticas applicatio; non reperiuntur voces, quse 
Templo, altari, facrificio, vi&imae, oblatis, ali- 
que hujusmodi refpondeant, nec quibus es- 
plicentur res fupernaturales aut immateriales. 
E.g. fpiritus, gratia, gloria, virtutes, vitia,&c. 
in fenfu Theologico. 

Qux orania benevolum Lectorcm pncmoneo , ut res 
iieltens quam immcnli laboris fnerit , tot voces , qnot 
bic liber affert , colligere , iis quas haftenus acquirere po; 
tui conlentus, reliquas dum fantta JESU Societas inChi- 
lenTes Regiones redierit , patienter exfpectet, At nec elt 
necefle , ut eipeftes amke Leitor , nara babet Lingtta 
Chilenfis modos , tot qnot voles , voces perfacili iiegotio 
formandi. 574, 859. 860. 301. 






301. Indiculus univerfalis. 

Pars prima, de mundo, ejusque Partibus. 

Ejus Creatio. 

Vill d%u ta !t/ uiti. 

Ta mapu , vill ta m" chaq, cai, unelelu chaQ. 696. 

Ta ni elqen. 

Quis mundum condidit? DEUS eft, qui 
illum creavit ex nihilo. Inei elicam tamapu? 
DIOS entubi chem meu no. 

302. Quantum temporis interceflit, ex 
quo illum eduxit ex nihilo? 6971. ( ufque 
ad prsefentem annum 1772. juxta martyro- 
logium Roman. 25. Decembris. Chumtn 
tipantu §epei ta m* el%en c&tu ? cayu huaran- 
ca, aillapataca, relHe mari, quine tipantu pei. 

303. Quantum temporis lnfumpfit in 1II0 
condendo? fenos pofuit dies, tametO uno 
illum momento creare potuiffet, libuiffet. 
Chumtn antii mo eli? cayu antix mo eldi, mu- 
chai pepi vemuyeabui rume. 

304. Quid prima die fecit? Coelum fecit 
Empyreum, Angelos, Terram & aquam, 
nec non lucem. Chemchi d%u vemi unelelu 
antyi meu? Doihuenuleluchimapu,pu Angel, 
Tue mapu , co , pelon cai. 

305. Quid altera die? Firmamentum feu 
coelum ftelliferum produxit. Chumi epuleln 
antu meu ? pu Huaqlen xu mlequeum. 

306. 



•90 ■**, e ,«• 

306. Quid vero die tertia in lucem edi- 
dit ? Aquae tota Terra fufe , DEI juffu fuos 
in alveos cavernasque fubterraneas conflu- 
xerunt. Tum produxit Terra genus omne 
plantarum & frugum. Chemchei vemi ciilale- 
lu meu ? Co huente Tue mapu mlebulu , tu piel 
meu ta DIOS coni pu r$an mo. Veimo tipa- 
ia,n pu mahuida , pu la/quen : veimo cai lletui 
pu mamll vill pulahuen cai. 

307. Quid demum quarta, quinta & fexta 
die condidit ? die quarta Solem , Lunam , 
cseteraque aftra ; quinta pifces & volucres ; 
fexta denique hominem & foeminam pro- 
duxit. Chumi chei melilelu , quechulelu, cayu- 
letu antu mo cai? melilelu meu eliantii, cuyen 
caqeluchi pu hua§len. Quechulelu mo pu cha- 
llua , pu unm cai : cayulelu meu pu cahueMu , 
pu huaca , pu vilu , caque vamyeluchi animal 
llavacha cai. Veimo ta pu Che , Huentu 
mai, domo Cke cai. 

308. Exempla : Ape DIOS mlepe pibi; 
vill mapu mlepei , vix unum dixit DEUS 
haud imitabile Fiat ,- ftat mundus Domi- 
num moriger ante fuum. VilL pu Che m' 
Chelvoe ievalbiel ta DIOS, omnes homines 
obligantur DEUM tanquam Conditorem 
fuum agnofcere. Aldhn manumycbin ta 
DIOS ta nV cumelaeteu mo , DEO propter 
plurima, ques mihi contulit beneficia, mul- 



*%3 & Jfr 191 

tis nominibus fum devin&us. DIOS ve- 
mein mo , vei aldixn aiunmamui, nofter Con- 
ditor DEUS omni amore dignus eft. 500. 

584 585. 

309. CAPUT I. 
DE MUNDI PARTIBUS. 

Unelelu Capitulo. 
Vill mapu w" cha§. 

Quaenam funt mundi partes? praecipuae 
funt Ccelum & elementa quatuor, ignis,aer, 
terra , aqua. Chuchiqn mapu w" chag ica ? 
Doi vutalu Huenu mapu lle , meli elemento 
cai, ktal mai, crhf , Tue , co cai. 

310. Quot funt cceli? Duo funt praeci- 
pui, videlicet Empyrium & Firmamentum, 
Chumtn Huenu mapu Qei? epu. Duo Huenu- 
leluchimapu mai , pu Yiua§len nimlequeum cai. 

311. De coelo Empyreo. 

Doi Huenuleluchi mapu mo. 

Quodnam eft ccelum illud Empyreum? 
coelorum omnium eft altiflimum vaftidimum 
idemque pulcherrimum. Chuchi mapu tvci? 
Doi Huenulelu , doi vutalu , doi pelon§elu , 
doi temo%elu , doi cumelu caivill pu mapu meu t 

312. Quem ob finem DEUS hoc coelum 

con- 



condidit? ut effet Beatorum fedes. Ckumal 
DIOS eli vachi Huenu tnapu ? molt peuma- 
$elu ica ta ni mleam. 

313 Quinam illi Beati funt? Angeli, feu 
Beatee mentes, & Homines fanfli. Inei cam 
Qeigtt vackipu peuma%elu ? pu Angel mai, pu 
Santo cai. 

314. Quid eft Angelus? Spiritus eft ab 
omni concretione remotus, Chemcki dyu 
§ei cam Angel? E/piritu $ei ta m pllu vem- 
q,elu , huelu anca niencAu. 

315. Suntne omnes in ccelo? nequaquam. 
Tertia quippe illorum pars , quos DEUS 
initio mundi creavit , converfa eft in caco- 
da^mones, & prascipitata in inferos. Vill 
pu Angel mlei%n cam Huenu mapu mo? mu 
ca. Villpu Angel Huenu mapu ta iu llituq,en 
meu , el$elu ta DIOS mo \ culalelu chaq pi- 
chi veimo Qetut'$n pu PiMan, utuventu$ei$n 
cai mu minche Tue mapu mo. 

316. Quai caufa fuit mutatkmis adeo fu- 
neftffi? eorum peccatum. Chem iu vla cam? 
ta tu huerilcan ea,n n* vla. 

317. Beataa illse mentes, quse Dei gra- 
tia non exciderunt , eundemne omnes ob- 
tinent in ccelo ordinem? minime: funt enim 
in ternas Hierarchias diftributi , unaqua?que 

avtem 



~ 



autem Hierafrchia in tres ordines. Vill pu 
eitme Angel u&auiqn ? mu. udantu$ei$n cfda 
Hierarquia meu , moll qume Hierarquia cflla 
orden meu. 

318. Quinain Angeli funt primae ac fu- 
\ premae Hierarchiae? En tibi illos omnes fuo 
I ordine. Suprema Hierarchia Seraphini, Che* 

rubini, Throm. Media Hierarchia: Virtu- 
tes , Poteftates , Dominationes. Infima Hie- 
rarchia : Principatus , Archangeli , Angeli. 
Ckuchi pu Angel qeign unelelu , iod raquiva- 
luchi Hierarquia mo cai? allciltu%e ta m* pu 
Hierarquia e§n , ta xii pu orden cai. Unelelu 
Hierarquia pu Serafin , pu Cherubin,pu Tro- 
no cai. Epulelu pu Virtud, pn Pote/lad, pu 
Dominacion cai. Inalelu pu Principad , pu Ar- 
cangel, pu Angel cau 

319. In quos ordines diftributi funt San- 
fti? in plures: hi funt praecipui: Apoftoli, 
Patriarchae, Prophetae, Martjrres, Confef 
fores, Doftores, Virgines, Viduae. Sanfto- 
rum aliorum ac Sanftarum innumerabilis eft 
multitudo, quorum Rex eft JESUS Chri- 
ftus; Regina autem fanftiffima Virgo MA- 
RIA. Chumtn pu Orden meu udantuQei$n 
pu fanto Huenu mapu mo mlelu? aldun meu. 
Tva ta xti uHi egn. Pu Apo/lol, pu Patriar- 
cha, pu Propheta, pu Martyr, pu Confejfor, 
fu gnelvoe , pu Quimhuentunolu , fu Lampe. 

N Qehuei 



'94 *, ® *• 

Qehuei ca pu Santo , pu Santa cai; ta n* mu 
vata Apo ea,n JESU Chri/io §el, mu vuta 
Toquiquelu cai Virgen /anta MARIA. 

320. De Firmamento & Aftris. 
Pu Huaa,len ta n* mlequeum meu. 
Quomodo partiris aftra? rn ftellas, & Pla- 
netas, Stellae femper a fe invicem eodem 
diftant intervallo; Planeta? autem eandem 
perpetuo a fe diftantiam non fervant. Ca~ 
g«'g« chei quiwlque pu Huaglen? pu Hua- 
qjen neajimunolu , ne%umuquelu cai, Tvei 
Planeta piofiiqn. 

321. Quis ftellarum eft numerus? innu- 
merabilis eft illarum multitudo , quae tamen 
oculis cerni ppflunt , imlle & viginti dua? 
funt ( quibus addendse una & viginti fupra 
centum, deteftae a recentioribus Aftrologis. 
Neq,umunoluchi pu Huaqjen chumtniqn? Ra- 
quivallaiqn ; raquivalu huaranca pataca , me- 
li mari culaiqn. 

322. Quse magnitudo ftellarum eft? Tan- 
ta eft magnitudo, ut earum minima Ter- 
ram vincat decies o&ies magnitudine. Al~ 
Jiin vtataia^n cam pu huaqjen ? venteni ta ni 
viitaq,eu , veichi doi pichilu doi vutai vill Tue 
mapu meu mari pura mita. 

323. Suntne omnes inter fe eequales ma- 
gmtudine ? nequaquam. Differunt enim fex 
gradibus magnitudinis , aliae aliis majores. 

StellcD 



Stellae magnitudinis primae funt 15 fecun- 
dae 45. tertiae 208. quartae 474, quintae 217 
fextae 49« nebulofae quinque , - & obfcurae 
novem. utiaui cam vill eopi n* vuta§en ? mu+ 
caytuhi caq/ei m vutaqfin. man quechu iod 
vutaiqn ; meli mari quechu iod pichiign. epu 
paiaca pura petu iod pichiign meli pataca re- 
lue marimeli doi pichiiqn cai, epu pataca re- 
l&e doi pichiiqn cai. meli mari atUa vill meu 
iod pichilu. quechu chihuai ', aiUa dumincleiyn. 

324. Quam altae funt ? tam altae funt, 
ut a Terra diftent viginti leucarum millio- 
nibus. Aldun huenuleiqn ? venten huenu» 
leiqn , epu marichi mari patqca huaranca tu- 
pu doi huenuleiqn vachi Tue mapu mo. 

325. Quam celer eft earum motus? adeo 
moventur celeriter, ut intra horae fpatium 
quinque milliones leucarum conficiant. ma 
tu necixiiqn cam ? venten necillqueiqn , re qui- 
ne hora meu , quechuchi mari pataca hueran^ 
ca tupu amoiqn 

326. Qui motus illarum eft? moventur 
circa fuos polos in Oriente ad Occidentem.. 
Chumqechi nequmiqn ? nequmiqn cheu tipai 
antu cutUy cheu coni 

327. Quomodo dividuntur ftellae? in fi 
dera. Chumqechi uudantuqeiqn pu huaqlen ? 
pu Conjlellacion mo 

328. Quid vocas fidus? fignum eft cce- 

N 2 lefte 



■9<. •&, m <& 

lelie certo numero tlellarum fibi vicinarutn 
compofitum. Chemehei conflellacion piq/equei '? 
quinelque inaucleluchi pu huaofen ta m laun 
Qei. 

329. Qtiot fidera vtilgo numerantur? Nu- 
merantur fexaginta duo. Ex his tamen duo- 
decim celebratiora Aint; quas domos folis 
vocant , quia fmgula perluftrat fol Qngulis 
annis, Chumtn pci#H vachipu huaqlen taun? 
caiu mari e^u. Vei egn meu mari epu , anrii 
ruca piqequeiapi , ta m rupan meu quine ti- 
pantu vtll vachi pu ruca meu. 

330. Quomodo vocantur ? en Dngulo- 
rum nomina: Sunt Aries, Taurus, Gemi- 
ni , Cancer , Leo , Virgo , Libraque , fcor- 
pius , Arcitenens , Caper , Amphora , pifces. 

Chum%echi u&ituo>ei§n ? vamqechi.- Aries , 

Taurus , &c, 

33 1 . Cedo tnihi nomina reliquorum fi- 
derum. Signa vicena terna recenfentur in 
feptentrionali plaga, nempe urfa minor, &c. 
In Auftrali vero vicena feptena ; fcilicet Ce- 
tus, &c, Quae fequuntur, recens dete&a 
funt : Grus , &c. Chumllechi uuitu$ei$n ca 
pu huaa,len taun ? pu Conflellaeion fetcntrio- 
nal epu mari ciila§elu 1 Urfa menor , &c. pu 
Conftellacion meridional epu mari relue $elu: 
Ballena Veichi ddo uu~itu$ealu mundhue mo 
quim%eiyn: Grulla, &c. 

332. Firmamenti pars illa iucidior, quam 

vocant 



vocaat yiam lafteam; aliud nihil eft quam 
minutarum fteHarum innumera multitudo, 
oculorum aciem fugientium, Veichi doi pe- 
loyeluchi cha% Huenu mapu meu rpu epeu pi~ 
$elu; gelai ca d$u , raquivalnoelchi pu hua~ 
qjien m taun, ta xxi pichi$en mo ape pevalnolu. 

333 Pal , rito. Sidus v. fignum tot itel- 
larum, quot numerus exprimit. £ g*. Cu/a 
rito, Tres Mariae. mcli pal, mclirito, Crux 
Auftralis. 

Unelve, Lucifer. yepun, Hefperus, no- 
ftifer, no&em portans, trahens, afferens. 

Qflucu poni, Pleiades. 

Roflco, duae nubeculae prope viam la&eam. 

Ayarcun, mico, luceo, fplendeo. 

Puyellcun, fcintillo. 

Anth mlele , ta huaqJLn peyelai, antu mle- 
nole, ta huaqjin ayarquei, Sole micante la- 
tent, fole latente micant ftellae. 

334 PLANET^E. 

Quot funt Planetae? feptem omnino funt. 
Chumtniqn pu Planeta , huaqjien chci qui- 
du neyumuquelu? reltieiqn. 

335» Cedo nomina: Sol, Luna, Venus, 
Jupiter, Saturnus, Mercurius, Mars. 

UUitubi%e; antu, cuyen, <SjV. 

336. Qui Planetarum maximus eft? ma- 
ximus omnium eft Sol. 

N 3 Chuchi 



■9« «, B d& 

Chuchi doi vutai pu Planeta meu? iod vu- 
talu antu $ei. 

337. Qui altiflimus eft? altilQmus Plane- 
tarum Satumus elt, 

Chuchi doi huenu llei? Saturno, 

338 Suntne PlaneUe Terra majores? Sa- 
turnus nonagies & femel major, quara ter- 
ra. Jupiter nonagies quinquies. Mars zequat 
terram magnitudine. Sol centies fexagies 
illa major. Mercurius vicies millies & femel 
minor. Venus autem vicies o&ies. Luna 
denique tricies novies minor quam Terra. 

Pu Planeta doi vutai%n cam Tue mapu mo? 
Saturno ailla mari quixie mtta doivutai; Ju* 
piter aiila mari quechuchi. Marte uuaui Tue 
mapu. antu pataca cayu mari mita tod vutai, 
Mercurio epu marichi qume huaranca iod pi- 
chii. Venus epu mari pura. Cuyen cala mari 
at\la cai. 

NB, Autor fecutus elt Alfraganeum & 
alios; alii aliter fentiunt. 

339. Moventurne celeriter Planetae? Sol 
intra horam ducenta feptuaginta quinque 
leucarum millia conficit; Luna vero decem 
millia: de c»teris conjice. 

Pu Plancta matu nec,umuqueio,n cam ? 
Antu quine hora meu neeulquei epu pataca, 
reluemari, quechu huaranca tupu. Cuyencai 
mari huaranca .- vam%echi toquiqe ca pu Pla- 
ncta meu. 340. 



340. Nunquamne lumine deficiuntur Pla- 
netse ? faepiffime : at defeftus feu Eclipfes 
Solis & Lunae funt omnium maxime fpe- 
Aabiles. 

Pu Planeta quinecYii rutne Eclipfegelai$n 
cam? aldun mita. Huelu pu Eclipfe iod pe$e- 
valu , anth Cuyen cai ta ni Eclipfan Qei$u. 

341. Quonam pafto contingit defe&us 
Solis & Lunae? Solis defe&us contingit Lu- 
nae interpofltu inter ipfum Solem & Ter- 
ram : Luna vero tum deficit , cum Terra in- 
terje&a eft inter ipfam Limam & Solem. 

Chumtyechi vemgei antu cuyen cai ta rti E- 
clipfe ( tva lan no ) ? antti ta xii Eclipfe vem- 
%ei raQicleum Cuyen antii mo Tue mo cau 
Cuyen ta m" Eclipfe %ei raqicleum ta Tue ma- 
pu Cuyen meu antH meu cai. 

342. Umbra. llauven , llaubuen, llauvix. 
Umbraculum , llauviitu. 

Recipere fe ad umbrofa, ad locum opa- 
cum, llauvutun. 

Efle fub umbra, onon 9 ononclen. 

Umbra v. fpecies hominis, aihuin. 

Confulere fpeculum, di&as fpecies colli- 
gere, ahuintun. 

Soli fe exponere, panutun, panuftun. 

Calere, calorem pati, folis ardore affligi, 
anfiintiln. 

Solem micare, fulgere. ayominn. 

N 4 Re- 



Refulgere, aipinn. 

Lux Lunse, ale. 

Lunam fulgere, cuyeln. 

Sol urit, ardet, arei, ptei antii. 

CalidilTima ternpeitas , omnia folis ardore 
flagrant, fatifcunt. ead antu%ei. 

Calore nimio ffiftuo , folvor , langeo , de- 
ficio, arei ta tt* anca. 539. 542. 54.3. 554. 
557. 558- 559- 

343- CAPUT II. 
DE AERE. 

Cjuid habes dicendum de aere? paucis 
dicam. Elementum elt, in quo refpiramus, 
ac fpiritum ducimus , impletque omne il- 
lud fpatium, quod ccelum terramque inter- 
jacet , & in quo Naturae illa miracula nunt, 
quae meteora dicimus. 

Chemeki da,u $ei criif? Elevtento $ei vei- 
mo lihuetuin, , opulbi vill AueUin ra%iclelu Hu- 
enu tno Tue mo cai. Veimo vem^equev^n Na- 
turaleza n* perimontu iea Huenu mo ta m 
pequeel. 

344. Quotuplex eft genus Meteorum ? 
triplex eft genus: alia quippe funt ignea,- 
alia lucida, alia aquea. En nomina: 

Chumtn caqciqn vachi perimontu ica ? Ctila 
mai ca$ei$n. Quinelque ktal Qeign, cague pe- 
lonqueiQn, mivil coa,ei$n. Tva ta ni uui. 

345. 



345. METEORA IGNEA. 
Ktalqfiluchi pu perimontu. 
Fulmen. piUan. 805. huehuin. 
Fulgur, fiilgetrum, huiixx/cixn. 
Fragor, tonitru talca. 
Ignes fatui. ktal vaple caple necixlfueiu. 
Stella cadens. huaylen tananaHguelu. 
Tonare. pillann. 

346. METEORA LUCIDA. 
Chuchign pu pelonquelu ? 

Iris, arcus cceleftis, retmu, hueplL 742. 
Nubes a fole rutilans, huemi antix , huirca 
huenu. 

Cometa. Cheurvoe. 

347, METEORA AQUEA. 
Pi$e coqeluchi perimontu ica. 

Nubes. tomu. 

Pluvia. maun. 

Gufcta. on. 

Nix. pire. 

Coeleftis aquae fpuma , tacitarum vellus 
aquarum. flocci nivis. pixiu pinu. 

Grando. llapd, napixd, 

Glacies. ralilco , peUad. 

Nebula. chihuai. 

Pruina, pilin. 

Pruina afcendens, unde frigus & pluvia. 
lolma. 

Ros, mixfven, mlhen, mlum. 

Miel. 



Miel, mifqui. 

Manna. dio. 

Stillare. tudcun. 

Tenuiter pluere vainutt. 

Pluere. maun. 776 

Aura inconftans. pichique tnaun. 

Ventus pluviam indicans maual. 

Pluviam portendere, praefagire. mauhueln. 

Gelare. pilvan, chidn 

Ningere. pircn. 

Grandinem de ccelo ruere, delabi, pra- 
cipitare, piden, UapMn. 

Liquefcere , liquefieri. lleun. 

Irrorari , rore afpergi. mlumn. 

Sub te&um fe recipere ; contra pluviam 
afylum quaerere, chutun. 

348. Exempla. Huehui Pi&an , Vulcanus 
fulmina conflat. 

Anlii ni conabun mo v. ni eonabuel mo, 
huehuin kfal na&papei, Sole occidente ful- 
men de coelo decidit. 

Petu mauquei, petu pirei cam? petuli. for- 
taffe adhuc pluit , ningit ? etiam 

Itt lleuabuel mo , v. nt Ue&abun , v. lle&abui 
utar ; maulai: femen pluvia qua v. cujus be- 
neficio prodiret , caruit. 

Afolbiin mauguei, cura mauqueam, fan- 
guine , lapidibus pluit. 

maunman , mihi pluit , pluvia madefio. 

Maunmamoin, fumus v, fuimus madefa- 
&.i pluvia. rel- 



Relmabin vachi maun. Haec pluvia egre- 
gie mihi faciem percuffit. 

HuepuUi huenu, maupelaiai. En iridem, 
forte amplius non pluet. 

Pirenmaimi, nive te&us, obrutus es. 

$en Huenu. 809. 558. 559. 560. 

349. CAPUT III. 
DE IGNE. 

Culalelu Capitulo ktal meu. 

Ignis elementi proprium eft calefacere, 
exficcare, cremare, exurere, eaque omnia, 
quibus adhaeret , confumere. 

Ktal enumi, anc&mi, ptei, apumi. 

350. Quotuplex ignis eft ? cceleftis , ae- 
thereus, terreftris, fubterraneus. 

Chumtn caque ktal a>ei§n ? meli: Huenu 
ktal, crii/ ktal, Tue ktal, minche Tuektal. 

351. Quaenam illa funt, in quibus ferme 
reperimus ignem. 

Chuchi dgu mo ktal mlequei? 

Mons ignivomus, flammivomus. detlin. 

Focus, furnus. ktalhue. 

Prunae, aylen. 

Thuribulum. aylenhue. 

Candela. pelohue. 

Lucerna. pelolqueum. 

Titio ardens. madom, mchixi, mchuihue. 

Titio extin&us. chomecu. 

Arundo. 



>0i •%, « •» 

Arundo , canna incenfa, quee lunien in- 
itar facis adminiftrat, cude. ea lumen admi- 
njftrare , prsebere. citdetun, 

Lignum quo ignem urgent, excjtant, in- 
citant. mqipM. 

352. Quid in igne fpeftari poteft? Chem- 
q,ei ktal mo ? 

Flamma. hueihuin, luflhf, uil$iin , yulqm. 

Scintilla. fuyel, pitelcun, tefcun. 800. 

Carbo ardens akuin, aylen. 

Incendium, uftio. putetun, 

Fumus. bitun. 

Vapor. uruan. 

Cinis. tufquen. 

Flos cineris. apuhhen. 

Lixivium. chiUufquen. 

Fuhgo. mixlpun, mlpun. 

Ardor. aren, 682. 

Calor. enum. 725. alim. 678. 

353- Q U£e res excitando alendoque igni 
inferviunt? Ileec funt: 

Chem mo ktaltu%ei u&iquei cai? veimo: 

Pyrites ae. m. ktal cura. 

Ignitabulum. ktal entuqueum. 

Lignum quo ignem excitant. repu, 824. 

Follis. pimocahue. 

Lignum. mamll. 

carbo. cuyull. • 

Adeps, fevum, &c. ihuin. 754. 

Sulphru 



Sulphur. copahue. 

Pix. upe. 

Bitumen. betun. 

354. Excitare ignem. ktaln, ktaltun. 

Ignem fubjicere, admovere. ktalman. 

Incendere. uimn, lupmn. 

Ardere , flagrare. uin , ain , alincun , lubn. 

764. 
Ignem quiefcere, tranquillum, placidum 

effe. Ihpidn, lleupidn 

Excandefcere , fcintillas projicere, fpar- 
gere. teiin 

Leviter amburere. cupixln, enadtcun. 
Urere, adurere, cremare, aren, pcon. 
798, pten. 814. 

Ignem modice e. g. ad fanandum , ad- 
movere, pnern , pnercixn 

Fumare, fumum emittere. pton. 814. 

Fumum obolere, concipere. bitunman. 

Ignem urgere , exftimulare , madomn , 
madomtun, mcYiln, mchixln, mchixitun, 351, 

Flare, follicare, inflare. pimun, pimon, 
pimotun. 

Ignem vefte inflare, follicare. mbixrn, 
mbixrcixn. 

Extingui chogn, 7*2. 

Extinguere. choyUmn. 

Furnum effe calidum. ahuin. 
Calefieri euumtun. 

Tergum calefacere, v. calorem obverfo 
igni tergo excipere. huincixltun. Su- 



zo6 



® d» 



Sudare , fudorera emittere. aro/ciin , an- 
tiitun. 

Rumpi, dirumpi. lo/n. 

355. Mivix ktal geimi? quot uxores nu- 
meras? nam fingulse uxores Qngulos focos 
nutriunt. 

Ktal cupa\aimi piam v. cupaXaimi piam ktal, 
ignem juberis afferre. 

Aniiten pu ktal, fedeo ad v. prope ignem. 

Huenie kial miauquei: multa patitur, mul- 
tis calamitatibus exercetur. 

Huente ktal umautuquet, ereftum femper 
animum habet : nullis periculis terretur, G 
fra&us illabatur orbis , impavidura ferient 
ruinae. 

lehuequelu la m conal ixilgAn mo , coniim- 
Qequei pu ailen. 352. incidit in fcyllam dum 
vult vitare caribdim. 

Chucki corii ta mi enumlmobium ta mi an- 
ca , v, ta mi enumlixemom ta mi anca , quo 
jufculo es calefactus? 

Tu/queni. eft redaclum in cineres, 

To/pai. hucufque auditus eft fragor. 

Uimbi^e vela, accende candelam. 

356. CAPUT IV. 

DE TERRA. 

Melilelu Cap. Tue mapu mo. 

Quae terrffi figura eft ? rotunda eft. 

Chumq,ei ta Tue mapu ? Temvixlclei. 



«Sk ® dfr 207 

An non officiunt ejus rotunditati tot mon- 
tes tam alti? non officiunt rotunditati mon- 
tes; quippe qui verrucularum inftar fe ha- 
beant , li cum orbis magnitudine compa- 
rentur. 

Chumyechi pepi temvixlclei nielu venten sai- 
ta pu mahuida ? ta m pe%en mo vachi mahui- 
da ica , vuta Tue mapu meu , pichi peyuUen 
ica vemqelu. 

357« Q U3B orbis Terrarum magnitudo 
elt? 360 gradus, quorum quilibet quinde- 
cim milliaria germanica comprehendit, com- 
pleditur ambitus terrae 

Chemchi rumen niei T\xe mapu? cula pa- 
taca cayu mari gradu niei, moll qume gradu 
epu mari tupu nieu 

Quae Terrae profunditas ett? ejus femi- 
diameter efi leucarum mille & ducentarum. 

Chumtn devuconi ta Tue mapu ? mu 
minche mo naHatn , huaranca epu pataca tu 
pxx geign. 

358. Quaenam gignuntur a Terra? ani- 
mantes, arbores, plantae, lapides, metalla. 

Chemchi d$u %eiq>n Tue mapu meu? pu 
animal , pu mamll , pu tucun t pu lahuen , pu 
cura , pu metal cai. 

359. Terram refonare, reboare, remugi- 
re f cmtixlixn. 

Teme motus. nixyixn. 

Terrae 



2o8 



•S& $ d& 



Terra fines, hoftibus confines, aftiiapu, 
a/men v. kuechun mafiu. 

Sinus. gtott mapu. 

Mons. makuida. 

Montis praeruptum , lom. 

Collis perpetuus, kuincut. 

Afcenfus , praial , pranmaAuida 

Defcenfus, naual , na&quen makuida. 

Clivus deprefTus; Kl&eft, anca /uullf". 

VaMs, lof. 

Campus planus , apertus : pratum , lelvun, 
rulu. 

Sylva, lemu. 

Rupes, lil, tile. 

Foffa, fovea, iolo. 

Ccenofus, anfradus, lutancu. 

Angiportus, nutaf rpu. 

Terra carens aqui, co $enotu, co Qenocht 
mapu. 

Hio , dehio : terra hiat eeitu , toun. 

360. Exempla : Vudutuquei purulu, per- 
dices aucupatur, in campo perdiclbus in- 
feftandis intentus eft. 

Umautuquei pu telvun, in prato fomno 
indulget, fepultus fomno eft. 

TXami pu lemu, in fylva periit. 

Anquen mamll Qenochi lemu, nemus ca- 
rens ligno ficco. 402. 493. 494. 

360- 



361. Quomodo partiris genus omne ani- 
mantium? Trifariam partior: alia enim ter- 
reftria, alia volucria, alia denique aquati- 
lia. Chum%echi udalquebimi pu animal. Cii- 
lachi: uneleluchi miauqueign huente Tue\ epu- 
leluchi lefiqn cruf meu ; inaleluchi hueuilque 
io?i co meu. 

Animalium quaedam funt domeftica, quae- 
dam fylveftria, alia ferocia, ferpentia, am- 
phibia , infe&a Miauqueluchi pu animal meu 
huelgue manfugeigpt ; ferviquebilu ta pu che : 
caqelu pu lemu mo miauqueiyn : caqelu man- 
funolu. Qeicai pu vilu , pu amphibiu ado Tue 
meu , ado co meu mo%equelu , pu llavacha. 765. 

362. Animantes Cicures. 

Pecus, ovicha, ovifa. Aries, alca v. vuta 
ovifa. 1 2. Ovis , domo ovifa. Agnus, pichi 
alca ovifa: conue. 708. Ovis recens nata, 
hue ovicha. Agna v. ovis quae necdum con- 
cepit, ullcha ovifa. 

Aries Chilenus; melior & praeftantior 
fpecies tum propter altitudinem & proce- 
ritatem, tum etiam ob lanam, Hueque t Chi* 
li Hueque. 

363. Ovium grex, lof, quechan ovifa. 
Parere , conin nafci , %en. fugo , lalteo , 
moyun. laftare, moyuln. pafcere, utaln y 
utan ruminare, caimutun uberibus fuf- 
focare , nufcan. arietare , mullcoqcun , to- 

O pel- 



~« 1 



peltun. pefte infici , pdhuinn perire , per- 
di , namn- mori , namn, lan. pecus agere, 
huenimn. 

Curare ; cuxam alicui impendere , adhi - 
bere, quintunien (attendere). quarere, in- 
veftigare , indagare , quintun. ob oculos ha- 
bere , quintunien. Colligere , cogere , con- 
gregare, tauln, %lmn. 391. fimul efle in 
eodem loco , inauclen. difperibs , diffipa- 
tos effe, lludin. mixtos , permixtos efle , 
deipuiaun. intrare , conn. exire , tipan. 
potum prasbere , dare aquam , piitucoln, 
paftum dare , utaln , utalmen. tondere , 
quedinn. • occidere, lao,mn. excoriare, pel- 
lem detrahere , kuirun. corium , pellis, cu- 
tis , tilque , huaquin, vellus , quedin. lana, 
cal , cal ovi/a. lana folox, huentu cal 515. 
lana fuavis, domo cal 515. lana bona, cu~ 
me que cal 515. ovile, ftabulum, malal. 

Separo , fejungo , fepono , fecerno , fe- 
grego , pchaqpnn , pcha%tun. 
ftare feorfim , feparatim , pcha%n pcha$cun. 

362. Exempla: Vill anth. raquinmaWcbin 
ta ni quechan ovi/a ta ni huinca , quotidie 
hero raeo oves fuee gregis numero. 

Tcye ulmen aldiin ovi/a nielu , quine ulque- 
lai rume , ille nobilis , dives licet oves pof- 
fideat quam plurimas ,• nullam dat nec ven- 
dit. 



<$&$<£• 



211 



xxami quirxe pichi alca ovifa , quidam agnus 
non apparet , periit , mortuus , amiflus eft. 

Ovicha caman tva; tva ovifa caman $ei 9 
En opilio; hic eft upilio, paftor ovium. 

xit huirumom v x\i huirubiel mo quine al- 
ca ovifa; tobi quixie talca , dum excoriarem 
arietem, exploferunt, fragor auditus eft. 

Adcaqeprai ta che , alii fementem faciunt, 
alii metunt: alius fama, lana alius gaudet, 
Hos ego verficulos feci, tulit alter hono- 
res; lic vos non vobis fertis aratra boves; 
fic vos non vobis vellera fertis oves. 

264. Taurus , Huaca. Vacca , hauac. 
vitulus, hue huaca. bos, mangun, manfun. 
par boum, miir, tarin manfun. unum par, 
quixie mur. conjungere , copulare , mur 
knon. copulatum, conjunftum effe, miirn. 
jugum boum, cunchan. duos boves jun- 
gere , cilntaln. laqueo capere , clhuaknon. 
propellere , avehere , quechan , quechantun. 
ftimulare , pungere , ri%liin. pafcere', pa- 
ftum fumere, utan. pafcere, paftum prae- 
bere , utaln , utifciin, aufugere , fe ab- 
fcondere, fylvas quaerere, rinixn. 
coitus animalium , Ulin. lac , lichi. extrahe- 
re, lichican. cornu, mta, mtaq. cornu 
iftum impingere ; cornu petere , ferire , 
mtatun. cornua truncare , detruncare , pil- 
cadn , piltann , piltanoin. occidere , laqpnn. 

O 2 ex- 



excoriare , pellem detrahere , ronhuirun. 
in fruiia concidere , fecare , chaqpxn , cha%- 
iui. pellem infixis terrae lignis extendere , 
rn.um. pellis, ttlquc. ungula, pes vaccae, 
,-*k*. armentum, quechan huaca. ftimu- 
lus, ritz.t. 

505. Exempla: Deuiu^e , muchai le/tua- 
rfmm pj.«i k*ii<a, cave ne ifte taurus te in- 
v&dat , adoriamr , cornu feriat. 
La3.r*.,Vm ta ni huaca , vaccas meas ad cse- 
•lem. ad lanienam traho, adduco. 

Lj-x^.h^a.afSti Angol v. Angol mo, 
Angolam fuit occifum vaccas. 

I *i",Vhi ta tu mlcm Che , grUVi' cutanca- 
j-x.h/ «t.-c^». ubique bos vel arat vel occi- 
ditur; ubique mUeriae , quoquo te vertas, 
onuiia plena malis 

Cakmiuabim ta n/ huaca , vaccas meas ad 
alium locum transferam. 

XitH c-ninc huaca la^mai , habeo vaccam, 
quam occidam. 

J/aniuM mifiam ta m futtaiam, bobus, 
quibus arem . careo , ejjeo , indigeo. 

Chu trtam r. chumai vacki huaca ? quciaiam, 
lazjnal , ad quid ilta vacca? ad arandum, 
ad occidendum. 

llau antunmafraimiim fa mi huirubicl 
mo qurne huaca , medio die moraris in ex- 
coriando vaccam. 



nopinel huaca tva ; vau tipamn , Taurus 
vi&us eft ifte, abfcedite. 

366. Equus, CahuaUu, cahuellu. x ad- 
miffarius , yallquechi x equulus, hue x. equus 
cantherius , entucudan x. x curfor, necul x. 
x defultorius , huitan x. veredus , tonqui- 
tu x. gradarius , tecan x. amocan x. fuccuf- 
farius, fuccuflator, fucculfor, teltol, telpolx. 
ephippiatus , pran x. mali lumbi , delicatus, 
enerchn x. proclivis ad iram, na&untu%e- 
lu x. contumacis oris , huera uun x. me- 
ticulofus , pavidus , llucan x. cefpitator,w/<?r. 
ferociter exultans , choquel x calcitfofus , 
calcitro, mancun x. cubitor, cudutun x. 
fternax , tananan x. nobilis , generofus , 
poftun x. pica , ex albo difcolor , pilintu x. 
ftella in fronte clarus, infignis, huircan x. 
furto ablatus , abaftus , hueneqpn x. qui fu- 
ratur equos, huenen x. 

367. Afferre, adducere, yen, yemen , cu- 
paln. fternere equum, ephippmm equo 
imponere , chittan , JiWan. frenum , pirina. 
ori immittere, pirinatun. ftratum v. ftra- 
gulum primum, ta vuri chanu, reliqua, cha- 
nu. fubigere, mollire, $run, $dun. fta- 
pes , etipu. corium , coracea fafcia , qua fta- 
pes ephippio jungitur , chilue. calcar li- 
gneum, in quo loco rotulae vel orbiculi, 
ferrum acutum pro ftimulo eft, mche$. in 

O 3 equum 



"4 •$*,&<» 

equum infcendere, pran. 812. in equum 
nudum , liberum , vuunn. ad incedendum 
excitare , amuln. calcaria equo admovere , 
equum ferrata calce premere , fodere , fati- 
gare ; calcaribus agitare , ftimulare , tutitn- 
cun , tuluncun. fuccuffare , telpon , telton. 
equo tollutim incedere, empeln. habenas 
adducere , contrahere , vutan. habenas re- 
mittere , laxare , munaln. equo firmiter in- 
harere ; ftapedibus uti brevioribus , equi- 
tandi peritum effe , prn , purn. dejicere , 
tanman. coxis equi vehi, mancadiaun. de- 
fcendere , defilire ex equo , de rheda , nail 
patt, -tecanaun. equum mutare, huelupran. 
ephippium detrahere , entujitian. tergum 
aqua abluere , cuckavurin. pafcere, utaln. 
aquam ad bibendum dare , piitiico/n, funem 
collo alligare , uqueln. equum alligatum 
alio mutare , huichauln. folvere , munain , 
entutarinn. folvi , naltun. folutum effe , 
leicitmclen. ad ftabulum deducere , elmetun. 
curam illius alicui delegare , demandare , 
commendare , elvaln. pilos emittere , re- 
novare , nuflutun, hinnire , c,aia,aiciw. 

venter ex nimio potu fonat , culcitl$ei pta. 
equum faltare , pivarcun. fatigari , cu/n , 
tatnn. volutari , curencan. prurigo , pruri- 
tus , arc/lin, juba? , $ura , roncal. funis , 
capiftrum , mau, gxex , numerus equorum, 
aucchan x. ftabulum , malal. foleas ferreas 
ju- 



mento affigere, ferreis foleis ungulas mu- 
nire , queUetun. folea ferrea, gueVLe. eques, 
cahuellutu, 

368. Exempla.- Pemeen m cahuellu, ito 
vifum num equis meis bene llt : oculusDo- 
mini pafcit equum : pemean. 

Patiru m cahuellu lei? num equi Patris 
adfunt? an nullus defideratur ? 

TucahueMucloen , una mecum equos col- 
lige. 

m* (mi, Pedro m") amoqueum, equus quo 
vehi foleo, quo confuetus fum. 

Prqeimi? an equo inhaeres? an nullum 
incurris ex equo cadendi periculum: non 
times, ne dejiciaris? 
praqe cahuellu, equum fcande', infcende. 

Enque meu ele\en cahueVLu, locum fubli- 
miorem , ubi infcendam , quaere, 

Nutunielen etipu, ftapedem, ne loco ce- 
dat, tantifper fuftine. 

Cume huitalen nicinta, cingulam aftringe, 
obftringe, fubftringe." 

Cultecnobiqe , laxa , relaxa , remitte non 
nihil. 

tyi ta xii ad vachi cahueViU , eft hic equus 
nec intra&atus, nec novus. 

Inei m ^hudlu tva? inche, hic equus 
ad quem pertinet? ad me. 

Hueralcaduammaquieli m cahuellu , ne 

O 4 cal- 



calcaribus propriis, raeo autem equo velu- 
ti alieno utaris. 

Quimlai e/puela vacki cahuetiu, eft ad cal- 
caria furdus; vix ea fenfu percipit. 

Quimlai pirina vacki mula , hcec mula fre- 
num nondum eft experta; ac repente taclu 
exagitatur novo. 

Pept mancadiaulaimi , hic equus fecun- 
dum fefforem non patitur. 

PracahueKuvoe no eimi, pracahueftun ta mi 
ad no, parum expeditus in equo videris, 
equos ferocitate exultantes domitoribus tra- 
de, ut his facilioribus uti poflis. Dejota- 
rum cum plures in equum fuftulifTent, vix 
ha^rere in eo fenex poterat. 

Pichi amoltu$e vachi cahuellu , equum 
hunc nonnihil ad gradiendum incita. 

Naupa%e , defcende. 

huerai ni vuri, tergum ulceratum, onere 
l&fum eft, 

Tananaui cahuettu ma , cecidit ex equo. 

Huera montui, imminenti periculo vix 
fe exemit, eripuit, fubtraxit. 

Putulcolbiqe , phthcolbi^e cakueHu , da 
equo , quam bibat , aquam. 

Mhqueltige , attrahe hmem , ne flt tam 
largus, ut equus implicetur. 

Lanman auine cahuellu, equus iriihi morte 
praepropera fublatus eft. 

CahueHu %enolu aldunmalbin ta mi pemc 
abubin, 



r 



abubin, per equum mihi non licuit, ut ci- 
tius tuo afpe&u fruerer. 

Tanmanu cahueVLu, equus me abjecit,ex- 
cuffit, proftravit. 

Tva cakueVLu mi cupamom, hoc equo es 
adve&us. 

Aretuyecupan cahueVLu, equis meritoriis 
huc adve&us fum. 

Mula humcyecupatuquilmi , noli venire in 
lnulis furto ablatis. 

Quimlabin %en cahueVLu , nefcio , quis equi 
Dominus Dt. 

Elpaian v. elmean ta m" cahuellu , equum 
meum loco linquam fuo. 

Yepuaimi cahueVLu , ibis ut equum tecum 
adducas. 

Yepumeaimi cahueVLu, abi ad equum ad- 
ducendum. 

Chem cahueVLu , quis equus , cujus coloris ? 

Colu cahueVLu cupa\en, equum badum v. 
ex badio fufcum mihi adduc. 

Epu%en cupalaimu cakuaUu, uterque una 
equos adducat. 

Quechulque ckiVLalknvbipe vacki cahueUu 
ica y omnes quinque his equis ephippium 
imponite. 

Caqei Qen te ta x\i duam , ca%ei ca che ta 
ni duamtuel, multi deliberant, fed unus de- 
cernit, aliud v. alio equus aliud v. alio do- 
minus cogitat. 

O 5 AreU 



Areltubin ta m malal cahueUu qume huen- 
tu mo , petivi ab Indo ftabulum commoda- 
tum v. utendum. 

Opun pirina , frenum cum fuis adjunctis, 
cui nihil deeit. 

369. Felis, catus, celurus, naiqui, michi. 
canis, tehua. canis fagax , vertagus, ftator, 
mirfu tehua. filentii obfervans , huancunolu. 
Atrebatius, ciime numutulu. Imperiorum 
intelligentiffimus & obfervantifflmus canis , 
quimquelu , gnettulu , inaitulu. pecuarius,cu- 
man x. excubitor, tarin x. catellus, ficki 
tehua, canis, alteriusve animalis venereus 
a%ftus , nancan x codenn. 

370. Unguis, huili. unguibus perftrin- 
gere , rutan. unguibus fcindere , laedere , 
eaupun, caulin. expefto , prseftolor , oppe- 
rior , lloftun. promptum , expeditum , pa- 
ratum effe , llpan , llpalen , lloyun. oculorum 
felineorum adinftar relucere , coyolln. la- 
trare , huancun. ploro , fleo , vagio , ejulo , 
ululo , %uman. mordeo , iinan , utiatun. 
lambo, lingo, cixllman, cMlmatun. curro, 
neculn , lefn. ringor. canes exertis dentibus 
fe mutuo petere , d§aun. buccea , buccel- 
la, bolus, meblan. in frufta comminuere, 
kuirufcun. aurem auferre, piluntun. ani- 
malia pugnare , ac de fumma rerum utrin- 
que decertare, hualon. vox qua canes in- 

citan- 



citantur , to to to ! vox qua illos cohibent , 
chuchu. eos vocandi formula , vachi vachi! 

371. Exempla. tehua miaulu huanculabui, 
ulula cum lupis cum quibus effe cupis; 
cum malo malus eris, cum perverfo per- 
verteris. 

Raquiquihitmn , laqmtehua gei, non illum 
afficiatis honore , plebeius eft / ac mifera 
egeftate laborat. 

Tehuan, in canem mutari. 

Tehua raquibin, toquibin, inftar canis il- 
lum habui. 

Amoqp huera tekua, cackuieimi cam, fa- 
ceffe & cum tui (imilibus verfare. 

UuauleJiQn, pari paffu v. velocitate cur- 
runt. 

Tototobiqe ta mi tehua , canem tuum ad 
infequendum incita. 

Tupuntubi§e veichi tehua, ejice canem 
iftum. 

372. Sus, porcus, porca, changu. AQ- 
nus, afellus, buficu. pullus afininus, pichi 
buficu, kue buficu. admiffarius, yallquechi. 
mulus , mula s 1 5. grunnio , mruln. rudo, 
qaiapin. calcitro, calces conjicere, adjice- 
re, jaculari, mancun. volutor, curencan, 
imlcaun , imlun. cauda mufcas abigere, ma- 
un t mlpuntun. 779. folvere, folutum, li- 
berum effe, mnaln, mnan. 780. ad curfum 

inci- 



220 



*%*&<& 



incitare , neculln. animal orbum , matre or- 
batum, matican. quodcunque animal la- 
ftens , conue. dens columellaris , huabun. 

373. Belluae fylveftres. 

Caprea, puyu , puudu. catus, felis fylve- 
ftris , codcod. fus fylveftris, aper , auca 
changu. guanacus, camelus non gibbofus, 
luan. vulpes, vulpecula, gr«, cfiiUa, huancu. 
vulpes major, culpeu. fimia, malchin. mus, 
deuu. mufculus, llaucha. forex, huaren* 
comadreja, quiqui. 

Chi$e eft fciuri fpecies; fed albi nigrum, 
cujus urina diu ac terribiliter foetet. 

Cornu, mta. veftigium, item calco, con- 
culco , pnon. fequi veftigium , ina pnon. 
pedibus obtero , protero , premo , pnontun 
pnoxicun. vulpem quiritare, tortorcun. 
vulpis pellis, huineu. rodere, iiQeln, ul§o- 
itun. caverna, lolpun. 

374. Exempla. Leftubin quine luan, 
guanacum curfu affecutus coepi. 

Cufe Qeprachi gru nehuen ge/ai v. nehuen 
quelai ta ni achaualtuam , fenex vulpes ca- 
piendis gallinis fit inepta. 

Cheuaimi %rii? boquimean. chumal vachi 
boqui? tariam la. inei lai? cucuem. §unuz- 
buimi m" lan? qfimabun em. chem pibui ta 
mi Q\iman? uuu! Quo vadis vulpecula? 
quaero funem. ad quid? ut ligem mortuum. 

quis 



qtiis ille mortuus ? mea Domina avia. num 
mortem ipfius flevifti? majorem in modum. 
quid dixifti igitur ? uuu, 

Ibxxm, animalia parva quadrupeda. 

Ibum coni , natus ex animali. monftrum. 
753- 

375. Ferae feu animalia ferocia. 
Leo , paqi. Tigris , nahxxel. 

UxuntMQflairume , pe§elu patui, Lupus 
in fabula. 

Mxxchai coni huera qxxe ad, qui picem tan- 
git, coinquinabitur ab ea. 

376. Serpentes, pu Vilu* 
Draco, ihuai. anguis, vilu. 

Anguis alatus, pihuichen. 804. manta, til- 
que huecubu. lacertus , palum. lacerta ma- 
jor, lahuaxie. lacerta minor, vilcun. 
equus diaboli ; lignum animatum , tagren. 
lumbricus , duUui. vermis , piru. 807. 

Se in orbem complicare , in fpiras fe con- 
volvere , fe fe in gyrum colligere , fe in or- 
bem contrahere, iuln. 
Serpo, prorepo, huigdn. 
quadrupedem ambulare, huinolciin. 

377. Amphibia. 361. 

Lutra , huHlin , coipo. teftudo, covixd, 
covixr, covr. 

Arietes, canes, equi marini, qui cum ter- 
reftribus coeunt , HuaiHepen. 

378. 



37 8. Infecta. 
Aranea , araneus , //aUm , pa]lu , iina. 
Araneola , araneolus , lalun. bufo , quirque, 
Poco. bufo major , quem credunt aquas 
confervare , armco. rana , Ui§qui. 

Varia? parvarum ranarum fpecies : ma- 
reupu antii, curcau, taultaul, coltau, colchau. 
ranunculus , colXau. timax, mutchafe. 
ricinus , ricinum , lime. locufta , chori. 
fcorpius , reculelen , tehuanque. eruca , pteu. 
formica , llepin , coUolia. tinea , cixchtQ. 
pulex , ncrum. pediculus , tiin , putar. 
lens dis , iiten. 

Pulices & pediculos expifcari , ad necem 
quaerere , dumucan , tixntun , putarn , ptarn. 

Pediculos dentibus opprimere , occidere , 
ixpin , upitun. 

fcalpo , fcabo , rucun , piiin. 

Abundare , affluere , dari copiam , uber- 
tatem , affluentiam , Qccan , ptun. 

370. Volucres. 

In quot claffes diftribuis volucres ? in no- 
vem clafles digero. 1. in aves aucupes. j. 
in pra;datrices. 3 in aves canoras. 4. in aves 
nocturnas. 5. in aves aquatiles. 6. in vora- 
ces corvini generis. 7. in menfarias & efca- 
rias. 8. in aves , qua* ad nullum ex iis or- 
dinem reduci poffunt. 9. in infe&a volucria. 

Chumtn caque pu unu*« %etq,n ? ai\&a. I. 
Tuvoe 



Tuvoe pu iinum. 2. muntuvoe pu iinm. 3. 
aiupun x. 4. ulcatun x. 5. co x. 6. iloalx. 7. 
urcunx. 8. cax. 9. leflu llavacha ica. 

380. Aves aucupes. Tuvoe pu un#/. 
Aquila major , callquin , calquin aquila mi- 
nor, namcu. vultur, manque. accipiter, 
peucu, falco , clilque. 

381. Aves praedatrices. muntuvoe x. 
Milvus , milvius , taru. corvus , yecu. 
ardea , ardeola , tla , t\illa , piUu. 

Caicaien, cadcaren, pifcatur cancros. 

Cxdcatun, alitur pifcibus. 

Piden; pifen. cancros fub aqua venatur. 

382. Aves no&urnae. aihpun x. 
Noftua, ni&icorax, yarquen. bubo, nuco, 
nucu. vefpertilio, pinique. 

383. Aves ofcines feu canorae, ulcatun. 
Lufcinia, philomela, cholom. 

Pfittacus minor , tcau , tticao. 

Pfittacus major, yahuilma. calandra, huil- 

qui afio , pequen. 

Riu,Jiu, carduelis, acanthis. 

Tenca. 

Diuca. 

384. Aves aquatiles , co unm. 

Anas, huala, cii/vu. anfer, caye, uriuU 
caucau. cauUe. 

385. 



224 



385. Aves voraces, iircun iinm. 
Struthio , ftruthio camelus , cheuque , kuan- 
que, ciconia, canquen , ptViu. quelui, 

Carnem crudam vorare , ilotun. 

386. Aves efcariae , iloal iinm, 
Gallina, achauall , achahual , achaval, 
Xglocitans, llpanx. Gallus , alca achahual. 12. 
capo , entucudan x perdix , viidu. colum- 
bus, columba fylveftris, conu. turtur, ciill~ 
po , maicono. turdus, creu. 

387. Aves indolis ab aliis diverfae , ca x, 
Hirundo , pUmaiquen, picus , rere, 
Pigda. 804. raqui. taye. dtMe tecul. 
taltal, ptiu. chedquen. lloica. 869. tiuque. 
chUi. tureu. udco. camtu. meru. 777. 
ckucau. udud. idm. 

389, Infefta volucria. lefiu llavacaa. 
Apes , apis , duQin. mel apum , misqui 
duWm. cicada , diUe. crabro , oeftrum , 
colhuachu. culex , yali. formica , llepin , 
colloUa. vefpa, mlpixn. afilus , /1»«', coli-. 
coli 809. mufca , plu , yali. 

Mufcas abigere, maun. 

389. Avis partes & membra, 
Avicula nondum pennis ad volandum in- 
ftru&a , collma. 

Plumula, pichun. plumo, plumefco pichunn. 
Penna . 



Penna , Ipi. crifta , criftula , reriim , quelix. 
Roftrum, uUan. Ingluvies, qxxxio. ala, 
mixpu. Ventriculus, rcixl, rcL Stomachus, 
torem. Uropygium, huente lli. 767. Cau- 
da , clen. dorli , &c. plumarius ami&us , 
caniu. crifta galeae , pilei : jubae , perquin. 

390. Roftrum aperire , uYian , uWaln. 
Pipio , pispisn. 

Cano , canto , cantito ; modulor , cantus 
edere , fiuidere , ixlcatun. Salto , lcfcixn. 

Volo as, lefn. 760. 

Avem alas in aere jam attollere , jam de- 
primere; jam iftic mox illic inclinare, lubun. 

Alas batuere, mpun. 

Avem omni velocitate ex fublimi aere 
humum ad capiendam praedam petere, utuvn. 

Implumem fieri, ilamcixn, pichun. 

Pedibus fcalpere, excavare terram, ungni- 
bus circumcirca fcalpurire v. fcalpturire , 
queipun. Roftro ferire , pitoncixn. 

Nidus , dane. nidifico , nidum facere , 
fingere, conftruere, danetun. 

Glocitare, ilpann. 

Ovum, curam. 713. 474. colligere, qjimn. 

Ova incubare, ova incubando fovere, 
chaun: chaumn. 

- Difpergere frumentum, furfur, & cibum 
gallinis . effundere , pachiixn, 

Perdices perfequi, infequi, aucupari, mallan. 
773. p A u- 



Aucupor ; aves vifco decipere , cantu ad 
retia & laqueos allicere , unixmtun. 
Vifcus, htiu, iitui. 

391. Exempla. curam tara, milvi ova. 

Pichi achanuall ta itf namn mo, venten 
ladculuabuam , non tam cito fapiunt nec lu- 
gent Phryges. 

o^ulnumeXaen v. nuflumelan curam, colli- 
ge mihi ova. 

Quine mur curam iom cfuaeimi, praeterea 
dabo tibi par ovorum. 

Vau mlei quine uxm , chancu, &"c. laumal, 
hic habetur avis , fus &c vellendus , degla- 
brandus : cui oporteat pilos, plumas evellere. 
474. 475- 476. 

392. Pifces. pu ChaWua. 
Cetus, cete, piftrix., balena major, yene. 
Balena minor, icol, onoimi. Lupus mari- 
nus , lame , urm. Rhombus , cudua. 
Trutta, lipm, lipa.%. Sardinia, quickai. 
Corbina yatehue. Pifcis-Rex , malche. 
Mullus, lubur, lubr. folea, lingulaca, picur. 
Lucius, vorotehua. 687. 

Cumarca , peladilla. piruli. cauquc. 

Utempe , lifa. Pila ptla , parva corbina. 

393. Cubull, la/quentu. 758. omne co- 
meftibile , quod prehenditur in mari, 

Lucue, cochayuyo, herbse marinse, bonse, 
comeftibiles. Pettu 



PeKu, 800. piur, macha, locos, conchae 
marinae. 

uni, daullu, nape, llamu, coinau, cancri 
marini. yupe , echinus , herinaceus marinus. 

394. Pifcis membra. 
Branchiae , llumpapl , cuti cuti 399. fqua- 
ma, luli, HuL fpina, voro chaYiua. 

395. No , nato , hueyuln. 

Immergo, demergo, fubmergo: merge- 
re fe in aquam, dimuln 

Pifcor, expifcor, challuatun. 

Hamo pifces capere, prehendere, trahe- 
re, cMntun. 

Rete, fagena, nehuen. Retia mittere, 
tendere , nehuentun. 

Rete ex cannis confe&um, lloVLe. 

Hamus , chcu. efca , iini ( cancer , quod 
eo ordinarie utantur. ) 

Canna pifces trajicere , transfigere , trans» 
verberare, rinciin. 

Pifcari in mari , lafquenn , lafquentun. 

Filum inferere, huilpan. 

Filo pifcium, oftrearum, &c. lineam du- 
cere , mahueutun. 

Conchae quibus fibi pilos barbae radici- 
tus extrahunt, dollm. 

Locus vel foramen ubi cancer delitefcit, 
lolo unu 

P 2 39 6 * 



228 



396. Exempla. lod cumei (a iu ilomom , 
ta xii ichaUuamom , melius mihi eft camem 
quam pifces comediffe. 

Quine challua doi vutalu ta ni petu xii ru- 
tu mo, tu$ci ta ni peni mo , eulahue mo all- 
cjin , audivi ante tres dies a fratre meo ca- 
ptum effe pifcera, majorem fratris mei ba- 
culo. 

Huerculvalpai ta w peni v. ta tu peni mo 
quine cudua , fratri fuo rhombum huc raifit. 

niUamiirmalchevaln Liencura mo v. niUa- 
mUrmalchebin Liencura , mifi petitum a Li- 
encura par pifcium, quos Hifpani pifcium 
Reges nominant. 

QtWacan quine yafehue pichin chadi mo, 
pauco fale corbinam emi. 

Huercidelvaiaeimi quine lipm , mittam tibi 
v. tibi mitti curabo truttam. 

Huerapequei ta ni moopam clintuquelu, 
qui hamo pifcatur vix aut ne vix quidem, 
unde vivat , reperit. 

Liencura iod chattua tuquei Curaqueupu 
mo , Liencura plures pifces prehendit, quaia 
Curaqueupu. 

Chem tuqueam? quid pifcantur? lubram, 
yatehuam , pifcantur mullos , corbinas. 



397. Arbores, 
Quomodo diftribuis arbores? 
res felices feu fruftiferas, 2. il 



1. In arbo- 
non frufti- 

feras 



feras feu infelices. 3, in arbufta feu frutices, 
Chumtn §ei pu mamll? cula, bun mamll , 
remamll , /*irA* mamlL 

398 Arbores fru&iferae. £«» mamll. 

Avellana, g<?£u#, Pinus, pehuen. Nux 
pinea , $llz'/?ui. Nucleus pineus , gHiit , 
g&lliu. Prunus, fitftw. 

Molle, arbor ex cujus fruftu potum con- 
ficiunt. 

Queuli, arbor fru&ificans. Ritu, arbor 
flores proferens. Clon, arbor dans maque, 
germanice ItTorbem. 

Pna, glans. neghue, roboris fruftus, 

396. Arbores non fructiferae. remamll. 
Quercus , peWin Glans , pna. Robur , co- 
yam , coyue. Laurus , tihue. Cupreffus , 
len. Alnus, lahual. Populus, teiUe. Spi- 
nus , cafen. Cinnamomum , boiile , cohue , 
rehue. Myrtus, co\\u mamll. 

400. Li%e. temu. pe%u. huayu. 
patagua. maiten, mautun. puta. chanar. 
iaq. reuli , ruili. ciillai. 716. luma. 764. 
mclai, 776. plu. SlO. 

401. Arbufta. pichi mamll. 
Rhamnus , rubus , Chacai, huayun. Spi- 
na , rita. genifta , mucqui. vifcum , puuya. 
rufcus , ^A^u^n. roboris virgulta , hua&e. 
frutex, rutan. 

P 3 402. 



23« •&,&<&• 

402. Carex, ranql, iome, vatu. Arundo, 
calamus, canna, coleu, r%i, ru%i, rug/. 

Juncus , rme, caulis , ulo. nalca , pao,c. 

Boqui, copin , couit, npu , pilbu , plai ', uvir, 
nomina herbarum quae lnftar polipodii ar- 
bores fubeunt , iisque adhserent , & quibus 
utuntur funium loco. Harum herbarum 
volumen. tencul, v. g tencul ioqui, &c. 

Palea , cuna , rto , lin , pinu. 

403. Partes arboris. 
R_adix, volil, mtiUin. pullus, Aueflon, call- 
Aue. truncus, iinco, 855. cortex, /aJma, 
lucun , choWov , ien mamlt. 
Lignum , mamll. ramus , rou. duramen- 
tum , «uufa mamll. frons dis , folium, tapl. 
830. Ligna licca ad ignem comparata, an- 
quen mamll. affula ae , fcidia orum , dimul- 
co , duWiv , dil/. julus , nucamentum, canun. 
arboretum , arbultum , locus arboribus con- 
Ctus , lemuntu. Sylva , lemu. Locus jun- 
cis, fcirpis plenus , rmentu. 212. arbor 
frondofa , alihuen. arbor proftrata , tan , 
tantu. 

Arbor transverfa aut dejefta , ut viam im- 
pediat atque aditum occludat , tantcu , tan- 
tuntcu. 225. 

Omne lignum incorruptibile ; vel cor 
ejusdem ac matrix., mliell. 

Ligni feu arboris medulla, cor, matrix, 
que mamlt. Ar- 




Arboris feu ligni nodi , centrum , qc 
mamll, chuchin. 399 

Lignum vel arbor cava, lun. 

Fungus , quales annofa quercus vel ro- 
bur producit, cal%al. 

Internodium , pilco. internodio uti e. g. 
ad bibendum , pilcotun. 

Primi fruftus , huema bun. 
Nux. , cochor. nucleus , htar. caro , bnjbun. 
petiolus, pediculus, utin. cutis, lucun, ta- 
hua. fecuris , cachaX. 

404. Planto, fero, confero, anumn, Ai- 
culn, arbores , anixmmamlln. 

Radicem agere, capere, comprehendere, 
voliln. 

Crefco, incrementum capere, temn, ixvn. 

Germino, pullulo, fru&ico, rotun, peun, 
rotuipeun. 

Maturor , maturefco , mitefco , bunn , 
bnn, tcun, abun. 

Lego , colligo , carpo , decerpo , tun , nun. 

Difperfa colligere, dimin, dimitun. 

Quatio , concutio , decutio , excutio , mu- 
toun , Qeibun. 

Demitto, nuvun, nacilmn. 

Attingo, contingo, din, ditum. 
Veho, inveho, importo, accumulo, huirxamn. 
Contero, contundo, comminuo, taman. 
Putamen auferre, ifcun. 

P 4 Suave 



Suave ad euinim , guftatu jucundum , 
gratifGmi (aporis cibus , fapidus , dcum , 
cumentun. 405. 

Pene , fere . prope , propemodum , vix 
non attingere . afeln. 

Flecto , inflecto , zfun. flecti , inflectt , 
etajreitn , zlliin. 

Puto , ainputo , catun. 

Scapum a botro divellere , ramum ex ar- 
bore detruncare , pilcadn , filtann. 

Cum ftrepitu divelli , $a$archn. 

Scmdere , findere ligna , rian , riatun. 

Rado , radula deterere , mumixln. 

Radicitus abfcindo , refeco , amputo , 
cufoentun 

Mutilo , detrunco , truncara arborem red- 
dere , pilfann , pilcadn. 

Frango , infringo , confringo , cjain. 
Ligna findere , in frufta , affulas , fchi- 
diaque comminuere , dlltbn, 

Pondus attollere , in altum tollere , leva- 
re , fublevare , lemn , lemtitnien. 

Ligna intercidere , in frufta concidere , 
fecare , cmpun, 

Lignorum ac foliorum ftrepitus , fragor, 
Qtifrim, 

Lignor, lignatum petere, lignatum ire, 
mamlln. 

Fuftem alicui impingere , fuftibus ali- 
quem ceedere , percutere , debilitare , mam- 
ll/un. Ra- 



t 



*%» ® d8? 2 33 

Ramos colligere , ramis ornare , tegere , 
frondibus velare, inumbrare, routun. 

Cafa ex ramis ad tempus confe&a, um- 
braculum ex frondibus conftru&um, routu. 

Convolvere linteum, membranam, uUon. 
[ Funes colligere, tnciiln. 

Traho, rapto, pedibus ab hofte traharis, 
vitamque raptus finias, huiqdn. 

Aufugere, fylvas petere, latebras quae- 
rere, rinixn. 

Palea laedi, fcindi, gueyun. 

Denfum, fpiflum, cendenfum effe, teWan, 
deUan. 

Haereo , adhaereo , inhaereo , pnarciin , 
pnarn, pnadn, pnadcixn. 

Cavum , inane , vacuum , pilol. 804. plul. 
fic effe, pluln. 

Obliquus, tortuofus, deflexus, tviil, fic 
effe, tuvd/clen. 

In frufta concifum efle , pilquern. 

Repullulo, repullulafco , regermino. item, 
cutim contrahi , popofn , popofcun. 

Revirefcere, hualixn. 

405. Exempla. Cixme buni mangana tva, 
malus haec quam onufta eft malis ! 

Chem mangana tvei ? malum hoc num 
eft dulce, an acidum? 

IlHed , dulce, fugax, cito corrumpendum, 

Vute , durum, fed diuturnum, quodque 
tempore mitefcit. 

Cochii, 



'34 -Sa & d& 

Cochii , fapidurn , fuave ad guftum. 

Cotui, eft acidum, fubacidum. 

Chmentubimi ? ciimentuetieu , num fapit 
tibi? fuavis eft mihi cibus ifte ac perjucun- 
dus , magnam ex eo voluptatem percipio , 
hujus cibi fapor gratiflimus mihi eft. 

Viirei, guftatu amarum , acerbum eft , 
ineft acrimonia , acor , acerbitas : femicru- 
dum eft. mtui, eft acidum. 

CochuQei , mi/qui q,ei, eft gratiiumi fapo- 
ris, mellita edulia, eft faccaro conditum. 

V&ri coyam v, coyam mo , poft , retro 
quercum. 

Huelu hucluknobiq,e vachi r§i, femper ali- 
quid inter has arundines interjice, interpo- 
ne , interftingue : aliud cum alio permuta , 
illas interjectim , interftinclim pone, colloca. 

Ddmiqfi vachi tome , hos caricis manipu- 
los alterum alteri proximum vicinumque 
liga. 

CupaleKeimi guUVa piwones piel , aflfero tibi 
nucleos pineos, quos Hifpani pinones vocant, 

Uia Ma ta ni miillin cupamom quimbin va- 
chi d$u , heri primum haec res mihi a capi- 
te ad calcem innotuit. 

Elmeaimi cachal ta Xtt catumamllmeal mo, 
porta , pone , linque fecurim , ubi hgnatum 
ibo. 

Dimulcomeqe , abi lecVum v. colleclum 
affulas, fchidia. 

Kdau- 



Kdauiuye, agedum, age ds, manus ad 
opus , ad laborem. 

Tubiq/e ca veichi cachal , age , ftrenue hanc 
fecurim arripe. 

Lemlaiabimi vachi mamll? lemlaian em, 
num ligno huic fublevando par es ? non 
fum, fum impar. 

Catumamllmean , ibo lignatum. 

Chaqfuei huenu , hoc lignum v. haec ar- 
bor fuperius in brachia dividitur. 

Chem mo , chem equ rputubimi vachi mamll? 
cachal mo v. eQu, maichuhue mo e%u, quo 
inftrumento form&fti hoc lignum? fecuri. 

Quine nixn? quantum pugnus capit. 

Qumeknoam , colligunt , accumulant. 

Inche ta ra" mtoubium v. ra' mtoun v. ra" 
mto\ibiel mo pna; eimn umautxxqueimn , dum 
ego glandibus decutiendis invigilo ; vos 
fomno indulgetis. 

406 Plantae. Tucun , lahuen. 

Quotuplex plantarum feu herbarum ge- 
nus recenfes? quatruplex. 1. frumenta & 
legumina. 2. Hortenfes. 3. Medicae quas 
vocant fimplicia. 4, Agreftes. 

Chumtn $ei tucun? meli. I. cachilla 2. 
Huerta lahuen. 3. ampin lahuen. 4. cachu 
v. relahuen. 

407. Frumenta. Tucun. 
Triticum , triticeum frumentum , cachilla 
cachiHahua, cachitiwa. 



*3<S <S& @ t» 

Siligo , «wg« , ftw. Hordeum , cahuc- 
11« /«/«. Lini femen , linchu. 

Maicium , granum Turcicum , frumen- 
tum Indicum , kua , aua. 

Maicium nigrum , cusum , prhua. 

Rubrum , qucWu hua. Verficolor , pifi- 
ma , mallehtia. albo - nigrum , callquintu. 
foliis fpoliatum , llud v. llodhua. 

Quinua , dahue. 

Madi, femen ex quo oleum cibarium ex- 
primunt , excoquunt. 

408. Legumina. 
Ervum , alvida. Faba , aval. Pifum , 
garvatifu. Phafeolus, deo,l, cului. Lens tis, 
llantir, lantu. 

409. Herba? hortenfes. 

Fraga , qucWuen. Cucurbita , cupau, 
huada 735. penca. Blitum , mucu , mcur. 
Chupones, nhyu. Achira, polte. Achium, 
piper Hifpanum, tapi. 836. Rapa, napus, 
napur. Radix raparum , coyocho. Raparum 
caules, <z,don. Allium , achur. mala ter- 
reftria, papae, ^nii. filveftria, alhue /<mii, 
laha, mal\a. Sicca, ibl. Gelu conftri&a, 
chid. putrida , viina ponu. 688. 

Ad fementem , lloncotu. ponit , <Erbdpf«(, 
£artufl«n. 

410. Simpllcia. ampin lahuen. 
Apium , panul. plantago , hueque pilun. 

Po- 



Polipodium, pnal, mamll vilcun. Papa- 
ver , umaulahuen. Verbena alba , cu\la vu- 
dii. Mentha, ilvahuen. Centauria minor, 
cachanlahuen. acetofa, cuUe 711. Taba- 
cum , ptm , ptem. Tabaci petioli , voroptm. 

Culen y tapilahuen. llalli antu cha&el 
cha&el. concll. pa$i namun , namun v pnoi 
paqi. mulul. namculahuen. loiquilahuen. 
llaye; mllco. hualilahuen huentai. nillhue, 
ckollcho. Ibu, Ibo. alhue lahuen. miitun. 
npdnpd. hualtata. lum. cixnchamalin. 
palqui. huilmo. clenclen. lanco. meru- 
lahuen. pichoa. melico. relbun. paco. 
plpl. vilulahuen. pircullahuen. kilioi kifloi. 
palqnin. clcl. tavoe. 

411. Machiorum medicantium cantiun- 
culae feu §eicurehuen pu machi ta ni ixL 

i. 

QuintuUahuenUau. 
ni pellabium 
melico llahuen 
pii ni giiman. 
Quintulican em ! 

Va ni mlen 

Neyulican 

ta ni peam 

huilquilahuen em. 
Biirenie— ta— en 
LLanciiilican em 

elu- 



t 

'I 

t 



2 38 •*&$<#• 

elu - ga - en huillquillahuen 
ta m' mo-ga- §eam em. 

Ibo quaefitum herbas , 
ut illas inveniam, 
dico flens 

O chare Quintulican 
monitra mihi herbam melico! 

Ecce hic 

O Neyulican 

herbam optimam huilquilaYiuen , 

ut illam videam, legamque. 
Sane mei mifericordia ta&us, motus es, 
O LLandxilican chariflime. 
mihi dedifti herbam HuilquHldhuen , 
ut ad longam feneftutem perveniam. 

2. 
Epui ta ni duam 
ta lahuen gealu, 
vemgepraquilmi 
Neimlican. 

Epu duamquilmi 

ta iu lahuen 

tullahuenmean 

ta pehuen mahuida. 
Habiturus herbas 

pendet animo expe&atione eventus: 
fed tu 6 NeHMican 
ita ne feceris. 

Noli elfe incertus, fufpenfus, anceps. 

fuper 




fuper noftras herbas! 

ibo lefturus herbas 

in monte ubi eft pinetum. 

3- 
Huiri huirtuqfin 

ta ni levial 

pu meullen, 

ta rumean 

meuWen tipalaian. 

Sum un&us perunftusque 

ad volandum 

intra ventorum turbinem. 

omnia fuperabo, transgrediar, tranfcendam. 

quin ex turbine egrediar. 

4« 
Quintu HuecubuWan , 
calcunmaHuecubuUan ! 

Huecubum quaeram, inveftigabo, 
Huecubum meis carminibus inftigabo. 

412 Agreftes herbae. Relabuen* 

Fraga, Uahuen. Culta, queUuen. 
Carduus, nalca. Urtica, curu Gramen, 
coiron, $htan. 733. Sagmen, chepica. 
Paftus , pabulum , cachu, Lolium, culven. 

Adchupalla , dixdto , dto , dcho. 

Melofa , broquin , madi villcun. 

Theatina, avenae limilis, biri. 

Relbun, cocoUe. 

Rarin 









\ 



I 

«'! 



. 



1 



til 



1! 



i 



I 



! 



I 
li 



1i n. 



ftw 



: 



l 



1 W ' ! < 



fe ■ 

tr'Hi 



?: 



fttoir 

I 



;4# ). 



ai».i.i 




240 



«$& 



<& 



Rarin, dadin. 
Panque. 

R$atu, d^atu, dQachu 
mol. 

nocka , ex qua funes corbesque conficiunt. 
Chaura. 

Fungi comeftibiles , piiucho , pixuto, putcho. 
Fungi non comeftibiles , pque , raurau , 
retu alhue , ptauquilquil. 
Gleba, quepe. 

413. Terram profcindere , uneltun, catu- 
tun, maipun. 

Agrum colere, audn. 

Arvum, vervaftum, tuculhue, hualhue. 

Agrum fementi praeparare , uneltun. 

Arare, aratro terram fubigere, profcin- 
dere, fulcum imprimere, quetan. 

Terra arata, quetan, lumatun. 764. 
Stercus, fimum per agrum fpargere: 
ftercorare, fimo terram faturare, foecunda- 
re , agrum oblimare , fimo pinguiorem red- 
dere, efficere, vunaltun. fimus, vunaltu. 

Fodere, effodere, rQan. 825. 

Sulco, liro, fulcum imprimo, diWun. 

Sulcus, dillu. 

Porca, lira, fcamnum, rehuiix. 

Semino , fero , fementem facere , tcun , 
tixcun. 

Semina terrse fpargere,- $ann. 

Caveis 



Caveis feu foffulis mandare , audn , $dufn. 
Semina terrae mandare reli&o femper unius 
paflus intervallo, tecatun. 

Lignum in acumen extenuatum , pal, 
piUohue. 

Ligno terram ad ferendum fodere, audn, 
%dufn. fic fata, aud, Qdhf. 

DilBpo, difpergo, huidn. 

Pugno fpargere, unitis digitis & in pu- 
gnum colle&is, compreflis difpergere, pa- 
taucun. 

Maicium , granum Turcicum , hua. 

Maicii fpica , vochen. 

Ariftae , perquinhua. Gluma , dcon , mcorx, 

Folium , lolcanhua. manipulus , utixn. 

Spica trkici, hordei', lonco. ariftae, timu 

Manipulus tritici , hordei , pnad, 

Foliis privare, fpoliare, glorn. 

Maicium foliis orbatum, pnvatoimMudhua. 

Spicarum grana excludere , exfolvere , 
exterere, hueiQon. 

Phafeolos folliculis eximere , doccayun. 

Folliculi, capi. 

Nuces frangere, enucleare, nucleum e 
putamine extrahere , dollcun. 

Acus eris , maimai. 

Triticum purgare, expurgare, maimaitun. 

Crefcere , adolefcere , augefcere , incre- 
mentum fumere, punculn. 

Maturor, maturefco, chillquin, rnquenn. 

Q Fer- 



2 4 2 



Fertilis , fcecundus , ferax , uber , mon. 

Luxuriare agros prse ubertate & frugum 
copia , agrorum feracitas luxuria laborat , 
luxuriofa eft , luxuriat carduis & fpinis in- 
cultus ager, louloun. 

Agrorum fruftus in fpe pruina decoxit, 
vinearum gemms frigore obriguerunt , 
uredine exaruerunt, pilintun, pilinman, noa,in, 

Segetes fterni, lam. 759. 

In fpongia? morem turgefcere , intume- 
fcere, denupran. 

Terra aratro fubigenda, quepun. 

Ad fata vifenda fpaciari , a,avuln, 

Aves avertere , abigere , g,ahuin. 

Abigere, avertere pecus, lepmn.. 

Protero , obtero , pefundo , concuko , 
a,intan. 

Apertus , reclufus , huecharn. 

Meffis , fruftuum perceptio , coqi. 

Tero , trituro , atumn. 

Grana ex fpicis in area excutere virga, 
baculo, tribulo , miitancxm: faltando, nuin, 
inde nuin prun. 692. 793. 

Tero , molo , medc&n , quechn. 

Premo , comprimo , gxxrinn. 

Semen , iitar, 

Ager demeflus, reftibilis, vichen. 

Mala terreftria terra mandare , relun. 

Ejusmodi fata , retu ponu. 

Terra condere , tegere , obruere , dapiln , 
iviiin. Erum- 



Erumpo, choiiin. 

Malorum terreftrium radix , chcheu. 

Fructuum reliquias legere, vindemiolam 
repetere, dinivn f dirxivtun. 

Caules emittere, producere, ullvhn. 

Evello, extirpo, radicitus eruere, con- 
vellere, excindere, Qedun, qeduntun. 

Seminarium, llecum. Seminarium infti- 
tuere , lleoimn. 

Incile , aquse derivatio , yaima , catixpuixllu 
illam fodere , effodere , yaiman , catupuullin* 

Seps, feptum, feptimentum, malaL 

Lignis transverfis fepere, munire, cu> 
cumdare, cuntomalaln. 

Foramen, huetod. 

Obdureo, obdurefco, alpen. 

Hio, dehio, terra hiat aeftu, toun. 

414. Exempla. §eno pox& ! O quanta 
malorum terreftrium multitudo / 

Villtueneu ta m ponu chori , a malis ter- 
reftribus locufta me abfolvit. 

Cumei tucun tva, fcecundae laetaeque fe- 
getes, feges fpicis uberibus & crebris. 

Munarquei ta ni tcun , feges mea eft talis 
qualis, qualis qualis. 

Loncoij feges in fpicam vergit, ex vagi- 
nis erumpit. 

Queta$eprai ta ni mapu , ager meus ara- 
tro fubaftus eft quidem, at fementem face- 
re non potui. 

Q 2 TU 



2*4 



^SdS* 



mi ufi^hnC^ m: . r. iu" IUuahum, v. ileua~ 
fatcl m-xr, ■M.'«', tempore qoo femen co- 
nabatar erumpeTe . pluria non decidit. 

^jt.Ti^ /u» mjpn nic-t quctaiat , pars agri 
mihi reitat ararro proftindenda. 

HuY.iwtabiitmi ia mi tcan , agrum tuum 
fepto cinge. muni. circumda. 

CatacMicIcxm r. cozituclcvn , adjuva me 
in colligenda meffe. 

J/au ttpantu , annus fertilis , ferax , fce- 
candus. 

Ta/ma , cha/ma , cha/ma tipantu , anni 
fuperioris reliquia? , quse ex anno anteceden- 
te fuperant. fuperfunt. 834. 

■jt/ui cachu , pafcua revirefcunt. 

LLciiprai vacht cachu , fua fponte . fuapte 
ingenio ha«: herba nata, orta eft. 

Slurquelvalbin ta ni dahue , Quinuam 
meam in farinam toftam conteri curavi. 

jJ/i quclluen tual mo , cptatitxx cupatuaimi, 
ad colligenda, legenda fraga polt folis oc- 
cafum venies , redibis. 

Pu quellxun mo /i'u quelluen iodeiunei, in- 
ter fraga, qua: alba funt pneftant. 

Pichin ptm duamtuaeneu , parum tabaci 
D placet. 

Ptm eluaeimi pibi, promiDt mihi tabacum, 
Nicotianam. 

%etulai ptem , tabaci nihil fuperelt . 

Pen meu , ptemtuquen , quando mihi U- 
bera- 



beraliter offertur, pulvifculum patula nare 
exforbeo, vel etiam exulii in concha folii 
fiimum per fiftulam afflatu attraho , & in 05 
exceptum emitto. 

415. Flores. ratii ica. 

Lilium, tucbil tucvd . tapdtapd. 

jRimu, flos crocei coloris, deliciae perdi» 
cum. 

Cocll, flos quo colorem flavum conficiunt. 

Quelulahuen , unde color ruber ac fangui- 
neus emanat, exprimitur. 

HuadalaYiuen. Chaud chaud. q>il. 

416, Floreo, florefco, ra&xin, railxxhuenn. 

Oleo, redoleo, fuboleo, odorem emit- 
tere, numutun. 

Marcefco, languefco, tonn, tenvn,pexm> 
penhn , pexihtun. 

Flores decidere , llancixtun. 

417. Colores. 
Albus, candidus color, UU. 763. caeru- 
leus , cyaneus , caffii. 693. cceleftis , paine. 
viridis, prafineus, carh. citrius, rupica- 
prinus , croceus , flavus , luteus , chod 701. 
rubens, puniceus, coccineus, purpureus, 
ruber, quelh. 819. carmefmus, cum, cum* 
quefa. niger, ater, curb. 713. fulvus, ca- 
ftaneus, ex cinereo nigricans, colii. mar- 
garitarius, cinereus ex albo, cxxico. color 

Q 3 ferru- 



ferrugineus, mofchi color, cofit cari. 
atrum dilutius , alltu curi\. glaucus , cal- 

41 3. Unius coloris, aume adcan. 

Yarii coloris, topan, topapalen. 

Album eiTe , /iun. dealbo , album colo- 
rem alicui rei inducere , album aliquid face- 
re. reddere, iiuin. 

Candeo , candico , folis radios aquam 
iHiiiVrare . flumen a fole collucere , albefce- 
re. vibrare. pijnn, piancim 

Mico . niteo . fultreo , refulgeo , llm llmn. 

Reluceo . reniteo , refplendeo, alun , alon. 
Xitidurn . fplendidum , fplendefcens , re- 
tul^ens e.Te . ,'i. 'tn , Hircnc/tn , fiijlufn. 764. 
Pertecidcta. pellucidum efle, cii/inciin. 
Diaphaaum. cijtjncUn. 
Res viiAphana, peripicua, cuicai. 
Tin^o . inacio . imbuere colore lanam , 

l;:v.ura. coZoris infeoio, p/iim. 
ft.CvJ . terra ex qua conficiunt colo- 
wr. Siv-es. . i .■*'. 41; 

l".\*/. urhie ft j-a;.'a. 417. 

A\0-*, rjuiices. ur.de rit auehx. 412.417. 

l".v.V. 5os unde ,-*.i/. 417. 

Kx*r** . f-r.^Tis urtde t \\ii carh. 

^mtK. i"-- e.: terra rubra. 

MaUo. 






MaUo, terra alba, candida. 

Robix, terra nigra. anil, glaftum. 

490. Exempla : Chem cahueMu ? quis 
equus ? cujus coloris ? 

Colii cahueUu cupaXen, adduc mihi cafta- 
neum. 

Liu §ei ta ni a%e > albus eft, nec fi albus 
aterve eft, fcio. 

Curix $ei ad mo v. ta ni ad tno , facie ni- 
ger, ater eft, crine ruber. 

Liu liu Qei, albedine albior, nive can- 
didior. 

Curix curix $ei, per intervalla maculas 
nigras habet. 

Liu, HHgecki, liUqxxechi cMpatui, ad pri- 
Ilinam albedinem rediit. 

Lif mlei, hflxx mlei, eft mundum, limpi- 
dum : caret macula , nulla maculae veftigia 
manent, fuperfunt. 

Caru charahuifla cupape , cedo femoralia 
viridis coloris. 

Quelu vuu laQmadin piquei, nodus in filo 
rubro mortem, necem annuntiat, minatur. 

Curixquieli piiauquedui curixche , fuligine 
tua non me tingas, inficias, denigres dice- 
bat , aiebat niger nigro , cacabus ollae. 

Quine ptixm, quantum fufficit uni tin- 
Aurae, fic fextans feu duae unciae glaftifuf- 
ficiunt. 

Q 4 Q^ine 



2 4» *Sfc tt dS» 

Qunw terrw tfni/ , glafti fe&tans. 

Qume patacon anii , uncia glafti. 

Anil pinmomean Patiru mo , neceffe mihi 
eft ire ad Patrem Miffionarium petitum non- 
nihil glafti v glaftum. 

Vill pu cal mo curii mtn pittiimvalai, la- 
narum nigrae nullum colorem bibunt , ni- 
ger color a nullo extinguitur. 
420. Metalla. 

Aurum, miUa. 778. Argentum , lien. 
AL& , cuprum , cumpanillhue. Ferrum , pa- 
nillhue. Stannum, titi. Plumbum, laquir. 
Pecunia, nununus, moneta, QiUacakue. 

Res familiaris, bona, facultates, fortunee, 
divitie, opes, te , cuHin. 712, 

Lucrum , pen , peel. 800. 

4.21. Aurifodina, auraria, millakue , miUa- 
tue. 

Argenti fodina, argentaria, lienkue, lientue. 

Ferrugo, me. Ferri fcoria, me panillhue. 

mufcus, mucor, percan. 

Mucefco , mucorem , rubiginem contra- 
here , mufco aut rubigine affici , mucidum 
fieri , percann. 

Au&io , notu cuiiin. aucUonem facere , 
notu eullinn. 

Effe , exiftere , dari , haberi , $en , mlen. 

Queero, inveftigo , indago, quintun. 820. 

Mea me fefellit fpes , decepit , delufit , 
fru- 



r 



fruftrata eft, de fpe conatuque depulfus fum, 
longe aliter atque fperabam , accidit , evenit, 
mnan. 780, 

Difperfa colligere, xxumitun. 
Elicio. Aurum, argentum, ferrum ex 
terrae cavernis elicere , eruere , effodere , 
exportare, entun. 724. 

Accipio, tavn. taun, taixn. 

Liquefacio, liquo, lleumn. Liquefco, li- 
quefio, liquor, lleun. 

Eligo , deligo , feligo 9 duliin. Scienter 
eiigere, oime duUin. 

Rejicio , repudio , renuncio , refpuo, 
' llainacmn. 

Eje&amentum, reje&anea, llainatu. 

Habeo, teneo, nien 789. 

Cuftodio , fervo , confervo , elcan. 

Amitto; jafturam facere, llan y llancun, 
qfun. 

Perdo: difperdere, evertere, deftruere, 
corrumpere, deformare, difflpare, profun- 
dere , llancixmn , llamculn. 

Fortunae indulgentia abuti, egregias ani- 
mi dotes perdere , corrumpere , dum fe ad 
| indigna abjicit & indecora, gnamn. 

Opera & impenfa periit, male res ver- 
tunt, gnan. 

Aliquid defiderare, requirere, cuellcueWien. 
| Rem alterius apud fe depofttam habere, 

item, rem alteri procurare, nieln. 

Q 5 Ap- 



; ■ ' 

I I 



2 50 «$fc ® & 

Apparere, jam tandem apparuit, reper- 
tum , inventum eft , pe§en , petun 

Invenio , reperio , pedan , pedantnn. 

Utor, egeo, opus eft mihi, pnen. 

Do', praebeo: largiri, donare, liberaliter 
erogare, elun. J24. 

Dare comeftibilia , llauquen, llauquetun. 

Propinare alicui , p/amn , faqinn, llaupan, 
cacAixn. 

Offerre, gratis dare , medan. 777. 

Mutuare nummos, pecuniam mutuam v. 
mutuo dare, commodare, aliquid utendum 
dare, aren, areln. 

Pecuniam mutuari , mutuam accipere, 
mutuo fumere, commodatum v. utendum 
aliquid accipere , commodatu fumere , mre- 
tun , areliun. 

Pecuniam alicui credere, argentum illius 
fidei committere , uhuemn. ita ab alio fu- 
mere, accipere, ixAuemtun. 

Dare animo petendi aequivalens, tuilin, 
tuilitun. 842. 

Faftidire aliquem, oblata refpuere, aiper- 
nari, non admittere, poeln, pueln, 

Commuto, permuto, huelutun, huelun- 
tun , Aueluntcun. 

Contraftus permutationis , cedo dabo, 
tafcun, cAafcun. 
. Rem apud fequeftrum deponere, rann, 

ranknon. 

Pecu- 



I 






Pecuniam, commodatum repetere, un<?- 
pitun. 

Rem datam poftulare , muntutun. 

Solvere, ad nummum perfolvere, in af- 
fem fatisfacere, cuUinn. 

Creditoribus fatisfacere, aes alienum fol- 
vere , aere fe alieno levare , liberare , elucuWin. 

Pignus redimere, entutun. 

Refiduum debiti, chayal, chaial. 

Mul&am v, multam debere , huerinien. 

Taxo, aeftimo, pretium mercibus prae- 
fcriptum, toquitu. 

Pacifcor , de pretio cum aliquo pacifci , 
convenire, daqueln. 

Aliquid alienare, abalienare, ixln. 

Furor, furripio, furtim aliquid avertere, 
auferre, huenen. 

Reddo, reftituo, mxxumn, uxxoltun. 

Emo , mercor , comparo , nundinor, 
qillan, qiUacan, eun 9 euntun. 

Vendo, venundo, exiln, eumn, uln. 845. 

Peto, poftulo, pofco, precor, rogo, im- 
ploro, precibus aliquid contendere, effla* 
gitare , xxillan. 

Valeo , mon. Aurum effe , miUan. 

Aurum elicere , miUantun. 

Inaurare, auro tegere, obducere, milla- 
tun. Auro vel argento includere, mudencun. 

Compedes, milla ecul. 

Ferrum , quo nota pecudi inuritur, chillca. 

Dives, 



Dives , locuples , opulentus , ulmen. ul- 
tnen Huinca , dives Hifpanus. 
Pauper , egens , inops , egenus , mendi- 

cus , cuwival. 

422. Exempla. Cheu tuui mitia tva? un- 
de iliud aurum ? 

Kdaucan tno v. kdaucamom cupai iom pen, 
v. iom cuViin pen, v. pecullinhuen , labor lu- 
crum parit , labore pecunia comparatur , 
divitise bonis artibus parantur, non tibi per 
ventos afla columba venit. 

Aldun cullin pequei chei, vemlu mai, pe- 
cunice obediunt omnia. 

Quintufaebuimi ta mi ulmenqeabuel , v. 
ta mi ulmen§eabun , opes ac divitias parare 
cogitabas. 

CuHin$etu , ulmen Qelu, divitiis afBuens, 
cui opes & fortunse funt ampliftlma? , am- 
pla res familiaris , multa & lauta fupellex. 

IJueWilelai ta m iapaa, nunquam ipQus 
crumena eft vacua, nunquam ipiius lucrum 
cefiat. 

Aiuncullinlu ulpraquei ta ttt peel , qui amat 
aliena, fua facile vendit. 

itt teata , teq,ealu , teqeal , ad meum ufum, 
v, ego illud poftidebo , Dominus illius ero. 

Chuchi mi pemom tvei, ubi illud inveni- 
fti , reperifti , offendifti. 

Auca lien , nummus adulterinus. 

Cum- 



I 

4 






Cumpanillhue vem%ei tva , videtur ex aere, 
cupro fa&um. 

Panillhue %ei tva, hoc eft ferrum, ex 
ferro confe&um. 

Tva pawillhue ta ni rialoncoam, en gla- 
dium, enfem, acinacem meum ad findenda 
capita. 

CaXahuebin ta ni parxillhue , ex ferro quod 
habebam , fcalprum fieri curavi. 

Tva ta m" iqueum, hoc eft quo me fu- 
ftento, unde vi&ito. 

Tauqe pin , t&yulmaViebi ta piuque , mu- 
nera, crede mihi, placant hominesque De- 
osque. 

Tva, accipe. 

Chem elubimi? chem no elubin, chem elu- 
labin rume , quid illi dedifti? nihil. 

Inche n* nien mo aidhn cuHin , cum multa * 
mihi (it res familiaris, multa fupellex. 

Eimi nienman quine cahueUu, tu habes, 
detines unum equum meum v. equum mi- 
hi debes. 

Nien ca, ita profe&o, teneo certe. 

Elual, elu%eal tva, hoc eft dandum, lar- 
giendum, liberaliter erogandum. 

Mi eluqeabuel, quod tibi dandum fuiffet. 

Cofque eluoplu v. etu%eel, panis datus. 

Chaichi elueiu, jam pridem illud ipfl fuit 
datum. 

Quine cofque elulaeiu rume , ne unus panis 
quidem ilk datus fuit. Elu- 



*54 "%*&<» 

Elubi , elutulaeiu ula , v. elueiu , elutuiabi 
ula , femel illi dedit , & non amplius. 

Co/aue elugueam pu cunuval, panem dant 
pauperibus. 

Qelai ta tni elu%eam V. elu^eal ; tutelpalat~ 
mi v. tenpalaimi, fero venifti, fero venien- 
tibus o(fa, nihil quod tibi detur, fupereft. 

Quine amomariaueum eluaeneu v. eluechi 
mo , pibin , petii ab ipfo Rofarium , coro- 
nam piacularem B. V. M. 

Qutne rume llanca uli, unam tantum de- 
dit vitriorum filo infertorum lineam. 

ni elun , cumelen , quando dono do , funi 
jucundus , eft fignum me effe jucundum. 

Aldunmaauilmi ta mi etuQeal mo, quae 
offeruntur arripienda, non differenda. 

m' elubiet eluabin , dabo quando potero. 

Chaichi ni elumobium veichi cdhneWu. , jam 
dudum equum iftum illi dedi. 

Inche eluquebin cahueUu ta Pedro , v, elu- 
bilu cahueMu ta Pedro inehe, ego fum, qui 
Petro equum dedit. 

Inche ebin eimi mo , ego dedi pro te. 

Mi eluabin , quod tibi debeo. 

CuWin ta ni eluyeatu v. etuqeam, ut de- 
bitum illi folvatur. 

Elugelan ia m chaumalQeal , refiduum 
debiti mihi non eft folutum. NB. aharum 
rerum reliquise vocantur : mtnhuen , venten- 
kuen, fuchu , puchun , opuntu. 

Aiulan 



' 



Aiulan ta mi etuabin , illud dare tibi nolo. 

§enoum chem ulQeai? nemo dat quod non 
habet. 

Pichi chadi mo quelluaen, modico fale 
mihi fubvenies, fuccurres, fubfidio eris v. 
fis. 

Petuan ta m cuViin pieneu , debitum a me 
poftulavit. 

Inche arelbin guiue macun ta mi chao v. 
ta mi chao mo , commodavi v. utendam de- 
di tuo patri veftem ftragulam. 

Cumelai areln , praeftimonium difplicet. 

Areln mo udapiuquei ta che , veritas odium, 
praeftimonium inimicos parit. 

Aldii yehuevaM areien pi, mutuum aut 
commodatum petens pudore fuffundor, 

Chumtn raquibimi tva? aldu§ei, aldun! 
quanti hoc eft? quanti indicas? plus quam 
par eft , indicas. 

Chumtn cullin mo tuimi? quanti confti- 
tit? quantum folvifti. 

Chumtn raquiqei vachi chapixd ? quanti 
hae inaures? 

Venten, tanti, pro eo quanti res eft, tibi 
habe, 

Chumtn mo giUacaimi? quanti emifti; 

Aldun cuWin mo , pichin cullin mo, magno, 
parvo pretio. 

Iom cuWintun , plus impendi , majorem 
in ea re impenfam, fumptum feci. 

Iom 



I.m **;> gjU.j, ./* , phiris emi. 

I.J fukim .nlltm mt>, non tanti, minori 
pr^tio, 

Irwkf i,'m fifufn raiki mUin »o, iod pichi 
fin , ego plus otfero , egt> minus. 

„-i,Vux cuU.intt,H , r. hWum twuYn «/« jahie 
•vflLr/ Mt>, roulta in hac torque comparan- 
da mfumpiu 

.4,'Jim m.vui cam Ai mi huauei , quod 
fuentus es, eratne magni pretii? 

c*'i*un o/Utf. jw , imprudenter emere. 

i*-*j w-jwjiW, fucum tibi fecerunt , pa- 
lumbem pro columba, adulterinum pro le- 
gitimo tibi fuppofuemnt. 

J/ewiW r. rv»»/<"/u p. r«" tvWW» giUWan 
j,'Mfiu" hwjt-jr , emi vaccam fic ut eam hic vides. 

xr&tnttii \u\'i t -ft r. uSckeim , homines ven- 
dere jam defitum elt . in defuetudinem 
abiit, lege prohibitum eli. 

CuUinmafiin ta m" kuerinittitl mo, illi pro 
injuria fatisfeci. 

CnVuntndfriyt //utHUf-dlfuin auiw chaikut 
muraiw . lolves Hutnucat modiuro fariroe 
toltse. 

ElucuVnahmi rru/i kuaca ta mi tamturm t* 
mi kuiiutt mo , r. ta mi \\uratttmom mo . 
forori tuae pro furto quatuor vaccis fatisfac 
v. fatisfacito. 

Chafiottcoquci vill kuerilcatu , unusquisque 
pro malefaclis poenam dabit . referet gn- 
tiam qua dignus eli , dedit ntalum & accepit. 
Ckaf- 



Chajloncotubi ta m huerilcatubiel mo , par 
pari, fafta fa&is recepit, retulit. 

ffuenecuUingequeum , v. cuMin w huene- 
queum, locus ubi multa funt furto ablata. 

Vill ienmaui, omnia fibi fumpfit, abftulit. 

Maldixtubichi , videam, explorem, expe- 
riar, periculum faciam. 

Inche meli elan, eimi mari, ego contri- 
buam quatuor, tu vero decem in commu- 
ne conferes. 

Entulun ta m' cullin , res quas oppigno- 
raveram, redemi. 

Entun ta xti kdau , penfum meum per- 
folvi , abfolvi , peregi , confeci. 

Apelpapebui ta mi coretuabuel v. ta mi co- 
retuabum , parum abfuit quin damnum com- 
penfares, amifla in ludo recuperares, reci- 
peres, paria faceres, neuter alteri v. neutri 
deberet, 

Rumeai llanca mo , lapidibus pretiofis fa? 
tisfaciet, injuriam redimet. 

Chabi ta ni cuii, ad nummum folvi, in 
folidum fatisfeci. 

Deuma lludi, jam totum, integrum & 
omnino reftituit, nemini debet, debito fo- 
lutus eft, 

Opun pirina mo rumei, freno ejusque ad- 
haerentibus fatisfecit. 

Eimi cuViinmaiabimi , non tibi fic abibit, 
non abibis impunis, tarditas fupplicii gra- 

R vi- 



25« 



® <* 



vitate compenfabitur. 

Deuentun , proiniffis fteti , promilTa fer- 
vavi , implevi , prseftiti , exhibui , fidem li- 
beravi , votum reddidi , perfolvi , promif- 
fts non defui, fatisfeci. 

Apixmknonmaen ta m' cuUin , bona mea , 
fortunarum mearum reliquias mihi abligu- 
rivifti , confumpfifti , ademifti , eripuifti. 

Ovi/a ulqueam Patiru mo , an Patri oves 
vendunt , emitne Pater oves ? 

Cumelai tti ulQen v. Xti ul%euyen v. n* ul~ 
qemom veichi mula, male fecifti illam mu- 
lam vendendo. 

Ulimi ta mi chuquel quine huinca mo , ar- 
ma tua Hifpano vendidifti. 

Unoduamn ta x\i ulmobium ta m cahueUu, 
pcenitet me equum meum vendidifle. 

Huelulun quine huentu inchiu qutne cakue- 
IIw mula mo, equum mulo permutavi. 

Huelutubimi ta mi pllil alhne v. alhue mo 
quine rupachi tiiyun mo , animam tuam ca- 
codcemoni inftantanea , momentanea , peri- 
tura voluptate vendidifti. 

Hueluln g,nen qfii chei piam , in permuta- 
tione utrumque depravatum , neutrum abs- 
que vitio effe folet. 

Tva ta *'n nien Patiru, v. tva ta in nie- 
biel Patiru , ecce Patrem Miffionarium ha- 
bemus. 

Chum niebimi tacunma , quare illud habes 
opertum ? Hu- 



Huerciilelvalpaeimu , tibi huc mittet, tibi 
munus huc transmittet. 

Ellcuntubin vachi cuWin ta ni chao mo , 
hoc mihi a meo patre dono datum, reli- 
ftum eft. 

Aldkn cuUin ellcuntubi ta m" pu votm va- 
chi ulmen , multa bona ifte dives fuis liberis 
teftamento reliquit. 

VachitM mo curthvalcaumecu\xmeimi, ex eo 
tempore inclinata res tua eft, omnia ad in- 
teritum vergunt, ad praecipithim inclinant, 
in pejus ruunt, quotidie deteriora fiunt. 

willavaliin qnine conue Li&hueque mo, mifl 
petitum a Li&hueque agnum. 

Ulmen che cupatuan pi, namprai ta m' cu- 
Uin, novacula in cotem, 

Ucalel cuVan, bona dereli&a, 

$illatun, giUatucan. 730. 

423. Foflilia metallis cognata. 
Sulphur , copahue Chalcantum , cal- 

mlahuen. aeris flos, aerugo, carulahuen. 
Alumen, UHlahMen, liiicura, alhue cura. 
Refina , \xpe. SaJ , cha di\ Sal clarus m, v. 
diaphanus m , lilco* 

424. Exempla. Cancaquilmi rume ta mi 
ial qeno chadi, carnem absque fale ne tor- 
reas. 

Pichi chadi mo queUuaen , pauco fale mi- 
hi fuccurras velim. 

R 2 Chadi 



200 



Chadi niei, eft fale conditum. 

UU./memtu§c chaditu ilon ta mi cutan na- 
mun mo , propter pedum infirtnitatem a 
carne falfa, falita abftine. 

425, Lapides, Cura ica. 
Pumex, pinunu, pinono, cuga. 427. 497. 
Befoardicus lapis, luan cura. Lapis niger 
quo venam incidunt, qneupu , malin. Ve- 
nam fecare , ranguinem venis detrahere , 
minuere , malintun, 773. Silex , lapis G- 
liceus, ailin. Gypfum, md&o. Cryftal- 
lus, vitrum, talcus feu lapis fpecularis v. 
fchiltus in tenuiffimas brafteas fifulis , lilpu. 
Creta, rau. Argilla, hwdii. Ollas, can- 
tharos , &c, ex argilla fingere formare , hui- 
diin. coquere , cubillcan. Figulus , huidii- 
voe, Arena, cutm,chyum. Scopulus.ru- 
pex, cautex, vhta cura. 359. Saxetum, 
glarea , falebrae , curantu. Lapidibus ali- 
quem petere , appetere , lapidibus in illurn 
jacere, conjicere, curantun. Lapidibus fe 
mutuo petere , curantuun. E loco praecipiti 
devolvi , rotari , humum verrere , imixln 755. 
Durum effe, riquemn, riquemclen. Durum, 
riquem. 

426. LLanca, lapis pretiofus, viridis. 766 
Lican, lapis albus. 762. Cudehue, quo re- 
dimunt homicidia. Taciim , taquem , tacm, 
lapis pret. Jlicura , ilicura , faxum , mar- 



«Sfc $ t& 261 

morese levitatis lapis. pilolcura , lapis pu- 
mici fimilis, at multo gravior. 

427. Exempla, CiiQa fu huentu m* ciiQa 
inche , a pumice cognomen participo. 

A/Wrh» %ei mlechi cura mo , occaGo fa- 
cit furem. 

Mlei rau ta m" huiduam v: d§ol ta m" mlam 
v. mlabium , v. ta ni mldQollam , habeo ar- 
gillam unde ollas effingam. 

Curaca. 713. Naixllanca. 788. 

428. CAPUT V. 

DE AQUA. CO MEU. 
Aqua , co. Mera , meraca , immixta, re co* 
Limpida, li/co y li&huenco. Turbida, tbrco, 
tbiirco, tiivixnco. Lutulenta , forco. Putris, 
vunanco. Salfa, marina, lafquenco. Acida, 
cotuco. Ros, mutvenco. Pluvia, mauco. 
Nivofa , nivalis , nivea , pireco , filinco. Re- 
fes , pigra , ftagnans , daulco. Frigida, ateuco. 
Subfrigida, virquenco. Tepida, llaco. Ca- 
lida , covunco , enumco , arem v. ademco. Fer- 
vens , vaico. lutum , felle , fele , fede. Lu- 
tum ex alluvione reliftum, chidan. Coe- 
num, chapad. Sordes quae aquse putridae 
innatant, calmin. 

429. Mare, lafquen. 758. 
Maris unda , flu&us , auna , voche. Flu- 
Auare, flu&ibus ja&ari, vochentun. Flu- 

R 3 Aus 



262 



£tus concitare , vochemn. Fluftus concita- 
ri , vochen Spuma , tor , torvan , perquin 
la/quen , perquin leuvu. Maris acceflus , ti~ 
paco. Mans recellus , arculafquen , arcuntu, 
arquenco. Aquam decrefcere , arcun , ar- 
quenn. Lacus, Kquor, maflin, la/quen. 
Extenfum , undique apertum effe , la/n. 
Palus udis , maWin , hueico , puta yene. Flu- 
men , fluvius , amnis , leuvu. Torrens , rw 
lon, taiyen, Fons, uu/co , uco. Puteus, 
rqpco. Cifterna, ddhuell. Profluens, In- 
auitun, huitun. 750. AUuvies, alluvio, flu- 
minis inundatio , moqin. 771. Alveus, pro- 
funditas, attitudo , lluvu. Altum, rapidum, 
profundum effe , lluvun. Vortex , peul. 803. 
Unda , fluctus , reu. Fluftus effe , reuquen. 
Fremitus, reureun. Aquam audiri, ruricun. 
Aquam exhalare , vaporare , uruan. vapo- 
ro , exhalo , vadcun , varcun. Catara&a , 
Qnin. Crutta, guttas cadere , chudc&n. 
Stillo, chudcunn. Terra madida, folum hu- 
midum , cunu. Campus humidus , rulu, 
madidus humidus, lod. Incile, aqute deri- 
vatio , yaima , pUin. Aquofum effe , chillcon. 
Infula , huapi. 

430. Confluentia, tafieuvu. ^Eftuarium, 

fluminis brachium , cha$quinco , chao,quin 

leuvu. 108. Pons , cuicui. Lapideus , cura 

cuicui. Sublicius , roboreus , mamll cuicui, 

Lignum 



Lignum a fluminis inundatione abreptum, 
malun. Ora , littus , ripa , inaltu. Ad Mo- 
fellae fluenta, propter v. praeter Rheni ri- 
pam , inaltu mo , Margo , mellmelL Vadum, 
qilahue. Adverfo flumine , pra^ilahue. Se- 
cundo flumine , nauq>ilahue. Portus & qui- 
vis locus ubi navis appelli poffit , iidvu , non- 
tuhuj. Sinus , ojLlun lleuvu , giillu;? , gnu/z , ' 
tyon lafquen. 

45 1. Flumen aut mare illuc trajicere , tra- 
ducere, tranfire, carcnn, non, nontun, notun. 
hac tranfire, nopan. Tranfportare , trans- 
vehere aliquem v. aliquid , noln ; illuc , nol- 
tun; huc , nolpan, rulpan. Cis, citra, nopa. 
Ultra, trans, nome , carcu. hinc e6 v. inde 
huc faltare , chuncan , rincixn. Vadare , pe- 
dibus vel equo amnem trajicere , vadum 
tranQre , fuperare , gilan. Dari vadum , gi- 
laln. Huc vadare, Qilapan. Navi trajice- 
re , hwamputun. 557. Tranare , nando flu- • 
men tranfire , natatu trajicere , lefhueiln , hu- 
eieln. Subfideo, fubfido, mergo , rmn,dmn, 
dimin. Natatorem effe, huimqen leuvu. 
Strepitum in aqua excitare , metofcautun. 

Mergere fe in aquam , immergo , de- 
mergo , fubmergo , rlun , dimuln. In bal- 
neis aut flumine lavari, mnen, mnetun. 

Aqua aut frigore pene eneftum effe, \o- 
con, chocon. Sicco, exficco, exicco, arefa- 

R 4 cio, 



264 



JSf 



cio , nipmn. Siccari , arefieri , ni/n. ad au- 
ram exiccari , liberiore aura frui , aurae tem- 
perie utl , ■nipmun. a?ftum aut thermas re- 
frigerare, cix%ercixn. Siccum effe, anidcun , 
anidixn. Jacio, conjicio, in medios fluctus 
fe projicere, in medios hoftes irruere, ix/ii/n. 
In pra^ceps ruere , fe projicere , Ulix/naun. 
Ad latus tranfire, qumenple rupan. Sub- 
mergi, fluAibus obrui, ixrbin. 

432. Lavo , abluo , lotura , lavatio , ciichan. 
Lotrix , lavatrix , cuchacavoe. Aquam hau- 
rire , tun co. Aquam abluendis , extergen- 
gisque manibus miniftrare , invertere , fu- 
perfundere , inftillare, utuln co. Fundo, ef- 
fundo , diffundo, utun, uiuntun. Fluo, ef- 
fiuo, huitun. Madefacio, vocholn. Ma- 
dide madeo, fum madidus, vochon , Qbon. 
Aqua aliquid macerare , madefacere , uremn, 
napmn. Aqua aliquid mollefcere, lentef- 
cere , madefieri , uren. Madefaftum effe , 
na/n , lodn. Torrentis inftar fluere , fangui- 
ne perpluens, fudor fluit undique rivis, cii- 
cfaxn. Exprimo, exculco, extorqueo, cu- 
ckixn, cttin, Salientibus guttis pra^tereun- 
tes afpergere , irrorare , queipillln , ckircan , 
pte/can. Exprimo, mulgeo, qiun. Frico , 
defrico, nixncun, Cinere fricare, purgare, 
abftergere , oflican. Refrico , attero , g/u». 
Aliquid volvendo , revolvendo , huc illuc 



verfando lavare, abluere., $aun. Faciem 
lavare , cuUumn. Manus abluere , q/aucuun. 
Abluereos , ulpuuun. Aqua tingere, cullcan. 
Ore irrorare, pufcun. Siccari, anciin, nifn. 
Siccum effe , hueibun. Res lavandae, cucha- 
caial. Res lotae , lautae , lavatae , cuchacan. 
Aquarium vas , cocharu. Sapo, quillai.716. 

Lixivium , lixivia , lixivio calido lineas ve- 
ftes purgare, emaculare, chiltufquen. 352. 

433. Exempla : Com:§e , affer aquam» 
Tuqe co, hauri aquam. 

Coclomn , in haurienda aqua adjutores efte. 

$echi co y co $echi, aqua datur, adeft, non 
deeft. 

Opui co , opui co mo , aqua plenum eft , im- 
pletum, expletum, repletum eft aqua, 

Co rume elu%evalaimi > nec aqua, quam 
bibas, dignus es, illam non mereris, pro- 
mereris. 

Teye ufco , r$a co ta m comemom , hic eft 
fons, puteus, unde aquam attuli. 

Uufprai vachi co , haec aqua fua fponte , 
fuapte natura fcaturit. 

Taf leuvu , ina leuvu , ina leuvu mo , ad 
apud, juxta, propter, fecus, praeter fluvium, 

Leuvu ula , leuvu mo ula , ufque ad flumen, 
a fluvio huc ufque. 

Inaltu leuvuy lafquen f ad Rheni fluenta, 
propter , praeter fluminis ripam , propter 
littus, ad oram maritimam. 

R 5 Huen- 



Huente leuvu , adverfo flumine, 

Minche leuvu , fecundo flumine. 

Tafmel leuvu , ubi duo fluvii confluunt. 

Minche , nau Qilaoui/mi , noli fecundo flu- 
mine vadare. 

Qtlali vacki leuvu ? q,i\a\ichi v. q,i\alpei 
chemai , habetne vadum hic fluvius ? an pe- 
dibus , equo amnem hunc trajicere , vadum 
hoc tranlire , fuperare potero ? nefcio , fum 
nefcius , non fatis fcio , fieri pofQt. 

novatlai leuvu , nefcio qua ratione poffis, 
non invenio quemadmodum rem expedias, 
quo pacto ex his vadis evadas , ex his an- 
guftiis te eripias , non video quam viam te- 

noauitmi, cuniun §ei pu ieuvu, ne tentes, 
fruftra conaris , magnum , fummum eft fub- 
mergendi periculum. 

Unoi, motitui ta ieuvu, alluvione fluvius 
excrevit , praeter ripas effluit , campos in- 
undat , obruit. 

Petu mao,i leuvu ? petuli ' , num durat,' 
permanet, perfiftit adhuc fluminis inunda- 
tio , alluvies ? perfeverat. 

■na&mei leuvu , fluvius decrefcit , immi- 
nuitur. 

Pichiguecai leuvu , depreffa eft aqua , alte 
jacet 

Anui huatnpu , navis in fcopulis hseret , 
vadis illiditur v. illifa eft. 

Ap, 




*& & d& 267 

Ape v. epe \xrii , vix evafit fubmergendi 
periculum. 

ii&au v. quine mo \xrbigU, uterque una 
flu&ibus obrutus, hauftus eft. 

QuimlHxcanolvL lafqxxen mo quimai , qui 
nefcit orare, vadat ad mare. 

Taunlewnx, tav\xle\xv\x , tafle\xv\x, Con- 
fluentia. 

Tva cixchacan, en lauta, purgata, limpi- 
da linea fupellex. 

434. PARS SECUNDA. 

DE 

HOMINE EJUSQUE PARTIBUS. 

Epxxlebx chaQ che meu. 698. 

Quae partes hominem componunt ? Cor- 
pus & anima. 

Che wi pu chaq, chuchiqn ? anca , pllyx cai. 

435- Q uaB f unt partes humani corporis? 
aliae funt externaB, alise internae. 

Anca ni pu cha$ chuchi ? quiwelque hxxe~ 
cun, caqelu puminulequeiopu 

436. Partes exteriores humani corporis, 
Anca xii hxxecunchi cha%. 

Caput, lonco. Caput rotundum, mon- 
col x 781. Glabrum , depile , depilatum , 
cupl. Depreffum, chapixd, chapd. Tefta 

capitis, 



2 68 



«= 8 *• 



capitis , cranium , calvaria , le^eq,. Vertex , 
litfii lonco. Verticis tonfura , vertex Cacer- 
dotis , leva. Sinciput , lla/quen. Occiput , 
vuri lonco. Frons , tol. Frontis apex, fur- 
refti in fronte crines , quemchol. illos ha- 
re, quemcholn, guemcholclen. Frontis angu- 
li, peleva. Tempora, umau. 

437. Scalpere, fcabere caput, ruen lonco. 
Caput demittere , capite annuere , toqfixnn. 

Stare cernuum , demiffo capite , ruten , 
rtclen. Pronum , copun. Nuto , dormitan- 
tis nutatio , bis inter dormitandum aut ter 
caput demifit. , medun , meducan. Stare e 
regione , adtun 676. Frontem contrahere, 
caperare , nonintun. Dormio , obdormio , 
fomnum capere, umautun. Sterto, rhonchos 
edere, ru&uofos fpiritus ingeminare, clorinn. 
Somnio , per quietem aliquid videre , peu- 
man. Dormientem loqui , umauduQun , cu- 
idmn , ulcuman. ExpergiTcor , fomnum 
excutere , fomno folvi , e fomno v. de fom- 
no excitari , tepen , tepe/cim. E fomno ali- 
quem excitare , fufcitare , expergefacio , te- 
feln. Vigilare , experre&um eDTe , pelolen. 

438. Exempla. Ancapie , ufque ad dimi- 
dium. 

Ancaple lei, ad dimidium pervenit. 

Ancakno$ei , eft imperfeftum , res ad exi- 
tum non elt perdufta , ultimam adhuc ma- 
num defiderat. Lon- 



Lonco qei, caput, dux, princeps eft. 

Vixta loncoyei, Dux magnae authoritatis , 
jurisdi&ionis , dominii eft. Lonco huampu, 
prora. Loncoche , calvaria, cranium. Lon- 
coquillquill , clavae ultima feu inferior extre- 
mitas. Lonco cacAifLa , fpica tritici. Loncople, 
capite tenus. 

Atun lonco , habeo caput fatigatum. 

Catani ni lonco , cutanloncon , caput mihi 
dolet, capitis dolore afficior. 

Lonco ni cA$arciiQemom , #. ro" cA$arc&- 
Qfiuyeum v. ni cA$archqeuyen mo, v. lonco 
cAgarciiQeuyei , vill anca cxxtani, quando ca- 
put languet, caetera membra dolent. 

Cupai umau , acui ro' nmau , obdormifco , 
fomnus ad leAum vocat , invitat , ar&ior 
quam folebat, fomnus me complexus eft. 

OUllcatuabi , umautuqueimi , dum ftudiis 
invigilandum effet, opera navanda, fomno 
indulges. 

Umautumeaimi rno , ibi ubi dormis , fom- 
num capies. 

Cvmeabui unuvituabum, tempus eft fom- 
num capeffendi. 

Peumabin, dormienti objefta mihi eft il- 
lius imago , per quietem mihi vifus eft. 

Aldun peuman ta ro' ad v. ta ni caman, 
multae imagines mihi dormienti obverfantur, 
in vifa varia dormiens multaque incido. 

439. 



439. Oculus , Qe. Confpicilla, me/iqe. 
Nodi arborum , %g mamll. Foramen fecu- 
ris, $e cachal. Fupilla, cural Q£. Super- 
cilium , o,edin , dnnin. Palpebrse , gence , 
uot* , llpef. Palpebrae , cilia , llahuiq,e. Ocu- 
los claudere , lldhuitun. Oculi album , t&y 
au Auris , auricula , pilun. Aures habere, 
pilunn. Qui aures habet valde parvas, llum- 
mepilun. Qui grandiores , l-umpaptlwn. 

440. Lux. , lumen , fplendor , claritas , 
item video , vifus , vifu gaudere , pelon. 
Carere vifu, efle ccecum, caflum lumini- 
bus, oculis captum, orbatum, pelolan. 

Vifum dare , reftituere , lumen facem prae- 
ferre , illuftrare , peloln. Mentem illuftra- 
re , intelle&um illuminare , menti lucem af- 
ferre, facere ut aliquis fuo vel alieno peri- 
culo fapiat , fiat cautior , prudentior , pelel- 
duamn. Obfcuritas , tenebrae , caligo, 
dumm. Obfcurum , tenebricofum , caligi- 
nofum efle, duminn, dxmiwclen Video, 

cerno , afpicio , oculis percipere , pen. S00 
utinn, utintun, quintun. 820, ' Pra oculis, 
habere , quintunien. Ad videndum intra- 
re , peconn. Obiter , curflm , ftriAim , in 
tranfitu aliquid videre, perumen, perupan. 
Crebro , frequenter , altidue videre , pelmn. 
Appareo , os fuum oftendere , de feneftra 
profpicere , adquintun , eMLomn. Ex adver- 
fo videre , adquintun. Obliquis oculis 



intueri, clixquintun. Afpicio, intueor, fpe- 
&o, oculos in aliquem conjicere, intende- 
re, intentis oculis aliquem intueri, oculos 
in aliquo figere, fixos aut intentos habere, 
utintun , lelilen Cum voluptate videre, ex 
vifu voluptatem capere, percipere, volup- 
tate affici , vifu oble&ari , deleftari , comiin , 
comxxtun. Nifto. conniveo, nicixfcun, qe- 
pifcixn. Ni&o, ocnlis aliquid innuere, //<?- 
pefn, llepefc\xn y §epefn. Oculos in orbem 
verfare, chiqyxercixn. Oculos fomnolentos 
habere , xxmerclen. Oculos a pulvere la- 
crymare, itofn, rutomn. Lumine oppo- 
fito aut nofturna lucerna , aut alio limili 
modo oculos perftringi , uvenclen. Lacry- 
mor , laciymo , ploro , fleo , lacrymas fun- 
dere, profundere, q>uman. A fletu cefla- 
re , neun. Audio , accipio , exaudio , au- 
ribus percipere , allcixn. Aufculto , allcu- 
tun Infufurrare alicui, in aurem aliquid 
alicui dicere , cafcixn. Tinnire, tinpin. Pro- 
cul diflita, remota auribus percipere,/w^//- 
cun. Vifu attingere , pu pelon , puquintun. 

441. Exempla. Quine ta ni §e cutani, 
unus mihi oculus aegrotat. 

Ui ta ni $e, placuit illi omnino, oculos 
illi adjecerat, 

Chem ulaiabuimi ta mi peabubium ta Dios, 
quid dares, ut Deum videres, 

Calli 



CaVLi peaimi v. penmuaimi , veniet ali- 
quando tempus , erit , aderit , Ulucefcet dies, 
cum fcies , videbis , cognofces. 

Peoudlebin ta mi huera cheqen , agnofco 
tuam malitiam , video fraudes tuas. 

Pelalaiabun ta iti Ckao, Patrem meum 
diem fuum obire , extremum vitae fpiritum 
edere , animam Deo reddere non viderem ? 

Peabun em , quam iftud videre velim. 

Ta mi pemom mo, ta mt' pebin mo , quia 
te vidi. 

$hman cupan , venio plorans, 

Pi n* %uman , flens dico. 

Qumakuepuilmi <%elu kuerin, v. $ei ta mi 
kuerin , modum lugendi fac , parce lacry- 
mis , lacrymas comprime , digna fa&is re- 
cipis. 

Ctimei ta in %umatun ta itt puckao ta m" 
lan mo, Patrum noftrorum funus lacrymis 
profequi, bonum laudandumque. 

Cumei ta mi giimadiel ta mi haerilcan, 
peccata deflere , deplorare juftum , aequum 
eft. 

Titi cani Auilteu/ en juvenis audaciam, 
nequitiam , perverfttatem, 

Allcun ta mi acutun v. ta mi acutuel , 
audivi te adveniffe. 

Allcun ta mi blmenqen , te Caciquium v. 
praedivitem effe accepi. 

Allcun 






■Sfc ® C#» 2 73 

Allcun ta mi la<xmuyen v. ta mi /a^mmom, 
mihi di&um eft te commifuTe homicidium. 

Alldxpamelan veichi d$u, nunquam au- 
divi quid fimile, 

442. Nafus, nares, yu. Nafi orbiculus, 
huechu yu. Nafi gibbus , u/2u yu. Mala , 
genae, maxilla, taun. Os oris, uun. Su- 
pinus , Ipix. Pronus , paiWa. Palatum , vida 
vida. Mandibula, maxilla, clicli, taga taga. 
Lingua , queuun. Dens , voro Dens mola- 
ris, ulq,a. Dentes primores, incifores, to- 
mici , gelafini, chelle, aievoro. Gingiva, 
edm , Hrum. Labrum , labium , melbuun, 
Mentum, quete. 

443. Oleo, redoleo, odorem emittere. 
numun, tiumun. Facere ut alius redoleat, 
oboleat v. g. allium, hircum, numuln. 
Humum obolere, bitunman. Naribus for- 
bere , attrahere , gnibn. Sternuo , fternuto, 
echiun. Ofculor, deofculor, ofcula figere, 
imprimere, muchan, muchatun. Homines 
loqui, verba facere, vocem animalia emit- 
tere , aves cantare . campanas , inftrumenta 
fonare, duq,un. 720. Verbum , nemel,du<xu. 
Vox, duQu. Dico, alo, memoro, &c. pin. 
806. St ! file , tace , nihil de Caefare , ucm ! 
Ita monere , ixcmn , ucumn. Voco , arceffo , 
accio, mtmn, mutumn. Vociferor, clamo, 
huaruln, huirarcun. Sibilo, huihuewn. 

S Sibi- 



*74 *,«&«*• 

Sibilus , Qbilum , huikuen. Rideo , in rifum 
folvi , erumpere , aien. Rifum movere , ex- 
citare , aiecan. Ofcitare , ua/apun. Man- 
dere , cibum dentibus conficere , cuckaun , 
ug,arcun. Sonitum labiis excitare , mutir- 
cun. Labia comprimere , niico/cun. Den- 
tium Ituporem pati , u%erin. Dentibus 
frangere , Hckann , ucho/cun. Dentium in- 
firmitas aut fcabrities , dentes buxei , fcabri, 
rubiginoQ , pilol voro. Buccam inflare, 
iimun. Buccam pulfare, colaphum impin- 
gere , umuntun. Hio , ore hians , ulan , u- 
lalen. Os contorquere, kuilquern. Supi- 
num jacere , Ipun. Pronum , paiWalen. Os 
aduftum habere , vultan. Taceo , fileo , fi- 
lentium agere , conticeo , obmutefco , neixn 
792. du§ulan. Bibo , in , putun. 477. Edo, 
in. 475. 

444. Exempla. Ahue tipanmalai ta nivo- 
ro pu pnen , non ftatim infantibus dentes e- 
rumpunt. 

Cutanvoron, dentium dolore torqueor, 
crucior, conficior, disrumpor. 

Duyucloaiu Apo , una loquemur cum Gu- 
bernatore. 

Ta/, ina , quiwe vla du%ubiq,u Apo Huai- 
auila/quen Curilpicnun cai , Huaiquilaf & 
Curupi utrique aditus ad Regem patuit , 
adeundi Principis copia data eft. 

ni 




iw pibium v. x\i pibiel mo , me jubente, 
praecipiente , imperante. 

Mi piqpnon piqueimi, dicis quae tibi non 
funt difta. 

Mi pivalnoal piqueimi, dicis non dicen- 
da, quae dicere tibi licitum non eft. 

Mi mupium v. mi mupin mo v. mupiel mo 
aiecau$e, dicendo verum neminem timeas, 
in linu tuo rideas licet. 

Duququilmi, tace, filentium. 

Qumatuquilmi , Gle, fat datum eft lacry- 
mis. 

Cume nemel eluen , affer mihi aliquid con- 
lilii , cupio ex te audire aliquam fententiam, 
monitum, documentum aliquod, 

Cilmei vachi neml, optima propofitio. 

Elubin quine chem, chem chei, eUonpaquei, 
dedi ipfi nefcio quid, mox dicam, in pala- 
to, in lingua haeret, jam meminero. 

Aie aiebulu huiftubi ta rxi duam , per lu- 
dum ac jocum quod vult obtinet, voti com- 
pos evafit, invitis, gementibus ac frementi- 
bus inimicis. 

Mi aien mo v chpaaien mo v. mi aiemom 
aieqeimi , jam jam rifurus irrifus es. 

Pedro , ffueni piam, Petrum, famulum, 
puerum vocant, inclamant. 

Mtmbiqe, illum voca, adduc, arceffe, 
Cupaiaimi v. cupaiai piam v. pi%eimt , au- 
din ? vocant te. 

S 2 445. 




>7& -Sfc © <& 

445. Collum, pd. Cervix, topel. Ima 
cervix , to. Pars interior , \o to. Faux , 
guttur , clol clol. Gula , Wauca voro. Ju- 
gulum , pilco. Epiglottis , epigloflis , *»u- 
quu. Gargarizatio , huaiti , huav.lhua.ul. 
Humerus , lipao, , yupi. ■ Pectus hominis , 
rcu , rucu. Antmahs , mriincuhue. Ubera, 
mamma , mamilla , moyu. Papilla , lonco 
moyu. Sinus, pllcuma. 

446. Collum extendere , protendere , 
nhhuirciin , nuhuirclen. Clare , alte , venu- 
fte loqui , pettun. Ofliculum , fpinam in fau- 
cibus hserere, pla,inn. Digitum in fauces 
immittere , loloQn. Ob epiglottidem of 
fenfam tuffire , chcpidcun. rufto , eructo 
telun. Cano , canto , cantito , modulor 
cantus edere, fundere, ulcatun. Refpiro 
fpiritum ducere , neyun. Vehementius re- 
fpirare , neyiineyun Onus humeris porta- 
re, tollere, panuyen. In humeros attollere, 
panun , padun Admoveo pe&ori , rculn. 
Sugo , hoc cum ipfo lafte fuxi , ubircun. La- 
ftens , lac ex mammis ore elicere , haurire 
moyun , moyutun. La&o , infantem laftare, 
uberibus admovere , ubera infanti pra?be- 
re , moyuln. Infantem ab uberibus , a mam 
ma , a la&e removere , disjungere , depelle- 
re , llancumn depulfum effe , llancun. In 
finum aliquid projtcere, flldtman. 

447- 






•Sfc, $ d& 277 

447. Exempla. Pel cutu, collo tenus. 
Quine pcl, quantum ad monile , murenu- 

lamve fufficit. 

Cume fel , vox fuavis , plena , canora , dul- 
cis, clara, fonora* 

Ancui ta ni pel , Fauces mihi funt aridae , 
pumex non seque eft aridus, atque hic eft 
homo. 

7b^*h",Sarcina ad collum declinat, properat, 
Moyope veichi pnen , vagitum , fletum in- 
fantis demulce , la&e fopito , leni. 

448. Brachium , yupi. Lacertus , riuncuu. 
Axilla, punpuia. Cubitum, cubitus, cho- 
nodcuu. Manus, cuu. manus dextera, 
dextra , ma?icuu Laeva , liniftra , huele cuu. 
Palma , vola , pulai cuu. Digitus, cha§llcuu. 
Articulus, toi, toicuii. 840. Pollex, vuta 
cha$l cuu. Index, duchuhue. Medius, ra- 
$icha§lcuu. Annularis , medius , muna 
chaQlcuu. Minimus , auricularis , pichi 
cha§lcuu. Unguis, huili. 458. Latus dex- 
trum, man. Siniftrum, huele. Venter, al- 
vus, puta. Uterus, pue. Umbilicus, viido. 

449. Brachia tendere , extendere , ilun , 
ilutun, iludtun. 

Ample&or , comple&or , amplexor : in 
alicujus collum invadere, atque amantiffime 
comple&i, fuo aliquem complexu recipere, 
in alicujus complexum venire , accedere , 

S 3 in- 



>T> -Sfc & <& 

incurrere, diu aliquem complexu fuo tenere, 
mavhln, mabln. 

In ulnis portare, item, Infantem luftrali 
aqua tingendum , abluendum , perfunden- 
dum tenere , fufcipere , metan , metantun , 
mechan, \iuichan, hmtan , huichatun. 743. 

Super brachium habere , metanien. Sub 
axilla portare , fumere fub axillam , gwu/a, 
Qnuftcun. Sub axilla portando aufugere , 
pitltantun. Prendo , prenfo , prehendo , te- 
neo, capio: anfam arripere, huichatun. 743. 
Virus alarum, iron. Hircum redolere, ironn. 
Lego, carpo, decerpo, «u«. Cubitis inniti. 
greacim, Tango , attingo , manibus attre- 
ftare, palpare, maldun, maldutMn. 773, Ar- 
ripio, apprehendo, unguibus, unco tenere, 
tu/umn- Scindi, difcindi, pian. Geftio, 
gefticulor , a,nifn , q,inican , niiyefcim. Ma- 
nu aliquem advocare , maichixn. 772. Ma- 
num premere , comprimere , conftringere , 
$iitarcun. Manum imponere , manu op- 
primere , examinare , aJ\on , §lludc\m. Mo- 
veo , agito , lacertos movere , ftrenue rem 
agere , nea,mn, Iftus aut percuflio manus . 
champad Manu aut calce priori percutere, 
champadcun, iampadcun. Popyfmis & plau- 
fu blandiri , caput , dorfum demulcere , man- 
puun. Manum manu, digitis digitos pre- 
hendere , tenere, cunatun. Natantem aquas 
palma percutere , mtoucuutun. Enfem ca- 
pulo 



pulo apprehendere , tenere, fceptrum tene- 
re, manu premere, rhtan. Manus tortuo- 
fae, chonv&llcuh , chonvlcuu Digitos frigo- 
re rigere , chopilln. Digito indicare , dchixn, 
dxichoknon. Talitrum dare , pta/cixn , ptav- 
cixn. Vellico , rutin , rutetun. Aliquatenus 
intumefcere , tuberculis affici , pitaun. Pe- 
diculos, pulices unguibus occidere, Qtidn. 

450» Exempla. MavuleXen , illum meo no- 
mine ampleftere , faluta cum meis verbis. 

Nieun , fe continere , temperare fibi. 
■ Quine ta xxi cuxm allvulxii , unam manum. 

; habeo affliltam. 

I Mi chillcaiwm v. mi chillcaiam v. mi chill- 

caial mo ; mlmlai ta mi dxU , tibi fcribenti 
manus tremit, contremit, contremifcit. 
Cuxxlbimn, manus ad opus. 

Ui v. uln ta ro" cuxi, non feci libenter, 
fcienter, deliberate, ftudio. 

Neopnlabin , non attigi illud , non tetigi. 

Petu maichubun, acui quine huentu, cum 
manu fignum darem, Indus advenit. 

Pu chagllcuu u&aulaiq>n em / nec pares 
digiti, nec pares ingenio aut virtute fratres. 

Quixxe n\\n, quantum pugnus capit. 

Quine toi , ca toi, epu toi, cula toi, &c. 
unus articulus , alter , aiius articulus , duo ar- 
ticuli, tertius articulus, unum punftum, &c. 

Op\xpui ta w* puta , comedi fatis, fufficit. 

S 4 451. 



280 



451. Dorfum, vuri. Ilia, tute. Lum- 
bi , cudu. Clunes , nates , nudo , 790. Anus 
podex , poto . Verenda Cve viri , Dve mu- 
lieris , yekuen. 753. Pudewda viri , pniin. 
mulieris , cttti , meiu. Umbilicus , vudo. 
Inguen , codin. Tefticuli , cudan. Scrotum, 
cuehiu, Femur, riunchaq. Femen, puullau. 
Genu , lucu. Poples , hutilhua. Crus.cAog 
Sura , comii/n. Pes , namun 787. Malleo- 
lus , lonco deu. Talus , calx , rncoi. Plan- 
ta , pulai namun. Cutis , tilque. 

450. Dorfo incumberea, fupinum jacere , 
paiWan , paiWalen. Se tendere , extendere , 
nurpun , ilun. Tendo , extendo , dirigo , 
notmn. Tenfus , notm. Incurvum , incur- 
vatum ei[e,ponorn,ponorclen, empadn,empalln. 
In longum protenfum effe , jacere , huinan , 
kuina/en. Extendi , hutnun , kuinutun. 
Conjundos, cohxrentes, conglobatos, con- 
(tipatos , addenfatos effe , chuopln. Con- 
jungi , cohaerere , conftipari , conglobari , 
uvn. In aliquid incidere , incurrere, offen- 
dere altquid , toa,in , to§irn. Alterum alte- 
ri incumbere , reniolen , dencholen. Alteri fe 
fuperimponere , empalcun. Appropinquo , 
propius accedere, adventare, tQecupan, vul~ 
clen. 688. Protero , obtero , conculco , topan. 
Situm aut locum mutare , huinamtun. Ti- 
tillatio , chicll. Titillationem alicui movere , 



•«&> $ <& 281 

attredatione corporis rifum excitare , na- 
chiclln. Haud jocis affuevit, non fert joco- 
rum lafciviam , chicllai. Latus mutare , 
chiquenun. In hoc ac illud latus incumbe- 
re, ^uc atque illuc fe verfare, fe vertere, 
dcllun , dculln. Errare , deerare , a via de- 
flectere. item : otiari , fpatiari , ultro citro- 
que curfare , chihuaiquiiaxxn. Sedeo , anun. 
681. 232. 233. Loco , colloco , pono , fta- 
tuo, uln, anumn. Coxim infidere, che- 
nodcun. DecuITatis cruribus federe , cani 
knon. Divaricatis cruribus ftare , telan , te- 
lalen. Stare, pedibus inflftere, vutan. In 
pedes erigere , vutaln. Ambulo , gradior , 
gradum facere , amun , miaun. 778. Fero , 
porto, duco, manu ad ambulandum adjuvo, 
miauln. Deambulo , inambulo , fpatior, am- 
bulationem facere, nampiln 9 nampiiln, re- 
miaun. Pedes eo, namuntun. Uno pede 
incedere , faltare , quedecan. Genua flefte- 
re, fummittere, poplitibus fe excipere, lu- 
cutun. Genu nixus, genibus provolutus, 
fupplex, lucutu. Quadrupedem incedere, 
quadrupedis in modum ambulare , huinoln , 
huimln. 748. Grallis nixum incedere, 
tentican. In digitos erigi , fummis pedibus 
infiftere , ambulare , enefclen , entifn. Scan- 
do, confcendo, fubeo, evadere ad fummum, 
fcandere in fubreftum, econ, encon } encopran, 
encolpran. OfFendo , cefpito , in limine of- 

S 5 fende- 



'82 -Sfc ® =«• 

fendere , pedem in limine offendere , in la- 
pidem incidere , incurrere , muturn , mu- 
turcun , mtorn , mtorcun. Offendiculum 
ponere , mtoruln. Cado , labor , tan, tanan. 
Lubricus locus, femita lubrica, lubrica via- 
rum , in lubrico infiftere non poffe , delabi , 
pelcan , mlcayun. Pedem vacuo , folido ca- 
put offendi , tulQu/cun , tulg/cun. Pedes 
obdormire , chiUimxmn. Eo , tendo , peto , 
pergo , aliquo fe eonferre , iaun , $emen , mi- 
aun , amun. Abeo , un , utun. Praeeo , an- 
tecedo, unen. Sequor, fubfequor, inan. 
Eo petitum , allatum , yemen. Eo reli&u- 
rus , redditurus , ut loco fuo reftituam , el- 
men , elpun. Obviam eo , procedo , de indu- 
ftria alicui occurrere , obviam fieri , taiimen. 
Comitor, comitem fe alicui dare, exhibere, 
dthuenn. Comes , dihuen. Valedicere ali- 
cui , cum bona alicujus gratia abire , difce- 
dere , cualin , chalitun. Praetereo , cauckun, 
rupan. Venio, advento, acun, eupan, acu- 
tun , %epan , cunapan. Redeo , revertor, re- 
verto , remigro , remeo , urwn , unotun. 
Tranfeo , rupan. Aberrare a via , a re&o 
tramite deflettere , declinare , choncataun. 
Opportune , tempeftive venire , tutelpan. 

453. Exempla. Vurintun, clam, clancu- 
lum , furtim agere, 

Vurignentun , Prodere aliquem fimula- 
tione 




1 



tione officii aut amicitiae , infidias illi ftruere, 
infidiis illum petere v. cretizare cum Cre- 
tenlibus , vulpinare cum vulpe , cum frau- 
dulento fraudibus agere. 

Vuri d%u, vuri piel, res, diftum fufpicio- 
nem movens , res fufpe&a , furtim , clam , 
clanculum fa&a. 

Vuri yebi, furtim, clam abftulit. 

Huera ni vuri, jumentum exulceratum, 
onere lsefum effe. 

Maxm, optatis fortuna refpondet. 

Manaimi em / Coeptis Deus adfit , Supe- 
rique faveant: utinam quod a te fufceptum 
eft & inftitutum, felicem fortiatur exitum, 
Deus promoveat , Superique fortunent , 
quod praeclare inftituifti. 

LucufaQe , genua fleAe, poplitibus te 
excipe. 

Anuan&knopatuquei : lucubicupatiiquei , 
accedit reverens, honorem exhibens ac ob- 
fervantiam. 68 1. 

Vixta toi gei, cruribus oblongus. 

Epu namun , pedites , pedeftres copise. 

Namuntuche , pedibus iter faciens, 

Vem%ebui veichi d$u, inche huenoltubun, 
dum haec agerentur, ego eram pufio, nec- 
dum ad ufum rationis perveneram. 

Mi irbtalen mo , coram te , te prsefente , 
in tuo confpe&u, in oculis tuis. 

Huinunman ta ni comofn mo , v. huinun- 

mai 



'«4 <fl& $ e*' 

««*' /o m' eomixfn , cultro luculentam pla= 
gam in fura accepi, 

Ra$in v. raqjntu an\xq,e , fedeas medius , 
fede in medio, 

Uali Puren , Rpueura ipuam , Purenum 
petens Rpucura prandebo. 

Quine vla amotu§e , vade quantocyus, 
quamprimum abfcede , difcede. 

Allhue , allhue v. maneha mancha amomn, 
feftinate lente , placide bos arat. 

CaUi eupape, raonilaoin, veniat non ve= 
niat perinde eft, Dve veniat, five non ve- 
niat , parum refert. 

Recupan , ad fpatiandum, deambulandum 
veni. 

Piehi cfypanampliauabun , fanitatis gratia 
nonnihil deambulare , ad campum fpatiari 
vellem, cuperem, optarem, 

Remiaupraqaen v. re m miaupran , ambu- 
lo ad tempus fallendum duntaxat. 

Ulmenpai, venit dives , locuples , opu- 
lentus , pecuniofus , bene nummatus , divi- 
tiis afnuens. 

C\ipa melaivau mcu.ab his asdibus abftinet, 

ChMmal cupaimi? quid eft, quod huc te 
attulit? quse te huc adduxit caufa,quid tu huc. 

Cupaiaiui pi mai, vei m' cupan , lupus in 
fabula, 

Conmpaquelan , mihi iftic nec feritur , nec 
metitur. 

Cuna- 



r 



Cunapape , ingrediatur. 

Cunapage, ingredere. 

Cnnapamn , adefte , venite huc , huc in- 
trate , ingredimini. 

%epa%e, veni huc, accede. 

Pichi i$ecupa$e, accede propius. 

Tepen ta mi acun mo , aufpicatus & felix 
fit adventus tuus, gratulor tibi adventum. 

Anca uxKomei, medio itinere jam confe- 
Ao reverfus eft. 

454. Partes internae , Ofluariae. 
Os , ofciculum , dens , fpina pifcis / folio- 
rum paliculi, voro , voru. 687. Os majus, 
malmaL Exoflb, ofla extrahere, nudare, 
malmaln, malmaltun. Calva, calvaria, lon- 
coche , lonco. Spina dorfi, hui$olgor, cudi 
voro. Coftae , cadi. Scapula , lira lira , ta- 
tarua. Coxendix , cxxra cura. Os facrum, 
luojLi. Vertebrae tibise, ulul. 

455. Carnese. 
Caro , ilon. Caro humana , calil. Ca- 
ro cruda, carb ilon. Carnem crudam co- 
medere , ilotun. Caro comeftibilis , cuvull, 
ilon. Caro quae coftas cooperit , mari mari. 
Carnem rancidam efle, iron. Macram, lla~ 
Uinn. Pinguem, motinn. Pingnedo,adeps, 
motin Saginare, motintun. Medulla , ma- 
pe , iluluquen Adeps pifcis , febum , ihuin. 
Sebo aliquid linire , illinire , obducere , ihui- 

t\xn. 



z86 



■%&<£• 



tun. Caro exos, pulpa, vn. 688. Cere- 
brum, mu.Uo. Cor, piugue. Pulmo,/z"n«. 
Stomachus cum hepate , que. Jecur , he- 
par , bucwi , pana , ponon. Lien, fplen , 
tlcante. Fel, u\m. 858. R.enes, cudall cuaall. 

456. CartilagineK. 

Inteitina, vifcera, interanea, cixlcke. illa 
mundare , purgare , $iunn. Farcio , infar- 
cio , refercio , gr*n», qromn. Ventricu- 
lus, ftomachus, kuata, puta. VeDca, ^a- 
imdcun. Nervus , iwiin , cAfi/. Nervus 
linguam aftringens , chutqueuun. Caput 
cum fpina dorfl jungens, conjungens, to. 
Exta , puque, Membrana cerebri , ckacu 
chacu. Vena , iuun , vuixn. Carnea pelli- 
cula, vuiin %elu. Omnia interiora corpo- 
ris, pu anca. 

457. Humores. 

Lac , lichi. Mulieris , ilu , tliif. Coagu- 
lo , tencun , tencon. Lac coagulatum , ten~ 
can Hcki. Siccari , arguenn , arcun. San- 
guis, rnollbiin. Cruentari, mollbun. Cru- 
ento , fanguine inficere , afpergere , macu- 
lare , mollvuln , mollbuntun. Sanguinem 
ceffare , /iigw , niutun. Sanguinem fiftere , 
contineje, tu$mn. Saliva, fputum', coxiun , 
tufcun. Phlegma , pituita , ului. Fel , bi- 
lis , piuco. Semen , pane , conilcaqueum. Ef- 
fufio feminis , tipanman. 839. Alteratio 
car- 



carnis , malquiuman. Alteratio viri , pniin- 
man. Mulieris , imanman. Fluxus men- 
ftruus, chyenpen, cuyentun. 

458. Excrementa. 

Capillus, lonco. Pappus, lanugo, villus, 

marmar,masmas. Pilus, pili fubalares, 

pe&oris, & cseteri interiores, calcha. Co- 

ma taeniolis redimita , fafciolis illigata , cha- 

pen. Taeniola , vitta , guton. Barba, payun, 

paiun. Barba copiofa, magna pilorum fyl- 

va, hualipayun. Barbam alere , nutrire , pa- 

iwn. Barbam tollere , abradere , paiuntun. 

Inftrumentum quo fibi pilos barbae radici- 

tus evellunt , utiv. 857. Pilos , capillos 

evellere , calpudhu. Depilis , capillos alicui 

defluere, tiinincun, cbircun. Capillos ab- 

fcindere , amputare , quechiopt. Ad fpeciem 

comparatum, comptum, ornatum eSe , tti- 

yumclen. Vello, wodtin. Vellico, carptim 

vellere, rifcan, ronican. Furfures capitis, 

por lonco. Lacryma, culle. Lacrymas e- 

rumpere, oboriri, effluere, dxlien. Mu- 

cus, merun. Saliva, couixn, tHfcHn. Spu- 

tum, Mui. Conglobatum fputum , caHul. 

Spuo , expuo, excreo, falivam regerere, 

tufc&n. Naufea , naufea laborare , naufeo , 

ucaipuen. Vomo, evomo, rapin. Sudor, 

fudo, fudore madere, fudorem emittere, 

arofcHn. Sudorem elicere , arofcHln. Un- 

guis. 



288 «gfe $ gfr 

g-uis , A»f"/f. Nigrum , /or huili, Callum, 
fitau. Callum obduxifle , occalluifle , pi- 
taun. Redivia , reduvia , tulcuu. Vefica , 
urina , mejere , urinam facere , reddere , mit- 
tere., fundere , reddere lotium , huiWiun. 
745- 456- Stercus, fimus, excrementum, 
me. Alvum , ventrem exonerare , men , mc- 
can. Vas immundum , mecahue. Ad re- 
quifita naturae recedere, ellihuen. In loco 
publico alvum exonerare , mequen. Niti , 
$ech£n. Pedo, percun. Sordes curflm eji- 
cere , pibn. Sordes pharmaco cathartico 
curfim ejicere , pibln , pipmn. Mucefco , 
mucidum fieri , percantun. Mufco , rubi- 
gine affici , iiretun. Putrefieri, vunatun. 
^rugo , rubigo , me panillhue , cumpanill- 
hue. Immunditia , fordes , illuvies , por. 
Spurcum , fordidum , impurum effe , porn. 
Maculare , maculam contrahere , porm,porln. 

459. Quinque fenfus Corporis. 

Vifus, pen , pelon, utintun. 439. 440. 441. 
4G3. 465. 

Auditus, allc&n. 439. 440. 441. 463. 465 
679. 650. 

Olfadus , num&n. 442. 443. 

Guftus , cumentun , 405. 474. 477. 

Ta&us , maldun , maldutun. 449. 452. 535. 
607. 613. 624. 

460. 







• 



<fe> & e#» 28 9 

460. Exempla. Tva Mechi ilon ta m imo- 
abum, en carnem qua vefci debueramus. 

Oxmei vachi ilon iloal mo v. iloycam mo , 
hsec caro bona eft ad comedendum. 

Chmedui cancaiaiuel mo v. cancalyeabum, 
en verfandas ad ignem infixas veru carnes. 

Ilon qplu , qui carnes habet , qui carne 
vefcitur. 

Ilogelu, qui eft comeftus. 

Iod ciimei ta x\i ilomom ta ni challuamom 
mo, malui camem quam pifces comedere. 

Cofque iqueUebin, ilon no, malo pane quam 
carne vefci. 

Hue qei vachi ilou , eft caro recens. 

Motigeprai vachi huentu , nimium craflus 
& obefus eft homo ifte. 

Tixyixn piuque , laetus, alacris, hilaris, fe- 
ftivus, jucundus. 

Cura piuque, cor lapideum, homo du- 
rus, immitis, immifericors. 

AWx vanei x\i piuque , vir cordatus , pru- 
dens, magni animi. 

Tau$e pin tixylxlmaWebi ta piuque , mune- 
ra etiam Diis placent. 

Ilopiuqueun, dolore, invidia confumi. 

Tepelbin ta m # piuque, tepepiuquelbin , il- 
lum exhilaravi, hilarem laetumque reddidi, 
efFeci. 

Elcapiuquen, arcanum, fecretum cufto- 
dire , fervare , confervare. 

T Elu- 



*9° «jfc © dg* 

Elupiuquen , arcanum ego continere non 
valeo , plenus fum rimarum , hac & iitac 
perfluo , jam prurit animus , & geftit Jecre- 
tum foras mittere. 

Ladcu piuquei, laiaimi tti pibium , ani- 
mum mcerori dedit, ac ingenti triftitia af- 
fe&us eft , cum ex me audiret fe moriturum. 

Ladciin aldu cutantucaquebi ta piuque, 
triftia triftitiam atferunt. 

Udalei ta m piuque , in magnum Iuftum 
incidi , cor mihi dolore rumpitur. 

Nu/tuletui ta ni piuque, gratias Deo quod 
ex tot tantisque triftitis flu&ibus emerferim. 

Caucku mollbixn mai, fanguine perpluit. 

Cad caichun mollbxxn mai, eft nimius hic 
fanguinis fluxus , hoc profluvium. 

Vai ta m mollbttn , fanguis illi fervet , ef- 
fervefcit. 

Peciiyeni vachi domo , Lunae effectus, vim, 
virtutemque experitur, 488. 491. 

461. Dotes humani Corporis. 

Vita , fanitas , incolumitas , valetudo , vi- 
vere , valere , moqen , lihue. 

Convalefco, e morbo recreari, priftinas 
vires recuperare , item : revivifco , a mor- 
tuis furgere , refurgere , ad vitam redire , 
reverti , remigrare , moQetun. Alo , pafco , 
fuftento , mo%eln. Stipem oftiatim cogere, 
panem quseritare , mo%etuiaun. Pinguefco, 
pin- 




pingnem efle, fieri, motin. Impinguare, 
faginare, motiln. Valetudo integra, opti- 
ma , cximelen. Tenuis , infirma valetudo , 
vemlen. Gravis valetudo, invaletudo, hue- 
ralen. Valetudo affli&a , perdita , aldixn hu- 
eralen , ladXxamn. Robur , vires , nehuen. 
pulchritudo, muliebris venuftas, viri digni- 
tas, corporis prseftans majeftas , auguftus 
habitus , temo , temo§en. Oris fpecies , ha- 
bitus, nativa vulttls compofitio, facies, ad 9 
aqe. 676. Statura corporis procera, fub- 
limis , vxxtan. Jufta , elegans & concinna , 
munan. Parva, pichi, pchii. 798, Proce- 
rior, fublimior, devu. Efle ftaturae proce- 
rioris, devun. 

462. Vitia Corporis humani. 

Tremori obnoxius , tremens , ieniepl. 
Tremere, contremere, ieniepln. Macer, 
gracilis, exilis, macie confe&us, vix ofli- ' 
bus haerens, toqli. Gibber, gibbus, gib- 
berofus, gibbo deformis, $tu, tompl, tixvl, 
tqjbvd, chuiug. Papularum veftigiis defor- 
mis, pilo a$e. Cani, turen, tren. Naevus, 
cottu. Qui naribus loquitur, cnu. Lippi- 
tudo, quelle, quele. Ruga, plcha, gnof. 
Rugofum efle, gnofn. Corrugari, m ru- 
gas contrahi , plchan , plchalen. Vari , fub- 
tilis tumor, muyu* Verruca, peyulln, pe* 
%ellen, pilchi. Nafus obtortus, tortuofus, 

T 2 tompl 



tompl yu, Carens dentibus , hueopr, Den- 
tibus carere , fpoliatum efle , hue%orelen. 
Sputum ore defluens , iUui. Sputa defluere, 
tluin , ixluitun Scaurus , uchiir namun. De- 
preflis pedibus aut inftar anatis , pala. Sci- 
pione indigere , ret\x%en. Scipio , baculus , 
retii. 

463. Vitia gravia. 
Cascus, ttumixd , pelonolu. Lufcus, cocles, 
tauma , tircan. Albugo oculi , tirca. Sur- 
dus , pilu. Mutus , queto. Mutum efle , 
queton. Calvus, leva. Claudus, altero vel 
utroque pede captus , cunto Claudico , 
cilnto §en, Delumbatus, elumbis, delumbis, 
g/gj'. Gigas, cayumtoi. Nanus, anapl. 

464. Alteri Cmilem efle , aliquem vultu 
& inceflu referre, adyen. Efle alium, caq/en. 
Fingo , fimulo , vemcauquen. Fingere fe 
videre aut vifum effe , pevaXun. Monftrare 
vel Jibi imaginari fe a fe ipfo videri , peuva- 
lun. Somnum Hmulare , umaucaun. Par- 
di mortem flmulo , cumpemcaun , cumpemum. 
Dodum , fapientem Gmulare , quimcaun. 
Surdum, ccecum flmulare, audientem non 
audire , videntem non videre , uduamcaun. 
Non dignofcere, alium cum alio permutare, 
alterum ab altero non difcernere , ameln , 
cackentun. Caligo , cascutio , allucinor , te- 
tin. Mimum agere, geftus alicujus, vocem, 




r 



mores ridicule effingere, exprimere, refer- 

re, imitari, coch&mtun. Comparo, confe- 

ro, compono, contendo, contentionem fa- 
cere , pouln, 

465. Exempla. Chum$ei chei ni ( mi &c. ) 
mo§en ? ut valet , fanusne eft ? 

Abi ta m* nehuen, venten pui ta nehuen: 
vei ni ventenhuen ta ni nehuen , vires amifi, 
onus fuftinere amplius non valeo , jam vires 
meae funt fraftae, exhauftae, oneri deinceps 
non fum par. 

Deui ta ni nehuenQen , jam eft v. fum ru- 
de donatus. 

Inei pepilaiui pepilvalnoal y ad impoflibile 
nemo tenetur, quis poteft contra torrentem. 

Nehueo>enolu mencutuabui, carens viribus, 
& onere careat oportet. 

Nehuen mo cupalQen, vi coa&us, invitus 
huc perdu&us fum. 

Muna huentu, homo parum utilis, exi- 
guae capacitatis. 

Mleprachi che , nos numerus fumus, & 
fruges confumere nati, 

Mlepraimi, tua opera non indigemus, 
fupervacaneus es. 

Yavu anca che , robore corporis & fir- 
mitate praeftat, corporis viribus praecellit, 
praevalidus eft. 

MeliQe, confpicillis utens, 

T 3 Cume 



29; 



^» 



Cume adapi -racki kuentu , laetifikna ho- 
mlnis facies , pulchra , venufta. 

Adi iti" Chao , patri fimilis eft , patrem 
vnltu & inceflu refert. 

Ta mi coni^emom cufu , nieimi veichi cot- 
tu , hoc naevo in lucem editus es. 

Vachi tikuc mo opun %elai, in hac vita ni- 
hil eft omnibus numeris abfolutum, aut un- 
dequaque perfectum. 

Ckillcatun mo llumxxdn , viium Itudiis ami- 
G , oculorum lumine fum orbatus. 

JuY $umamom v. mi qjimauyeum llumudi- 
mi, quod modum lugendi flendique non 
faceres, vifti privatus es. 

Pclocauquebui llnmiidlu , veini duam llechi, 
fe videre caxus fingebat , & quod finge- 
bat, vere cupiebat. 

Ciipa piluan em ! alleuduamaue/an eml 
obfurdefco , aurium fenfu deficior , auditus 
me deficit , deferit. 

Cumpemcauquei ciimpemnolu , fimplex ap- 
paret , fimplicitate caret. 

Pilucauatmel mo allculabuimi ', 11011 audte- 
bas , quod te furdum fimulares , aures non 
prseberes. 

Ta ni allciinon mo rupalmaU ta m rulmen, 
eft ob furditatem excufandus. 

Lai ttt cuii , raanus ufum amifi. 

Lai ni oucuikn , perdidit loquelam. 

Patiru cauQe, imaginare te efle Relijjio- 
fum. , Ca- 



Calecaquei ta m* ^m , praetextu unius 
facit aliud. 

Quimlai piqeimi , ifW »»»' ozgi* fo om 
duam, videris nefcire cum optime fcias, 

Eimi ni retu em ! tu mihi pro fcipione es. 

466 De Veftibus. 

Veftis, pepium. Capitis tegmen, ami- 
culum , manahue. Pileus , galerus , chumpp» 
ru , curtifia , loyo Crifta plumatilis , perquin , 
caniu. Res qualiscunque , qua caput invol- 
vunt , tari lonco. Vitta , huincha. Veftis 
ftragula , palhum indicum in modum fim- 
plicis re&anguli feu ftragulae vel lodicis, in 
medio habens foramen ubi caput immitti- 
tur, ut deinde defluens omnia tegat & coo- 
periat. primae notae : macun. illud confi- 
cere, macuxm Induere, macixntun. Ma- 
gnificis openbus ac variis figuris pi&um, 
huirin macun. Caeruleum, calvu maciin. 
Tantum in oblongum in utroque latere pi- 
Aum, ulcu. Ex meris plumis contextum; 
colman. Ex fpilTo ac fiibtiliflimo filo con- 
textum , figurisque ornatum , Balandran, cix- 
me macun Veftis ftragula minoris notae ex 
filo crafliore contexta, caeterum fpiffa nec 
absque figuris , eculL Alia flmilis notae , fed 
ejusdem unius coloris & flne figuris, pon- 
chu , poncho. Veftis ftragula crafla , vilis- 
que , ruto , huilpu Veftis Europaea , Huipxi- 

T 4 tu. 



2q6 



■tts © dS* 



/w. Stragnlum , cixdu. Ora , limbus , ca- 
mallhue , ckunai. Tseniola vel funiculus quo 
veftis terrainatur , affirmaturque , kuackin. 
Zona , cingulura , tariknohue. Femoralia , 
charakutUa, 

467. Induere veftem, ad fpeciem fe oom- 
ponere , ornare , praevenire , pepilun. Ele- 
ganti , eximia vefie confpicuum efle , cultu 
corporis praeftare , fulgere , praslucere , tw 
cutuun. Cingulum vefti ftragulse fuperpo- 
fttum , llockof. fuperimpQnere , tlocko/n. Ve- 
ftem deponere , pallio fe expedire , caligas, 
femoralia detrahere , enfem ex vagina edu- 
cere , gladium ftringere , lluckud entun. 470 
Tego , operio , cooperio , tacun. Veftibus, 
ftragula fe operire, taucun. Quo fe ope- 
riat , dare , iimxunun. Involvo , implico , 
impoln , chixmpoln. Nudo , denudo , vefte 
aliquem exuere , fpoliare , mollknon , tampa- 
lentun. Veftem deponere , veftimenta ab- 
jicere , tampalentuun. Nudus , omni vefte 
vacuus, moll , tampal. Nudum ambulare, 
moll iaun. Veftem effe laceram , obfoletam, 
lliqfiin , kueran , kuedan. Pannis obGtum, 
centonibus male tectum , pannofum effe , 
auebunn , pilque%en , titanclen. Rumpo , 
fcindo , difcindo , huircurn, Veftibus dete- 
rendis ac difcindendis natum effe , in veftium 
cultu negligens, huillkuilln. DifTutum effe, 
nahuknopran. 

468. 



•&> & Jfr 297 

468. Exempla. Cxxme adi ta m etun tva 
Huinca, veftis huic Hifpano apte convenit. 

Oxme adi tvei llanca ta mi lonco mo , ifte 
lapis pretiofus mirum quantum caput tuum 
exornet. 

Adtulabin chumpiru, pileo non fum af- 
fuetus. 

Conmlbi$e ta m chumfiru ta mi chao, 
apte mitte pileum in caput tui patris. 

Entu%e ta mi curtifia hueni, duQulelmu 
Patiru , juvenis aperi caput , dum Pater tibi 
loquitur , v, te alloquitur. 

Cume huelai ta ni chumpiru , meus pileus 
jam detritus, difciffusque eft. 

Eluyepraimi montira , non mereris pi- 
leum venatorium. 

Epu adgei ta mi pepium , t>. epui ta xii ad 
ta mi pepium , v. epu rume pepium yeimi, 
duplicem veftem habes , uti e. g, planeta ex 
altera parte nigra, & violacea ex altera parte. 

MlvaXaeimi quine macun , veftem tibi fieri 
curabo. 

LLudqei vachi macun , haec veftis eft de- 
trita, 

Calli ni nuque m deumalel vachi chnai, 
hanc oram, hunc limbum mater mea fola, 
nulloque adjuvante confecit, abfolvit. 

Eluyen quine cudu , ftragulo donatus fum, 
ftragulam dono accepi. 

Pulai vachi charahuilla, haec femoralia 

T 5 me 



*# <Sfc ffi ,» 

me noh capiunt, funt nimis angufta. 

Mollknobimi teye cunuvat ia ni ecull mo , 
veimo tampalknoa,epe piaeimu ta Dios, quem- 
admodum tu illum pauperem fua vefte fpo- 
liafti , ita permittet fcelerum vindex Deus , 
ut tu quoque tuis veitibus priveris, fpolieris. 

Vacki macun mo aldun tipantu taucuafi 
em ! utinam vefti fuperftes fis , & valeas. 
469. Veftes Muliebres. 

Toga, veftis, chamal, ckone. Capitis ac 
fuperioris partis corporis involucrum, icuUa, 
Zona , cingulum , ncriJiue, fe cingere , pra- 
cingere , nticran. Fafcia , mamillare , chum- 
pi. Sandalium, folea, oueUe. Fibula, kui- 
takue. 749. Infibulo , fibulam injicere , hui- 
tan. Aciculis prehendere , figere , tenere , 
ckuln. Res prehenfa, ckhl. Acus & fimi- 
ha, ckulkue. Peplum, veftis ftragula, ma- 
cun, ecull , ulcu, riito , kuilpi, poncku. 466. 
Calantica , ricinium , maucaltu , malcantu. 
Capitium, monotue. Cidaris, coiUal. Tor- 
ques, llancatu. Inauris, civapud. Inaures 
majores argentese, upl, uple. IUarum anfa, 
upl gru. Monilia, paicka. Taeniola, fafci- 
ola ferica , kuincka. Lanea , pollcu. Lami- 
n<e rotimdfe argenteae una cum ftylo ferreo, 
quo veftem ad pe&us prehendunt, tupu. 
Auro vel argento aliquid includere , mu- 
denehn. Fucus, Faciem fuco & pigmentis 
illinire , ad fpeciem fe componere , ornare , 
come- 



*%k> & fjfr 299 

comere , pepilun. Pannus fubditius *puxdal. 
Veftem munire , puxdaln. Panni , telse feg- 
mentum, llipi. Reliquiae, pilquen. 

470. Aures excipiendis in auribus perfo- 
rare, perfodere, chillquen. Caput obvol- 
vere , munun. Laxo , relaxo , chllbun , chil- 
vun. Solvo, diflblvo, aftrigmenta folvere, 
lluchuln. Solutum effe, lluchun. Quo fe 
tegat, operiat dare, mnuln. Cunae, rii- 
pxxlhue. Ligo, illigo, obligo, religo, aftrin- 
go, vincio, tarin, chixcumn Pannum, li- 
num tendere, extendere, inixvn. Pulve- 
rem excutere, munchixn. Orno, exorno, 
excolo, mixmln Verto, inverto, chiquenn, 
Ipuln Sufpendo , pixxtixln. Pendeo, piixtixn 
Phco , complico , pataran , mixchamn. Pli- 
ca, ruga, finus, plcha. Laxa nimis eft fi- 
nuofaque veftis , rugofum efle , pixlchan , 
plchalen. Infantem involvere , reclinare , cha- 
dimn, cxxpixln. Convolvo, involvo, invo- 
lucrum conficere, frtxncon, chixncon,tumpoln. 

Involucrum, crumena, pera, faccus, vel 
aliquid in fimilem ufum convolutum, alli- 
gatum, tarintu 831. mnul 432. Aliquid 
in facco &c. portare , mnun, mnuln, mnumn. 

471. tifemqeimi, ipfa pulchritudine pul- 
chnor es. 

Aibia cupai, valde compta ac ornata venit. 
Tepean pilai ladcixn piuque , non eft con- 
veniens lu&ibus ille color. Re- 



30» «, © t» 

Reletki ad caknotuvalai , naturam expel- 
las furca tamen ufque redibit. 

A/diin cullintun v. aldhn cuUin uln quine 
llancatu mo , magno pretio torquem emi. 

Chumtn raquiqfii vachi chapud, quanti in- 
aures has indicarunt. 

Quine rume llanca u\i, dedit unam tantum 
gemmarum lineam. 

Quiru pel, quantum ad monile v. mure- 
nulam fufficit. 

Petu pepiluquei, dum fe comit, omat, 
annus eft, 

Patara§elu, verfutus, vafer, verGpellis. 

Huiciirknoe/ v. hueralknoel iod huera§ei 
naltuknoprael , prseftat aliquid quam nihil, 
inter duo mala minus eft eligendum. 467. 
43^. 433. 

472. Supellex muliebris. 

Speculum , peuqueum. Pe&en , rumca. 
Acus, ao,ucha, caputira. Fufus, piivixi/, co~ 
liu, Verticillus, chincbd, piroi. Filum, 
ftamen, ouii. Filum fimplex, huinu. Fi- 
lum contortum , tapm vuu , piulu. Craflum, 
pingue, mtavuii. Fila decuffato ligno con- 
voluta , huil/huan , ehuin. Gtomus, tco, tuco. 
Conglomero , tcon , tuconn , chucon. Spor- 
tula , fifcella , llepu. 520. Funis , funiculus 
tapal. Ligare funiculis, tapeln. Textti 
na , vutalhue. Textrinam conftruere , 
taln. Jugum, arehue. Licium, tononhue, 
Trama, tonon. Ordiri , \ononn. 473. 




473. Capillos folvere, turbare, incom- 
pta mulier , paflis crinibus , foluta aut turba- 
ta coma , quenparn , quenparclen. Suo, con- 
fuo , n&d&fn , nHdfcan. Sarcio , refarcio , 
lapatun , pecotun , ihualln. Refuo , dihuitun. 
Affuo , nHlcHtun. Inverto , verto , chequeln* 
Satura , farcimen , lapatu. Neo , penfa car- 
pere , trahere quo filum deducas , buUn , pi- 
uln. Filum inferere , huilpan , dichon, Im- 
plico , irretio , churnan , paichaln, paichaltun. 
796. Linteum , membranam convolvere, 
lintea volumina, uUon, impoln In orbem 
complicare, Qnuofus in orbem contraftus, 
fpiris complicatus , iuln. Pannum , linum 
filatim carpere , panni iila diftrahere , huinti- 
l&n. Nodus, nodum, nodos ne&ere, in 
nodo, in nodum ligare, nodis implicitus, 
pron. 813. Texo , contexo , $ren , qilren. 
Impello , impulfus , impullio , raltuln. Car- 
mino, ruren. Villus, ponpon. Villofum 
effe , ponponn. Pannum defricare , ut villos 
excites atque erigas, ponpoxdn, ponpoxmn. 
Res contenfa, tenfa, puf. Arcum conten- 
fum , tenfum effe , pUfn , p&fclen. 

Exempla. Meli mallHen vuupe vachi cal, 
quatuor mulieres ex hac lana filum dedu- 
cant. 

QuelH vuH laQmadin piquei, filum rubrum 
mortem denuntiat 363. 417. 419. 520. 522. 

474- 



3 02 



474- De re cibaria, ial , iael. 
Panis , co/que. Libum, ticl. Ex maicio, 
mlan. Commeatus , annona , viaticum , ro- 
quin. Caro, ilon. Caro elixa, lixivia, avun 
ilon. Affa , tofta , affum , cancan , recan. 
Minutal, rupun ilon. Caro afla aut cocta, 
quae frigida comeditur, vircu iion. Caro 
falita , condlta fale , charqui. Carnis falitae 
frufta, huillhuill. Jus, jufculum, corii. con- 
ficere, corun, corutun] corucan. Condimen- 
tum, conditura, ciborum conditio , nunc 
ego ita convivis ccenam conditam dabo , ut 
quisque , dum guftabit , digitos prcerodat 
fuos , incan. Caro juri incofta , vaitucan. 
Puls ex tritico , hordeo, &c. tucun coru Puls 
ex phafeolis & maicio, pidcu. Farina, rqp. 
Molo , tero triticum , hordeum , &c. rqpn , 
rapln. Pollen, pollis, achixl. Furfur, fffi- 
qu£c , amchi. Pulmentum , puls ex mera 
farina, mda. Farina ex tritico, hordeo, vel 
maicio tofto, murqut. Farinam torrere, 
murquen. torreri curare , murqueln Fari 
na tofta in aqua calida , chedcan. in aqua 
frigida , ulpu. Farina tofta muctda , huechin 
murque. Triticum coftum contufum, con- 
tritumve , mixltun , mltun. Tritici , maicii 
grana exclufa co&a, motte. Maicium co- 
dum , chuchoca. Toftum , cuien , cuchen. 
Toltum at fuis foliis inclufum , coven. fine 
foliis , crfim. Succus aut jus ex corylis, mlu. 
Jus 



Jus herbarium , malio. Illud conficere , 

«dr VLon , *Htf U#7*. Mala terreftria tofta , <r»*« 

Illas torrere , cuen. Ovum , curam. Ovum 

urinum , cynofurum , fcAyftum , incubatum 

nec exclufum, ucatn curam. Ovi album, 

albumen, /m curam. Ovi luteum, ovi vi- 

tellus, chod curam. Ovum geminum, epu 

aume curam. Ovum decumanum , devu, 

vuta x. Recens , hue x. Molle , forbile , 

<Ulue, yavilnolu. Durius, yavuQelu. Suae 

teftae inco&um, tahua meu. Qo£t\xm,avun. 

Crudum, carti, Ex adipe ovum, metaucan. 

Herbae marinae, luche, lluche. Cochayuy- 

um, miiQu, Toftum, cutafn, cucha/n. Co- 

chayuyi radices, /iig£ii. Aliae radices co- 

meftibiles, Qadu. Fruftum carnis inftar li- 

gni carbombus impolitum, tanacupuaun. 

Cibi reliquiae, etchel. Aliae reliquiae quae- 

cunque, opuntu Res rancida, annofa, ve- 

tus , corupta , uuntu. 

475. Fames, efurire, gnn, $nun, giigii». 
Caritas, annonae difficultas, gravis rerum 
omnium penuria, villa. Annonae difficul- 
tate laborare, viUan viUaQen Efurire, fi- 
tire vehementer, aron. Efle jejunum, in- 
tegram famem ad ovum afferre, relihuen. 
Jentare , jentaculum fumere , numuln. Co- 
quo , cibum conficere , concoquere , incan. 
Rado, radula deterere, ifchn. Vello, pi- 
los aut plumas evellere, glabro, deglabro, 

rifn, 



3<>4 *&, & dfr 

ri/» , laumn. Contero , contundo , commi- 
nuo, mlan. Panem in micas friare, digitis 
comminuere, item: farinario cribro fuccer- 
nere, farinam fubcerniculis purgare, excu- 
tere, numuz». Difperfa colligere, nuimi- 
tun. Olera in ollam mittere , caruman. 
Torreo, cotiirn, cotrn, cuchen. Craticulae 
aliquid imponere igne torrendum, enadtu- 
cun. Sub cinere torrere , coquere , cunafn. 
Fame deficere , confici , perire , entin. Ine- 
dia cruciari, vifum amittere, tetin. Stre- 
pitus tritici, maicii dum torretur, teun. 
Languefcere, intepefcere, frigefcere, tu\in. 
Rumpi, disrumpi, tofn. Liquefco, lique- 
fio , liquor , lleun , lluin. Liquefacio , liquo , 
lleumn , lluimn. Ova batuere , res liquidas 
confundere , verfare , ruiln y duiln. Olla 
nova uti prima vice , domuln. Ollam vapo- 
rare , uruan Spumare , fpumas agere , tor- 
vann. Defpumo, fpumam detrahere, au- 
ferre, whven, gven. Ad ignem calefacere 
aquam , vinum, &c. cuvunln. Res ad ignem 
calefafta, cuvtcn. Coquo, avuln. Co&um 
efle , avu.n. Effervefco , huadcim , yofyofn* 
Ferveo, vain. Fervet olla fpumans, chu- 
lun. RecoAum efle, vultun. Eduliis con- 
cifis refercire, replere, infarcire, gum,q>ionn. 
Menfam mappis fternere, ornare, inftruere, 
eln mefa. Mappas auferre, menfam tollere, 
entun mefa. Suum cuique ferculum & da- 

pes 



pes impertiri, reyixn. Cibum alicui prae- 
bere , ileln, ilelcan. In modum fili liquorem 
extendi, huilquenn. Ejusmodi fila liquida, 
huilquen, Edere, comedere, vefci, cibum 
capere, fumere, cibo corpus curare, in. 
Carnem comedere, ilon. Frugaliter vive- 
re , tenui cibo uti , frugali cibo contentum 
eJTe , muna in. Se cibo ingurgitare , omnia 
abfumere , viltun , chu/tun. Voro , devoro , 
helluor , deglutio , Imn , xxllgmn , urcumn , 
Imuntun , rulmen. Delibo , fummis labris 
attingere , primoribus labiis guftare , de- 
guftare, dicwnn, gnetun. Sugo, ixvirctin, 
voc/umn. Sorbeo , res liquidas delibare , 
o/cixn , ovxxlln* Plenis buccis comedere , 
ixltamcon, upa§upa§n y \ipaq>upa%knon. Om- 
nibus ac fingulis ad comedendum dare , 
tapumn, Cibo fuccurrere, fubvenire, <;u- 
imtun. Singulis aliquid de aliqua re aequa- 
liter detrahere , decerpere , quemcyxrn. Par- 
ticipo, commune habere aliquid cum ali- 
quo , partem rei capere , in fortem & par- 
tem admitti, llauquetun. Dida pars, llau- 
quetu. 767. Carnem bene coftam effe , 
oUan. Solo pane vefci , panem fine obfo- 
nio manducare , panun , panunn. Sejunge- 
re, feponere aliquid, pxxnttin. Stipem co- 
gere, cibum, panem, panis frufta mendica- 
re, hui/cixn. Genio & naturae indulgere, 
molliter pelliculam curare , cumelcaun. Ede- 

U re 



306 «^ $ Jfr 

re ad fatietatem, huedan. Se cibis ingur- 
gitare, ventrem dapibus infarcire, replere, 
faburrare , non. Cibum palato haerere ex 
fatietate aut prae dulcedine, tufn. Faftidi- 
re cibos, non facit hoc ad palatum meum, 
fatietatem mihi affert, fatietate me afficit, 
fatietate teneor, non eft hoc mei ftomachi, 
faftidio mihi eft, pueln* Naufeo, naufeam 
mihi movet, ucaipue$en. Putrefco, percan, 
vunan. Exedi, confici, tabefcere, conta- 
befcere, pivunn. Putris, exefus, pivurx. 
Caries, mucor, mufcus, rubigo, pcrcan. 

Mundo , purgo , detergo , verro , fcopis 
pavimentum purgare, lepun. Scopae, lefni- 
hue. Sordes, lepuntu. Suavis ad guftum, 
guftatu jucundus, gratiflimi faporis cibus, 
fapidus, iiMwii». Vas in quo cibi reliquias 
fervant, confervant, refervant, rebun. 

476. Exempla. Numtilelan, fum jejunus. 

Relihue%cn, jejunium naturale. 

Cofque\en y cedo panem. 

Villtubi quine cofque , panem integrum 
abfumpflt. 

Cofque iqueUebin, mlan no 9 malo panem 
quam libum comedere. 

Huema cofque iabun , ilon no mai, magis 
mihi placet panis, quam caro. 

Chumcatucofqueabun qenochi huinu? quo- 
modo fcindam panem absque cultro? 

Cofquevalbin ta ni rgo , mea farina curavi 
panem fieri. Mar- 



1 



Afurquelelen ta mi nuque , cura ut mater 
tua mihi farinam torreat. 

RQplvalbimi ta mi cachiQa cam? an mo- 
lendum dediili tuum triticum? 

£Ua eUape v. eVia avupe veichi curam , fac 
fis , ut haec ova nec nimis dura fint , nec ni- 
mis mollia. 

AViue cancaen vachi curam , haec ova ve- 
lim fuae teftae inco&a, at mollia. 

AUue avhpei vachi incan, hic cibus eft 
femicrudus, femicoftus. 

Entutorbiofi veichi chaUa, fpumam huic 
ollae detrahe, aufer. 

Deui ta in iabuel, jam hora, jam tcmpus 
eft rei gerendae , tempus nos ad prandium, 
coenam, coenulam, jentaculum, merendam 
vocat, jam eft tempus capiendi cibum, cu- 
randi corpora, cibo curandi corpus. 

Elye me/a, menfam inftrue, mappis fter- 
ne, exftrue conquifitiflimis cibis. 

Imean, me ad prandium confero. 

Reian piquei v. piquei ta ni duam , nihil 
aliud quam cibum, potum cogitat, 

Chem ilaimi rume , nimium cibo abfti- 
nes, nihil comedifti omnino. 

Ihueduamquelan , non amplius efurio,non 
libet amplius. 

Opixpui ni phta , jam fatis fuperque co- 
medi, fatis, abunde eft. 

U 2 Mna- 



3<>8 «$& $ <& 

Mnatubiqfi veichi ralli, agedum, abfolve 
ferculum tuum. 

Calli lachi, huedachi, ventrem nunc non 
mortem curo , moriar at moriar fatur. 

Deuma ta r\i imom , v. deuma ta ro" iuyen 
v. iuyeum, rapitui, poft fumptam menfain, 
ccenam, prandium vomuit. 

Epu duam uUau tutelvalai, nemo eadem 
diligentia & forbet & inflat, nemo eodem 
aftu & inftante forbet inflatque, nec forbens 
inflat, nec inflans forbet. 

477. Potio, in, pxxtun. 
Epulum , convivium , cahuin. 692. Pa- 
rentales epulae, cixru cahuin. Epulum una 
cum faltationibus , cantu , mufica , xiuin, cun- 
quin , calcutun x. Potus , potio , pulcu. Vi- 
num , vinu , curix pulcu. Potio ex contritis, 
contufis malis, chicha. Potio ex hordeo, 
mudai. Ex maicio , hueicon. Farina ex gra- 
no tofto cum aqua calida, chedcan. cum 
fiigida, ixlpu, ix/lpud. Illam bibere , ixllpudn. 
Potio ex maicio melioris notae , mufca. NB. 
conficitur ex maicio a mulieribus praeman- 
fo, & in praxi fuccedit, ut eadem opera pe- 
diculos , uti folent , dentibus conterant & 
maicium, un&que in vas paratum expuant. 
Ihec confectio vocatur ixlan: ita praemande- 
re, ixla/n, ix/antun. Tomentum, fceces, 
///</ , /<v/Vr. Dari . llidn , perpern. Sitis, ku$- 

uun. 



«S& $ d& 309 

tiXLn. Hauftus, ovuln. Bene potum efle, 
inopn. Vino madidus, vino madere, va- 
cillare, caqenman Ebrietas, ebrium, vino 
obrutum efle, qpllin. Cantharus, ampho- 
ra , urna vini , can curix pulcu v. curu pulcu. 
Aquae, can co. Parum vini, pichin vinu* 
Bibitor , bibax vini , pixtuvinuquelu , piituvi- 
nuvoe, phtuvinuchi, putuvinuquechi , ptituvi* 
nuq>echi che. Abftemius , quimvinunolu, aiu- 
vinunolu. 

478. Invito, aliquem ad convivium vo- 
care , maq/eln. Vocator , invitans, maqelque* 
lu. Conviva, convio interefle, maqen, ma- 
%etun. Convivium inftituere ad occiden- 
dum aliquem, maqenn. Bibendi tempus 
obfervare , occafionem captare , coUetun. Ad 
convivia circumcurfare , cahum cahuin iaun, 
Quserere, inveftigare quod vel ubi bibat, 
$dotun. Opportune, tempeftive venire, 
tenn. Dare , ut liberali hauftu parem bene- 
volentiam praeftet , munun , munucan. Car- 
nem ad convivium conferre, contribuere, 
mavun. Potum , mencun , mencutun Siti- 
re , uncon , huiuunn. Bibo , poto , pxxtun , in. 
Hauftum fumo, quinentun, quixxentcun. 
Compoto, llailn, UaHpan Ahcui propina- 
re propinando praefenti , raqinn , /a%inn , 
lladpan , cachun. 766. Abfenti cuipiam bene 
precari , mari mari. Accipio , tavn. Ire ad 

U 3 rem 



3"> *$&&<& 

rem alibi deponendam, elpun. Intro por- 
tare, tuculn. Acidum, acerbum, amarum 
effe , mxxtun. Experiri , delibare , guftare 
cibum vel potum novum , inexpertum , tnu- 
ien. Vomo, evomo, rapin. Locum pro- 
curare , difcedite , decedite , abfcedite a via , 
expedite viam, detur locus, hueUintcun. 
Manticae ad portandum in equo oenopho- 
ra , chinculL Fluo , commoveor , confun- 
dor, clcofciin. Torrentis inftar fluere, h«- 
ichiilln. Stillo , huidn , huidhuidn. Ex ple- 
nitudine rumpi, dirumpi, huftern. Effluo, 
effundi , hueiun , uyixn , lludtipan , lludchuti- 
pan. Diffluo , perfluo , gnttatim liquorem 
exprimi , cludun. Vas grande , in quo po- 
tum fervant, confervant, mencuhue. Aliud 
vas majus , majoris capacitatis , carca. O- 
perculum, obturamentum , $dihue. Occlu- 
do , obturo , q/iin. Lutamentum , lutofa 
fimbria , pllcon. Evacuo , depleo , exhaurio, 
vacuum facere , hueVLiln , hueMtun. Impleo, 
expleo, repleo, opuln. Plenum effe, opun. 
Capio, munan. Superfluo, redundo, chu- 
lun f chifn* Confumi, evaporare, uyun y 
uuun. Detineri , xxcun. In utres aut vafa 
oris angufti liquorem infundere , vel in aliud 
vas invertere, rbuntun* Supero, fupereffe, 
puchun. Redundantia , affluentia , puchu , 
opuntu. Cibi reliquias legere , coUigere , 
chiQen. Mifceo, admifceo, permifceo, rei- 

puln 



Puln. Mixtum , permixtum , promifcuum 
efle , reipun. Invitare ad faltandum, mimun. 
Ad finem vas pervenire , finire , llidn , llud- 
chun. Cochleare ingens ligneum, ad cujus 
extremitatem anguftiorem os applicant, ut 
potum qui alteri extremitati veluti vali in- 
fimditur, alacres hilaresque quam copiofif- 
Gmum excipiant , pacacha. 795. Cranium 
hoftis ab ipfis occifi , quo veluti vafe fibi 
invicem propinant , ralli lonco* Vino , po- 
tu vacillare, titubare, tantann, Semiebrium 
eflie, ca%enman. 

479. Exempla. Tipale cahuin , cachun %e- 
huelai , donec eris felix , multos numerabis 
amicos , tempora fi fuerint nubila , folus eris. 

Mi uabuel Iglefia mo , amoimi cahuin mo, 
quando erat adeundum templum, caupo- 
nam adiifti. 

Mi piitun mo allcuMiJfamelaimi , ut bibe- 
res, non interfuifti Sacro. 

Huelli pulcu v. piilcu mo, cantharus eft ex- 
hauftus, vacuus. 

qelai vinu vachi vhl mo , in hoc vafe ni- 
hil vini fupereft. 

Pulcu entulbige, da illi bibere. 

LLafipaeimi , cachheimi , tibi propino, 
praebibo, tuae libo fanitati. 

Epu antu v antu mo p\xtuprai , biduum 
dedit exhauriendis calicibus. 

U 4 Amo* 



3" ^ § Jfr 

Amomariabuimi v. mi amomariabuel v- 
deui ta mi amomarimeabuel ', piitumeimi, ma- 
luifti intereffe compotationi , quam orationi. 

Afi nxxbium v. mi nun mo v. mi niibiel cha- 
ru ta mi putuam , mnatuqueimi , toties quo- 
ties cantharum ad bibendum arripis, tibi e 
manibus excidit, elabitur. 

Incupai , venit vino madidus. 

Tva mi pichi ovullqp , accipe tibi hunc 
hauftulum, hoc vafculum. 

Tva ta mi pcq/elbin , hoc tibi ita adbiben- 
dum, ut nec gutta fuperet. 

Ancui ta ni pcl , pumex non aeque eft 
aridus, atque ego v. hic eft homo. 

Rcputuquci , bibere eft fuum unum ne- 
ceffarium, fuum unicum negotium. 

Vei no! abOt, ne Deus fiverit, Deus Su- 
perique prohibeant. 

Ta mi mapucheqpn mo qpllinqueimi , qua- 
tenus Indus es ebriofis vinofisque annume- 
randus. 

qpllinche qpi piam, dicunt illum ebriofum 
effe ; ebrietati , vinolentiae , temulentiae , 
crapulae deditus habetur, audit. 

Tva mcncuhue piilcu m aciimom, his in 
vafis apportatum fuit vinum. 

Ni&avalqfi quitic can pxxlcu , mitte petitum 
cantharum vini. 

Ilan pxxlcu, non bibo vinum, fum abfte- 
mius. 

Tva 



r 



Toa ta mi pyilcual, en unde potum con- 
ficias, ecce materia potfts conficiendi. 

Rehueicon iUebin, non bibi nili potum ex 
maicio, illumque inferioris notae. 

HueUin yelai? an datur locus ? 

Ancaple lei, fumus in medio vafis. 

Iod ancaple coni, plus quam dimidium eft 
abfumptum. 

Ciime aniilelu tananaHpralai ', bene pofi- 
tum 9 locatum, collocatum, cadendi pericu- 
lum non incurrit: abeft a delifto, qui fibi 
cavet, aut delinquendi periculo non fe ex- 
ponit, 

Veipe , ventenpe , fufficit , fatis , fatis eft. 

Inche iaulbin, ego illud attuli, adduxi, 
Item , portavi , avexi , abftuli. 

Inche tavlan , ego nihil accepi , fum expers. 

%elai ta mi eluqeam v* elu%eal, tutelpa- 
laimi , tenpalaimi , fero venifti , fero venien- 
tibus ofla. 

Abi, %elai , %ehuelai, aftum, pera&um, 
venit fims , nil amplius fupereft , valete. 

Ie%epai v iepaqei, Dominus , poffeflbr re- 
petiit, tulit fecum. 

Tutele d$u peumauain, dimiflb hofpite, 
non abibis impunis. 

Ui v. uym ta ni lonco v. ta r\i duam, per- 
didi v. perdidit judicium, 

Inau inau pxxtubin , pitiflavi. 

Moll quine ciiyen mo apixmquei quirie men- 

U 5 cue 



3*4 <& & <& 

cue pixlcu fingulis menQbus abfumit urnam 
vini. 

Nahuelqpx cixla venten iod putuquei Pichi- 
huala mo , v. Nahuelgrix ni p^xtun cula ven- 
ten iodi Pichihuala ni putun mo , Nahuelgni 
ter tantum plus bibit, quam Pichihuala. 

480. De Anima. 

Facultates illius Virtutesque. 
Mens , memoria , ingenium , voluntas , 
judicium, decretum, propofitum, duam. 
MeminifTe, memoria vigere, reminifcor, re- 
cordor, memoria teneo, duamtun, Intel- 
le&us, intelligo, capio, percipio, non me 
fugit, quimn. Voluntas, bene v. male in 
aliquem animatum effe, duam, piuque. 460. 
199. Scientia, prudentia, prudens conje- 
ftura, re&e conjicere, rem attingere, rem 
acu tetigiffe, tuten. Judicium, rem redte 
aeftimare, expendere, reftum judicium fa- 
cere, cixme toquin. Fides, vera Religio, 
credo, pro certo habeo, fidem alicui habe- 
re , mupiltun. Spes , fpem concipere , in 
magnam fpem venire, in fpem non dubiam 
adduci, calet animus fpe, in fpe fum, 119^/- 
%en , yavixlun. Charitas , pietas , aiixn , que- 
Uun. Juftitia, aequitas, jus, facere quod jus, 
quod aequitas poftulat, mupin toquin. Man- 
fuetudo , lenitas , mitem , manfuetum , miti 
lenique natura , traftabilem , placidum efTe , 

man- 



mancha duam. Mifericordia , miferatio, 

commiferatione tangi , Bhrenien. Obedi- 

entia, obedio, pareo, obtempero, obfecun- 

do, obfequor, morigeror, morem alicui ge- 

rere, alicui v. ejus di&o audientem efle, 

inautun, inaitun. Fiducia , fidentia , alicujus 

fidei credere, aliquid committere, elduam. 

Liberalitas, largitas, benignitas, munificen- 

tia, fuit erga me beneficentiflimus , mimifi- 

cum fe in primis & liberalem in me ornan- 

do & augendo fe praebuit, exhibuit, cumel- 

can. Moderatio cupiditatum, cura & ftu- 

dium corporis & animi continendi, doman- 

di , nieun. Patientia , tolerantia , labores pa- 

cate & moderate ferre , yavuduam. Gratia, 

gratus animus, memoria beneficii, gratifi- 

cor, habeo gratiam, manum. Remunera- 

tio, praemium, merces, remuneror, gra- 

tiam rependere, referre, ta/manum. For- 

titudo, robur animi, nehuen. Virtus, prae- 

fentia animi, vir maximi animi, magnani- 

mus , lihue Dignitatis cura , pramun. Ve- 

ritas , verum , mentiri non eft meum , mu- 

pin, leu d%u. Amicitia, animorum fumma 

conjun&io, huenuiun, huenuiAuen. Cor- 

re&io fraterna, glam. Cautio, documen- 

tum ex proprio vel alieno malo , experientia, 

pelelduam. Abftinentia , frugalitas , iillhuem- 

tun. Sagacitas, verfutia, ftratagema, Ar- 

gum ipfum aut Ulylfem fallere poflit, gnen. 

731. 



^ 



3'* «$&$<#• 

75/. ^tiw* gnen. Bonitas, probitas, ciime- 
$en. Bonum , dime ; effe , cixmen. Velox t 
pernix, celer, agilis, citus, tiif. Sic effe, 
tUfn. Cito, citiflime, t&ftu. Cicur, do- 
mefticum animal , ccelo ne fide fereno , cave 
tibi a vultu blando, flu&us mutus, huim. 
Stabilis, diuturnus, yavtc. Certum, lei dq>u. 
Profefto, leiy, muQel. Mundus, purus, lau- 
tus, purgatus, lif; mundum effe , lifn. 
Mundo, eluo, purgo, expurgo, detergo, 
abftergo, Pcenitentiae Sacramento aliquem 
expiare , a peccatis abfolvere , lifln , lifeln t 
lifelcan. Animofus, alacer, fervidus, audens, 
impiger , impavidus , huentu , huenchu. 741. 
Pacificus, xxapen. Pacificum effe, napenn. 
Senfim , placide , moderate , paulatim pro- 
cedens, allue che. Taciturnus, honeftus, 
pacificus , rxom , yom. fic effe , nomclen. Af- 
fabilis, humanus, comis, cixme duam, ciime 
piuque %elu. Doftus , eruditus , litteris per- 
politus , do&rina excultus liberali & exquifi- 
ta , quimlu. Validus , fortis , viribus & ani- 
mo praeftans , yavu , cona , huentu. Virgo, 
pehuentunolu. Dubito , ambigo, haerere in 
aliqua re , haefitare , duamclen. Dicere quod 
ad rem pertinet , cum re , de qua agitur , 
omnino cohaeret , fcite & in loco diftum 9 
huifduQun. Plane , aperte , emendate loqui, 
ritoduQun. Tranquillum , quietum , paca- 
um effe, paiVialen. 

481. 



r 



*%><&<» 317 

481. Meminifle, duamtun. Comprehen- 
do, cogitatione aut mente complefti, pou- 
duamn. Pendeo animo , fuftinui me ab om- 
ni aflenfu, epuduamn. Captum meum non 
fuperat, hoc mente & ingenio facile afle- 
quor, puduamn. Credere, obedire, fe fub- 
jicere, fummittere, mhQeltun , mupiltun. 
Obfervo , colo , vereor , revereor , raquin. 
Subvenio , fuccurro , fubfidio aut auxilio 
effe, auxilium, opem ferre, queWun. Lau- 
do , collaudo , laudibus ornare , efferre , ex- 
tollere , in ccelum ferre , ulmeyen. Submiffe 
fe gerere , de fe humihter fentire , pichil- 
caun* Admiror , miror , demiror , in admi- 
rationem rapi , admiratione affici , teneri , 
cachentun. Obedio, tancixn. Verecundor, 
erubefco , pudet , pudore teneri , yehuen 753. 
Scio , cognofco , fentio , quimn. Doceo , 
edoceo, erudio, inftruo, inftituo, docu- 
menta tradere, fidei myfteria rudibus ex- 
ponere , pro eorum captu explicare , quimln. 
Sufpicor, fufpicionem ex aliqua re ducere, 
fufpicione percelli, hac fufpicione perculfus 
fum , peknoun Cogito , mente , animo ali- 
quid agitare , meditor , aliquid intento ani- 
mo intueri , perpendere , in alicujus rei co- 
gitatione verfari, duamtun. Facio, efficio, 
formo, committo, praefto, ego id praeftato, 
vem, mln, muln. Eleemofynam largiri, e- 
rogare , DIOS m vla elun. Alicui fuadere, 

con- 



3'8 «Sfc $ dfr 

confilium dare, prsebere, moneo, admoneo, 
commoneo, commonefacio , hortor, glamn. 
DifQdentium animos placare, ad concordi- 
am inducere, revocare, ojbn, ofivn. Gu- 
berno , doceo , inftruo , omni cura incum- 
bere , gnen , gnecan. Animadverto , noto , 
obfervo , Qpin , inaduamn Bene , probe, re- 
fte facere , hui/n. Optatis fortunam refpon- 
dere, rem ex animi fententia fuccedere, mann. 
Spem fuam in aliquo ponere, reponere, fi- 
gere , collocare , repofitam , collocatam ha- 
bere, yavuln, 752. greucun. 733. Audeo, 
projeftae audaciae homo, yovtln. Affuefco, 
confuefco, infuefco , dare fe in confuetu- 
dinem, callum obducere, huimn. Man- 
fuefacio, feras cicurare, manfuetas reddere, 
manui alfuefacere, huimtun. Exploro, ob- 
fervo, inagnen. Permitto, patior, concedo, 
quibusdam in rebus connivere oportet, ne 
omnia contendamus, rupaln. Callide ali- 
quid petere, elicere, exprimere, extorque- 
re , callida petendi ratio , pilelentun. Dtiffi- 
cilis, ardua res, kdau mlei, cicniun gei. 

482. Exempla. Cutne moQeum v. cUme mo- 
%en mo , llucan Qelai, refte faciendo nemi- 
nem timeas. 

' Mi mupium v. mi mupin mo v. mi mupiel 
mo aiecauqe , ama , cole veritatem , & in finu 
gaude, ride. 

Pe- 



r 



^ ® e*£» 3i9 

Pelelduam%elu , q/echi vemhuei, Pifcator 
iftus fapit, & ftultus malo accepto, quae no- 
cent docent, aiinus ad lapidem non bis of- 
fendit eundem. 

Deutumn , pelolemn , aldu digelelai ta mn 
laial , fac ea, quae moriens fafta fuifle vo- 
les. 

Penobilmi ula ta DIOS piaulQeaimi , ar- 
dua ad coelum via. 

Ta ni ciime$en mo aiuvali ta DIOS, pro- 
pter fuam bonitatem Deus eft mirifice aman- 
dus, unice colendus, effufiflime diligendus. 

Aldh. vanei ni nemel , eft in illo autorita- 
tis plurimum, vir autoritate praeditus, gra- 
vis, gravillimus. 

Aldiy vanei ni piuque , forti animo & ex- 
cellenti praeditus, magnanimus. 

Lifloptui mi pllu , jam a peccato abfolu- 
tus, crimine liberatus es, 

Lihue %ei, eft acer, vegetus, acri & vi- 
vido ingenio. 

QuintuplMn pu Patiru ta x\i duam lle , Re- 
ligioforum munus, officium, partes funt ze- 
lus animarum. 

Pepilknobi%e ta mi pllu ciime vemn mo , 
animam tuam virtutibus exorna. 

Allue yavu%echi piuque nehuen duQuquelai, 
Cor tepidum non profert verba cahda, ne- 
mo dat, quod non habet 

Pu Mall&en nobi ta ni puhuentu kdau mo , 
Indae Indos labore v. diligentia antecellunt. 



32o *$&&<& 

novali kdau, datubilmi, labor & conftan- 
tia omnia vincit, 

GnetumeUebi^e , mupiltunolmi ', fi non cre- 
dis, experire, 

QuimMebichi , experiar. 

YavuluQe peni / cape animum frater , ani- 
mum erige, te ipfum excita. 

Yavulumn pu peni ema , ftate animis , ad- 
efte animis fratres ! ne cadatis animo , ne 
abjiciatis animum, viros vos fortes & con- 
ftantes praeftate. 

Cixtancaun mo yavuduam%en, in re mala 
animo fi bono utare, adjuvat; fi te premit 
adverfitas, ne defit sequanimitas , folare te 
& dic, non erit femper fic. 

LLitulquechi duam tva , haec eft caufa cur 
inceperim. 

Cdmei cumelcaun, laudanda eft Hofpita- 
litas , erga hofpites , proximum benignitas , 
humanitas. 

Ald& cixmelcai tva v> aldii dmelcan $ei y 
maxime prodeft, conducit, adjuvat, 

Cixmelcaimi, bene fecifti 

Quimn aiiiquebimi ta DIOS , fcio te Deum 
amare, colere, diligere. 

Cumeabui DIOS ta ro aiuQeabum , utinam 
omnes Deum O. M. diligerent ! 

Ciimei ta mi ofimabiel ta mi huerilcan , be- 
ne facis dolendo de peccatis tuis, deflendo 
peccata a te commifTa. 

Ma- 



^ $ d& 329 

Martchi aiulan ta mi bixrenieabin , propo- 
no quod nunquam tui fim miferturus. 

Peyepeyequebin ta ni huerilcan , femper 
mihi verfantur ob oculos peccata mea, peo 
catum meum contra me eft femper. 

Quiaelelai puduam e$n , v. quinelelai ni 
piel eg>n , alia aliis mens eft , inter fe vehe- 
menter diffentiunt , non eft eadem omnium 
fententia, quot capita, tot fententiae. 

Chanalknobin ta xxi piuque , dedi ipfi ra- 
tionem meae confcientiee , omnia interiora 
mea ipfi manifeftavi. 

Inche iom tutelbin vachi dq,u piUei ta pu- 
huentu, fuum cuique pulchrum, quilibet fi- 
bi placet. 

Quinechi tutei, marichi tutelai, fi femel 
fapit, centies defipit, invenit interdum coe- 
ca columba pifum. 

Mancha huentu, Fabius cun&ando refti- 
tuit rem. 

Manchan, manchacan, feftino lente. 

Duamtumn ta mn Chri/liano%en v. Chri- 
yiianoQeel , reminifcimini vos Chriftianos 
effe. 

Huema toquibilu ta m* duam , huelelai, ma- 
lis immmentibus occurrendum , ne erres , 
praecavendum. 

Iod quimchi che huelelquei, quandoque 
bonus dormitat Homerus. 

Iod quimlu cupape, do&ior accedat. 

X Ma- 



330 «Sfc & d^ 

Marichi iod quimchi che mo , eitni iod qut- 
mimi, ipfa fapientia, fapientior es. 

Vill quimi ta DIOS ta in piuque ple , ni- 
hil eft ta abditum & occultum , quod DEUS 
non videat, ipfos animi fenfus exploratos 
habet, omnes animi latebras penetrat, in- 
timosque receflus callet, cognofcit ac peni- 
tus introfpicit. 

C&me che Qcfui, ad frugem bonam fe 
recepit, & a vitae turpitudine recedens ho- 
neftam vivendi rationem iniit, fufcepit. 

Tute/c/echi glam pelelduami pu tiua , mo- 
nitum fuo tempore & loco datum infideles 
ad fidem, malos a vita flagitiofa & impura 
ad honeftatem reducit, traducit. 

Tute acuimi y tute/paimi, in tempore ve- 
nifti , opportune , tempeftive , opportuno 
tempore. 

Huerin^ctu ychuepe , haec non ad me , (ibi 
male confcius erubefcat. 

Marichi veipie/i, mupiltuhuelaiaieimi ', nec 
jurato tibi crediturus fum, etiamli Divos 
omnes contefteris, 

Inaifu$eai DIOS m piel , mugeftuQeai ta 
DlOSy ferviendum eft Deo. 

At/c&Hen ta mi aiubiel ta mi ChriJHana- 
$ca/ , audivi te velle facro fonte luftrari 9 
baptifmate initiari , Chrifticolis , Chriftianae 
& orthodoxae Religionis cultoribus annu- 
merari, 

Eimi 



«S& $ d& 331 

Eimi mo yaviduquen , in te confido. 

Inche m" piel clei tva , meam tibi oppigne- 
ro fidem, obligo, obftringo, interpono, ti- 
bi hoc polliceor, in meque recipio. 

Aldxm manumbin ta DIOS ta ni chmel- 
caeteu mo , DEO O. M. gratias pro praefti- 
tis mihi beneficiis ago, habeo. 

Inaitubi§e ta mi toquiel, morem gere, 
di&o audiens efto. 

Qumei ni pichi duam , paucis te volo, ha^ 
beo negotiolum. 

Ea pienu, refpondit mihi : etiam , ita. 

Ciunelcaqe ta mi aiiipranoam, ut dent da, 
ut faciant fac, ut ameris ama. 

DIOS m* piel ta in aiiiun , hoc eft prae- 
ceptum meum, ait Dominus, ut diligatis 
invicem. 

Inche ta ni vamqelu Mijfapiquen , eimn 
alldUuleaimn , Sacris operanti vos attenti 
cooperamini. 

Inche ciime chelan cam ve ? an me efle 
malae fidei arbitramini? 

Cixmelcaun %ei vachi mapu mo , floret hic 
loci officiofa in hofpites humanitas. 

Pramun gelai vachi huentu, dignitatis fuae 
curam non habet homo ifte. 

Ciimelcai m pi%en, officiofus, hofpitalis 
habetur, audit in hofpites comis, perhu- 
raanus. 

Yavuduamlu nopinvalai, audentes fortu- 

* X 2 na 



332 «Sfc & & 

na juvat, timidosque repellit. 

Inche yaviiQen v. yav^^en inche , piquei ta 
mapu che , Ego, inquiunt Indi, fum vali- 
dus, fortis, viribus & animo praeftans, al- 
ter Hercules. 

Hue/a que huentu neyumel nacmpraquet y 
nemo tam malus, ut femper & in omnibus 
malus fit. 

Tenpalaimi ta mi gnencaiabubiel , multis 
tibi opus erit, ut illum fallas, decipias. 

Curxiun $ei eVia que d§u, inei yovhadut, 
non eft cujuscunque ardua & adverfa fu- 
perare. 

Aldvi yehuevali arelen pin 9 magnum pu- 
dorem infundit, mutuum aut commodatum 
petere. 

Yehuelcabin, affeci eum pudore. 

Tepenclei, eft hilaris, jucundus. 

Rito peuman , fortuna fecunda uti , omnia 
peropportune cadere, ex fententia cedere. 

Arol peqeabui ta peuma , non tibi perven- 
tos affa columba venit. 

Huele peuma , fortuna adverfa. 

ii\o peuma§en em ! nihil ftabile fum ex- 
pertus, inconftante femper fortunaufus. 

DIOS xxi piel raquilabimi, veimo alhue xti 
ruca mo upe piQeaimi, Dei mandata non ob- 
fervas, ergo condemnaberis. 

Raquilabimi ta mi Toquieteu , veimo /ii^ii- 
Qeaimi , Superioribus debitum honorem, 

obe- 



«j& @ J& 333 

obedientiam ac obfervantiam non praeftas, 
igitur vapulabis. 

Cixmei mi raquibiel ta mi chao , ta mi n#- 
que cai: vei ni raquibiel cai, parentes funt 
honorandi , quapropter ego quoque illos re- 
vereor & honoro. 

Quidu tpubi ta w* peni raquinohilu ta ni 
chao, contra reverentiam parenti debitam 
ipfe fuis manibus fratrem fuum verberibus 
patre inconfulto mul&avit. 

Hueraca%ei raqui%enolu, procaciter cum 
ipfo a&um eft, petulanter illum defpexe- 
runt, os importuniflimum ipfi oftenderunt. 
Pichilcaume$e vockixm ta mi papai mo , 
ag-edum fili , fupplex ad matrem accede , ad 
ejus te pedes abjice , eique te fubmitte , ut 
tibi tui delifti gratiam faciat , veniam ac im- 
punitatem concedat, impunemque te dimit- 
tens in priftinam gratiam amoremque pri- 
ftinum te recipiat. 

Qepai mapu mo ta ni raquifyeam pu ulmen 
mo , ingreflus eft Provinciam , ut a Caci- 
quiis munera ac honores reciperet. 

ueUipuquen ta m amomarial v. amomarian 
piquen, cupio, defldero, volo orare, reci- 
tare preces. 

ni votm duami v. duamtuquei, de filio fuo 
cogitat, meditatur. 

Duamtuquei ta m ubtaial, iter meditatur, 
cogitat de itinere faciendo. 

X 3 Pe- 



334 *$&>&<& 

Peknobi$e ta mi laial, memento mori, fac 
te nunc moriturum. 

Peknobimn ta mn apogeal, imaginamini , 
animo aut mente fingite, concipite vos fu- 
turos efle Superiores, Duces, Reges. 

Chao vema>elu toquien, Supponite me pa- 
trem efle v. habete me loco patris. 

Peni vemgelu toquieimi, fratris apud me 
locum obtines. 

Glam o>ei v. ciime glam qfii vachi Huinca, 
optima monita, documenta, confilia dat 9 
praebet Hifpanus ifte. 

Glam Qehuelai mapu mo , caret nunc Pro- 
vincia viris do&iflimis & timentibus Deum, 
quos in confilium adhibeas , quibuscum 
confilium ineas , qui populo dent falutis mo- 
nita, & a fcelere ad frugem bonam revo- 
cent. 

Glamuqe, ipfemet te admoneas, nec opus 
fit, ut alius monitoris apud te fungatur of- 
ficio. 

Inche m" aixxel ta DIOS, DEUS meus & 
omnia. 

x\o duQuimi, concinna fuit & elegans tua 
oratio, feftiva, compta, & tempeftivis jocis 
afperfa, peracutisque fententiis condita. 

Cha/tumabiQe ta mi pu carne , JESU 
Chri/io w" piel mai f inimicum tuum vel cum 
propriae vitae periculo defende , nam ita 
JEfus Chriftus Deus & Magifter nofter do- 
cet, praecipit, jubet. Cheu 



I 

f 



«Sfc ® d& 335 

Cheu peofii veichi d§u? unde hoc fcitur, 
conftat, habetur, 

Peknouqniebin ta xd laial, mihi in men- 
tem venit , quod brevi fpiritum Deo fim 
redditurus, horam mortis meae inftare mi- 
hi omnino perfuadeo, imaginor. 

Vamaimi> ita facies. 

VamQen, ita fum comparatus, hoc mihi 
a natura inditum, tributum, ingenitum eft, 
iftud mihi natura ingeneravit, hujus fum 
indolis. 

483. Vitia. 
Aftutia, calliditas, callidus, vafer, verfu- 
tus , fraudulentus , fallax , gnen. Peccatum, 
deli&um, noxa, crimen, erratum, culpa, 
fcelus, flagitium, maleficium, huerin, hue- 
rilcan, huerintu. 225. Malum, huerafiueda. 
4. Damnum, ja&ura, detrimentum, £(ltia. 
Negligentia , incuria , uduam. Defe&us , 
erratum , inurbanitas , rufticitas , rulmen. 
Dementia, error, infania, Qenoduam* Im- 
pudentia, petulantia, procacitas, qpnoyehue. 
Intemperantia , immoderatio, u$entu. In- 
temperantius , immoderatius , nimis , nimium, 
fupra modum, immodice, extra modum, 
plus aequo, plus fatis, uqechi. 
Immodicus tui aeftimator es, modum in eo 
non fervafti, nimium te fufpicis, tibi arro- 
gas, urbanitatis & pudoris fines tranlilifti, 

X 4 immo- 



336 *$& ®i Jfr 

immoderatius egifti, fuperbius te geflifti, 
nimius & intemperans in eo vifus es, uqen, 
ii,§entun. Amens, demens, ftultus, hued- 
hued, ciimpem, renmalu. Mendaciorum 
archite&us, fraudulentus , Sycophanta, to- 
tus ex fraude & mendacio compofttus, co- 
iHa , gnencavoe , coilla caman. Malus , huera 
duam v. piuque nielu. Trux, crudelis, huera 
huentu. Segnis, negligens, focors, langui- 
dus, remiffus, piger, deftdiofus, mers,chovii. 
Nequam , furcifer , veterator , verflpellis , 
fceleratus, nua. Rebellis, perduellis, auca. 
Audax, proje&ae audaciae homo, nedquen. 
Arrogans, infolens, elatus, qui nimium fibi 
fumit, arrogat, huichatuvoe, deviipraulu. 
Sufurro, dalluvoe. Superbus, tumidus, in- 
flatus, fuperbia tumens, qui fe gloriofe fu- 
fpicit, alios faftidit ac defpicit, raquiun,ra- 
quiupran. Affeftare gravitatem, feverita- 
tem, au&oritatem , tuquercun. Simulator, 
fimulandi arte eruditus, vitia infucare, pro- 
bitatis fpecie occultare ftudens , fciens , epu 
piuque , epu duam§elu , pataraofilu , vurintu- 
che. 225. Perjurus, peijuriofus, perjuro, 
pejero, jurapran. Fur, huenevoe, huenen 
caman. Abigeus, abaftor, huinca. Latro, 
homicida , laqmche. Praedo , graflator, 
muntuvoe. Adulter, maechus, damentuvoe. 
489. Loquax , dicax , papaf, huillmen. A- 
varus, mifer, fordidus, tenax, rcu , rucu. 

Sto- 



^ ® dfr 337 

Stolidus, ftupidus, vecors, attonitae mentis 
homo, cumpem. Perverfus, pravus, diftor- 
tus, qui exfpe&ationi , quae de ipfo adole- 
fcente habebatur, non refpondit, fed pravis 
& corruptis moribus evafit, cilni, Magus, 
ftrix, lamia, calcu y machi, anchix mall&en.681* 
Incapax confilii , glamvalnolu. 

484. Decipio , fallo , deludo , imponere 
alicui, verba dare, fraudem, fucum facere, 
gnencan* In errorem aut fraudem homi- 
nem illicere , deducere , inducere , impelle- 
re, circumvenire aliquem, aftu capere,^^- 
knon. Incautum excipere, imparatum oc- 
cupare , opprimere , gnentun , uduamtun* 
Oblivifci, parum de re cogitare, laborare,. 
rem parum curare, excidit mihi nomen, u- 
duamn. 844. Memoriam deficere, vacillare,, 
labare, intercidere, jam me fallit memoria,, 
memoriam amili, perdidi , rume duamn , uyen y 
upan, Qoiun. Glorior, raquiun. Se de vi- 
nbus & animi praeftantia ja&are , hueniuun. 
Efferri , erigi , attolli , fuperbire , infolefcere, 
intumefcere, raquiupran. De poteftate men- 
tis abire , furore corripi , §oiiirumen. Per 
inconfiderantiam res vel verba commutare, 
abufus verbi multa figniiicantis , lapfus lin- 
guae aliud pro alio enunciantis, quenan. 
Titubo , haefito : nec vox illi , nec lingua 
conftitit , vox illum & oratio defecit , cu- 

X 5 vhllu- 



338 <S&> & e*g» 

vulluixnn. Carminibus aut cantionibus, ut 
quis obmutefcat, efficere, Qpemn. Loque- 
lam deficere vel ex nimio fomno aut ex im- 
moderato affe&u, ycbmn. Aliquem inju- 
riofe & indigne traftare , vexare , exagitare, 
hueraln, hueracan. Damnum inferre, iilNum, 
uMuatun. Sene&utis vitio defipere, delira- 
re, umenn. Faftidire aliquem, afpernari, 
defpicere, contemnere, maritum illum de- 
dignatur , huerinpen. Pecco , delinquo , cul- 
pam fufcipere, facinus, malificium commit- 
tere, aliquid in fe admittere, fcelus perpe- 
trare, concipere, fcelere fe aftringere, ob- 
ftringere, culpam contrahere, huerilcan. 
Erro, in errorem labi, delabi incidere, er- 
rore capi , crin Sui nimiiun tenax , avarus, 
rcxx. Avarum effe, rchn. Alieni cupidus, 
culmen , cuniln. Obtre&ator, maledicus , 
detrahere abfentibus, alicui vel de ejus fa- 
ma detrahere , domdomn. Cum aliquo de 
re aliqua rixari , inter fe jurgare , digladiari, 
jurgio contendere , quehuan , quehuatun. 
Vociferor, clamores edere, quehuenun. Li- 
tigo , contendere cum aliquo , tein , lucan , 
lucatun. Inurbanum, rufticum, fuperbum 
effe , conaln. Pudore fuffundere , afficere , 
ychuclcan. Falfum alicui affingere, falfo il- 
lum criminari, calumnior, vutalcoiUadu$un 9 
pilclpran , punchuln. De aliis hic illic male 
loqui , pipiyen. Se ultro alienis rebus inge- 

rere, 



«Sfc @ dfr 339 

rere, in alienam meffem falcem mittere, fi- 
ne fuffragio cenfuram gerere, inchelcaun. 
Pertinax, contumax, altercor, tricor, con- 
tra tendere & non pertendere, fi duriorem 
te praebes, non contendam amplius, naqe- 
$en, xwtucan. Certatim, XKotu. Adulor, 
blandior, aflentor, verborum lenociniis aut 
blanditiis aliquem petere, captare, tenere, 
huaichifdu§un. Mentior, mendacium con- 
texere , conflare , architeftari , coiUan , co- 
illatun, coiUaduqun. Mendacium alicui ob- 
jicere, exprobare, in aliquem retorquere, 
toiYLatuln. Falfo aliquem criminari, calum- 
niatus eft me fugam meditari, xxpixmn,ilpmn. 
Incufatio pofcentis aliquem ad pugnam ap- 
pellare aliquem de proditione, &c. & pro- 
vocare , minas ja&are , $chan , qchatun , 
nchan, xxchaln. Neco, occido, obtrunco, 
perimo, interimo, interficio, vitam adime- 
re , necem afferre , de medio tollere , lagmn. 
Per infidias aliquem interficere, mteun, mt- 
eulaqmn. Carminibus aut cantionibus ali- 
quem ligare, in aliam formam mutare, m- 
canto , excanto , nUrin. Machiorum in mo- 
dum mente deftitui , furere , infanire , yaiitn. 
Veneficos, fagas arcum adducere, intende- 
xe , ctiRin. Veneficiis occidere , livixnn. 
Furor , furripio , furtim averto , aufero , 
/menen, chuquin. Pecora, equos, &c. fur- 
to auferre , avertere , huincxxn. Rapio , ab- 

ripio, 



340 •&*&<& 

ripio, rapinam, exercere, muntun , xwtu 
muntuun. Veneficiis explorare, furem in- 
dagare , in au&orem inquirere , munun, mu- 
nuln. Pravum ingenium, perverfa indoles, 
huelu duamn. Contra atque aliquis opina- 
tur, accidere, huele duamn Aliquid ma- 
litiofe , fifte , fimulate , non ex animo , in fpe- 
ciem fa&um, huente duam* 

485. Exempla. Ta mi quinechi huerilca- 
mom letc lliicaqueimi , fi vel femel peccave- 
ris, eft cur merito timeas, juftamque habes 
pertimefcendi caufam. 

Tutelaimi ta mi piel meu , extra chorum 
faltas , extra orbitam & metam excurris , tua 
oratio cum re de qua agitur, non cohaeret r 
nihil dicis quod ad rem pertineat , fcitus 
quidem jocus, fed parum in loco diftus. 

Huedhued Qetui, huedhuedi , huedhuedtui, 
de poteftate mentis abiit , defipit , infanit , 
debacchatur, cerebrum illi non eft, ellebo- 
ro indiget. 

Catixduamlei , ca%eduami , hoc illi men- 
tem exturbavit, fufcitavit furorem, ad infa- 
niam adegit. 

%enoduamquilmi , non fis imprudens, fa- 
nusne es, qui haec dicis? 

Vill %enoduamchi che niei ta m qpmnome- 
queum , quisque fuos patimur manes , fua 
cuique infania eft, neque omnibus eadem, 
fuum cuique ftudium maxime probatur. 



<xtubi ta m yehue , depuduit , pudorem 
abjecit, perfricuit frontem, dedidicit pudo- 
rem, ultro defpondit, depofuit. 

Calecaquei ta m duam , per fi&as & ina- 
nes caufas obfequium exuit , imperium de- 
tre&at, obedientiae vim eludit, caufatus al- 
lii fcetorem fuperbe hominem repulit. 

Chuchi nuque mo %euyei tva venten huera- 
%elu , quae terra talem protulit , ut illum 
Dii perdant. 

udebi ta ni glamqeal , bona monita aver- 
fatur. 

Veula duamtuquebi ta ni pepiltuabiel deu- 
chi d$u mo y poft bellum auxilium, fero fa- 
piunt Phryges. 

Huera huenevoe tipatui vachi cara mo , in- 
fignis fur hac urbe exivit. 

Mtorcun Qei mlechi cura mo, occafio fa- 
cit furem, non facile efuriens pofita retine- 
bere menfa, & multam faliens incitat unda 
fitim. 

yamnopraquen aculi ta lan , parva faBpe 
fcintilla magnum excitavit incendium, par- 
vum erratum faepe morte pleftitur, mul- 
tatur. 

Muchai pr coni huera que ad , talis fere 
quisque eft vel fit, quales ejus amici. 

Inche ta ni vucha^en Wabueneu, canos 
meos, meam canitiem conviciis profcindat, 
contumeliis afficiat, vellicet. 

Rul- 



342 *$&&<& 

Rulmebin, inurbanitatem in ipfum admi- 
fi, procaciter cum ipfo egi. 

Rulmen eimi mo , debitam reverentiam me 
tibi non praeftitiffe fateor, doleo. 

Dugulai veichi huentu , infociabilis , afper, 
inhumanus , difficilis , morofus eft homo ifte. 

$lamvalai vachi che ofulelu gnen mo , fru- 
ftra illum mones, nam audiens non audit. 

Ta x\i cumechecaun mo tapmknobi ta n* 
gnen, probitatis fpecie fua vitia fraudesque 
occultat, infucat. 

C&pa Qamno pibun , parum aberat , quin 
dicerem v. dixiflem non dicenda. 

DuQuntenQei, nimium loquitur, effutit, 
temere verba fundit, 

Quimlai rume , eft prorfus ignarus. 

Pepilduqupraquei \ verborum concinnita- 
tem & ornatum exquirit, cultum in verbis 
afFe&at, confeftatur : exquifito orationis cul- 
tu eloquentise famam aucupatur. 

Inaduamnoquechi v. inaduamnochi notuca- 
queimi, inexplorato omnia proteris, pefun- 
das, conculcas, 

Qen huerin f auftor delifti una cum reli- 
quis e. g. confangxiineis , amicis, &c. nam 
omnes habentur complices. 

Pehuelaiabun vachi huentu , abfit , nec 
DEUS fiverit , ut iftum hominem videam 
deinceps. 

Adtubi ta x\i coillatual , eft mendax , men- 
daciorum archite&us, Ad- 



«S& & Jfr 343 

Adtubi ta m* cufnoal , nec fuo nec alieno 
periculo fapit , difcit , cautus eft. 

Huera%ei laqmun, fe ipfum occidere non 
licet. 

Laq^mbimi quixie huentu iod cbmelu v. dx- 
meqplu eimi mo , hominem interemifti me- 
liorem te. 

Veituche ta mu cxxmelu huedai, ejus gene- 
ris vel optimus longe (it a me. 

Ui ta x\i cuix , non feci de induftria ,» ftu- 
dio, confulto, data v. dedita opera, fciens, 
volens, prudens. 

Btlrenien mai, chumabun em ! alhue ta x\i 
gnencaeteu, parce quaefo, ignofce, quid a- 
gerem, Diabolus me decepit. 

Leil quimlau ta x\i huerilcan , alhue ta ni 
toquiel, nefcio qua ratione acciderit, gene- 
ris humani hoftis tentatio fuit. 

Rulmen em! chumgeadui, culpam meam 
confiteor, quid agas? 

iu huerilcanon cam chi, quid enim ? an di- 
cam me non peccaffe, atqui a me erratum 
effe, minime nego, nec dubito, fatis fcio 
me deliquiffe. 

Xiuamiauquei , pergraecatur , fcortatur, in 
luxu ac libidine aetatem agit. 

Pramuiauquilmi ta mi huerilcan mo , udu- 
amqpchi peaimi ta mi lludnoam , noli de pec- 
catis tuis gloriari, nam quando minus co- 
gitas, ex improvifo poenas improbitatis tuae 

dabis , 



1 



344 "Sfe ffi ejg» 

dabis, feres, folves, fufcipies, Deus poenas 
jure debitas a te repetet. 

Eimi mi coiUatulbiel pu che , ab omnibus 
mendax , & ex fraude mendaciisque com- 
pofitus haberis. 

Eimi mi matulcabiel mo, allvulbimi em! 
quia nimium properafti, offendifti, feftina 
lente. 

Huenevoe elcuMinvalimi em ! ovem lupo 
commendafti. 

Chao ni lamom v. m lauyeum , votm nua- 
tui , patre mortuo filius pergraecatur. 

Rcuqfiimi piai, piam , piq>eai\ avarus ha- 
beberis, diceris. 

qpllinche $ei pien , mihi dixifti me efle vi- 
nofum, ebriofum. 

ChovHqueimi ta mi ciltanduamn ta mi hue- 
rilcan mo , pigritia tua fit , quod non elicias 
dolorem de peccatis tuis. 

Chovixqueimi ta mi cUme$en v. ta mi cix- 
me§eal, piget te effe bonum. 

Aldix chov\x$ei, pigritia languet, torpet. 

Uxiamtuiauquei ', eft concubinarius , con- 
cubinatu infamis. 

CoiUaiauquei , non illum pudet impoftu- 
rae nomine male audire. 

Huerxeiauquei ta mi duam , furtum mente 
verfas, cogitatione volvis, machinaris. 

Cxxme d%u no machitun, machitu%en, Ve- 
neficiis curare vel curari eft illicitum. 

Inei 



*&*&<& 345 

Inei cam aucalmaputuuyei ' , quis fuit Au- 
tor, caufa, ut Provincia res novas molire- 
tur. 

Inche ni laQmabiel Pedro , Petrus eft, 
quem de medio tollam, cujus fanguinem & 
vitam peto, cui hujus ufuram lucis eripiam. 

Ovi/a caman huenevoellechi , Opilio fae- 
penumero non ovium paftor, fed lupus eft. 

Huera huenevoe geaimi, quid de te fiet, 
quaeris? infignis fur. 

Calcu em eimi, maleficis artibus afficiebas 
aliquando. 

Cumemachimelipfllan, Melipi medicinam 
facere, morbos pellere, aegrum fanare fatis 
intelligit. 

CaUi ni duam huerilcalu nehue glamtuvali, 
qui fciens prudens peccat, nae ifte medius 
fidius reprehenfione dignus eft 

Leli huenentubi, in oculis illud furatus eft. 

Huenenmabimi ta ni cuHin , ina lagmbimi, 
una cum reliquis ipfam adeo vitam illi ab- 
ftulifti, primum bonis deinde etiam vita il- 
lum exuifti. 

Adqechi rume huenequei cullin hueraque 
nua, in omnium oculis, infpe&antibus om- 
nibus , coram , in confpe&u , praefentibus 
& fpe&antibus omnibus furantur facinoro- 
fi homines. 

Huenevoe %ei v. hueneiauquei ni pi%en, 
furti nomine male audit , audit fur. 

Y Mi 



346 <%> & d£» 

Mi chao ta mi chao Qebum v. ta mi chao 
a>ebun mo , hueuelmqueabuimi cam chi , non 
te pudet tali patre natum latrociniis infa- 
mem, famofum efle? 

Ape acui y vill tepelcaquebi ta ruca > vix re- 
dit domum , quando turbas ciet , *movet , 
ferit, excitat. 

Ape tuui v. tuulu, la$mmebi quine cunti- 
val y vix egreflus pauperem quendam ad 
necem quaefivit. 

Allcixn ta mi lagmuyen v. ta mi laQmmom, 
audivi occifum efle a te aliquem. 

Eimi la$mchequeimi v. laQmchelu eimi v. 
laopnlmchequeimi v. laqpnchevoe eimi v.- la$- 
mqueimi ta che v. laopnbilu che eimi v. laqm- 
Imqueimi ta che, es graffator, infidiator, iti- 
nera infeftas, vias obfides, viatoribus inli- 
diaris, ex infidiis eos occupas, excipis, in- 
tercipis, fpolias, expilas, occidis. 

Ulmen inche quine ovi/a rume muntun- 
maabuen, mihi Caciquio tu ovem abripere 
aufis. 

Afentubi ta DIOS, Deum O. M. abjecit. 

Pramun$ei vachi huentu, eft elati animi 
v. dignitatis fuae curam habet homo ifte. 

Pdamuniebi ta ni che , educat fuos elatos, 
tumidos, infolentes, inflatos. 

Ea pilanu, nullum apud illum obtineo 
locum, nullo loco apud illum fum. 

Epui ta m piuque , homo ambiguus , du- 

biae 



biae fidei, duplex animo, qui aliud coram, 
aliud adverfus loquitur, facit. 

Ta m" la$mmaeteu ta ni chao , qui occidit 
meum patrem. 

Calcu la$mlmquet> Venefici folent ho- 
mines vita privare, exuere, morte afficere. 

Vei vemquilmi pieimi ! omitte ifta, non 
facias inquam ! 

Ta m huerilcauyeum ciitu , v. ta m" hue- 
rilcamobium cutu ta DIOS> cume huetulai 
ta m" duam, ex quo tempore DEUM O.M. 
offendi, nulla eft animo meo pax, quies, 
tranquillitas. 

Ta mi ch§arcumobium cutu y tanalehuecai, 
ex quo illum vulnerafti , multa illi vulnera, 
multas plagas inflixifti , e ledlo non furre- 
xit, adhuc graviter decumbit. 

Vemabun cam chi \ ctimpem $ei nipiabueum 
chei, cur facerem ? forte ut diceres me efle 
ftolidum, ftupidum , vecordem, attonitae 
mentis hominem. 

m' confejfaum v. m' confejfan mo v. ni con- 
feffael mo , Qoimaquen , quoties commifla per 
confelflonem expio , perturbor , haefito , nec 
vox mihi, nec lingua conftat. 

486. 487. 488. 489. 490. 491. 

486. Animi motus. 

Amor, benevolentia , charitas, pietas, 

atxin. Amor proprius, aiiiun. Libido, 

Y 2 amor 



348 «j& $ Jfr 

amor lafcivus, foedus, turpis, infanus, am- 
/fvzft. Bene erga aliquem affeftum effe, 
ciipa puen , raquiduamn. Cum aliquo con- 
venire, animo conjungi, adelun. Cupio, 
appeto , aveo , concupifco , culmeien. Defi- 
derium videndi rem amatam, illo teneri, 
liudio ejus videndi efferri , cuellun , kuenam- 
dxn. Sum proclivis, propenfus, pronus, 
inclinatus , vixlinon. Zelotypia mariti, 
rumpelen, Uxoris, murin, muritun. So- 
cietatem cum aliquo inftituere , conflare , 
inire, contrafcere, Mdyen. Odium, odio 
habere , profequi , cane pejus & angue odif- 
fe , uden. Male erga aliquem affici , effe a- 
verfum, non perinde affe&um effe, fegnius 
diligere, vurepuen, vixrepuetun, vurepue. 
Naufeo, faftidio, afpernor, naufeam mihi mo- 
vet ejus afpe&us , abhorret animus & oculi ab 
ejus afpe&u, illgn, illQun, ucaipuen. Vapi- 
de fe habere, impatientem, morofum, fa- 
ftidiofum effe , uneun. obtundere , moleftum 
effe , feffus fum , noli me hac de re amplius 
obtundere; premit, occidit, in quem inci- 
dit, ulenn, quecun. 818. Offenfionem prae 
fe ferre, os ab aliquo avertere, exacerbari, 
fubirafci , hueritun. Vitam fibi acerbam du- 
cere , putare , taedio vitse laborare , affici , 
choniun. Invidia, inveterata invidia, livor, 
unapiuquen, unapuen, utir. Laudi alicujus 
invidere, divitias, honorem alicui invidere, 

aemu- 



^3 ® dfr 349 

aemulatione accenfum laudes ejus deterere, 
commodis obtre&are, invidiae ftimulis agi- 
tatur, potentes & dignitate confpicuos ae- 
quis oculis videre non poteft, utirn. Ti- 
mor , metus , formido , pavor , timeo , metuo, 
llcan, llixcan. Timorem incutere, in me- 
tum adducere , metu afficere , perturbare, 
IKxcantun , llcantuln. Terrore concuti, 
percelli , commoveri , expavefcere , metu 
perturbari, c\x%enn f yamn Terrorem alicui 
afferre, injicere, hominem terrere, yamln. 
Confternari, exterreri, exhorrefcere , tepef* 
c&n. Concuti, contremere, tonitru con- 
cuiTa domus, timore perterritus contremuit, 
tanifcixn. Torvis & obliquis oculis aliquem 
intueri, uixmalcixn. Di&urum pro concio- 
ne fubitus horror occupat , genua mihi la- 
bant, mens vacillat, totusque torpidus ac 
pene elinguis efficior, tixnamun. Tremo; 
metu, frigore horrere, contremifcere , /u«- 
tunun. Cafu aliquo hominem ftupefacere, 
confternare , uyixln. Sum metu perterritus, 
terrore concuflus , debilitatus metu , pelU 
pelln. Sufpicio , hac fufpicione fum percul- 
fus, taciturnitas tua mihi fufpicionem affert, 
fufpe&a mihi eft , peun , peutun. Attonitus, 
ftupefa&us, obftupui, fteteruntque comse, 
vox faucibus haefit, tepeucun, tepefcixn. 84 L 
Metu obturbari, haerere, collvixdun. Ira, 
ftomachus , iracundia , fuccenfere , irafci ali- 

Y 3 cui, 



350 «$& $ ^ 

cui, cum aliquo ftomachari, Allcun. Sto- 
machum alicui facere , movere , exacerbare 
aliquem, bilem illi movere, commovere, 
hominem ad iracundiam provocare, conci- 
tare , ejus iracundiam excitare , ixllculn. In- 
genio pravus , indole feroci & contumaci, ni- 
mium vehemens es, feroxque natura, i!in£*. 
Sic effe , bndin , ii»tf#. Tetricum , triftem 
effe, mcerore, triftitia affici, tepean pilan. 
Aliquem objurgare, increpare, cum illo de 
re aliqua vehementer agere , iillcunpen. 
Contentiofus , pugnax , contentionis cupi- 
dus, offenfionum caufas arceffere, quintud- 
Qun. Facile irafci, fuccenfere, proclivis ad 
iram, nayiin. Faftidium, fatietas, taedium, 
niQai, unapue. Satietatem, faftidium affer- 
re, ingratum, putidum effe, ni%aipuetun, 
AnapueQen Ira, furor, indignatio, pinmaln, 
pinacmn. Fremo, ardere dolore, muruln. 
Furere, debacchari, vehementer irafci, ex- 
candefcere, furore corripi, agitari, incitari, 
inflammari, yayun Clamo, vociferor, cla- 
mito/ inconditas voces edere , nixtaun. Stri- 
deo, ftridor, quiquircim. Cum aliquo fto- 
machari, lucatun Defervuit ira ejus, detu- 
muit, txiun. Triftitia, moeror, mceftitia, 
lladoxn , ladcixn , raquiduam. In mcerore ja- 
cere, triftitia affici, raquiduamn. Ex boni 
abfentia in magnum luftum incidere, ma- 
gnum dolorem haurire, eucalihuen. Ejus- 

modi 



<!ft» & e£» 35i 

modi triftitia; nefcio quid triftis eft, non te- 
mere eft, eucalihue. Gemo, ingemo, inge- 
mifco, gemitum edere, gemitus ingemina- 
re, eihn, eyktun. Sufpiro, fufpirium emit- 
tere , edere f ab imo trahere , fufpiria ab imo 
pe&ore ducere, folvere, laxare, in aliquem 
fufpirare , pratulihuen* Queror , conque- 
ror, lamentor, queftus edere, ciere, quere- 
las jacere , effundere , quserimonias ja&are , 
vurentun. Detrahere de abfentibus , alicui 
v. de ejus fama detrahere, hlmeiien, huera 
idmeyen* Doleo , poenitet , piget me , afcu- 
duamn. Mifereor, me miferet, miferatio 
me tenet, mifericordia moveor, cutannien, 
itirenien. Affligi, angi, in luftu efle, in- 
fortunio affli&ari, afc\iduamn, cutanduamn, 
lladchn* Contemno , fperno , defpicio , de- 
fpicatui habere , ducere , illamn. Imminuo, 
diminuo, vitupero, vitio aliquid vertere, 
criminis loco objicere , in vituperationem 
adduco , \xchan. Patior , fero , fuffero , per- 
fero, tolerp, fubeo, fuftineo labores, cru- 
ciatus, serumnas, tormenta, dolores, piaun. 
Alium multis miferiis & aerumnis premere, 
opprimere, malis & calamitatibus obruere, 
vel fua culpa ja&ari malorum flu&ibus, ver- 
fari in magnis miferiis, graviffimam malo- 
rum tempeftatem fuftinere, fortuna uti in- 
fenfa & iniquilBma, piauln. Lsetitia, hila- 
ritas , jucunditas , alacritas , feftivitas , laetor, 

Y 4 gau- 



35* *=©(*• 

gaudeo , exhilaror , exulto , pra gaudio ge- 
ftire , tripudiare , laetitiae voluptate perfun- 
di , maximam capere laetitiam , /utf iiw , tixyun. 
Aliquem exhilarare , hilarem kotumque red- 
dere , efficere , rifum alicui movere , laeti- 
tiam excitare , tiiy&ln. Lsetitia geftire , ex- 
ultare gaudio , tripudiare , tepen , iepenclen. 
Alium alacrem , hilarem , jucundum , fefti- 
vum efficere, tepeln, tepentun. Miferet, 
chJannien, dhrenien. Piget, chovun, Tae- 
det , a/entun, Dele&at , tepeleai. Juvat , 
prodeft , cvmelcai. Decet , adi. 

487. Putidum, importunum , moleftum , 
puel. Faftidio effe , faftidium afferre , offen- 
dere alicujus animum , pueln. Egeo , indi- 
geo, opus eft mihi, llidmeyen mon. Male Ver- 
bis exceptum dimittere , utu/entun, Ca- 
lumnior, falTum alicui affingere, falfo illum 
criminari , itnbiln , unviln. Alapas , cola- 
phos alicui impingere , infringere , infligere, 
quot mifero colaphos inflixit , ut palmis 
faciem ejus percuffit , genas verberavit , 
hueta/dm, taq/ontcun, tavontcun. Sanna, 
derifus , vultu , voce , corpore aliquem deri- 
dere, ejus mores, geftus ridicule imitari, 
effingere , exprimere , rincbn. Averfa ma- 
nu colaphum impingere, tranfverfo ictu 
cffidere, ferire, rulitcun. Manu, geflu, ba- 
culo minari, minitari, minaciter terrere, pe- 
ricu- 






<fc» $ dfr 353 

riculum oftentare, aneln. Jacio, projicio, 
in terram, pavimentum conjicio, contor- 
queo, chanan, huiladc&n. Strideo, ftridor, 
huirarciin, %curHn, qjtunn. Ad parietem 
v. parieti aliquid allidere , illidere , huiladcixn, 
chanan. Infortunium, infelicitas , infelix 
cafus , fatale malum , eUa , ela. Si quid ejus- 
modi accidat, contingat, in me impetum 
fortuna convertit, eVLan. Adverfa, adver- 
fitas, eUa que dq>u. Importune aliquem ur- 
gere, importunis precibus obtundere, pre- 
mere, vexare, oppugnare, occidere, Qdaln. 

488. Exempla. Raquiduatnelcaiaeimi, co- 
gor tibi efle moleftus , quod absque mole- 
ftia tua fiat, (i non gravaris, nifl moleftum 
tibi eft. 

Tepelaimi v. tuydlaimi ta mi chao ta mi 
glameteu, non te dele&at a tuis parentibus 
reprehendi. 

Cutanduamaimi ta mi huerilcamobium mo 
ta DIOS, te poeniteat DEUM O. M. of- 
fendifle. 

Inche m* aiixvoeq/eum eimn iidequeimn , amo- 
re ego vos, vos me odio profequimini. 

ni aiiiel inche DIOS llechi, DEUS meus 
& omnia. 

Aiiiel ema/ Dilefte mi. 

Iod aHxquedin ta DIOS, quine rupaluchi 
thyiin mo , Deum momentaneae voluptati 

Y 5 uti 



354 •*&%&<& 

uti par eft, praefero. 

Chem rume d%u aiuquebi ta che , lan no v. 
lan mtn arklabi, omnia amant homines prae- 
ter mortem. 

Vill afrupaquei maputu dqu , DIOS ni 
aiiiQen no , v. DIOS ni aiu§en mtn afrupa- 
lai, omnia praetereunt praeter amare Deum. 

Aihpraquei re u&n ulquelu, operibus non 
verbis amor probatur, multi fumos ven- 
dunt , fuos fplendidis promiflis alunt , at non 
oportet verborum ineptiis virum commo- 
veri. 

Aiiibin ta DIOS v. aihDiosquen , haeret 
mihi in medullis DEUS, ejus amore flagro, 
ille mihi ante oculos dies noftesque verfatur, 

Aiueimi v. inche ni aiubiel eimi , te dili- 
go, tui amore teneor, fingulari te benevo- 
lentia comple&or. 

Cixmei ta mi aiUuyen , bene fecifti aman- 
do, licite amafti , amorem tuum probo, non 
improbo. 

Patiru ema , pu perxi ema l O Pater Re- 
verende, o Fratres cariflimi, 

Cixlmeien ta mi huincaiebin , tuus famulus, 
fervus efle cupio, defidero, famulum me 
tibi praebebo perlubenter, non invitus. 

CMmeielabin ta ni peabiel ta iu cuxiiival- 
Qeal , nollem me videre pauperem, abflt a 
me faeva neceflitas & triftis egeftas. 

ixdebi ta m glam$eal, confilia fpernit, 

monita 



^h, ^ t» 355 

monita contemnit , documenta ridet. 

Antitipage , vamtipage , ne mihi lucem 
adimas , ltem, abi , abfcede , recede , aufer 
te hinc, apage Gs. 

Hqecht ixden%eimi nai, amice nimis impor- 
tunus es, nae tu valde es moleftus, premis, 
occidis , in quem incidis. 

CaUi piaupe ! abeat in malam crucem, 
malumque cruciatum. 

Quine vla amotu§e , vade aftutum , il- 
lico, confeftim, ftatim, e veftigio. 

Quine cuQen huentu quehuatuabueiu auine 
Hutnca, ergo Indus Hifpanum altercationi- 
bus vexet , contentionibus impetat , invadat, 
adoriatur. 

Eimi pieimi, tibi non alteri dico. 

<xllculen eimi mo , habeo contra te non 
pauca, tibi iratus fum. 

Penchuknouquieli \ abi e confpeftu meo, 
difcede a me. 

Aldiln alixlbi ta mi pi%en , acriter tibi do- 
let , quod tibi diftum eft , oratio illius te 
alte pupugit, nec leviter perftrinxit. 

Venten d$u duqupraquebi , laq,mpubi, adeo 
eum verborum fuorum aculeis ftimulavit, 
fovit, concitavit, ut animam ipft vitamque 
expulerit. 

Taftueneu em / coram mihi exprobare 
aufus eft. 

Rupai v. na&i ni tillcun , natipapetui ni 

duam 



356 <%>$<«• 

dua?n v. ta m piuque , defervuit mea v. il- 
lius ira , refedit irae impetus , remiiit , quievit, 
Vemeneu, intulit mihi injuriam, me lae- 
lit, injuria affecit. 

tu vemaeteu huerinielaiaeneu chei ? nemo 
me impune laedet. 

Eimi mo mlei ta xii Unapiuque, contra te 
mea eft indignatio, tecum mihi res eft. 

Eimi vxirepuenielmqueen , v. ta ni vure- 
puenielmqueeteu eimi llechi, tu me conftanti 
odio averfaris , a meo congreflu & confue- 
tudine abhorres, me oculis fugis, auribus 
refpuis, animo afpernaris. 

Quimbin ta ni duQuiegen v ta x\i duquye- 
%euyen, v< ta xxi du§uie%emom , fcio de me 
rumores vagari , pronis auribus obtre&a- 
tiones contra me excipi, in invidiam vocari, 
in multorum fermonem, vituperationemque 
venilfe, incidifle. 

Ladcilluqueimi ta mi raqui%enon mo , do- 
lore afficeris, quod tibi honorem non ha- 
beant , reverentiam non praeftent , exhibeant. 

Raquilabimi ta mi nuagen v. ta mi nua- 
$eal v. ta mi nua§eimi, non te pudet fce- 
lerum , virtus , honeftas , fama bona , bonum 
nomen jam vilia tibi funt. 

732: ni nua%en mo iide$equei, ob morum 
perverfitatem omnes illum oderunt, odio 
habent. 

Peaimi rume, veniet veniet illud tempus, 

quo 



•$&©<#• 357 

quo poenas dabis, non abibis impunis, non 
tibi fic abibit , referes gratiam qua dignus es. 
v. contra: veniet illius laudi fuum tempus: 
ad pofteros enim virtus durabit, non per- 
veniet invidia. 

Eimi llxxcantulquebimi reChe , tu es qui 
Indis terrorem affert, timorem incutit, eos- 
quein metum adducit, terret, perturbat. 

Eluquibilmi ta ni duQuyequeum , non des 
illi caufam, materiam murmurandi. 

nutamca$en ta mi ladcixn v. ladcixel quine 
nemel mo ta mi pibin , mihi fuit narratum , 
relatum , nunciatum , te aegre molefteque 
tulifle verbum, quod tibi fuit a me di&um, 
quod illo verbo graviter fueris offenfus, 
commotus, perculfus, nec te injuriam difli- 
mulare, aut dolorem premere potuifle. 

Ladcunman ta ni piuque , in magnum lu- 
Aum incidi, mcerore ac triftitia afficior. 

jTixyubin, perhumaniter, porreAa fronte, 
hilari vultu , comiter illum excepi , laetitia 
affeci, obviis ulnis accepi, complexus fum« 

g&mancupan, flens adfum, vicem meam 
lugens, cafum deplorans. 

Huiflu ta xii duam tUytltipai , huifnolu lad- 
cuquei, prout ipfe acceptus eft, ita hofpi- 
tium laudat aut damnat unusquisque. 

Tepean pilai ladcixn piuque , non eft con- 
veniens luftibus ille color, oderunt hilares 
triftem, triftesque jucundum. 

Quintu 



358 «!j& $ Jfr 

Quintuiauquebuimi ta mi tuyxxahun v. ta 
mi tixyuabuel ta mi chao ta tu acutun mo> 
velles celebrare adventum tui patris. 

LLadcixpraquilmi , modum lugendi fac, 
parce lacrymis nihil profuturis , noli 
line caufa lacrymis afQduis confici, conta- 
befcere. 

Ladcixpan, ad lugendum, ad ludum ve- 
nio, ad domum lu&us. 

Ladcixn uutaian y iter faciam triftis. 

Ladcixquen ta rxi chao r\i lan mo , ex pa- 
rentis morte in luftum incidi, 

Ladcixquen ta m piuque mo v. laddxpiu- 
quen v. ladcixquei rxi piuque inche , doleo ex 
corde, ex animo , ex intimis praecordiis 
pcenitet. 

Hueraqfit ta mi ladcun, ta mi ladcual, 
male facis lugendo, ne animum des moero- 
ri, animum a lu&u recipe, abftine, revoca, 

g&ma utun , redeo , revertor plorans. 

ullcu conpaiy intravit iratus, ira commotus, 
incitatus, percitus, incenfus, inflammatus. 

DuQuquei ni laddxn , has voces dolor mi- 
hi exprimit , prae triftitia ac mcerore in haec 
verba erumpo. 

Ladcun , ladcixnquechi , ladcuq>echi tipai, 
eft egreffus mcerore affe&us & triftitia. 

Pratulihuen $epai v. pratulihuenquechi v. 
pratulihuequechi , venit fufpirans, fufpirium 
ab imo trahens. 

Ladcixn 



^ & e&> 359 

Ladcxrn eUa que d$u mo , adverfa mihi do- 
lorem, lu&umque extorquent, 

Aldiicutancayecupan , multa mihi in via 
fuerunt toleranda, magnos fuftinui labores. 

Aldxiladtfinyecupan , feci iter triftis, moe- 
ftus, tetricus, melancholicus. 

Bhrenien mai, daquieli chai, chachai, mi- 
fereat te mei , meam vicem dole , mei mife- 
ricordia tangere, nec me oppugnes, vexes, 
exagites velim, rogo, obfecro. 

Marichi diirenielaiaeimi , nunquam tui mi- 
ferebor, te miferum, aut vitam tuam acer- 
bam putabo. 

Duam $en, quinei ta x\i duam, habeo 
quod dicam , petam , negotium quod tra- 
&em, opus eft mihi te convento. 

Caletui ta ni piuque , m' duam , unoduamn, 
a fententia mea difcedo, fententiam muto, 
revoco, confilium abjicio, incepto defifto, 
calculum reduco. 

Unoduamn, cutanduamn ta x\i huerilcan ni 
vla , doleo de peccatis meis , poenitet me 
meorum deliaorum. 

Eluquebi§e v eluqueViedige ta ni cutandu- 
amqueum v. ta ni cutanduamam huerilcan mo, 
propone, explica illi motiva doloris vel eli- 
ciendi a&us contritionis de peccatis. 

Adi eimi mo ta mi huerilcan qenon , decet 
te vitse puritas. 

Yehueeimi, pudet me tui. 

Cho- 



36o •$& ® <#• 

Chovhquelain ta m raquiabiel ta m putem, 
non nos piget majores noftros venerarL 

489. Flagitia , quae vitiorum , cupidita- 
tumque effrenatarum effe&us funt. 

Nimio ftudio in aliquem inclinare, nimis 
ftudiofe alicui favere , plus jufto illi tribuere, 
plus quam par eft illi deferre, praeter mo- 
dum alicui ftudere , omnia illius caufa velle, 
nielduamn , aiiipran , ampelpran. Blanditiis, 
pulchritudine aliquem ad fui amorem alli- 
cere, pellicere, trahere, excitare, lenoci- 
niis fibi amorem alicujus conciliare , capi ali- 
cujus amore, allici, incendi, flagrare, n«- 
alcan, maUHen pin. Rem turpem, inhone- 
ftam, obfccenam, flagitiofam committere, 
nuanpen. Mulieris pudicitiam tentare , foli- 
citare, fceminam ad concubitum aut incon- 
celfam venerem allicere, de ftupro appella- 
re , malluen pin* Libido , effrenata cupidi- 
tas, aliquid vehementius appetere, concu- 
pifcere, apiri, apill, apilln, Auitorciin. Lu- 
ftror, fcortor, lubricam & praecipitem vi- 
tiorum viam perfequi, rxuamiaun. Corpo- 
ris quaeftum facere , huedquintun , huedem- 
tun. Virginem violare, vitiare, corrumpe- 
re, pudicitiam illi eripere, vim & ftuprum 
inferre , maMHentun , huemaYiiientun , hue ma- 
VLiien entun. Vim foeminae afferre, inferre, 
virginem per vim comprimere , vitiare , 

nuntun. 



nuntun. Fornicari, mixn, peancan. Ami- 
cus ab honefto defle&ens , item , amica , 
amafia, unam. Uterque, unamhuen. Con- 
cubinae aut pellicis amore captus, concubi- 
natu infamis , concubinarium efife , unamtun. 
Efle fornicarium, fornicariam, unamtuiaun, 
mixvoe. Ad turpitudinem commota, con- 
citata, nancan. Pellex, concubina , $api. 
Publica meretrix, proliituta, vulgare fcor- 
tum , nua , mugevoe , cridomocWe , niillvoe do- 
mo. Adulter , moechus , fubfeflfor alieni ma- 
trimonii, damen, damentun, Saltum, fyl- 
vam, nemora, latebras quaerere, d\ini. No- 
ftu ad turpia domo exiens, umanchun. 
Sodomia, praepoftera libido, huei\x y hueye. 
illam committere, hueyetun. Cum puella 
rem habere, ixllchatun. 

490. Ludo, colludo, inquietare, turbas 
dare , aucan. Jocor , nugari , nugas agere , 
joco aliquid dicere , jocis in alios ludere , ca- 
villari cum aliquo , vucheun , vucheucan. Da- 
re philtrum, poculum amatorium, maichun, 
maichutun. Clanculum jungere, convocare, 
tapmn Dare mandata alicui ad aliquem, 
eluduqpin. Mandata ferre, perferre, yedu- 
gu». Referre, exponere, entuduQun. Nu- 
tibus amorem mutuum declarare, defiderii 
aut voluntatis fuae fignum dare, oftendere, 
gdtfciin. Dare in malum finem, timeo Da- 

Z naos , 



362 «S&> & Jfr 

naos vel dona ferentes , hue/dxmtun , medan. 
Cognofcere carnaliter muherem, exercere 
copulam a&u, chiquin. 70 7. Modeftius, 
vhln, vln, v&ltun 688. Relifto, obfifto, 
repugno, conatibus alicujus occurrere, fe 
opponere, impetum ejus reprimere, auda- 
ciam frangere , contradicere , cochimn. Fu- 
gio , fugam arripere , capeflere , fe in fugam 
conjicere, fugae fe mandare, commendare, 
fe fugaev, in fugam dare, fuga fibi confu- 
lere, aufugere, xxuUn. Lafcivio, attreAare 
aliquem, fe invicem attreftare, petulanter 
colludere , mXatun. Faftis turpibus gloria- 
ri, fe de voluptatibus jaftare, gloriofe fibi 
de flagitiis blandiri, dallian. Errare, pec- 
care , rulmen , crin. Ita in anguftiis haerere, 
ut nec progredi nec regredi pofiis, item, 
ita defatigari , ut vocem , loquelam amittas , 
mrin. 

4gi. Exempla. Vai m mollviln, calet, 
fervet lpfi fanguis. 

Aiiipran mo entumaViebi ta x\i Qe quidu ta 
m" votm, fummo amore damnum illi maxi- 
mum intulit. 

Pewmabin , vidi illum per quietem , per 
quietem mihi vifus eft , dormienti objeda 
mihi eft ipfius imago. 

no aiuvaM ta DIOS, DEUS O. M. fupra 
modum eft amabilis , fupra omnia diligendus. 

Afe- 



«$&$<#• 363 

Marichi aiixlan, nolo, nullo modo, ne- 
quaquam, minime, nullatenus, 

Marichi lali rume , Patiru Qetulaian , ci- 
tius me vita exuent, quam religiofa vefte 
induar, 

Ta mn prquechi aihbiel Tue tu dq>u / O 
coecas hominum mentes & caleftium ina- 
nes, non fordet terra, dum coelum afpici- 
tis? 

Rupal d$u Qechi aiuquebin , non eft mor- 
tale quod opto, 

Huifi ta ni duam, jam voti compos fum, 
quod quaerebam inveni. 

Deuma ta mi pemom v. mi pemobium v. mi 
febin v. mi pebiel, tepen amotun, poftquam 
te vidi, libens abeo. 

Unamtuiauquei , eft concubinarius , for- 
nicator, turpibus afluetus. 

Llumquechi v. elca^echi nuaiauquei, clam, 
clanculum fe fcelenbus aftringit, polluit, 
caute quidem , fed non cafte, 

Elca§echi ta ni chao mo, v. quimnolu m" 
chaoy v. m quimnoel ta m chao, tipatui v. 
tipapatui, exiit patre infcio, 

Deuma ta m nuapemom, ina tpu§equei y 
amor in odium converfus, poft cornua ver- 
bera. % 

Glamun m huerilcan mo , me fa&i poenitet, 
egomet me de meo fcelere reprehendo, 

Udalei ta ni piuque , doleo ex toto corde, 

Z 2 %uman 



- i 



364 •$&$<#• 

quman Qei vachi d§u , dolendum , pr6 do- 
lor, res fanguineis lacrymis jure merito de- 
ploranda. 

Requmatuqueimi ', lacrymis affiduis confi- 
ceris, contabefcis. 

Nochicaofi, manum cohibe, animo impe- 
ra, furorem, iram, &c. fuftine. 

wailpape ta mi piuque, quiefce, conquief- 
ce , ad tranquillitatem animi redi. 

nopirxuvalai , vitiofam fuam naturam do- 
mare , caftigare , comprimere , pravum in- 
genium fuum corrigere nefcit, non didicit. 

432. PARS TERTIA. 

DE 

CIVITATE EJUSQUE PARTIBUS. 

Terra , tellus , humus , tnapu. Cselum , 
coelum , coeli , Huenu mapu, Terra , orbis 
terrarum , Tue mapu , vachi mapu. Mun- 
dus, mundi univerfitas, univerfa rerum na- 
tura, caelum & quidquid caeli ambitu conti- 
netur , vill mapu. Hifpania , Huinca mapu. 
Mauritania , Anglia , Gallia , Germania & re- 
liqua Regna omnia & Qngula, Muru-Hu- 
inca mapu. Provincia , Regio , udan v. vu- 
tan mapu. Civitas, oppidum, caftellum, 
pagus , arx , cara , v&ta cara , pichi cara. Ur- 
bem condere, caran. Deftruere, exfcinde- 
re , evertere , vaftare , delere , diruere , exci- 

dere, 



^ $ <& 365 

dere, entucaran. Locus ubi Troja, urbs, 

&c. fuit , carahue. Vicus , pagus, pichicara. 

Miffio fanftae Fidei , fanta Fei mapu. Re- 

du&io, Converfio Tucapelina, Araucana, 

Tucapel mapu, Arauco mapu. Littus, ora 

maritima, lafquen mapu. Sinus, fundula, 

tuhuer, Qton mapu. Ufus, confuetudo,mos 

loci , ad mapu. Dominus , poffeffor terrae , 

$en mapu. Se loci moribus accommodare, 

tnapun. Solum vertere , alio migrare, com- 

migrare , fedem , domicilium mutare , ma- 

putun. Domus, domicilium, aedes, ruca. 

Via , trames , platea , callis , rpub , rhpu. Vi- 

am capere , captare , rputun. Viam ire , rii- 

pun , rpun. Via arenaria , cuyum rpu. Via 

re&a , huif rpu. Bivium , epu rpu. Trivi- 

um , caql rpu , Via ar&a , angufta , tiped rpu. 

Limes , confinium , qcham , v. afmen mapu. 

Defertum, folitudo, uhue. Locus ab arbi- 

tris liber , remotus ab omni turba, mlenohue. 

Regio meridiem verfus, HiRti, huilii mapu. 

746. Incolae, Huillixche. Verfus Septentri- 

onem, Picu mapu. 746. Montes Andes, 

Pire mapu, pire mahuida. Horum monti- 

um incolae, PehuenChe. Indus transmon- 

tanus , Puelche Cis montanus , Lelvun ma- 

pu che. Mons , mahuida. Collis , pichi ma- 

huida. Collis perpetuus, huivolen. Mon- 

tes in quibus Majores fuos , aiunt , diluvium 

evafiffe , teqteq. Terra peregrinorum , via- 

Z 3 torum, 



3« "Sfc ® <& 

torum , uixtan mafu Alia , diverfa terra , 
udan v. uudan mapu. Finis, extremitas, 
ultimum, extremum, culmen , vertex, cacu- 
men , fupercilium , calx , hueckun. Apricus 
locus , nuc&mqelu. Specus , fpelunca , an- 
trum , fpela?um , re»u. Regio in novem 
Regiones fubdivira, a$Ha Rekue. unde meli- 
Rehue, Queckurehue. Conciliabulum v. con- 
vocatio Machiorum , Machios advocare , 
convocare, Rehuetun, Qeicurekue. Condi- 
tores , Fundatores , Expugnatores , qui pri- 
mi urbes condiderunt , gentes debellarunt , 
armis fubegerunt, in dittonem ac potefta- 
tem fuam redegerunt , llin mapu. 

493. Patria, natale folum, maputu,huim. 
Patriota , quibus eft communis Patria , ma- 
putu Cke. Recta tendere , recu» ad forum , 
templum , curiam , &c. tendit , huifiaun , 
hui/contun , rito, ritolen , ritoclen, Aberrare 
a via, cru iaun, hueluln, nuin, §un. De- 
flefto , hic de via defleclere debemus , cki- 
can. Circumeo , per circuitum iter facere , 
prseftat per difpendium ire, quam compen- 
dio perire , oQon, kuaichi/n. Ambio, cir- 
cumdo, cingo, o\\on. Ambitus, circuitus, 
anfraftus, obfidio, ollol, huaichi/ , Auaidii/ 
Erro , in errorem labi , delabi , incidere , de- 
ferri , errore capi , duci , a refto tramite de- 
fleftere , declinare , crin , crixn. Viam doce- 



r 



«» ® *& 367 

re , indicare , oftendere , dallquin. Viam 
monftrare, ducem fe prsebere, $iuln. Ad 
latus tranfire , quineple rupan. Venio, per- 
venio, devenio, acun. Diverfor, diverto, 
hofpitium , diverforium , elun orbis , cir- 
culus , tiihuer Circulum defcribere , in or- 
bem ftare , thhuern , tuhuerclen. Ora , mar- 
go , limbus , ixpl. Difcedere , egredi , fe fub- 
ducere , tuun. Cafu occurrere alicui , ali- 
quem offendere, in illum incidere, tafentun. 
Alio migrare, ca maputun. In aliam domum 
immigrare, ca rucatun. Iter facere, ten- 
dere, pergere contendere aliquo, uiitan, u- 
tan. Viator, hofpes, peregrinus, uintanche. 
849. Divido, dividi, diftinguere, diftingui, 
feparare , feparari , uudan. Ambulo , gradior, 
ingredior, gradum facere, amon. Redeo, 
reverto , revertor , remigro , remeo , repeto, 
reftituo, unon, unotun. Ut redeat, refti- 
tuat efficere, unoln. Reftitutio, reftituo, 
unoltun 847. Circumeo, vagor, vagum 
errare , hualln , hualliaun* In circuitu, huall. 
Sepio, vallo, circumdo, urbem obfidere,ob- 
feflam tenere, obfidione cingere, premere, 
corona urbem claudere, fepire militum co- 
piis , huallman. AITuefco , confuefco , in- 
fuefco , dare fe in confuetudinem , huimn, 
Finire , finis , terminus , extremum , hic fi- 
nem facit, huechuntun. 

Z 4 494. 



368 4jft» $ & 

494. Exempla. Chili, Chilli, Chile Re- 
gnum Chilenfe in America meridionali, 
quod incipit in Copiapo fub gradu 28 lati- 
tudinis meridionalis , ubi dividitur a Regno 
Peruviano, & protenditur Baldiviam fub 
gradu 40 ejusdem latitudinis, & ultra. Huc 
pertinet Chiloe Infula , & plures aliae fub 
gradu 44 & ultra. Item Provincia Cuyana 
ubi Mendoza fub gradu 32. v. 850. 

Vill mapu ni chllin m* vla no , DIOS m vla 
mtn , Chili mapu mo unomean , pro toto 
mundo in Chilim non ibo fecundo.* Pro- 
que Deo folo femper adire volo. 1775. anno 
mese aetatis 62. ColoniaB Agrippinae. 

Indi Chilenfes vocantur Reche , Chili v. 
ChiMChe. 698. 

Notandum difcrimen inter Indos & In- 
dianos, nam hi funt quidem nati in India, 
fed a parentibus Europaeis, vel faltem ab il- 
lis oriundi, & plerique ab Hifpanis: Indi 
autem funt prognati & oriundi a meris A- 
mericanis. 

Meli v\xtan v. uudan mapu §ei , Terrae 
Indorum dividuntur in quatuor diverfas 
grandes Regiones v. Provincias : 

Lafquen v&tan mapu, Terrae mari adja- 
centes. 

Ra$itun vxxtan mapu, dimidia pars terr» 
planae, fita inter terras mari adjacentes, & 
alteram dimidiam partem, quae vocatur 

Ina 



«*& $ <& 369 

/*w pire vhian mapu , Terra plana vici- 
na montibus perpetua nive coopertis, de- 
nique quarta Provincia eft 

Pire vixtan mapu y montes Andes femper 
operti nive. 850 

Cacul vhtan mapu, Commercium, con- 
fuetudo, f amiliaritas , communicatio , ami- 
citia, &c. quibus utuntur invicem Indi ha- 
rum quatuor Provinciarum. 

Unomen mapu mo , redeo , fum redux e 
terris Indorum. 

§emen cara mo , eo v. ivi ad civitatem. 

Mlequen ruca mo , fum domi , domi me 
contineo, intra domefticos parietes. 

Rupaian leuvu mo , tranQbo , trajiciam 
fluvium. 

Uan Arauco mo , eo v. ibo Araucum. 

MiauUen Huaiquilafquen , tuutun millavu- 
du mo , ivi ad Huaiquilaf, unde redux falu- 
tavi Millavudum. 

Utuan pu ruca , eo , ibo , redibo , rever- 
tar domum. 

Aldunman v. aldunmamen Penco v. Penco 
mo, cun&antius egi, diutius moratus fum, 
moram feci in urbe Conceptionis. 

Pichinmapan, venio moraturus paulifper, 
non traham, non ne&am moras, poft bi- 
duum, triduum, quatriduum iterum me 
viae, itineri committam. 

Huinamtuquen ca mapu v. ca rucatuu, 

Z 5 alio 



370 «Sfc # dfr 

alio migro, fedem, domicilium muto, 

Vill che ta ni mlen mo , gellei cutancaque- 
chi mo§en , quo quo te vertas , omnia ple- 
na malis. 

Cumelechi che ta m mapu mo , ca mapu 
etn ! pilai, aliena non deliderat, forte fua 
contentus , cui domi fuae bene eft, domi 
fuae fe continet. 

Mapu em ! o natale folum ! fed quis me 
transferet illuc? 

Lafquen puhuentu inche , mea Patria orae 
maritimae adjacet. 

Cupachi Che Porem meu, quidam Pore- 
m& adeft. 

Inche cautun che vemabun ? ego Imperia- 
linus hoc facerem ? 

Cuivi pu cara mo ViHarica cara marichi 
iod ctime comiitun q>ebui , ex prifcis civita- 
tibus erat oculis gratiflima urbis divitis feu 
Villaricae amoenitas , fita erat ad profpeftum 
pulcherrimum , eo fitu gaudebat, eo loco 
conftrufta erat , ut undique aut nemoris 
profpeftu, aut hortis amoenifQmis & grata 
agrorum varietate dele&aret. 

Teye huentu rupai, inche llechi, ego fum, 
qui hac tranliit. 

Chumgei ta mi miaun , quid tu hic , quid 
agis , quid hic circumfpicis. 

Chuchi v. inei cam ualu , iturus quis ? ubi 
eft? 

Chuchi 



<$&&«*£» 37i 

Chuchi rpu , ubi eft via , quo ducit ? qua 
itur? an eft lata, angufta, trita, aequabilis, 
num anfra&us , falebrae , funtne viae flexus 
ad dextram, ad finiftram, laevam: eftne re- 
fta, publica, praetoria, militaris, danturne 
femitae & diverticula? 

Rito ucai vachi rpu , re&a ducit haec via, 

Huera§ei veichi rpu em / viam fufcepifti 
fatis incomodam, in viam fatis difficilem te 
dedifti, laboriofam viam ingrelfus, aggref- 
fus es, plenam difficultatibus viam inivifti, 
inifti, 

qfii rpu , via evanuit , e confpe&u fe pro- 
ripuit, ex oculis evolavit, aditum non vi- 
deo, nec invenio exitum, 

Teye rpu ta irx cufiamoabum, En viam, 
quam captare , qua ingredi , proficifci de- 
buiflemus. 

RamtuChelu ta ni utanqen mo , nuilai f 
iter ut teneas, linguam habes. 

Aldun amoimi munan anth mo , longifli- 
mam brevi tempore viam confecifti, per- 
currifti. 

m" amoum v. amolu inche, dum v. interea 
temporis quo iter facio. 

Vk mo ula udapabin , hic , in hoc loco fu- 
mus digrefli, disjun&i, feparati, hoc ipfo 
in loco difceflimus, ab eo fum divulfus, 
molefte tuli a complexu ejus diftrahi. 

Taftulabin , non incidi in illum , illum non 
reperi, offendi. . Hue- 



37* <%» ® dfr 

Huelulbin , non vidi illum , uterque aliam 
ingreffus eft viam. 

Vaple miauqueam, huc, horfum veniunt. 

Pirpuabin, dicam obiter, in via, in itinere 
narrabo. 

/rpuairx, comedemus in itinere, v. ibi- 
mus , tranlibimus ad prandium , coenam , &c. 
v. faciemus iter & eadem opera comedemus. 

Yerpuaeneu, in via, itinere difcedet, & 
ad me equo, curru, rheda avehendum, af- 
portandum veniet, 

Du$ulrputuabimi , redux illi obiter lo- 
queris, v. in via, in itinere eum obiter in- 
vifes. 

Quinenple co rupao>e , defle&e non nihil 
ab aqua. 

Chumtn pu mlei Mapuchu ? quantum di- 
ftat , quam longe v, procul abeft urbs Jaco- 
bopolis Regni Chilenfis Metropolis ad flu- 
vium Mapuchu lita. 

Pichi pu mlei Pire Mahuida , montes An- 
des non longo hinc intervallo diftant. 

Quintuquen ta m eluam v. elual, hofpi- 
tium, diverforium quaero. 

Elun eluain, diverfabimur ubi facultas 
dabitur. 

Yebi%e mencun ta xii elupuam mo , fer, per- 
fer, porta, vehe, advehe farcinas, impedi- 
menta ad hofpitium, ad diverforium. 

Miauchelai va meu , defertum hoc & foli- 
tudo eft. Cheu 



*$&&<& 373 

Ckeu uiinmaimi, ubi no&em transegifti, 
duxifti, traduxifti. 

Che miauquei, fentio homines, homines 
percipio. 

Amoain v. amoan piqn, dixerunt fe ven- 
turos. 

Pepi ulaian piai , dicet fe venire non poffe. 

Veula amocaquen v. ni amocaquen, prima 
vice iter facio , fufcipio , itineri , viae me 
committo. 

Iod cumeabui ta rxi utuabuel y ta xxi mleca- 
tuabuel mo , praeftat me ire, quam manere 
i hic. 

I Adochi , expe&a paulifper , parumper , 

aliquantulum. 

Quine naH $ei v. naHal v. naUel , en defcen- 
fum, defcendendum eft. 

Tva ta xd epu naU, jam bis defcendi. 

Tva ta ni quine naHn , hae funt primae vi- 
ces, quod defcendam. 

Nacmn, demitto, alium demittere. 

q>epai mapu mo ta ni raquiq>eam pu ulmen 
mo , ingreffus eft Provinciam , ut a Caci- 
quiis dona honoresque referret. 

Lapai Chili mapu mo, in Chilim moritu- 
rus advenit. 

Inche ni tuumom v. tuuuyen mo ; v. tuuuy- 
eum v. inche ni tuuuyeel mo v. inche tuuuyen, 
eimi mlecatuimi \ cum ego abirem, v. me ab- 
eunte, tu manfifti. 

Anu 



374 •%*&<& 

AnixPatirupai , Patres veniunt hic ha- 
bituri domicilium, fedem hic conftituunt, 
collocant, figunt, 

Vill vem$ei, vill vemgeiQn, vill vemgein: 
quine trn inchin, fi quis Parifios indo&um 
mittit afellum, qui fuit hic afinus, non ibi 
fiet equus. 

V\ll mapu %equei ta ni ad , fi fueris Ro- 
mae Romano vivito more / fi fueris alibi , 
vivito ficut ibi : non erit illufus faciens ficut 
obtinet ufus. 

Cixme miaun , habui ( Laus Deo ) iter fau- 
ftum & felix. 

Ipan , v iputun ta m* ruca mo , veni , per- 
veni, adveni domum hora prandii. 

Uali Chillan, yumvel ipuan, profe&urus 
Chillanum yumbeli prandebo. 

Mapu mapu iaun , ex alia in aliam Regio- 
nem migrare , proficifci , vagari 

Mivu antu mo uhtaiaimi, intrat quot tem- 
pus , dies iter inftitues. 

Amlpai vachi mapu mo , venit fedem hic 
fixurus. 

Ahue cupatuabuil tam cito rediret? 

Aretuyecupan cakueliu, fum adve&us equis 
meritoriis 

Aldhcutancaiecupan , iter habui incom- 
modum & laboriofum. 

Anca unomei, regreflus eft dimidio iti- 
nere jam confe&o. 

495- 



*&>&<& 375 

495- CAPUT I. 

DE INCOLIS CIVITATIS. 

^ETATIS DIFFERENTIA. 

Infans , recens natus , llud pnen , hue pnen. 
Pupus , infans , puGo , parvulus , pichi pnen. 
Puer , pnen. 811. huilteu. Juvenis , hueni. 
Adolefcens , hue che , huentu , cona. Vir per- 
fe&ae, corroboratae , confirmatae aetatis, ra- 
§in huentu. Vir major natu ; aetate prove- 
ftus , teu , v. teu huentu. Vir grandior, aeta- 
te ingravefcente , tem. Senior , afFe&a aeta- 
te, in fenium vergens, allue tem, allue vix- 
cha. Senex , vixcha 689. Senex aetate con- 
feftus, ixmein Senex aetatis extremae, de- 
crepitae , bchiifpun Pupa , infantula , pnen. 
Puella, virguncula, iillcha 853. Adolefcen- 
tula , ullcha , hue mallHen. Puella adolefcen- 
tula, mallUen. 772. Virgo nubilis, viripo- 
tens, matura viro, & nuptiis tempeftiva, 
hue domoche Foemina, mulier, domo. Ve- 
tula , tem , tehu v. teu domo. Anus , cuse , cu- 
ye, cude. 710. Decrepita, pipl, templcahue. 
837 Majores , cuivi che , unen me , puiem. 
Pofteritas, ftirps, genus, elpa. Conditores, 
fundatores , truncus , lin , llin mapu. 

496. Efle, exiftere, nafcor, edor in lucem. 
$en. Dare exiftentiam, Qeln. Dare effe 
humanum , facere hominem , chqn cheln 203. 
Refurgere , ad id , quod erat , redire , Qetun. 

Nafci 



376 **&&<& 

Nafci , vitam ingredi , fpiritum de caelo hau- 
rire , vitae limen attingere , item : herbas 
erumpere , lleiin , lle&n. Vivo , vitam agere , 
degere, fpiritum ducere, mogen, lihuen. 
Genero , gigno , yalln , votmn. A patre ge- 
nitus , yall. Pario , enitor , foetum in lucem 
edere, gignere, procreare, liberos fufcipe- 
re, conin. Virum confummare aftum ve- 
nereum, elmen. Mulierem, elgen. 490. 
Praegnantem , gravidam , foetam eflfe , partu- 
rire, vuquigen. Facere abortum, foetum 
immaturum edere, lludcdn. Abortivus,im- 
mature editus , llud. Partum medicamen- 
tis abigere, abjicere, accelerare, lludciimn. 
Secundae, fecundinae, cuclin, cdin. Sugo, 
lac ex mammis ore elicere , haurire , moyun. 
La&ens, moyulu. Infantem la&are, uberi- 
bus admovere , moyuln. La&ans , moyulquc- 
lu. Pafcere, alere, educare, temmhnn. No- 
men, utii, u&i. Nomino, fuo nomine alu 
quem appellare, vocare, nomen ejus enun- 
ciare , uiiin. Nomen habere , ede tuum no- 
men , qui vocaris ? uhigen , uhitun. Indere, 
facere alicui nomen, uAiln. Crefco, ado- 
lefco, tcmn. Malum ferpit, glifcit, auge- 
fcit, iru/i. ./Etas perfe&a, teun. Senefce- 
re, confenefcere virum, vhcha yecuixmen f 
vixchan. Mulierem , cuden , cuyeyecuumen 
Alo, pafco, fuftineo, fuftento, mogcln. Blan- 
difDme aliquem traclare, demulcere, fuavif- 

Gme 



«Sft» & e*$> 377 

fime appellare, benigniflime habere, blan- 
diri alicui, blanditias alicui adhibere, fefli- 
vum & blandum fe illi praBbere , exhibere , 
manpuiin. Vagitum five fletum infantis de- 
mulcere, motu, cantu fopire, lenire , ne- 
gtxmn. Uncinulis veftem aftringere, infi- 
bulare, nucxxrn. Nudare, aperire peftus 
uncinis aut globulis folutis, diloricare ve- 
ftem, entumoyun, entuniichrn. Effici ficut 
parvulus, fe fubmittere, defpicatui fe ha- 
bere, pncncaun, pichilcaun. Nutrix, moy- 
ulvoe. Altrix, tlelve. Do&rix, quimelvoe. 
Genus, progenies, familia, gens, ftirps, cla- 
ris ortus parentibus , avis , majoribus , nobili 
genere, ex illuftri familia, clara ftirpe, Regia 
progenie, clarus majorum imaginibus, cuga. 
715. In meis infigniis perdicem praefero, 
vudupu huentu inchin v. inche. Meum ftem- 
ma, meum nobilitatis monumentum eft a 
lapide , inche cura pu huentu , cura inche ni 
cii$a $ei. 

497. Exempla. mivii tipantu $eimi, chum- 
teni ta mi tipantu , chumtn tipantu Qeimi, ni- 
eimi? quem annum agis? quot annorum es? 
fum fexagenarius , fexagenario major eft,an- 
nos natus magis fexaginta, vigefimum an- 
num ingreditur, attingit, init, vigefimum 
annum ago, nondum explevi. 

Deuma uui elgei , jam inditum eft ipfi 

Aa no- 



378 «Sfc & Jfr 

nomen, jam eft baptifmate initiatus, lullrali 
aqua ablutus, facro fonte luftratus. 

Uhilen ta rxi votm, filium meum baptis- 
mate expies velim. 

Inei piqfiimi? quod eft tibi nomen, qui 
vocaris ? 

Pedro piqen , Pedro ta xxi uui, Petrus ap- 
pellor, Petrus v. Petro mihi nomen eft. 

Qelai ChriHiano , Chrifliano qelan, non 
fum Chriftianus, Chrifticola. 

Inei Pedro rxi pi%en ? cupaiai piam v. pi- 
Qei: Qelai piam, quis vocatur Petrus? il- 
lum arceflitum volunt, dicunt abeffe. 

Mtmlelen Liencura ta rxi votm Huenumi- 
Ua pigelu , arceffe , adduc , voca filium Lien- 
curae, qui HuenumiQa appellatur. 

UHintu%elai rume , pe$elupatui , lupus in 
fabula, vix nominatus quando praefens. 

Vill da>u qelbi ta DIOS, res univerfas 
Deus fecit, effecit, creavit, rerum omnium 
auftor & effe&or Deus eft, a Deo cunAa 
profe&a funt, ab uno Deo principium ha- 
bent, originem trahunt, 

iu cheel tva , hunc ego bonis moribus in- 
ftruxi, liberalibus difciplinis erudivi, hone- 
ftis ac piis documentis formavi, imbui, in- 
formavi. 

Chuchi wuque mo Qeuyei tva venten huera- 
Qelu unde hic abortus, hoc hominis mon- 
ftrum, hoc fcelus? 

Huente 



r 



<gfc, @ e£» 379 

Huente glam temlaimi, ne veftigium qui- 
dem honeftae educationis in te apparet, om- 
nis humanitatis & urbanitatis expers es. 

Huente glam temmquebi ta ni puyall, libe- 
ros fuos honefte educat, liberaliter inftituit, 
bonis moribus informat. 

Yetupalu ta ni huera ad , cixme che %epalai 
rume, non procul a proprio ftipite poma 
cadunt, qualis pater, talis filius, non abhor- 
ret a moribus matris filia. 

Pnencaunolmn , poulaiaimn huenu mapu 
mo, nifi efficiamini flcut parvuli, non intra^- 
bitis in regnum caelorum. 

Aldu giimavoe qei pichique pnen , parvuli 
funt plorabundi, in fletu mmii 

Tva ta ni pnencaun, haec funt mea pue- 
rilia obledamenta, pueriles nugae. 

Tpu^ehuequile veichi pnen, fatis fuperque 
laevitum eft, non vapulet amplius ifte par- 
vulus. 

Ahue tipanmalai ta ni voro pu pnen, pue- 
ris non ftatim dentes erumpunt. 

Ta mi coniQemom chtu nielleimi veichi 
cottu, a die natali, ab ipfo vitae limine, ex 
quo vitam ingreflus es, in lucem fufceptus, 
editus , ex quo lucis ufura frui coepifti , illo 
naevo tinAus es, 

Quine huaranca , relHe pataca , relUe mari, 
epu tipantu JESU Chrijlo ta ni lletimom, 
falutis noftrae anno, a Chrifti ortu, a partu 

Aa 2 Vir- 



38o «$& $ Jfr 

Virginis, a Chrifto nato, ab orbe redemp- 
to 1772, 

Vemqedui veichi dqu, inche huinoltubun, 
id temporis, in illo tempore quadrupedis 
in modum ambulabam, nondum mihi pue- 
ro rationis lumen affulferat. 

Amo§e huera hueni , uia u\a coniqeimi 
quimlcamoabuin , apage , apage te , apage fis 
ridicule! vix heri natus, nunc nos doceas. 
. Ta w" hueni tva , hic eft mihi cordi , fa- 
miliaritate amicitiaque conjun&us, ex meis 
intimis eft. 

Titi cani huilteu ! en nequitiam illius par- 
vuli. 

EVia que pu hueni adtubiqn ta m* chllpau 
tuual, pueri folent fupplantare fe invicem, 
& pede fuppolito ad terram impellere, de- 
jicere. 

Vachi pitu pitui chei ta m" vuchagen , in 
una ergo fede morantur fene&us & papulae? 
a vitiis virtus, non grandior eximit aetas. 

VhchaQeprai, eft fenex capularis, decre- 
pitus, fenio & aetate confe&us. 

Pepalabin v. quimpalabin ta m" chao, eram 
infans , pufio , quando patrem amifi. 

DIOS ta w" mo§en llechi, Deus eft vita 
mea, quantum vitae mihi Deus indulferit, 
in ejus obfequium exigam , libenter pro 
Deo, eodem Deo juvante, mortem perfe- 
ram, fubibo, oppetam, obibo. 

Ula 



<Sft» & e*$> 38« 

Ula geachi mo§en quintuqueimi , veimo 
raquilabimi veula Qechi mogen, praefentem 
vitam contemnis, quia inquiris futuram, 
moreris morte prima, ne moriaris morte fe- 
cunda, terram defpicis, quia caelum refpicis. 

Ayarn v. ayargen , ne unus quidem eft in 
meo capite pilus, qui non albicet. 

Eimi mogelen v inche ni moQeleteuchi che 
eimi llechi, v. eimi ta mi moQelalinche , meus 
altor tu es, ego alumnus tuus, 

ni chao xxi mogebum , patre meo nondum 
vita fun&o. 

Mogeum peuqueam, occurrunt homines, 
nequeunt occurrere montes. 

Qelai ta ni moQeam , mihi defunt , quibus 
fuftenter, vi&item, alimenta. 

Huera mogen, hueraquechi moQen, tenui 
vi&u , trifti mendicitate vitam exigo , traho, 
produco, tolero. 

Inchin lafquen ctigaQein, ego ex illorum 
fum familia* qui la/quen appellitantur. 

unm ta ni chga, ixnm pu huentu inche, 
noftra ftirps ab avibus nomen defumit, mu- 
tuatur. 

498. Diverfitas conditionum. 

DEUS, DIOS. 720. Re Apo. 584. 585. 
Papa, fummus Pontifex, Pontifex maximus, 
Ecclefiae Catholicae Hierarcha, mu vtita Apo 
Patiru. 584. Archi Epifcopus , Hierarcha, 

Aa 3 Vuta 



3« 2 «Sfc ® e*&» 

FwAj Patiru tu ^0. Epifcopus, Pontifex, 
Antiftes, Fw/« Patiru. Generalis, totius 
Ordinis, Societatis, Congregationis Prae- 
pofitus, pu Patiru m" Apo iod vuta Apo. 
Provincialis , Provinciae Praepofitus, Prae- 
feftus , Moderator , pu Patiru w* Apo. Prae- 
ful , fuperior dignitate , qui fubditos habet , 
Apo Patiru. Subditus, fubjeftus alicui, 
pichi Patiru. Sacerdos, Presbyter, Miffan 
Patiru. Religiofus, religiofae vitae cultor, 
Patiru, Pachiro , Pachifo , Padre, Paye. 
Imperator , Caefar , Rex , mu Vuta Apo. Au- 
gufta , Imperatrix , Regina , mu vuta Apo m 
Pixiom. Pro-Rex, Praefes, Vuta Apo m" 
Apo. Dux, Princeps, &c. Vuta Apo. Du- 
ces, Praefe&i, Tribuni, Centuriones, &c. 
Apo. 682. Cui exigua poteftas, jurisdi&io, 
&c pichi Apo. Cui minor, iod pichi Apo. 
Cui major , iom Apo , iom vuta Apo. Caci- 
quius armorum pro tempore Praefe&us 
Generalis , Toqui. Caciquius , Toparcha 
apud Indos, Cacique. Baculum portans, 
mamll nielu. Imperatoria rudis, Toqui. 
Caciquius, vir nobilis, dives, locuples, **/- 
men. 853. 845. Miles, cona, hueniu. Pe- 
des , epu namun. Eques , cahueUuluchi co- 
na. Servus , famulus , juvenis , hueni, quin- 
tudqu. Indus, ReChe. 698. Crucis infigne 
v, cruce infignis, cum divite cenfu habens 
Indos commendatos , $en che , elval che. Fa- 

Itionis 



ftionis princeps, dux, caput, wudol. effe, n#- 
<&/#. Hifpanus, Huinca. Alterius natio- 
nis cujuscunque, MuruHuinca. Dominus, 
chinur. Domina, chirxura. Herus, huinca, 
Famulus, fervus, mediaftinus, agafo, mulio, 
&c. yana , yanacona. Famula , ancilla , pedi- 
fequa, China. Advena, externus, peregri- 
nus, ca Che. Peregrinus, viator, uixtanChe. 
Cliens fiduciarius , tributarius , hue che. Ple- 
bejus, cuQen. 715. Liber, lliidche. 770. Ca- 
ptivus, mancipium, reuche, tavaicoche. Ni- 
ger, curuche. Pauper, cuvhval. Vagus, 
qui vagam vitam fequitur, nec certum ha- 
bet domicilium, huallqui. Mendicus, hue- 
nanma. Artifex, opifex, caman. Magna- 
rius negotiator, qui in negotiis agendis ali- 
cui refpondet , con. 708. Nuncius , tabella- 
rius, huerquen. Curfor, tabellarius, acutu- 
chillcavoe. Barbarus, iloche. Magnates, 
pu Ulmen. Magiftratus , Toquin , pu toqui- 
quelu. 

499. DEI locum obtinere, in Dei locum 
fuffe&um, fubftitutum effe, DIOS ni vla 
mlen. Adminiftro, guberno, regno t toquin. 
Herum habere, huincayen. Gaudere alicu- 
jus patrocinio, ixncoyen Refugium, per- 
fugium, unco. 855. Magnifico, familiam 
fuam divitiis & honore auxit, illuftravit,cla- 
riflimam & ampliflimam fecit, ad fummum 

Aa 4 digni- 



584 «Sfc ® Jfr 

dignitatis faftigium extulit, ad magnam po- 
tentiam evexit, ulmenelen. Concedere po- 
ftulationi alicujus, poftulatis annuere, pre- 
cibus cedere, eapin. Defpicere, contemne- 
re , negligere , eapilan. Repulfam ferre, ac- 
cipere, mton. Dare repulfam, mtoln. Ali- 
quem Regi v. ad Regem legare , legatum 
mittere , Auercixn , huercdln. Legationem 
agere , gerere , obire , legationis munus exe- 
qui , legati munus obire , AuerciiQen. Do- 
num, munus reverentiae & honoris caufa 
oblatum, camaricu 693. Donum gratui 
tum , mere gratuitum , mari mari, re tnari 
mari. Eleemofynam petere, rogare, cor- 
rogare , ftipem oftiatim cogere , panem quae- 
ritare, lihuetun, moQetuiaun. Tua Pater- 
nitas , ta mi PatiruQen. Veftrae Paternita- 
tes , ta mn Patirugen. Vos Hifpani , ta mn 
Huincaqen. Nos Indi , ta in Che$en. 

400. DIOS Re Apo mtn, Unus Trinus- 
que DEUS qui regnat in orbe , qui folus 
Dominus, folus Sandus, folus Altiflimus, 
Ens unum neceflarium. 

Qei Dios , $ei Toquin , Eft Deus in caelis , 
res cunftas ipfe gubernat, 

Quidu moulu ta Dios, Deus nulli eft ob- 
noxius, nulli devindus, nemine indiget, in 
fe, ex fe ipfo & per fe ipfum fubfiftens. 

QuiduQen, ta ni quidu§en mo , cumei ta 
Dios , Deus in fe , per fe , & ex fe Optimus, 
Maximus. Hue* 



Huenu mapu , 7w* #20/2* , vill ca que d%u 
vemvoe , eltuquelu , Toquiquelu cai , DIOS 
piqei , Ille O. M. Naturae Parens , rerum 
Conditor & Creator, mundi Opifex, Arti- 
fex , Parens & Auftor , qui cun&a ex nihi- 
lo creavit, condidit, finxit, formavit/ qui 
rebus omnibus praeeft, imperat, dominatur, 
fub cujus poteftate & arbitrio funt omnia, 
a cujus voluntate, nutu & imperio pendent 
univerfa, qui omnia regit omnipotens, tem- 
perat, moderatur, adminiftrat, cujus Divino 
confilio ac providentia omnia geruntur; ille 
vocatur Deus, Deus Optimus Maximus, 
humanarum Divinarumque rerum Modera- 
tor & Reftor, qui fine labore ullo cun&a 
regit, & gubernat Providentiae fuae clavo. 

Mu raquivalgei ni piel ta DIOS, in pri- 
mis Deum O. M. fanfte , religiofe , cafte & 
pie venerari & colere debemus , fumma pie- 
tate, cultu & veneratione Divinum Numen 
profequi , adorare , revereri & obfervare 
par eft. 

Apo miauquei v. Apo vemqelu miauquei, 
Regem credas, ita incedit. 

Vuta apo qevalimi, Imperio digmis es, 
mereris Rex effe. 

Apobi , illum fecit Superiorem, Praeto- 
rem defignavit, renunciavit, aliis praefecit. 

Apoeneu, apo\eneu,apoeleneu, aponmaeneu, 
elueneu ta ni Apoqeam , elueneu ta xxi apo- 
<£eal, Superioris dignitate me ornavit. 



386 «S& @ Jfr 

Lonco $ei, habet fubditos. 

Vuta Lonco gei, infigni Praefe&ura or- 
ilatus, multos fubditos numerat. 

Quidu Toquiuquei tva , fuo vivit arbitrio. 

gelai quidu toquiun , non eft fui juris« 

CaQecagei cheqen, magnum eft inter ho- 
mines difcrimen, homo ab homine differt, 
multis idem nomen fed non omen. 

Inche ta m inche §eum v. ta x\i inche $en 
tno, vemabuimi cam, cum fun qui fum, id 
faceres. 

Ulmen inche quine ovifa muntunmaiabuen, 
tu mihi Caciquio ovem abripias. 

M&pu che toquiaiu Apo cam, Indus Prae- 
fidi mandet , imperet. 

Apo ni a$e mo , coram Praefide, in con- 
fpediu Praetoris. 

Vill ni a%e mo, in omnium ore atque oculis. 

Ragin pu ulmen, coram omnibus Caci- 
quiis. 

Mu Che, Homo nobilis, illuftri genere, 
honefto loco natus, clarus natalibus, hone- 
ftus, generofus. 

Ulmen toquibi, laute, fplendide, magnifi- 
ce illum habuit, tra&avit, accepit. 

Quidu duamn, efle fui juris. 

Inche iod eimi v. noeimi, te praecedo , non 
es mihi comparandus. 

noulaiQn , uyauiqn pu Patiru , Patres Mif- 
fionarii funt honore ac dignitate pares. 

Aldix 



•$&$<£• 387 

Ald\x huei ta ni u&autuaeium eimi, ingens 
eft inter utrumque difcrimen. 

U&auyenochi che \vuimuquelai , non in una 
fede morantur Majeftas & amor. 

Patiru Qetui , religiofae militiae nomen 
dedit, eft m Religionem ingTeffus, religio- 
fam vitam iniit, eft amplexus, fufcepit, ad 
Religionis portum confugit, fe recepit. 

Ta mn Patiruqen anummapuqueimn , ve- 
ftrae Paternitates pacem inter diffidentes 
conftituunt , difcordias fedant , feditionem 
comprimunt , diflidentium animos placant, 
ad concordiam adducunt, inducunt, revo- 
cant , difcordiarum incendia extinguunt , 
reftinguunt. 

Eimn chaoyemoli ', inche cai votm yeuain , 
fi ego apud vos patris locum obtineo, vos 
mihi filiorum loco eritis. 

Inei ta mi Huincat quis eft tuus Herus. 

Yanaieeneu vachi Huinca, huic Hifpano 
fervio. infervio, in fervitio famulatu hujus 
Hifpani fum. 

Chlmeien ta mt huincaiedin, defidero, cu- 
pio , opto effe tuus famulus, minifter, fervus, 

Ca chelan inchc, non fum advena, exter- 
nus, peregrinus. 

Cunival inchin, czimival$ein inchin, te- 
nuiflimi & egentiftimi fumus, extrema la- 
boramus inopia , pedem ubi ponamus in 
noftro, non habemus, Codro & Iro pau- 
periores fumus. 



388 «$& $ <#• 

O^/irh^ canum tva , #. /z># ^w/i caman $ei, 
hic eft Opilio, Upilio, paftor ovium. 

Huerquen , huerquen nami , mitto nuncium 
alium poft alium, nec ullus apparet. 

Ml%e pigelu mlvaXen piquei, quod ego huic, 
hic alten faciendum imperat. 

Inche vemQe pibin , ego facere illum jufli , 
jufli ut faceret. 

Mi vemn vemaimi 9 fac quod in te eft. 

Pdamuniebi ta m che , fui nimium Cbi fu- 
munt, tribuunt, confidunt, arrogant. 

Apo eiQn malopaqueiqn , Rex cum fuis 
bellum contra nos adornat , conflat , apparat. 

Amat m* Apo$en mo de/tu%ei Betancur, 
D. Emmanuele Amato Praefide captus eft 
Betancurus. 

DuQucloaiu Apo , una loquemur Praetori. 

Ta/tuduQubiQu v qumevla v. ina duq>uii- 
qu Apo LLancarelmu Nahuelqru cai , uter- 
que LLancarelmu & Nahuelgru una Prae- 
fidem allocutus eft. 

Ibtlm che. 753. 

Vtll Toquin a/yecuumei em ! Regnabo, re- 
gno, regnavi, fum fine regno. 

501. Cognationum varii gradus. 

Cognatio, affinitas, Qillan. 730. uxitamon. 
Proavus , abavus ex Patre , iom Lacu. Pro- 
avia, abavia, iom Chuchu. Proavus, abavus 
ex Matre, iom Cheche. Proavia, abavia, 

tom 



«Sfc ® <» 389 

wm Cucu. Avus ex Patre , Lacu. Avia ex 
Patre , tutu , Chuchu. Avus ex Matre , Che- 
che , Avia ex Matre , Cucu. Pater , Chao. 
Mater, Tiuque. Patruus, MaWe. Amita, 
PaVai, palu. 797. Avunculus, Huecu, llopu. 
769. Matertera , nuno. Filius Patris, votm, 
mu votm. Matris , coni huentu. 708. Filia 
Patris, Zlahue, nahue, nau. Matris, corxi 
domo. Frater , peni. 801. Soror , lamUen , 
llamyen. Gemellus, geminus, oin*. Ejus- 
dem Patris, penihuen. Ejusdem Matris, 
uteri , quine pue , quine piita Nepos patris, 
Lacu. Matris, chedcui. Abnepos, prone- 
pos patris , iom Lacu. Matris , iom chedcui. 
Eodem patre, quine Chao. eadem Matre, 
uterini, quine pue. Patruelis, filius fratris, 
peni votm. Sobrinus , filius fororis , lamtien 
coni huentu , chocum Amitinus , n^n* , «ii- 
dan peni. Confobrinus , llopu. 769. Nep- 
tis patris , llaUa. Matris , UaUa. Abneptis, 
proneptis , iom llaUa Patruelis , peni n#- 
hue. Sobrina , lamHen coni domo. Amiti- 
na, uudan lam&en, n^n^. Confobrina, llopu, 
mhri. 785. Propinus, affinis, chale. Soro- 
res , llame. 765. Fratres , peniun. Pater & 
filius , votmhuen. 204. Mater & filia , coni- 
kuen. 204. Omnes alicujus familiae, gene- 
ris, ftirpis, Nationis, Cheun. 

502» Eft mihi cum illo jus cognationis, 

cogna- 



390 «Sfc & t» 

cognatione mihi conjun&us eft , comrau- 
nione fanguinis devin&i fumus , ejusdem 
gentis & familiae fumus, monmahuen. 782. 
Patris loco habere, Chaoien. 500. Amici- 
tiam cum aliquo conjungere, contrahere, 
inire, inftituere, in alicujus amicitiam in- 
cidere , recipi , peniun. A principio , ab ori- 
gine, linea re&a, muUin. 

503, Exempla. Chemyebimi vachi huentu? 
Qen coni$en mo, quae tibi cum ifto confan- 
guinitas , communio fanguinis ? fum ejus 
Mater. 

Mi chem tva ? ca che , eftne tibi propin- 
quus? minime. 

Chem ad $ei vachi huentu mo ? v. chem ad 
yebimi vachi huentu ? quae tibi cum ifto eft 
cognatio 

Eimn ta rii monmahue lle ve , eft inter nos 
jus cognationis. 

Iom monmahue Qen eimi meu t ego fum 
cognatione propinquior, quam tu. 

Ta m pxiexi iebin , materno illum amore 
profequor, inftar filii eum diligo. 

Ta mi mollvun cam? an tuus eft confan- 
guineus ? 

Inche votm ielabin ni chao yenoeteu , non 
agnofco filium , qui me Patrem non veretur. 

Inche chao vemabueimi cam chi? id tibi fa- 
cerem Pater,? 

JA- 



<$&> & d£* 39i 

Mivii§ei ta mi votm ? ( fi patrem ) mivil- 
q/ei ta mi coni? (fi n&atrem interrogas) quot 
filios habes? 

ro' mtn votm v. coni, hunc folum. 

Inei x\i votm eimi ? Catvxura , v . Catudi- 
ra ni votm , cujus es filius ? Catticurae. 

Conmpamelan fu Huinca mo , mihi cum 
Hifpanis nec feritur, nec metitur. 

Cupamelan pu Huinca mo , nullus mihiHi- 
fpanus communione fanguinis devinftus eft. 

Cheche chedcui e%u laq>m6i$u f avus una 
cum nepote occifus eft. 

Pedro eiqn vutalcoi\[ad%ulprabi%n , Petrus 
cum fuis hoc criminati funt. 

Ta ni peniun, ta mn monmaheun; ta ni 
malleun, peniun e$n cai, nos fratres , vos 
confanguinei , Patrui, Avunculi, fratresque. 

Ta m quine cheun deumaUein ruca, nos 
ejusdem familiae, domum, eedes exftruxi- 
mus, abfolvimus, ultimamque ei manum 
quafi faftigium coronidemque impofuimus. 

gen huerin, Au&or delifti & tota ejus 
cognatio 

%en ladchn, Qen Quman, offenfus & om- 
nes fui propinqui. 

504. Affinitatum varietas. 

Maritus, conjux , pinom , mupin pinom.807 
Uxor, conjux, nupta, mupin pinom. Nupta 
more patriae , prsecipua , cure, 713. unen do- 

mo* 



39* •$&>&&> 

mo. 846. Reliquae, gapi, inan domo. 755. 
Socer, queupu. Socrus, xianu%. Gener, 
llaqui. Nurus, pixixmo. Socer futurus, 
enum ruca. Levir, fororius, uxoris frater, 
quempu , villca. Glos , fratris uxor , curun. 
717. Vitricus, pelcu chao. Noverca, n#- 
quentu. Privignus, pelcu votm, conintu. 
Mei mariti, aut uxoris meae filia, pelcu ira- 
hue. Sobrinae maritus, chaVLe. Patrinus, 
metan. 778. Ejusdem nominis , lacu 758. 
Uterque conjux, maritus & uxor, pixkom 
huen. Confoceri , rxorxo. Fratris uxores , 
mchu. Frater Sponfae v. illius quam petit 
uxorem, hue/o. E facro fonte fufceptus, 
huichan pxxexi. 496. 497. Joannes, Cuan. 
497. Jofephus , Cosl , Co/ef. JEfus , Ke/us. 

Zelotypia mulieris, murin, muritun. 785. 
Uxorem a marito torqueri, affligi, &c. g*"- 
VLutun. Parvulos a Patrinis e facro fonte 
fufcipi , huichan , huichatun. Confangui- 
neis uxoris folvere veftes , pannum , &c. 
que$un. 713. Carnem, oves, vaccas, &c. 
maviin, mavxxtun. 713. 776. 486. 

505. Exempla. Eputu pixiomi tva , bis 
uxorem duxit, bis nupta, matrimonio con- 
junfta eft. 

Epu§entu , fecundus : cixlagentu , mcli- 
qfintu y &ctertius, quartus &c. 546. 550. His 
numeralibus utuntur loquendo de fuis filiis 

vel 




«Sfc $ e#» 393 

vel uxoribus. E. g. fecundo , tertio , quarto , 
&c. genitus. fecunda, tertia, quarta ex u- 
xoribus. 

m domo tva , haec eft uxor mea. 

Quimbin ta mi pinomtubiel quine mafiu do- 
mo che , fcio te duxiffe Indam uxorem. 

LLadcxLtunmaquieli ni piriom, non me 
perturbes affligendo meam uxorem. 

Mivh ktal qeimi , quot uxores habes. 
355. 712. 

Mapuche yehuelai quempuaeimi piun, v. 
quempuaeimi piun mo yehuequelai , Indi non 
erubefcunt dicere ad mvicem te volo Levi- 
rum meum. 

Quine $ei ta r\i nahue , marii ta ni quem- 
pu, unus trochus, turbo, lufores plurimi. 

Lacutun, tantuln, 835. 

506. Modi ac formulae falutandi, bene 
precandi , valedicendi. 

Salve, falvus fis, falvete pariter omnes, 
falve plurimum amicorum optime, gratu- 
lor tibi adventum tuum , optato advenis , 
fervet te Deus , flt fauftum & felix , opto tibi 
felicem diem, fauftam no&em, precor tibi 
diem profperum, det tibi Deus placidam 
quietem , vale , vale in reditum , in proxi- 
mum congreffum, in craftinum, in hoc bi- 
duum , &c. vale , mari maru 

Et tu, falvus fis tu quoque, & tu tantun- 

Bb dem 



394 



«u • <» 



dem falve , habeo gratiam , tantundem & 
tibi precor, & tu vale, valebis tu quoque, 
& tu fac valeas, precor tibi viciffim omnia 
profpera, mari mari. 

Exempla. Mari mari vochum , mari mart 
chocum, eft modus & formula falutandi mi- 
nores & inferiores. 

Mari mari chao , fic minores falutant ma- 

jores. 

Mari mari peni v. joci caufa man man 

quempu , ad aequales. 

Mari mari puhuen v. pu huentu, ad plures. 

Mari mari pu mallHen, viri ad mulieres. vel: 

Mari mari Chacha , quod eft fignum be- 
nevolentise. Item : 

Mari mari nahue, xiuque, papai, prout 
fuerint minoris vel majoris setatis. 

Pai, papai, appellantur Matres a filus, 
& iisdem vocabulis deleftantur vetulae. 

Mari mari lam v. Uam ; Chao v. Sao, mu- 

lieres viris. 

Mari mari pu mall&en , pu pnen , mulie- 

res invicem. 

Mari mari Anfamtila, Huaiquilafquen , 
maripillan, v. Antiimil, Huaiquilaf, maripilA 

Mari mari naique, nai, ad quemcunque, 
& eft fignum benevolentise. 

Mari mari Hueni. 742. 

Mari mari cachii , an notos. 

Mart 



«Sfc & <& 395 

Hfari mari Patiru, Parde , Padrl , Paye, 
Pachiru, Pachifo , Religiofis. 

Jtfer* 0*077 Huinca , Hifpano. 

jfcfar* /Bflr* Chinura, Hifpanae. 

Inei? inche. Eimi em? inche em. Vau mo 
mleimi? vau mo mlen. vau mo mauqueimi? 
vau mo miauquen. ciunelequeimi? c\imelequen f 
eimi cai chmelequeimi ? cdmelen cai , duamvel? 
mai. entuq>e ta mi duam. Qelai cutan ? Qelai. 
Huaiquilafquen moQei ? mo%ei. ciimelequei 
cai; chmelequei cai. venteni: deuma veii ta ni 
amual , peuqueVieiu v. peuqueUein Quis? 
quo properas, quo te confers? confero me 
domum: eo in templum auditurus Sacrum, 
ibo hinc in forum empturus chartam , qui v. 
ut vales ? quomodo tecum agitur ? D E I 
gratia bene valeo, mediocriter, & tu qu&- 
nam valetudine es? non optima fane, parum 
ex fententia. Doleo vicem tuam, bono fis 
animo oportet: multum juvat animus in re 
mala bonus. 

Dum quis ingreditur domum aliquam 
poft mari mari folent dicere ad unum, ni 
quintupamom tva ? ad plures , ta iu v. m 
quintupamom tva, aequivalet, unde hoc mi- 
hi ut venias v. veniatis ad me 

Ultima valedi&io .• peuqueVLeiu , peuquellein, 
v, venteni , deuma veii ta ni amual: aldix ti- 
pantd moQeaimi, c&me rupaiaimi, vale. 

Bb 2 507. 



396 ^ $ ^g» 

507. Per alium falutandi. 

Mari mari pilelan v. pilelaen v. piaimi ta 
mi chao , <5rV. v. 

A/dA mari maribichi: v. ta m" mari mari 
eluabimu v. 

Aldb mari marilen v aldb mari marile- 
laen v. aldix mari mari pieimu piabimu v. 

Mari mari bhrenien. v. 

Vci pileXen ta mi chao t aequivalet : Patri 
tuo ex me falutem dicito , nuntiabis matri 
tuae a me falutem, fratres tuos a me pluri- 
mum falvere jube. Saluta parentes tuos meo 
nomine, amicos omnes meis verbis faluta- 
bis, falutabis omnes, qui de me percun- 
Aabuntur. 

Vei mai , vei llechi , vei ta &*c. curabo, 
curabitur, fiet: libens faciam. 

508. Petendi , colloquendi , &c. 

Mari mari biirenten, fac mihi hanc gra- 
tiam. 

Vci pitelen ta m* pcni, rogo, quaefo dicas 
meo fratri 

Dugulelcn Apo, dic obfecro meis verbis 
Supenoru 

Vci piaimi, lladcun, ald&n tuyun, dic me 
dolere, gaudere vehementer, fummopere. 

Aldix mari maribichi pii r. pietmu ta ttf 
chao. Pater meus te falutat 

Mari mari, habeo gratiam. 

Tayel- 



<«*» & e&* 397 

Tayeltuen, en tibi quod mihi commoda- 
fti, commodatum reddo, reftituo. 

Ventenpe , venteni, ventencai vachi d$u, 
de his fatis, fufficit. 

Ald\xn tuyixn ta mi pebin mo v. ta mi pe* 
mom mo , gaudeo quod te viderim. 

Eiu pehuain eml non nifi poft longum 
tempons intervallum nos videbimus iterum; 
at ironice , proprie: mox rediero, vale, fed 
ut brevi redeas. 288 : 6. 

Aldh tipantA mo§eaimi , c&me rupaimi, 
fervet te Deus. 

Qume vla amoin, vanten, vanten, eamus 
obfecro, fatis fatis eft. 

Amu§e DIOS egu , bonus Angelus te 
comitetun 

Alios terminos urbanitatis, quod fciam, 
nefciunt: imo ex his paucis multos didice- 
runt ab Hifpanis : omnibus & Ongulis di- 
cunt tu ; nec aliter loquuntur Superiori , 
quam alteri cuicunque.- nullum inter ipfos 
difcrimen, nulla ferme differentia , neque 
obfervantiae caufa aperiunt caput, v. flmi- 
lia nifi forte ut imitentur Hifpanos, v. mo- 
niti aut inftrulti. 

509 Minae, Comminatio, minitatio. 

Cupachi, mox adero. 

Utuaeimi rume, tuo malo te invifam. 

Muchai peaimi v. penmauaimi, mox vide- 
bis, experieris. 

Bb 3 Mu- 



398 •$&$<#• 

Muchai nacmaeimi , mox fenties. 

Peaimi rume , tu mihi dabis poenas , non 
abibis impunis, non tibi fic abibit, tarditas 
fupplicii gravitate compenfabitur. 

510. Juramenta. 

Inei /m? per quem juras? 

DIOS fm , per Deum v. Deum juro f 
Deum teftor. 

Inche fm ! ne fim falvus , fi aliter dico ac 
fentio, ita me Deus amet. 

Chao fm ! per vitam patris. 

Paifm! fapaifm! ixuquefm! per matrem, 
per Equeftris Ordinis nomen, &c. Et hic 
eft modus jurandi conceptis verbis: Opere 
jurant, ut videre eft verbo manciiu uln v, man- 
culn. 774. 

511. Execrationes , Imprecationes. 
Tanarumeaimi ', larumege ! Dii te perdant. 
CaUi piaupe , eat in malam crucem. 
Calli lachi, utinam morerer. 

Alhue yeemu , Diabolus te auferat. Irati 
alios vocant 1) Alhue , Diabolus. 2. Tehua, 
canis. 3. & cenfetur peflimum, Calcu, Ve- 
neficus. adhibent etiam llavacha, infe&um; 
nucu, bubo, &c. 

512. Excufationes. 

Ui ta m cuil , uln ta m* cuvl , ita excufant 
quodcunque damnum manu illatum. 

5U. 



«Sfc ® d&» 399 

513. Nomina Cognomina. 
Cognomen familiae , generis , ftirpis, 
ftemmatis peti folet a fole , avibus , quadru- 
pedibus, fylvis, montibus, metallis, lapidi- 
bus, &c. Nomina autem propria Perfona- 
rum formantur addendo cognomini Nomen 
fpecificum ita ut detur genus & differentia. 
E. g. Antumilla , antiilican , Huenuantxi, 
Huaiquilafquen , Huaiquimilla , Huaiquipa$i, 
Huaiqui%rxi , Quintulemu , Curulemu , liicle- 
mu, &c. Ejusmodi nomen imponunt in 
fuis comitiis, vel in aliis coetibus duntaxat 
illis Perfonis, quos benevolentiae & hono- 
ris caufa fuae Nationi inferunt , praecipue 
Patribus Miflionariis , Illmo Epifcopo, ex- 
cellmo Praefidi. Et mihi quidem impofitum 
fuit nomen Huaiquila/quen : Huaiqui, lan- 
cea, quod fim procerioris ftaturae; lafquen, 
mare, quod fim Europaeus & refpe&u ip- 
forum ultramarinus. 

Reliqua legantur fub fequentibus vocibus 
& numeris. 

Pom. 811. plqui. 809. $en huenu. 809. $illa- 
tucan. 730. Chalin. 696. con. 708. cure. 713. 
ctya. 715. da>u dqu mitla. 719. lacu. 758. fa- 
lin. 797. pixxom 807. pron 812: raquin. 823. 
Toqui 832. taf 834. unen domo. 846. ui. 854. 
ullhuemtun. 854. 

514. Mutuae rationis diverfitas inter ho- 
! mines. 

| Bb 4 Signum 



400 «$& & <& 

Signum generis mafculini; fexus mafcu- 
linus , huentu , alca. 12. Sexus fcemininus , 
fcemina, domo. Vir, mas, huentu. Mu 
lier, fcemina, domo , domo Che, MaUtien. 
Primogenitus , natu major, unen votm. 846. 
Natu minor, natu minimus, inan. 755. 
Nothus, adulterinus, fpurius, tapmtu. Sup- 
poQtitius, huelu elknoel. Uxor praecipua, 
unen domo. caeterae , inan. Gemellus , ge- 
minus, epuntu. Orphanus, orbus, orbatus 
parentibus, cuniival, cunival. Proje&itius, 
expofitius infans , vuquipra. Adulta aetate, 
aetate adultus , prove&us , provefta aetate , 
temlu. Filia nubilis, viripotens, jam matu- 
ra viro , & nuptiis tempeftiva , quam quis 
habet fub fua poteftate , dea. Virgo, puella, 
virguncula , ullcha , ulcha , hue mallUen. 772. 
Caelebs , innupta , foluta , llud. 770. Uxo- 
ratus, conjux, nupta, uxor, pinom$elu. 
Praegnans, gravida, foeta, vuquin. Puer- 
pera, enixa, conilu. Vir impotens, huichob. 
Mulier, mlo domo. Hermaphroditus , atai, 
nata. Viduus , lantu Vidua, lanpe. Eu- 
nuchus, entucudan. Exoleta virgo, fuper- 
adulta, aetate prove&a, cudepra. Anus, 
cufe pllu. Homo bonus , integer , probus 
fi quisquam alius, nomche. Mulier hone- 
fta , bonae famae , nom domo. Vafer , vete- 
ratus, callidus, fubdolus, verfipellis, fcele- 
ratus, nua. Parafitus, fcurra, ayecahue , 

tafma , 



tafma , chafma. Parum utilis , muna huentu. 
Ineptus, inutilis, pepilnochi rume. Famu- 
lus, qui parum eft ufui, alta huent, eUa hu- 
eni. Servus , cujus opera in multis commo- 
da & opportuna eft, in multis ufui, multas 
utilitates affert: frequenter ejus opera utor 
& induftria, c\xme huentu. Timidus, inha- 
bilis, ineptus, ciiQen. Sic efle, cuqenn 715. 
Amicus, familiaris, neceflarius, hueni,cach\i. 
Sodalis, contubernalis , cu\ia. Amici inti- 
mi, qui femper videntur limul , murhuen. 
Res, negotium, novitas, dq>u. Res dubia, 
ambigua, duamclenqechi d$u. Res nova, 
inaudita, admiranda, oftentum, portentum, 
monftrum, prodigium, perimon, ferimontu, 
perimol. Haec videri , apparere , perimoln, 
ferimontun. Res ridicula, feftivitas, face- 
tiae, lepor, urbanitas, fuavitas, bureu, bucheu. 
Res ingrata, inamoena, injucunda, difpli- 
cens, cixilu. Res fceda, turpis, deformis, 
tetra, mala, alta. Adagium, paroemia, 
proverbium, di&um, fententia, du%u. Fe- 
licitas , fortuna profpera , fecunda , peuma. 
Qualis, inei, chem, chuchi, chumqelu. 267. 
Talis, vei, veichi, vemqelu. 

515. Efle acerbum, durum, aufterum, 
immite, ritan. Afprum, fcabrum, cuqon. 
Crudum , durum, tencixl, tenql. 840. # Blan- 
dum , molle , niivan , yavunolu. Lene , fua- 

Bb 5 ve 



402 «Sfc & e#» 

ve , panuiqen. Bellum , pulchrum , elegans , 
atbixm. Lubricum, meyud$en. Leve, le- 
vigatum, lludgen 770. Clarum, patens, 
evidens , apertum , chaqfllen. Certum f 
compertum, minime dubium, leH. Cavum, 
inane, vacuum, huellin. Durum, perma- 
nens, iavu. Conjun&um, adjundum, af- 
fixum, inhaerens, vl , vul. 688. Depreffum, 
fimum , chapixd. Planum , aequum , iUa/ 
JRqaale , planum , ad perpendiculum , chau. 
Concavum, cavum inftar tegulae, ChoUo/ 
702. Inftar pyramidis, pidcun. Praeceps, 
devium, lar. Immundum, fordidum, fpur- 
cum, fcedatum, inquinatum, cupvxd, par. 
Robuftum, allca. 12. Bonum, cixme, dotno. 
516. Malum, huera, huentu. 516. 

516. Exempla. Chemchi dq>u $ei, quid agi- 
tur? quid novi? quid novi accidit. 

Cupaliiqe veichi chem, affer illud, nefcio 
quomodo dicam, appellem, vocem, 

Qelai ca d§u, mi pxxteleal mo chei, mi /u- 
yilleal mo chei a/nochi tipantu mo , non datur 
medium : aut in inferno aeternum ardendum, 
aut gaudendum aeternum in caelo. 

Chupiauquei Curulemu, qui rumor incre- 
brefcit, quae fama vagatur de Curiilemu. 

Qixman Qei vachi d$u , dolendum profe&o. 

AieuQei vachi d$u, rifum movet ifta res, 

Piam dQu, piam, piam, totum hoc leve 

efl 



I 



*%* Jfr 403 

eft & nugatorium, falfa haec funt & inania, 
meri rumufculi, mera fabula. 

Ladcun eUa que dqu mo , tot adverfa mihi 
triftitiam pariunt, moerore me afficiunt, la- 
crymas mihi exprimunt. 

Muchai vemqei ta \\i uxxon ella que dqu, 
fortuna nihil eft inconftantius, quod cuiquam 
potuit accidere, cuivis poteft. 

fna/euign eUa que dqu, felicem hoc malo 
me , nifi alia fuccedant , abyffus abyffum 
invocat. 

Venten dqu $elai, nugae, mira de lente. 

CoiUa do>u no , quidu x\i peelchi d$u , a ve- 
ritate non abhorrere illa, teftes mihi funt 
oculi, meis oculis egomet vidi. 

LeH quimn, certe v. certo fcio, comper- 
tum mihi eft, compertum habeo explora- 
tumque. 

Ca dg>u tva, hoc eft aliud, longe aliter, 
longe, multo fecus. 

Allcupamelan veichi dq>u, nunc primum 
haec accipio, nunc primum ad aures meas 
haec fama pervenit, novum hoc mihi eft & 
inauditum. 

Pivallai tva , non eft mentione dignum. 

Yemein ca dq,u, pergamus ad alia. 

Afpe vachi dq>u , huenu prape , pu p\x\\i co- 
nai v. conpe , hanc rem filentio tegamus, ob- 
literemus , omittamus , oblivione deleamus» 

Piquei ta duqu, eft in proverbio, dicit 
paroemia. Pe- 



404 $& $ Jfr 

Pelabin vamqechi huentu, talem hominem 
non vidi. 

MA huentu, Magnanimus , magni aefti- 
matur, magno in pretio habetur. 

Mu Che, Nobilis, illuftri genere, natali- 
bus clarus. 

Epui ta xxi ad, utraque manu agilis. 

Requine duam§echi che, homo uni rei in- 
tentus, pluribus intentus minor eft ad lin- 
gula fenfus. 

Aldii vanei x\i nemel , eft in illo Au&ori- 
tatis plurimum , magnam habet auAorita- 
tem , valet auftoritate : vir graviffimus. 

Aldix. vanei m piuque , magnanimus , ani- 
mi excelfi. 

Adca%eprai ta che , alii fementem faci- 
unt, alii metunt. 

%amno huentu, homo nullius momenti, 
pretii, utilitatis. 

Mleprachi cke , nos numerus fumus, & 
fruges confumere nati. 

Inche cam aiecahue%en v. inche atecahue- 
Qen cam cki , an ego parafitus aut fcurra, ut 
tibi rifum moveam, excitem. 

Cackixgedin, eft meus amicus, familiaris 
eo utor familiariter. 

Huema coxxilu, Primipara. 

Qamno culiin, res exigui valoris, pretii, 
parvi facienda. 

Ta xxi Qamno , ta x\i pichi que Qamno , meae 
reculse, mea curta fupellex. 



^ $ <» 405 

Domo aw.il, glaftum bonum. 

Huentu anil, glaftum malum. 

Domo cal, lana bona. 

Huentu cal, lana mala. 

Domo coyam, robur alba, quae bene & 
facile ardet. 

Huentu coyam, robur rubra, qua& iere in 
fumum abit, ita praeter communem aliarum 
Nationum opinionem foemina veluti magis 
perfefta, aut minus imperfe&a, antonoma- 
ftice vocatur domo bonum/ mas autem huen- 
tu, malum. Alca ^*W"n0,frenum diuturnum. 

Allca efpuela, calcaria permanentia. 

Yavix cura v, cu/a, lapis durus, tempori 
ac conatui reliftens. 

Inei em? quis eft? 

Unen , primus. 

Une$e, praecede. 

Unelei, ftat primo loco. 

Unelepai, prior venit. 

Eimi inageimi, tu fequeris. 

EpuQentu, primus a primo. 

Cixla^entu, primus a fecundo. 

517. CAPUT II. 

DE DOMO EJUSQUE PARTIBUS. 

Domus, aedes, domicilium, ruca. Fami- 

lia, gens, genus, rucatxx Che. Cafa, do- 

muncula, aedicula, tavix, mlehue. Domum 

aedifico, conftruo, exftruo, fabrico, fabri- 

cor, 



4o6 «Sfc ® e*g» 

cor , erigo , condo , rucatun. Cafa ex ramis 
ad tempus confe&a , p&to , cuni. Umbracu- 
lum ex frondibus conftru&um, llauvutu. 
Umbraculum quaerere , eo fe recipere , llau- 
v\xtun. Septum arundineum intra domum 
in loco privato & feparato ad quaedam con- 
fervanda vel abfcondenda fabricatum , huiHi. 
Cubiculum , conclave interius , fecretius , 
catuntcu. Ligna domus inter fe commifla, 
rudis domus tignis & trabibus informata, 
r#dis coagmentatio domus, cixpl. 717. Co- 
lumna, fulcrum, Hnco , 855. Columnam 
erigere, collocare, hncoln, ixncomn. Lig- 
num in duo brachia fe fuperius extendens, 
dividens , cha&in. Paries , pirca , tirca. Pa- 
ries terreus, folidus, tnun. Illum terram 
contundendo conficere, tnunn. Luto ali- 
quid linire , contegere , delutare aliquid , 
hui\an , huilpadn. Fulcio , fuftentaculum , 
fulturam addere , dechun. Tabula , afler , 
cafmamlL Later crudus, laterculus ad fo- 
lem exficcatus, fed non coftus aut igne to- 
ftus, tica. Te&um, tacun ruca. Pertica, 
rami ficci, huimlU IUos colligere, iisdem 
aliquid adimplere, parietem ex illis confi- 
cere poftea luto contegendum, huimlln, hu- 
imlltun. Fundamentum , firmamentum , 
bafis, anul. Tegula, cliollof. 702. Tegu- 
larum figulus , chollofvoe. Calcaria fornax , 
choilofmlhue. Tegulas conficere, chollofn. 

Do- 



*%*&<& 407 

Domum tegulis operire , munire , tacun rnca 
cAoUo/ mo. Palearum ad tegendam domum 
manipulus, concan. Hos manipulos confi- 
cere, cutixn, cuchun. Suo ordine colloca- 
re , ligare , mcu/n. Suggrunda ae , fuggrun- 
dia orum, cuicuipa$i, padal. Conficere, 
padaln, padaltun. Pars domfts fuperior, 
laquear, lacunar, tabulatum, pdll. Fene- 
ftra, alelhue. Feneftella, chocov, choco/. 
Tranfenna, clathri, clathra ferrea, feneftrae, 
caqlcaql.*R\mdi 9 rimula, tou. Oftium, janua, 
porta, fores, uU&in t ullqin. Leftus arun- 
dineus , fponda , cahuitu. Cella vinaria , 
vinu ruca. Angulus, upl. Domus pars 
pofterior, choco/ nudo ruca. ^Edium frons, 
facies , ad ruca. Solum , area , pavimentum, 
fuuVri. 816. Area, impluvium, lepun. A- 
rea, ubi frumentum teritur, lila. Cors, 
cohors, ftabulum, ovile, ma\al. Turris, 
vuta , devu ruca. Palatium , aldun , ulmen , 
Apo ruca. 

518, Ire de domo in domum, ruca ruca 
miaun. Accedo , devenio , pervenio , adve- 
nio, acun. EITe, adefle, mlen. Ingredior, 
introeo , intro , conn. Immitto , intromitto, 
tcun. Obfifto , obfto , officio , impedio , 
catiin Infperatus, inexfpeftatus venio, ex 
infperato, praeter opinionem adfum, u/cun- 
mapan. Accipio, taun. Excipio, recipio, 

lloun. 



4°8 % S # 

lloun. Officia in hofpitem conferre , illum 
honorlfice excipere , liberaliter habere , tra- 
ftare , omnibus officiis profequi , affectari , 
dapin, Sedeo, anim. Pono, federe facio, 
anbmn. Vifo , invifo , vifito , faluto , cd- 
chaltun. Sede furg-ere, fedem relinquere, 
a fede recedere ; fi qua fede fedes , fique eft 
;ibi' commoda fedes, illa fede fede, nec ab 
illa fede recede , anutipan. Cum bona ali- 
cujus gratia abire , difcedere , valedicere aii- 
cui, ckalin, chalitun. Egredi, excedere, 
exire, utun, tipan. 839. Redire, inautun, 
Extrahere , huitantcun. 743. Stillicidia ha- 
bere , ftillas per teclum in domum ferri , oun, 
huaiin. Tego , operio , occludo , obturo , 
too,mn. Teftum , opertum , &c. effe , to$n. 
Deftrui, dirui,everti,deleri,/tj/«,//(j/M. Ruo, 
corruo , concido , tein , larn. Hifco , de- 
hifco , rimas ag-ere , toiin , /iu« , telofixn. 
Hio , rimis , fiffuris fcatere , toumn , tiiUn , 
Humn. Rima, fiffio, toii. Hofpes , pe/Hxm. 
Hofpitio aliquem accipere , fufcipere , fuis 
teftis , domo , sedibus excipere. item , diver- 
fari , divertere apud aliquem , pellumn , pel- 
/umtun. 800. Pulfo , januam, fores pulfare, 
pultare, toncun. Aperio, recludo, patefacio, 
refero , item : patere , aperiri , nu\an. Pate- 
re , apertum effe , alteri aperire , nlaln. 
Claudo , racumn. Januam impetu claudere, 
nehuen racumn. Claudo, includo, concludo, 



«*& $ dg» 409 

nuruftun. Claufum effe, nHrixfn. Fores 
repagulis claudere , firmare , vefte munire , 
dechun. Repagulum , veftis , racm , racm- 
voe. Paterfamilias , dominus dom&s, den- 
cho , yen ruca. Intus , intro fe adduxit,con- 
jecit , minu, puminu. Intus effe, minun, 
minulen. Intromitto , minutun. Extra, fo- 
ris, foras , huecun. Vix ingreffus egreditur, 
vix egreffus regreditur, tipatipan, conconn. 
Verrere, ip&n, lephn. 761. Sordes, purga- 
menta, lep&ntu, ipixntu. Scopse, ipuftue, 
lepvJiue. Forica, latrina, mecahue. 

519. Exempla, Inei m" ruca tva? cujus 
eft haec domus. 

$en ruca %en, fum Paterfamilias , dom&s 
poffeffor, dominus, 

Eimi Calvixqueupu mi ruca tva, ad te o 
Calvuqueupu, haec domus pertinet, tua eft 
haec domus. 

Yebige tva $en macun ta m" ruca mo , hanc 
veftem ftragulam porta ad aedes, domum 
fui domini. 

Ape acui, vill teplcaquebi ta ruca , vix do- 
mum redux perturbat omnia. 

Quirxe tipantu v. tipantu mo mlelaimi ta 
mi ruca mo , anno integro abfens domo tua 
fuifti. 

Inche m' tuumom v. m tuuuyeum v. ni tu- 
uuyen mo v. inche m" tuuuyeel mo , v. inche m" 

C c tuu- 



4io ^ $ <& 

tuuuyelmo , v. inche tuuuyen , i*W mlecatui- 
mi , me abeunte tu manQfti. 

g*/fl*" fo »m chao? %elai , adeftne Pater 
tuus? non. 

Contuvali Patiru ? Patetne acceflus ad 
Patrem ? NB. Non pulfatis foribus apud 
Indos nemo irrumpit nec ingreditur, etiam- 
fi fores fint apertae , fed accepta prius venia 
& a Domino falutatus & invitatus. 

Conpahuelaian rume ta mi ruca mo pieimi, 
juro, promitto tibi me nunquam deinceps 
in domus tuae limine politurum pedem. 

Pe§elhuerumequilmi vau meu , noli redi- 
re huc iterum, aditu deinceps prohiberis. 

Chumal laopnche cupalqueimi , quare ad- 
ducis huc homines nequam, latrones. 

Anhmrucaun , fibi domum aedificare. 

Rumenclei ta m ruca , aedes meae ftillici- 
diis patent, fcatent. 

Pichinma mo mlen, parum difto, abfum 
haud procul. 

Reli ta m' ruca , e regione , ex adverfo 
mea domus fita eft. 

Ta m peniun deumaUeixx ruca , nos fratres 
foli & fimul domum exftruximus, abfolvi- 
mus, perfecimus. 

Ca rucatun , alio migrare , in aliam do- 
mum immigrare, fedem, domicilium mu- 
tare. 

Mlequen ruca mo , fum domi , domi me 
contineo, intra domefticos parietes. 



Utuan pu ruca, redibo domum. 

Pu mlei, minulei , minu mlei, eft intus. 

Cupamelai va meu , non folet huc venire. 

Chem quintupaqueimi , quid eft quod huc 
te attulit, quae te huc adduxit caufa? quid 
tu huc. 

M&tu cara mo , in medio civitatis. 

Miitu mamll mo , fupra menfam. 

Ta ni umautuqueum mo, in dormitorio 
meo. 

Chillcatuqueum mo , in mufeo. 

Iqueum , triclinium. 

Kdaucaqueum, laboratorium. 

Incahue, coquina. 

Tipatipatuquilmi v. conconquilmi ' , quiefce, 
mane in eodem loco , noli vix ingreffus exi- 
re , aut egreflus redire. 

Pepi amoam, licet abire. 

Pepi cupalaiam, non poflunt venire. 

Rupaduamlam , nolunt tranfire. 

Ullciiconpai , intravit iratus. 

Pinolu tuutui, tacitus exivit. 

g&ma utun, flens redeo. 

AlduWei ta m cafal, habet multas arbo- 
res unde tabulas, afleres fcindat, findat, fecet. 

Tva ticaiabuel llechi, hinc, ex hac mate- 
ria fient laterculi. 

Requintuulpapeimi : re mi quintuulpabin , 
ad falutandum duntaxat huc veni, & ut tu 
raeos, ego confoler labores tuos. 

Cc 2 Pe- 



4" ^ ® «#» 

Pepapranu, perperam, fruftra ad me vi- 
dendum venit, 

Quintuquen ta m eluam, hofpitium, di- 
verforium quaero, 

Acule , nietuaimi, lloubi%e, fi venerit, ad- 
mitte, recipe illum. 

PellixmtuQechi pin , Hofpitium ut mihi 
apud te fit, fi tibi moleftum non eft, rogo. 

HueViin Qelai? munan %ei ta xxi munam? 
munan $ei , an datur pro me locus? datur. 

NiAabin uVHcin, januam ipfi aperui. 

Anilmbin, obtuli fedem. 

DuQubin, ipfi fum locutus. 

Cume da>u pibin , comiter illum appellavi. 

Thyubin, ipfius gratia ludicrum egi. 

Peupabin, ipfum invifi, vifitavi. 

520 Domtis Supellex. 
Le&us , ledulus , ftratum , $\itantu. Ster- 
nere leftum, Qtantun. quod fit colligendo 
gTamen vel herbas , quibus dormiens incum- 
bat. gtan , gramen. Fulcrum le&i , cahuitu. 
Cunse, cunabula, incunabula, dcha, c&plhue. 
717. Storea , teges , tegeticula , dami , llami, 
llapin. Pavimentum ftoreis tegere, fterne- 
re, damin. Pellis, corium, quod fit pro 
le&ulo, huaquin, nonque. Cervical, metl, 
metlhue 778. Pulvinar, nonque. Tegu- 
men, tegumentum, integumentum , operi- 
mentum, tacun. Pedlen, rumca. Scopae, 

fco- 



fcopula fetacea, lepiihue, ipiihue. Rigo, ir- 
rigo, queipllcon. 518. Cantharus, ampho- 
ra, urna, can, metahue. Cantharus niger, 
purunco. Vas ligneum ad bibendum, mal- 
hue. Luteum vas , rau charu , pe\e charu. 
Vitrum, lilco Olla, chaUa, llupiig, dqoll. 
OUa , in qua potus coquitur , cblilhue , clilue. 
Olla, in qua fervatur, huicun Olla in fum- 
mitate fra&a, caeterum non inutilis, huilpe- 
$elu chaUa Dolium , hydria , cadus , carca, 
mefeQ, mencuhue. Vas in qua fervantur ef- 
culenta , rebun Lans , catinus , paropQs, ca- 
tillus , catillum , orbis , difcus , patina , lican, 
pichi, iod pichi, tfata, iom vhta lican. Dif- 
cus luteus, lican Difcus ligneus, ralli, 
tonco. Difcus luteus major, lupe. Pollu- 
brum , malluvium , leupe , naucuhue. Can- 
tharus pi&us, elegans, huirin, huijin can. 
Cochlear , cochleare , huitti , huiti. Coch- 
leare majus, tudicula, vxita huiti. Culter, 
cultellus , huinu. Salinum , falillum , chadi- 
hue. Calathus, quafillus rebus folidis me- 
tiendis, & liquidis purgandis, fecernendis- 
que deftinatum, chaihue. 554. Colo, per 
qualum aut cilicium liquorem purgare, item. 
eliquo, liquorem ex uno vafe guttatim in 
alterum effluere , chaitun , chaihuetun. Fari- 
nario cribro fuccernere , farinam fubcernicu- 
lis purgare, excutere, chunidn. Incerni- 
culum, fubcerniculum, pollinarium, cribrum 

Cc 3 fe- 



414 ^ & e#* 

fetaceum , chunidhue. Mantica , hippope- 
ra , bulga , faccus , hualca , llaban , tarintcu. 
Marfupium, crumena, yapau Gladium, 
cultrum acuere, aciem ad cotem ducere, 
idan, llimentun Cos, ida, llimerx, llimm- 
cura 768. Molae lapis inferior, cudi. Su- 
perior, rxumcudi. Scopse ad volvendum, 
revolvendum, aliquid in orbem verfandum, 
ru$i. 

521. EITe neceffarium, necefle , pitun. 
Egeo , duamn. Jaceo , hic jacet Regum ma- 
ximus , hic fitus est , fub hoc lapide ejus ofla 
teguntur, quiefcunt, mlen, cudulen. E le- 
Ao furgere, vutan. Cubo, recubo, recum- 
bo, cudun. 711. Concubo, cudumn, cuduln. 
Obliquo corpore recumbere, tierclen. Stri- 
deo, cilquirn. Scindo, feco, caedo, abfcin- 
do , refeco , amputo , catixn. Aciem gladii , 
cultri, aut vafis labrum curtatum, diminu. 
tum elfe , huilefcun. Gladium , cultrum acu- 
ere , yxx^mn. Mola , lapide molere , glircxxn. 
Veho, porto, adveho, aveho, fero, ien, yen. 
753. Evacuo, depleo, exhaurio, vacuum 
facere , hueWiln Demitto , nailiimn , nacmn. 
Mitto, yevaln. Miflito: crebro mittere, ye~ 
valmn, yevalquen. 

522. Exempla. Ta xxi %amno , ta ni pichi 
que Qamno , res mea familiaris, mea curta 
fupellex. 

Inei 



f&> ® <& 415 

Inei m mofleel vachi cuUin , quis his re- 
bus, mercibus indiget, cui his opus eft. 

Inche ni monoal mai, ego illis non indi- 
geo. 92. 93. 

Mnatubiqe veichi lican, agedum, quid 
moraris , abfume ferculum tuum. 

Ralli deumaimi cafcaman opnolu , fecifti , 
perfecifti difcum ligneum, quamvis non fls 
faber lignarius. 

Chum cofque catuabun v chum catiicof- 
queabun Qenochi huinu v> qenochi huinu mo , 
qua ratione fcindam panem absque v. carens 
cultro. 

nillaval$e quirie can pulcu , mitte petitum 
amphoram vini , cerevifise 

Tva mencuhue pulcu wi acixmom , in hoc 
vafe allatum fuit vmum. 

Yecupamn, venite acceptum, accepturi. 

Mlei rau ta ni mldqpllam , dqpll ta xxi mlam 
v. mlabium, habeo cretam, unde ollas con- 
ficiam. 

CuMintuabi^e HuenumiVia quine chaihue 
murque, Huenumillae modium farinae toftas 
folve. 472. 473 437. 438. 439. 452. 554. 

523. CAPUT III. 

DE TEMPLO ET REBUS SACRIS. 

Colo, veneror, vereor, revereor: Reve- 

rentiam alicui prseftare, exhibere, honorem 

habere , ilfchin* 844 Precor , preces fun- 

Cc 4 dere 



n 



416 ^ & ^g. 

dere, recitare, amomarin. 680. Sacrum, 
res divina, Miflae Sacrificium, Liturgia, 
Mijfa. Rem facram , divinam facere , Mif- 
fam celebrare , Sacris operari , caeleftem im- 
molare Hoftiam, Sacrificium facere, pera- 
gere , Mijfapin , Mijfan. Sacrum folemne , 
vhta Mijfa. Miflae Sacrificio miniftrare, Sa- 
cris infervire, cooperari, Mijfapiclon. Au- 
dire Sacrum, Sacro intereffe, allcUMiJfan. 
Aliquem de peccatis audire, confefGonem 
ejus excipere , alldxn Confeffion, allciiCon- 
fejfalun. Infantem luftrali aqua tingere , im- 
mergere, abluere, confpergere, perfundere, 
facro fonte luftrare, baptifmate initiare, ex- 
piare , bautizan. Sacra fynaxis , facrofan&a 
Communio, Comunion. Caelefti pane fe 
reficere, Euchariftiam accipere, facram fy- 
naxin fufcipere , recipere , tavn ta fanta co- 
munion. Sacrofan&am Euchariftiam alicui 
porrigere , miniftrare , dare , elun Comunion. 
Transmutare , tranfubftantiare , in rem aliam 
convertere , duVian. 642. Me do alteri ut ab 
ipfo comedar , eluutun ta xii iael v ial v. ilel- 
caun. Sacrum initiale primuih, hue Patiru 
ni quine Mijfa v. unen Miffa. 
Piaculare facrum, cura Mijfa. NeoMyftes, 
hue Mijfan Patiru. Altare, Mijfapihue, 
Mijfaqueum. Liber Miflalis , Mijfan chillca* 
Peccatum, huerilcan. 742. 743. 

524. Exempla. afentubi ta DIOS , Deum 

O. 



•*& $ d«* 417 

O. M. abjecit : confregifti jugum meum , 
dixifti non ferviam. 

Pepi amomarilaiaimi v. rupallaimi quine 
amomariqueum , non poteris perfolvere, re- 
citare unum Rofarium. 

Quinechi allcxiMijfapalaiabuimi rume, fieri 
pofBt, ut ne una faltem vice Miflae Sacri- 
ficio afliftas ? 

Tenpan Miffa mo, opportuno tempore 
ad Sacrum audiendum accefli. 

Coni Mijfa, Miffa coepta, incepta eft, Sa- 
cerdos Sacrum inchoavit, aggreffus eft. 

Tipai Mijfa , Miffa eft , eft finita , Sacer- 
dos Sacrum jam abfolvit 

MiJ/a Patiru /anto nemel mo duUabi ta cof~ 
que JESU Chri/io ni mupin anca meu , Sa- 
cerdos verbis Confacrationis panem ih ve- 
rum JESU Chrifti Corpus tranfubftantiat. 
• qjLamun ta m huerilcan mo , Taedet me , 
vehementerque pcenitet peccati mei, 

Huema laiabun pin v caUi lachi pin , hue- 
rilcalan v. huerilcahuelaian mai f malo mori 
quam peccare. 

Reliqua ad hoc Argumentum pertinentia 
V. in Parte tertia a No. 575. ufque ad 676. 

525. CAPUT IV. 
DE FORENSI CURIA. 
Praetor, urbis Praefe&us, Toquicaraque- 
lu, Toquicaravoe , Toquicarachi , Toquicara- 

Cc 5 quechi, 



4*8 <«*» @ d£> 

quechi, Toquicaraqfichi che. Judex, Apo , 
toquiquelu. Juftitia , aequitas , mupin toquin. 
Tribunal, Toquin. Altum tribunal, viita 
toquin. altius , iod vixta. fupremum , mu zoi- 
ta. Territorium , jurisdidionis tra&us , 
Toquitu mapu. Lis , caufa , controverfia , 
duam, d$u. Confilium, monitum, repre- 
henfio , glam Res occulta, fecreta, abfcon- 
dita , llum. Inquifitio , difquifitio , inaru- 
men. Rogatio, interrogatio , percunclatio 
de re nova, ramtud$u Deliftum, huerin, 
huerilcan. Debitum : cudiael uhuem. Dam- 
num emergens, cutancaun 714. Mos,con- 
fuetudo, ufus, ad. Mos Regionis, Provin- 
ciae, Regni, ad mapu. Lex, mandatum, 
praeceptum , jurisdi&io. Item : mandare , 
praecipere , toquin , toquiln. Poena Talionis, 
Cafcus Cafcam ducit , dignum patella oper- 
culum , taflonco , chaflonco. Re&a fententia, 
judicium aequum, mupin toquin. 

526 Culpam, crimen in aliquem con- 
ferre, derivare, conjicere; tranfcribere,- no- 
xam alicui adfcribere, attribuere, adelcan. 
Os obvertere, e regione, ex adverfo con- 
fiftere , adman. Accufo : agere , facere reum; 
crimen alicui objicere, deferre nomen ali- 
cujus, in jus, in judicium aliquem vocare, 
tcun, thcun, nilmun, daUumtun. Celo, oc- 
culto, tego, clam aliquid habere, tacun. 

Ex- 



«Sfc @ dfr 419 

Exploro, comperio, deprehendo , inadqun, 
dqmn. De aliqua re edoceri, notitiam ha- 
re, aliquid ad aures pervenilTe, delatum, 
perlatum, allatum effe, hueun. Aliquid effe 
manifeftum, clarum, perfpicuum, apertum, 
minime obfcurum , pmalen. Manifefto, pa- 
lam, aperte, pina. Voco, arceflb, accio, 
mtmn. Quaero, interrogo, exigere ratio- 
nem de aliqua re, ramtun. Refpondeo, 
refponfum dare , praebere , tafdu$un. Dico, 
aio , loquor , pin. Affirmo , affero , affevero, 
affeveranter affirmo, maipin. Infufurrare 
alicui : in aurem aliquid alicui dicere , caf- 
culun. Nego, abnego, denego, inficior, 
inficias eo, Auabiiln, mayen. Teftis, teftem 
efle, vutalen. Commentitio crimine ali- 
quem petere, fcelus in aliquem invidiofe 
comparare, conferre; calumniis me oppri- 
mere conantur, vutalcoMadqun. Refero, 
narro, recenfeo, nutamn Hiftoria, narra- 
tio , applogus , fabula , nitam. Merum com- 
mentum, fabella, epeun Fabellis dele&ari, 
fabularum auditione duci , capi , epeuduamn. 
Interpretor, expono, explano, explico, 
entudu%un. Interpello, ecun, eculn. Ob- 
turbari, haerere, ecun. Infto, urgeo, per- 
fequor, argumentis veritatem elicere, ratio- 
num pondere exprimere , dan. Reflfto , 
oblifto, repugno, fe opponere, chaiitun. 
Denuntio, tculn. Alicujus res geftas vitu- 

pera- 



42o ^jfc & c^ 

perare, reprehendere , fugillare, pro fuper- 
vacuis elevare, vitio aliquid vertere, cnmi- 
nis loco objicere, iichan. Impedire, pro- 
hibere controverfias , contentiones , difcor- 
dias, catixdqpn. Fide, patrocinio, praefi- 
dio alicujus uti , poulun. In aliena fe infer- 
re , intrudere ; non vocatus ades ; & fine 
fuffragio cenfuram geris, conumtun. Ne- 
gotium urgere, excitare, fufcitare, alere, 
fovere , ina$ion. Protego , defendo , tueor , 
au&oritatis fuae clypeo tegere , munire , 
chailtunman, piauln. Pro aliquo dicere, 
caufam alicujus agere , partes alicujus fufci- 
pere, du%unman Deprecari, intercedere 
pro alio, ufchinduqunman Negotium di- 
rigere, componere, ritomn. Adipifcor, 
nancifcor, confequor, obtineo, impetro, 
conata perficere; voti compotem fieri, rem 
ad exitum perducere, huifn. Vincere in 
contentione, compotem voti fieri; evadere 
invitis, relu<5tantibus , gementibus inimicis, 
mann. Vix non obtinere, ampeln. Non 
perficere, non obtinere, malum exitum for 
tiri, huelen, huera tipan. peritiam in agen- 
do habere, confequi, adln Invenio, re- 
perio, deprehendo, penmaln. Convinco, 
coarguo , nopin. Mando , jubeo , volo, im- 
pero , pin. Prohibeo , veto , catixtun , c<Uh* 
man> Deponere argentum, veftem, &c. 
apud aliquem , rann , ranknon. Aliquid ali- 

cui 



eui injungere, mandare, commendare,com- 
mittere; curam illi delegare, demandare, 
eln , elvaln. 723. De pretio cum aliquo pa- 
cifci, convenire, daqueln. Mitto, lego, 
huerchn. Opus, neceffe, neceffarium effe, 
pitun, pneqen. Facio, efficio, fingo, effin- 
go , formo , mvdn , vemn. Fa&ito ; crebr6 , 
faepe facere , vemtun. Utique , ibo u- 
tique, non committam ut abfim, mutu,mu- 
Min. Defino, ceffo, defifto, omitto, fuper- 
fedeo, ucaln. Recupero, exigo, repeto, 
dupen, unopitun. Reddo, reftituo, uxxotun. 
Solvo : Creditoribus fatisfacere , aes alienum 
folvere , aere fe alieno levare , liberare, verfu- 
ram facere, cuUinn. Trado: traditio, uln 9 
elun. Accepto , confentio , eia pin , mai pin. 
Finem facere, fortiri: acceptilatio , apocha, 
mulpiintun. Vincere, caufam obtinere, pro 
me judicatum eft, fuperior a judicio dif- 
cefli. Item: fubjicio, fubdo, fubigo; in 
fuam ditionem aut poteftatem redigere , §an~ 
con, Qancoln. 

527. Exempla, Pichi, vuta, iom pichi, 
iom vuta, mu vuta Apo , Judex ordinarius, 
delegatus, fubdelegatus fuperior, inferior, 
parvae, magnae, minoris, majoris, fupremae 
jurisdi&ionis. 

Toquivalnolu , incompetens, incapax Do- 
minii, Jurisdi&ionis. 

Eimi 



4" *& & dfr 

Eimi mi toquiabiibiel %ebulu ta mapu,ven- 
tenlaiabui huenevoe, fi tu Rempublicam ge- 
reres, adminiftrares , clavum Reip. teneres, 
moderareris ; non profe&o effet tanta furum, 
latronumque multitudo. 

Toquivalaimi ', iudignus es , qui aliis prae- 
fis, praBficiaris, juftitiam adminiftres 

Mapu dg>u ta ni pepilmaqeal pu Huinca ta 
m duam llechi, officium Hifpanorum eft re6 
Indorum refte & bene conftituere. 

Inche toquiabin vachi dQu , hanc rem in 
me recipio, mea fide fufcipio, ego pericu- 
lum praeftabo, fi res perierit. 

Inche daquel%en , haec res meae curae & di- 
ligentiae commifia eft. 

Ciime que Apo xaHau toquibiqn ta m" pu 
Che , Reftus Judex omnibus & fingulis aequus 
eft , expendit cujusque merita , perfonam 
non curat, non hominis fpecie aut benevo- 
lentia fed aequitate & virtute ducitur, di- 
gnitati ac meritis cujusque favet, non per- 
fonae. 

Inche Qetui vachi dgu , haec res ad me 
devoluta eft, hoc negotium, haec caufa. 

Eimi daqueXeimi vachi d%u, hujus rei cu- 
ram tibi delego, demando, committo. 

Inche m* toquin v. toquibin tva f hoc ad 
meum tribunal pertinet. 

Eimi mi duam tva, eimi elval$eimi, da 
quel§eimi, tibi hoc onus injunftum eft, haec 

per- 



perfona impofita tibi eft, has partes fufce- 
pifti, fubmfti tu. 

Inche gen te v gen cullin gen , hoc ad me 
attinet, pertinet, fpe&at. 

Inche veimo conumtuquelan , vei peabi ta 
Apo, noli me in hanc turbam vocare, ne 
me in tricas iftas conjicias, ego in illa non 
me induco, infero, haec ad fuperiorem 
fpe&ant. 

Pehuelaiabun v. pehuelaiaiabun vachi hu- 
entu, uqechi renmabi ta m duam, utinam 
illum hominem nunquam videam deinceps.* 
unius tantum negotii eft, uni rei, nec plu- 
ribus intentus eft. 

Chumal vau conpaimi, ta mi piel molai 
vachi dgu, imperitus apud doftos judicium 
quid interponis tuum .- cur non vocatus 
ades, & fine fuffragio cenfuram geris? tua 
fententia hac in re nobis opus non eft. 

Eimi molan , mihi te opus non eft. 

Eimi rume molai vachi dq>u , nec tua opera 
hac in re indigemus , non eft , quod hac de 
re lis follicitus , non eft quod de hoc labores. 

La$mval$ei, homicidii illum accufant. 

ophuelai d$u vachi huentu, non invenio 
caufam in hoc homine, abfolutus eft. 

Piqpn tva, vulgo dicitur: ita praedicant, 
ea fama vagatur, hoc in omnium ore & 
Termone verfatur. 

Mi piq>en tva , haec rumor de te fpargit , 

hic 



4*4 *& & dfr 

hic fermo de te diflipatur; li ea quae de te 
rumoribus afferuntur, certa fint, nec teme- 
re diffipata. 

Cheu pegei vachi dqu, ubi accidit, unde 
fcitur, conftat? quis dixit. 

Chumtubin, vamQechi pilelcaeneu, quid 
illi feci, quod ita de me loquatur. 

Adtubi ta w coiUatual , eft mendax,men- 
daciorum architeftus / fuis mendaciis illu- 
fit quam plurimos. 

Qelai , falfa hsec funt & inania, a veritate 
abhorrent, tota res mendacio nititur. 

Cathtubimn ta mn pillelleteu, curam ha- 
betote famae, bonique nominis. 

lom duguquilmi, tace, filentium! fufficit, 
fatis eft. 

Tculbin Apo mo , illum accufavi apud 
Praetorem. 

Inarumeyei ta w" huerilcan , ta w" hueril- 
camom, jam de ejus delifto inquiritur, fit 
inquifitio, ftudiofe inquirunt in ipfum & 
ejus complices. 

Diqmyecvkme§equei ta w' huerin, ipfius 
delifta jam patefiunt. 

Diqmgei ta i\i huerilcan , ejus fcelus com- 
pertum & exploratum habetur, eft fceleris 
manifeftus, in fcelere deprehenfus. 

ChaQalei, eft clarum, apertum, planum, 
res nota, manifefta. 

Quimnoel cam chi? res eft minime ob- 

fcura , 



*& @ Jfr 425 

fcura , perfpicua , luce ipfa clarior , adeo 
aperta ell & illuftris, ut in dubium vocari 
non poffit ; eft notorium. 

Teye mlebui, ille eft teftis, ille praefens 
aderat. 

Mi vutalen mo, eimi vutalebuimi , oculatus 
teftis es, coram aderas. 

Quimcloen, allcucloen, te atteftor, teftem 
te do , adhibeo , appello. 

Allciltulen vachi da>u, audio, accipio, ex- 
audio, aures praebeo, pronis auribus acci- 
pio, aufculeo. 

PiyecuixmeQe , incipe , dicendi initium fac, 
dicere aggredere, profequere. 

Manchaquechi du$u$e , ne tam celeriter 
verba expedias, non tam rapido orationis 
curfu, non tanta volubilitate linguae. 

Chem iom piabun f quid dicerem amplius. 

Pivallai, non eft mentione dignum 

Qelai catildgualu, an nemo eft, qui iftos 
contineat, pacem inter iftos procuret, hos 
ad concordiam revocet. 

Mupiqueimi, vere, verum dicis : fuadet 
hoc ratio , hoc eft rationi confentanetim , 
cum ratione conjun&um. 

Inche Qelai, inche mo Qelai, abfit , non ve- 
lim, nec feram, ut me tahbus annumeres. 

Mlei ad mapu, invaluit hic mos, incre- 
buit hic ufus & confuetudo, more majorum 
ita comparatum eft, id jam ufus & con- 

D d fuetu- 



4^6 Ijfc $ Jfr 

fuetudo fufcepit, obtinuit, id in confuetudi- 
nem venit: haec mdulta confuetudo eft, fo- 
lemne iftuc eft , ufu & confuetudine re- 
ceptum. 

%elai ta m mapu meu vamQechi ad, talis 
mos apud nos non eft. 

AOxlabimn vachi mapu ni huera ad, v ad 
mapu tva, nolite conformari huic feculo. 

Qehuelai ulchen v. ulcheun, mos vendendi 
vel emendi perfonas jam non viget, perfe- 
verat, licet. 

Adtulabi vachi dQu ta m mapu v. quimlai, 
hoc in mea Patria nefcitur, non fervatur, 
tenetur, vim, robur non habet. 

Quinei v. quine gei ta mi ramtuabin , unam 
rem te rogo, interrogo, ex te quaero, fci- 
fcitor, percun&or. 

Numuntcu$eaimi ta mi huenemom v. mi 
hueneuyemom , furti te reum agent , facient , 
furti tibi crimen objicient. 

Ucalel cuUin, bona dereli&a. 

TXehuenmoquelai vachi dq>u, Qnen mtnmo 
mlei, hic ingenio magis , quam viribus opus 
eft, arte non Marte. 

Qelai ta ni chaftunmaiaeteu , hominem non 
habeo : deeft ad quem tanquam ad aram 
confugiam, qui me adjuvet, protegat, tueatur. 

ChaftunmabiQe ta mi pu caine , Jefu Chri- 
flo ni piel mai, diligite inimicos veftros , ait 
Dominus. 

m 



Zii mtetun v. mtenn v. mtepun cupamom- 
tulbin, fummis viribus egi, ut illum libera- 
rem. 

Inche m" pepilque vill mlan , laborabo pro 
viribus; quantum poflum pra&ftabo; cona- 
bor quantum in me eft, acerrime conten- 
dam, quoad potero dimicabo. 

Mi vemn vemaimi, quantum potes enite- 
re, conare, perfice. 

TXi elubiel eluabin, dabo quod v. quando 
potero. 

Glamchealu huema glamupe , monendus ne 
moneas; qui alium accufat, a reprehenlio- 
ne ipfe immunis Gt. 

Llumpe veichi dqu, ne foras mittas, fe- 
cretum ferva, nemo refciat. 

Huivi v. huifi d$u, jam res eft compofi- 
ta: lis ex padlo & convento dirempta. 

Huele duamn em! oleum & operam per- 
didi; amici omnia perdidimus. 

vden§ei ta mi chaixtunman, optime rem 
tuam geffifti, acerrime pro te pugnafti, mi- 
nime tibi defuifti. 

Zlo duQuimi, concinna fuit & elegans 
tua oratio, feftiva, compta, & tempeftivis 
jocis afperfa, peracutisque fententiis condita. 

Aldix eluQevalimi , dignus es, qui am- 
plilfimis praemiis decoreris, afficiaris, done- 
ris. 420. 422. 498. 499. 500. 516. 484. 
486. 489. 

Dd 2 528. 



4^8 «$& ® & 

528. Reorum Supplicia. 
. Quaero, inveftigo, indago , quintun. Stre- 
pitum edere, ialalcaun. Obfervo, oppe- 
rior, praeftolor, lloftun. Promptum, ex- 
peditum, paratum effe, llpan, llpalen, lloyun. 
Sequor, infequor, fubfequor, veftigia ali- 
cujus premere, veftigiis infiftere, inan 373. 
Veftigiis aliquem fequi, perfequi, infe&ari, 
inapran. Perfequor, oppugno, vexo, ex- 
agito, datun. Veftigia alicujus perfequi, 
illum diligentiflime perveftigare, inarumen, 
tnapnon. Affequor, confequor, din, ditun. 
Inveniri , reperiri , pe§etun. Arripio , pre- 
hendo, apprehendo; unguibus, unco, am- 
babus manibus tenere, qtun. Prendo, te- 
neo , capio , anfam arripere , maniun injice- 
re , huichan , huitan , huichatun. 743. In car- 
cerem conjicere, condere, mittere, ducere, 
deftun. Funibus aliquem ad columnam al- 
ligare, tarin. Cuftodio, fervo, elcan. Ob 
oculos habere: hoc tibi curae lit, in hanc 
curam incumbe, quintunien. Multis mife- 
riis & aerumnis premi, opprimi, fortuna 
uti infenfa & iniquifllma, piaun. Traho, 
rapto , huitdn , huiqdn Minor , minitor , 
minas adhibere , jaftare , aneltun. Clavaaut 
fufte contundere, dafcan. Scutica, flagel- 
lo, fufte, baculo i&um infligere, huivuln. 
Fufte aliquem caedere, percutere, verbera- 
re, contundere, mtann, mtancixn, dafcan f 

mamlltun. 



mamlltun. Torqueo, crucio, excrucio, dif- 
crucio, excarnifico, cutantun. Punio, ple- 
<fto, fupplicio aut gravi poena aliquem affi- 
cere , fupplicium de illo fumere , in illum ani- 
madvertere , hueracan. Flagello , verbero : 
multi in Chrifti patientis memoriam flagris 
fe caedunt, in fe ipfos acriter faeviunt; funi- 
culis, ferreis tribulis infertis, dorfum lace- 
rant, cruentant, tpun. Vibex, vibices fu- 
pereffe , exftare , popofn 9 popofcun. Vincu- 
lis hominem folvere , exfolvere , exuere , li- 
berare, eximere, expedire, e carcere emit- 
tere, dimittere, leln, ledcumn, lelcumn. In- 
genuum & fui juris effe, nulli obnoxiurtl, 
liberum effe, lludn. Exilio hominem mul- 
tare , in exilium mittere , exigere , ejicere , 
nobilem virum relegare , profcribere , aman- 
dare , deportare , omni Gallia Romanis v. Ro- 
manos interdixit, giuntun. Aliquem aliquo 
ejicere, tpuntun. Fuftibus aliquem immit- 
tere, intromittere , metantcun. Compedes, 
mtUa eculU Compedibus hominem vincire, 
milla eculln. Ferre, proferre, dare, pro- 
nunciare fententiam mortis , lape pin* Ad 
mortem damnari, lape pi$en. Sufpendo, 
fufpendio vitam finire, niduhuen. Semet- 
ipfum fufpendio necare, niduhueun. Sus- 
pendo , p&U&ln , pltln. Pendeo , pixltixn. 
Suffoco, elido, ftrangulo, fpiritum interclu- 
dere, gulam alicui frangere, $tun. 733. 

Dd 3 529- 



430 **&>%$<& 

$2t). Fugio, fugam arripere, capeffere, 
fe in fugam conjicere , fugae fe mandare , 
commendare , fe fugse vel in fugam dare , 
fuga fibi confulere , aufugere , nuUn. So~ 
lum vertere , profugio , miticun. Abdere 
fe in aliquem locum , latebris fe occultare , 
fe in latebras conjicere , fe in locum abdi- 
tum detrudere , alicubi delitefcere , llumpun, 
elcantuun. Occulto, celo, abdo, tego, con- 
do , abfcondo , recondo , llumln. Ctam , 
clanculum abire, llumtipan, Lateo, llumn, 
llumun. Sono , fonum reddere , edere , effi- 
cere , nu$oln. Obnitor , obluctor , yocdr- 
ctfn. Elabor , evadere , effugere , erumpere, 
evolare , ex alicujus manibus fe proripere , 
imminenti periculo fe eximere , eripere, fub- 
trahere , laqueis fe exuere , le/enlun. Volo, 
velociter currere, lefn. In locum munitum, 
tutum, in afylum fe falvum, incolumem re- 
cipere , montun. Servo , falvum facere , fa- 
lutem alicui dare , afferre , in falutem affere- 
re , vindicare , in falutis portu collocare , ex 
inferni faucibus animas eripere , in aeternam 
felicitatem perducere , montuln. Dolores , 
tormenta , cruciatus patienter , pacate , too- 
derate ferre , serumnas , labores squo ani- 
mo perferre , fuftinere , tolerare , yavulun. 
Laffari citra fatigationem, capere ex proprio 
vel alieno periculo documentum , fapere 
tempeftive, cufn, Libertatem acquirere, 
liber- 



^ & dfr 431 

libertate donari, lludn. Solutum, liberum 
abire, nalvitipan. 

530 Exempla. Niei vachi lauentu ta m" 
datuabiel reche v. ta ni datuabium reche aldixn 
tipantu mo, habet hic homo caufam vexan- 
di Indos multos annos , annis quam plurimis. 

La%mtubi%e, arripe, occide illum. 

Laqmtubi, coepit, interfecit. 

Tcubige pu ruca , mitte illum intra domum. 

Tanantcubiofi , iftibus rem age, tunde 
ipfl latera, verberibus compelle intrare, 

Tpubiqp, vapulet. 

Aihlabin ta m" tpuQeal, nolo flagris caedi. 

Tpunmui ta mi nuaiaun, tua nequitia, 
flagitia tua , ut vapules petunt , fuadent , po- 
ftulant, inftant, volunt, jubent, imperant 

Tpu$evalimi, mereris verbera. 

Puchao tpucaquebi ta ni pu votm ta m" ye- 
huenon mo , ta ni cutantulqen mo mai pelel- 
duamquei, Patres filios fuos procaces, impu- 
dentes, protervos verberant, verberibus ex- 
\cipiunt, flagris caedunt, nam quae dolent, 
docent: & vexatio dat intelle&um. 

Bfrrenien mai, per DEUM parce , ignofce, 
fupplicium condona, veniam concede, deli- 
fti gratiam fac 

Rulmen em, chum§eabui, quid agas, cul- 
pam meam & agnofco & confiteor. 

m" huerilcanon cam chi, habes confitentem 
reum. Dd 4 fn- 



43' <&» & d£> 

Inaitubiqe ta mi toquiel, da te ad fuppli- 
cium, virgis terga da, paenam fufcipe, fu- 
ftine. 

Inche ni mlvaXal tva , ego non polfum 
non facere: jubeor, injuflus non facerem. 

Tpugeabulu lludtipaimi, vapulaturus, es 
abfolutus. 

Tarinieqepei , jacet in vinculis. 

Eimi mo deftu$en 9 propter te his vincu- 
lis fum circumdatus, propter te fum miflus, 
conjeftus in carcerem. 

Eimi mi vla v. eimi ni vla , tut caufa. 

Nehuen mo cupal%en, vi, invitus, volens 
nolens huc perdu&us fum. 

Quimabun ta ni huerin , v. quimabun mai 
Qei chei ta ni huerin, vellem fcire caufam 
hujus perfecutionis ; quid, in quo, contra 
quem vel quid deliquerim. 

Ta nz nuaqpn mo piaui, malo male eft. 

Ta ni chme cheqen mo plticlqepelai ', ex vi- 
tiis mala , ex intemperantia cruditas , ex lu- 
xu egeftas. 

nua ta Ttf ad mo ta ni uhintugen ta nihu- 
erintUy llucanqpi , ingrata eft commemora- 
tio, quae videtur exprobratio. 

$en huerin%elu ta ni Apo , inche ni lonco 
mo lludpraquellei , nocentis Domini innocens 
poenas luo, folvo, perfolvo, dat veniam cor- 
vis, vexat cenfura columbas. 

ni huerilca?i mo v. ni huerilcatlm mo ta che 

tpun- 



•Sfc ® & 433 

tpuntuq^quei alhue ni ruca mo, propter pec- 
cata homines in inferno aeternis fuppliciis 
afficiuntur, poenis addicuntur fempiternis , 
aeterna morte multantur. 

Ktal mo cutantuquebi huera que pltiipu al- 
hue , Cacodoemones , generis humani ho- 
jftes, immortales nocentium hominum ani- 
mas aeviternis flammis urunt , torquent , cru- 
ciant. 

tu cutantugenoam iom cutantu%etun eml 
qui non moritur morte prima, morietur 
morte fecunda; incidit in fcyllam cupiens 
vitare charybdim. 

Cumei cufm v. pelelduamcleum , bonum eft 
ut alieno damno & fuo periculo difcant, fa- 
piant, cauti fint. 

AOinolmi rume, ucaltuabimi, lel%eprallei 
mai lemvalnoel , velis nolis defiftes : nam dum 
comple&i multa vis, pauca tenes: fequeris 
quidem multa, fed pauca confequeris. 

Pramuiauquilmi ta mi huerilcan mo , udu- 
amQechi peaimi ta mi lludnoam , noli inepte 
de peccatis tuis gloriari certus non tibi fic 
abiturum, quod non abibis impunis, quod 
haud impune feres. 

CuViinmabin ta ni hueriniebiel mo , impo- 
fitam, indidam pro delifto multam v. mul- 
ftam perfolvi. 

ElucuUiabimi meli huaca ta mi lamHen ta 
mi huewen mo v. ta mi huenenmom mo, qua- 

Dd 5 tuor 



434 «, e # 

tuor vaccas forori tuae pro furto folves, dabis. 

Taftueneu em ! os mthi obvertit , fe mihi 
oppofuit , mihi in faciem reititit. 

Taftulabin , in illum non incidi , non re- 
peri, non offendi illum, 

Chafloncotubi ta itt huerUeatubiel mo , par 
pari retulit. 

Deuma lladi, jam fatisfecit, quod debuit 
folvit, praeftitit. 

Qurne antuhuebui la m' nudhueabium, unus 
deerat dies , ut Ulum v. fe fufpendio necaret, 

Ta ni xihdhuelqeabum , ut fufpendio ne- 
caretur. 

531. CAPUT V. 
DE RE MILITARI. 
Imperator, generalis armorum Prsfe&us, 
Toqui, %en toqui. 832. Exercitus , copi* , 
acies , agmen , linco. Faftionis princeps , 
dux , primipilus , Chiliarcus , tribunus , cen* 
turio, &c qudol , lonco, Apo. 498. Caftro- 
rum PrsefecYus, Legionis Magifter, Martin 
Campo. Miles, cona. Eques, cakueXLutu 
eona. Pedes, epu namun. Gregarius,tyro, 
chapi. Cataphra&us , chuquelclelu. Scuta- 
tus, tananalelu. Haltatus, Huaiquilelu. 
Vigiles , excubize , vigilis , utintumapuve. 
Speculator, explorator, emUTarius, mancan 
huerquen Rebellis, perduellis, auca. Ho- 
ftis, caine. Inimicus, huerileteu, Injuria, 
hue- 



**&>&<& 435 

huerilcael. Fa&iofus, Yiuinca culme. 712. 
Se&a, fa&io, familia: copiae unius tantum 
Caciquii , lof. Turba , quine lepixn. Ccetus, 
c6nventus , comitia , coyautun , coHautun. 
Conventus generalis, Hueupin. Rata por- 
tio, pro rata parte, portione, eln. 723. Mu- 
rus , feps , fepes , feptum , fepimentum , val 
lum, palatio, transverfa fepimenta, malaL 
772. Vacerra , palus . vallus , mtenquel. 783. 
Vexillum, Qgnum, inligne, indicium, ligni- 
ficatio , fpecimen, gnel. Bellum , malon. 773. 
Pugna , hueichan. Praelium , dimicatio , con- 
fli&us, certamen, taUtpun. Hoftes in infi- 
diis politi, hoftium infidiofa cohors: in infi- 
diis efle , gnen , gnencan. In fylvam fe ab- 
dere , fylvis fe occultare , lemutun. Aditum 
hofti praecludere, obftruere, aditu hoftem 
prohibere, hoftem intercludere , caturpun. 
Periculum, difcrimen, cuniun. Murmur, 
admurmuratio , opiqpin. Vociferatio, cla- 
mor, certaminis initium, /li/i/ii» Confli&us 
initium facere , lul^lixn. Strategema , gnen. 
731. Arma, armatura varia, nulin. Tela, 
jacula, milQlia, enlis, gladius, aliaque ex 
chalybe, chhquel. Tormenta bellica, mili- 
taria, aenea, currulia, mu vuta talca ; talca 
carita. 830. Sclopus, fclopetum , fclopus 
longior , major f tubus furcillis librari folitus, 
talca , vuta talca , iom vuta , venten vuta &c. 
Pila plumbea, ferrea, bu%L. Tronare: ex- 

plodo, 



436 «$& $ & 

plodo; difplodo, talcan, talcatun. Enfis, 
gladius , panilhue. Acinaces , corvo. Scu- 
tum, parma, cetra, tanana. Colobium fer- 
reum , fcorteum , ex pelle bubalina , tucu tu- 
cu. Galea, caflis, capitium fcorteum, que- 
me. Lancea, hafta, farilfa, pilum, gefum, 
huaiqui. Hafta, lanceae hafta, coel. Arcus, 
huepll. Sagitta , fpiculum , pillqui, plqui 809. 
Funda, fcutale, huituhue, huitucurahue. Cla- 
va, loncoquillquill. Harpaftum, uno. Duo 
lapides rotundi corio involuti, & utrique 
funis extremitati fortiter & fideliter alligati , 
laque. Tendicula, decipulum, decipula, 
machina irretiendis aviculis, aut beftiis ca- 
piendis comparata, huachi. Murices, tri- 
buli, copin. 708. ' Subje&io, [ervitus t u/chin. 
Pax , antin. Pacem fancire , conftituere,fta- 
bilire, in gratiam & amicitiam reftituere, 
ad mutuam concordiam redire, anumn. 
Summa pace frui, nullo bello turbari, in 
fummo otio vivere; eft in toto regno diu 
turna pax, & longa a bellis quies, anun 
mapu, paiMa mapu. 

NB. Indi Chilenfes tribus praecipue de 
caulis celebrant fua comitia , quae propterea 
etiam fua propria fortiuntur nomina, Unus 
ex his ccetibus vocatur coyautun v. coHaUtun. 
quando fola una particularis Provincia vel 
aiViarehue deliberat de pace danda vel ac- 
ceptanda aut rumpenda. 

Alter 



*$&$<#• 437 

Alter coetus appellatur Hueupin^ & funt 
comitia generalia, ad quae undique ex om- 
nibus Provinciis concurrunt; folentque ce- 
lebrari, quoties novus Praefes feu Guber- 
nator ex Hifpania advenit, ut illo praefente 
traftetur, quid de bello aut pace ftatuendum 
fit. 

Alius ccetus, qui dicitur Raquidghn, eft 
plurium vel paucorum Conventiculum, Con- 
ciliabulumve ad deliberandum num fuis vi- 
cinis inferendum fit bellum, nec ne. 823 

In fupradi&is comitiis folent occidere u- 
num vel plures arietes , qui Chilihueque vo- 
cantur/ funtque proprii Terrae Chilenfis, 
noftris meliores & rariores: His cor extra- 
hunt, quod vix extraftum mox omnes & 
finguli fuis manibus excipiunt, aliaque fi- 
milia. 

Habent praeterea fuas Congregationes. 
Una quae celebratur pro Infirmis, vocatur 
que ia/man: fit ut deprehendatur Author 
Veneficii , vel faltem ut hic Huecubu feu Ve- 
neficium tollat: nam juxta ipforum opinio- 
nem ac fententiam omnes Veneficio mori- 
mur. 

Altera Congregatio Mavullboqui , Sceno- 
pegiae feu fefto tabernaculorum non abfimi- 
lis, celebratur per plures dies , & ad eam 
undique concurritur: prascipua ceremonia 
eft arbor in medio, unde pendent omnis 

gene- 



1 



43« «,©<*• 

generis fila & funes , quos trahentes , retra- 
hentes, adducentes, &c. faltant, tripudiant, 
pede plaudunt» digitis concrepant, choreas 
ducunt, mimos agunt, geftus & ejusmodi 
ridicule effingunt. 

Alia demum Congregatio inftituitur ad 
locuftas vermesque extirpandos, propterea 
apmpiru v. apmpirun appellata, ad hanc ac- 
cedentes unusquisque affert , intra ollam vel 
cantharum quot poteft vermes, flmiliaque.- 
mox ex cinnamomo ingens conficitur ignis, 
in quem di&os vermes projiciunt: circum 
ignem tripudiant turba puerorum, juvenes- 
que larvati , & centonibus pellibusque in- 
voluti: totoque illo tempore, quo fun&io 
durat, nemini edere nec bibere licet» 

His addi poteft conventiculum , quod 
Cunquin v fanta MARIA vocant : ob quas- 
dam canciones , in quibus de Beatiffima Vir- 
gine fit mentio , quod ab Hifpanis videtur 
originem traxiffe, 

Maxima autem in his Coetibus, Congre- 
gationibus & Conventiculis folemnitas con- 
fiftit in largo & copiofo potu , qui ubi ceffat, 
mox etiam ceffant reliqua , & unusquisque 
fuas vias abit. RaquicoUau. 823. 

532. Locum alicujus obtinere, alterius 
vices gerere, perfonam agere, huelu mlen. 
Vocare, convocare, arceffere, mtnn. 783. 

Pro 



4j*» & e&* 439 

Pro aliquo mittere , per alium arceffere , 
mtuvaln. Mittere , legare , huerqueln,yevaln. 
Mittere ad dicendum, pivaln. Eligo, deli- 
go, feligo, duWxn. Munio, firmo, vallo, 
malaln , malaltun. In fummum evadere , 
obedientiam negare, nolle obedire, huentun. 
Turbas facere , concitare , feditionem con- 
flare, clafficum canere, huentuln. Homo 
inepte gloriofus, fuimet laudator; minas in- 
anes jaftare, huentuun. Copias comparare, 
milites cogere, contrahere, aniimiaun. Con- 
juro, rebello, res novas moliri, tepefcun 84 L 
aucan. 683. Sub ferula, difciplina, fub fua 
poteftate habere, rutanien. Aciem in ho- 
ftem obvertere , adman. Inter fe jurgantes, 
jurgio contendentes , rixantes feparare, hu- 
dantun , hudalbin. Peto , precor , rogo , im- 
ploro, precibus aliquid contendere, efflagi- 
tare, nillan. Urbem obfidere, obfidione 
cingere, obfeffam tenere , huallman. 736. 
oUoln, oUoltun Aliquem ambire, circum- 
dare, cingere, oVLoln, oUoltun, huallman. 
Praevaleo, fuperare, fuperiorem efle, iodn, 
iod pepiln. Vinco : hoftem acie vincere , 
pugna frangere, praelio fuperare, hoftium 
copias fundere , fugare , profligare , vifto- 
riam confequi, obtinere, ex hoftibus repor- 
tare, non, nopinn. Civitates everti, urbes, 
aedificia dirui, aedes, muros demoliri, di- 
fturbari , exercitum fundi, profligari, lofn, 

llofn. 



440 «$& & dfr 

llofn. Nafcenti, ferpentique malo occurre- 
re, obviam ire, invalefcentem ignem & in 
tefta graffantem compefcere, comprimere, 
conatibus alicujus refiftere, obliftere, catiin, 
cathtun. Ejicere, exturbare, expellere ali- 
quem domo , urbe , regno , utuventun. 
Luftor, colluftor, Lu&atio, paleftra, lu&a, 
lu&ator, athleta, tantuun, mhtatun. Homi- 
nem dejicere, deturbare, profternere, prae- 
cipitem in terram dare , tanmn , tanln , tan- 
tun, tantuln. Aliquem impellere, pulfare, 
intrudere, extrudere, tamtamcun. Impel- 
lo , repello , rdten , rutentucun , roltan, ioltan. 
Labor , delabor , pelcain , plcaH^n. Supplan- 
tare aliquem, pede fuppofito ad terram im- 
pellere , dejicere , culpaitun. Subvenio, fuc- 
curro , fublidio aut auxilio effe alicui , incan. 
Succurri, adjuvari, inca§en. Velitor, pro- 
ludere ad pugnam, leviorem pugnam com- 
mittere, tiniitun. Periculum evitare , ne 
quid fiat providere, mudin. Jacio, lapide 
aliquem petere, lapidem in illum mittere, 
iittifn. Volvere: verfare , circumagere, 
huipun Harpaftum, clavam capiti alicujus 
impingere , mtoncun , mtancbn 782. Aciem 
inftruere, milites ordine ponere, difponere, 
ex ordine collocare, elchen 9 elconan. Ani- 
mum infundere, oratione fua aliquem con- 
firmare , languentem excitare , timidum ro- 
borare, jacentem erigere, yavxtfn. 752. 

Mili- 



«Sfc $ e*8» 44i 

Milites ad pugnam excitare , hortari , im- 
pellere, nixtchaln. Incipio, exordior, ini- 
tium facere, llitun. Invado, adorior, ag- 
gredior, leftun. 760. Praelium committere, 
figna conferre, manus cum hofte confere- 
re , concurrere , confligere , hueichan. In 
aliquem irruere , aliquem aggredi , naln. 
Aliud fuper aliud intromittere, ianma conn. 
Coliineo, collimo, quilitun. Explodo, di- 
fplodo, topmn. 840. Arcum adducere, in- 
tendere , fagittam mittere , pun. Infidias 
alicui parare , comparare , ftruere , moliri , 
machinari, tendere: inftdiis aliquem petere: 
appetere: inftdior , pechunn. Expedire 
viam, ut detur locus, ut a via difcedant, ab- 
fcedant, decedant, efficere, perrumpere, 
AueUintun, huellitun, hueViintcun. Fugio, 
fugam arripere , capeffere , fe in fugam con- 
jicere , fugae fe mandare , commendare , fe 
fugae v, in fugam dare , fuga fibi confulere , 
aufugere , nu(h>z. Fugo , in fugam agere , 
conjicere, lepiimn. Separo, fejungo, fegre- 
go , abftraho , pchagmn , pchaqtun, Sepa- 
ratum , disjun&um , diftitum effe , pchagn , 
pcha§chn. Fatifco, deficio, defatigari, ur- 
cim. Quiefco, requiefco,- ceffare ab ope- 
re; labore fuperfedeo, Arcitun. 226. 856. 
Reficio, recreo, vires recipere, recuperare, 
yavixtun. Caput lapide , virga leviter per- 
cutere, contundere, huedon. Lancea per- 

E e cutere, 



442 **&,&<& 

cutere , confodere , huaiquitun. Punftim 
ferire, percutere, gladio confodere, trans- 
verberare , dichon , glen. Solam cutim trans- 
figere, trajicere, transfodere, rivixln. Trans- 
fodio, trajicio, transfigo, transverbero , ca- 
tan. 695. Vulnero, faucio, caedo, ch$ar- 
cun* Illaqueo , irretio , innefto , lafun. Pel- 
lem iftu detrahi, vulnerari, topon, tlrcixn. 
Strideo , quiquircun. Ejulo : voces incon- 
ditas edere, huarun. Auxilior, opitulor, 
adjuvo , auxilium , opem ferre, afferre, prae- 
ftare, fe adjutorem alicui praebere, exhibe- 
re, ab illo ftare, facere, inamn, inamtun 
In medios hoftes irruere , irrumpere , in 
confertiflimos hoftes fe dare , immittere , 
'ixtixfn. Praeceps ruo, ixtixfna&n. Praecipi- 
tem ago , utixfnacmn. Me mitto praecipi- 
tem , ixtixftcun. Praeceps intro , tirfixfconn. 
Praeceps exeo, ixtixftipan. Expello, ixtixfen- 
tun. Protero, obtero, pefimdo, conculco, 
globn, quetadpun. Calco, conculco, pedi- 
bus obterere, proterere, glladdxn, tanman. 
Neco, occido, obtrunco, perimo, interimo, 
interficio, lagmn. Morior, emorior/ vita 
v. de vita decedere , e vita cedere , difcede- 
re, excedere, migrare; obire, vitam cum 
morte commutare, mortem obire, extre- 
mum vitae fpiritum edere, fpiritum DEO 
reddere, lan Proftratus jacens, tanma, 
chanma. Receptui canere, ventenn, venten 

pin* 



*fc & Jfr 443 

pin. Alios aliis imponere , injicere , tan- 
mauln. Capio : in fervitutem aliquem re 
digere , dare , tradere , adducere , abripere , 
tuchen, tavaicon. Conficere, finem afferre, 
deftruere, fublatum, fepultum, extindum, 
deletum efTe , abn , abln , namn , nammn. 
Caput hoftis lanceae, palo, perticae infigere, 
wamculn. Exfto, appareo, huebn. Hoftes 
fundere , hoftium copias profligare , cunAa 
difturbare , disjicere , evertere , confundere, 
diflipare, teivhmn. Perdi, profligari, dif- 
lipari, teivixn Aliud pro alio, quid pro 
quo loqui , huelu du%un. Vigilo , invigilo , 
huanpen, huanpelen. Elabor, evado, effugio, 
erumpo, evolo, imminenti periculo fe exi- 
mere, eripere, fubtrahere, montun. Ali- 
cujus poteftati, fervituti, imperio, difci- 
plinae fe fubducere, eximere, huencken. 
Pars, divifio, res divifa, reu. Divido, di- 
ftribuo , partior , difpartior , dilargior : prae- 
dam, liberam praedam dividere, reiltun. 
Pars quae me contingit , reutu Plaufus, ac- 
clamatio, vi&oria: plaudere alicui, applau- 
dere, plaufum dare, tribuere, yape piiUin. 
752. Viftricia figna, nopinvoe gnel. 

533. Exempla. Inei cam aucalmaputuuyei, 
quis in his terris res novas eft molitus? 

Inei iod toquiquei vachi mapu mo , quis eft 
hujus Provinciae Gubernator, quis illi prae- 
cipue praeeft? 

Ee 2 To- 



444 *& m d& 

Toqui $en, fum Caciquius, generalis ar- 
morum Praefe&us, Imperator, v. habeo Im- 
peratorem. 

Rtitaniebimi meli Vutan mapu , omnes ac 
fingulae quatuor magnae, amplae, vaftaeque 
Provinciae tuam in rebus omnibus volunta- 
tem fequuntur , quidquid illis injungis , exe- 
quuntur , praeflant , executioni mandant, 
tibi femper funt dido audientes: velle tuum 
eft velle omnium ; illudque & pedibus & 
manibus obedientes obeunt, 

Lemtuniebi vill mapu ta DIOS , Deus O. 
M. mundum univerfum e fua voluntate ap- 
penfum tenet, & quanto vult tempore con- 
fervat, 

Aniii mapu , anulei , dimelei, paiflalei ma- 
pu, anun mapu tva, terra in fummo otio 
vivit , nullo bello turbatur , fumma pace 
fruitur. 

Anixmmapun pu Apo ta m toquin lle ve , 
officium, munus, partes Gubernatorum funt 
pacem in terra procurare , comparare , com- 
paratam confervare, 

Huelu duququilmi, noli dicere aliud pro 
alio, dic quae & quomodo tibi funt di&a. 

Cixmelcan %ei ta in laqpnabiel ta in pu cai- 
\\e , noftra intereft , refert , eft e re noftra , 
eft nobis utile , commodum , convenit , opor- 
tet, hoftes noftros a nobis occidi, interfici, 
peremi, 

Cilme 



<%>&*&• 445 

Cbme cona em ta mi chao , Pater tuus erat 
miles egregius, manu ftrenuus, fortis, ani- 
mofus. 

Lihue $ei , eft animofus, alacer , fervidus, 
audens , unpiger , impavidus. 

JHlepraimi, es numerus, nec non fruges 
confumere natus. 

Millapalmimi em! a Millapalumo es, ftas, 
facis. 

Tarilei ro huaiqui, lancea mea jam haftae 
fuae eft alligata , lanceam meam para^am , 
promptam, in promptu habeo. 

Huema toquibilu ta ro' duam huelelai, prius 
deliberans, non facile in errorem labitur, 
incidit , defertur ; bene praemunitus , raro 
vincitur. 

Plquituquilmi huenu mo v. huenuple, in cae- 
lum nec fagittam mittas, nec expuas. 

Ulimi ta mi chuquel quine Huinca mo , ar- 
ma tua ex chalybe confefta Hifpano vendi- 
difti ; a te funt vendita , venierunt , venum 
iverunt, ierunt. 

Chuchi ta xxi ad tva ta mi aniihue , hujus 
loricae , hujus toracis ferreae quid eft neceffe 
ut appareat exterius , ne fit inverfa , aut prae- 
poftere collocetur. 

Tva panilhue ta ni rialoncoam , en acina- 
cem, en gladium, enfem, quo hoftium fin- 
dam, fcindam, metam capita. 

Tubi$e ta mi huaiqui , haftam arripe , 

Ee 3 vi- 



446 ^ $ Jfr 

vibra ; gladium exime , e vagina educito. 

Huaiquitueiu em , a>\lui ta xxi huaiqui rume, 
miferum fe fubmittentem , deditionem fa- 
cientem, manus dantem, herbam porrigen- 
tem lancea transfixit. 

Tofpai, hucusque auditus eft tormento- 
rum boatus, fragor, ftrepitus. 

Unomen ta m" ch$arcu$emom , redeo, re- 
vertor faucius , vulneratus , vulneribus af- 
fe&us. 

Mivix coni ! quot plagas numeras , quot 
vulnera accepifti. 267. 296. 

Nal quine mita mo tubi, laqpneiu, primo 
i6lu, vulnere, mox in primo aggreffu vi- 
tam ipfi ademit, animam extorflt, morte il- 
lum affecit, de medio fuftulit. 

Culatu mo tanana&i, tertio vulnere, iftu 
concidit, proftratus eft. 

JESU Chri/lo utuntubi ta w molliiin, lai 
cai cruz meu inchm m vla , JESUS Chriftus 
pro falute noftra & fanguinem copioftflime 
effudit, & in cruce mortuus eft. 

Ch%arciibi t hueluquemai lagmtubi v. chyar- 
ciibi , ina lagmtubi, non folum plaga fed ip- 
fa morte illum affecit , multis illum vulne- 
ribus affe&um e vivis ejecit , vita privavit. 

A pu huentu, Apu huen! yavulumn, ya- 
vulumn ! adefte animis , ftate animis viri ! 
quam unusquisque fit forti animo & excel- 
lenti praeditus, hic patefaciat oportet. 

Vill 



«Sfc m d& 447 

Vill cume cona inchm , conftanti animo , 
ere&oque fumus; fatis animi habemus, prae- 
fens nobis eft animus; praefenti, confirmato 
animo, quae Dei benignitas eft, fumus. 

Adochi, fifte , fifte gradum , expe&a in- 
quam. 

Deutu$e , tva ta mi la$mQeal, cave, oc- 
cideris. 

Nal ta necixl$e, fuge, fugam arripe, cur- 
re, vola, velociter. 

Quidu ta n* allvulmaun mo yavixduam nien, 
haec patior telis vulnera fa&a meis. 

Ta mi laqmnobium ula , v. ta mi laqmno- 
uyen ula , v> ta mi la%mnobiel ula , duchotubi- 
mi, antequam illum occideres, pugione ip- 
fum transfodifti. 

Leix quimn ta mi lauyeabuel , hueichamebul- 
mi, certo fcio te fiin praelium defcendifles, 
occidendum fuiffe. 

Alldxbin ta mi laqpnabubiel ta mi caine, 
huaiqui niebulmi, audivi hoftem tuum a te 
perimendum fuifie , fi lancea fuiffes inftrultus 

Mutatuiu pienu, me laceflivit, provoca- 
vit/ mihi dixit: luftemur. 

Vau mo hueichaiain , hic nobis pugnan- 
dum , dimicandum , praelio decertandum. 

Vau meu laqueam chei, noqueam che mai, 
hic aut vincendum aut moriendum. 

Quine Huinca cona aldix ciime hueicliaca- 
voe Qelu, aldixn reche la§mbi , quidam miles 

Ee 4 Hifpa- 



448 «J& $ ^g. 

Hifpanus pugil egregius , ac fummis viribus 
dimicans Indos quam plurimos de medio 
fuftulit. 

Cupatun ta xxi hueichamom , ex praelio ad- 
fum, redeo ex pugna. 

Acutun ta x\i laqmmobium , paulo ante 
illos interfeci. 

Epu huentu laqmbin , vei xii cupatun , 
adfum, fum redux poftquam duobus vitam 
ademi; necem attuli, hujus ufuram lucis 
eripui. 

Laq>muia>u, alter alterum occidit, uter- 
que ab altero occifus eft, mutuis vulneribus 
conciderunt. 

Laqmuwobtqe , quid tardas miferum oc- 
cidere; quantocyus illum & vita & fummis 
doloribus exue. 

Laqmmarichen , decem mifl ad inferos. 

Laqpnlbin ta x\i coxxi , hujus mulieris fi- 
lium interemi. 

Ta xxi laqmmaeteu ta xxi pexii em ! homi- 
cida K parricida , interfe&or mei*fratris. 

Eimi mi laQmmom v. mi laqmmobium v. 
mi laqpnuyen mo v. nii laqmuyeum v* eimi 
laqmbimi ta mi quempu ; quimlai ta mi chao* 
interfecifti Levirum tuum infcio patre tuo. 

Eimi mi la$mQebum v. laq^mqeabuel mo 
v* laqmqeabum v. mi laqmqeabuel mo, acui 
ta mi malle , tibi jam jam occidendo Patruus 
opem attulit. 

DIOS 



«S& & d8» 449 

DIOS ta mi aiueteu ta mi montuuyen, 
DEO in acceptis refer te evafifle, evafifti 
divinitus. 

Mi laqpnbiel mo v. mi ctipa laymabium v. 
laqmduamaimt ta mi caine , nhXLimi, hoftem 
jam jam occifurus, arripuifti fugam. 

3Ii laqpnduamqpbuel mo v. mi laqpnduam- 
%ebun mo , montuimi , jam jam occidendus 
elapfus es. 

Huera montulchelai ', vix fe fuosque immi- 
nenti periculo exemit, eripuit, fubtraxit. 

Ta ni cayu Reche cona%en mo , meli michi- 
cutipai, ex fex militibus Indis quatuor fe 
fug* mandarunt. 

Huera montui, vix v. aegre flbi fuga con- 
fuluit 

Eimi nuUquiiauimi v. mi nullquiiaumom v. 
mi nullquiieum ; atdixn miticixiaubui ta mipe- 
ni, quando tu fugam capeffivifti, tuus fra- 
ter jam dudum fe in fugam conjecerat. 

noquilmi, cuniun Qei puleuvu, noli flu- 
vium trajicere; adeft fubmergendi pericu- 
lum. 

Relihue montun, ita ut me videtis, fum 
elapfus. 

Requiduqen, che Qehuenolu , fum unicus 
& folus, nemo fupereft. 

Taricupalcheam , captivos afferunt vincu- 
lis onuftos, oneratos, conftri&os. 

novali kdau, datubilmi, labor omnia vin- 

Ee 5 cit 



450 **&,&<& 

cit: fortitudine & conftantia obtinetur vi- 
ftoria. 498. 499. 500. 483. 484. 486. 
536. 537- 538. 

534. CAPUT VI. Scientiae. 
MEDICINA. 
Medicina , ars medica ; medicamentum , 
pharmacum, medicina, remedium: curo, 
medeor, medicor, medicinam facere, ad- 
hibere, medicas manus admovere, aegrum 
fanare, morbos pellere, ampin. Medicus, 
ampin caman : machi. 771. ^Egrotus, ae- 
ger, languidus, morbus, aegritudo, adverfa, 
incommoda valetudo, dolor, miferatio, cu- 
tan. In morbum incidere, delabi; morbo 
corripi, tentari, teneri, aegrotare, langue- 
re, aegro corpore eSe, cutann. Hujus ho- 
minis mifereor , me miferet 5 miferatio me 
tenet, moveor mifericordia, cutannien. Af- 
fligor, angor: anxio animo efTe/ dolore af- 
fici, cutanduamn. LalGtudo, fatigatio, de- 
fatigatio, languor, damnum emergens, cu- 
tancaun. Plaga , vulnus , ch$arcun , Uoi. Ul- 
cus, Uoi 9 lampa. Struma, ferofulae , pafpil- 
co. Scabies , pitu. Achores , tinea capitis , 
manantia capitis ulcera, plol. Impetigo, 
alhue pitu. Panus , mui. Ejus radix , lco. 
Panus inguinis, codin. Papulae rubentes, 
charam. Vitiligo, quelpu. Lues venerea, 
chima. Lepra, uda. Sacer ignis, eryfipe- 

las, 



«S*9 $ dfr 451 

las, liifltif Tuber, contuDo, huinchL 
Vari , fubtiles tumores , colchau cutan. Tu- 
mor, tuber, inflatio, ile, poi. Tumeo, tur- 
geo: tumidum, turgidum, infiatum, tume- 
fafium effe , poncixn , poncixnn , ponquin, poin. 
Laedi , detrimentum pati , allvUn. Sibi ipfi 
obeffe, fibi obftare, fibi injurium effe, ipfe 
fibi obeft, fuam ipfe caufam prodit, allvulln, 
allviilun. Offa luxari, ixUgodon, ixlQorctln, 
huelyirn. Frangi, infringi, confringi, tovon. 
Hernia , ramex , enteroc&e , pahua. Ente- 
rocelicum, herniofum effe , hernia affici, 
pdhuan, pahuatun. Herniarum medicus, 
qui enteroceles fecat , pahua caman. Se- 
Aio, fciflio, fciffura, ctina. Contrahi, co- 
arftari, tdcon. Obdormire, obdormifcere, 
chiMimixn, Nervorum rigor, comufan. 708. 
Diffolutum, fubaftum, contufum effe, aten, 
cixlmedun. Laedi, elidi, laefum, luxatum, 
debilitatum effe , uixl$orcun , cixlmedun. 
Tundi, quati, tolencixn. Caput ad forni- 
cem offendere, toQcixnn. Alapa, colaphus, 
huitafcun. Sanguinis fluxus per nares : fan- 
guinem per nares emittere, huauiun. Pul- 
verem, pulvifculum in oculos intrare, rU- 
tamn. Intra carnem haerere , dicufclen. Cal- 
lum, callofi pedes, coni namun. Callis v, 
caflo vexari, laborare, pag&mn. Pedem ali- 
cui rei infigere, re infixa torgueri, rlxcaf- 
cbn. Calcare fpinam, pedem fpina offendi, 

reafcixn. 



452 *&,&<& 

rea/ctin. OfTe", lacariln, cana/cun* Ardor, 
nimius calor , alixlun. Prurigo , pruritus , 
Hmirctln. Formicare, llmllmn. Exulcera- 
re, vulnus intumefcere , loqjtoyn. Gangrae- 
na: cancro occupari, lolodcun. Mors vio- 
lenta, immatura, improvifa, repentina, ca- 
rbi v. cadxi lan. 

535. Mali humores, \medanca. Male fe 
habere, tlbun, chlbun. OITa dolere, rnim- 
ciin. Dolor capitis , lonco cutan. No&em, 
quam longa eft , infomnem ducere, pepi 
umautulan. Cephalaea laborare , cutanloncon. 
Venenum, virus, vunapue, 688. Queror, 
conqueror, lamentor, queftus edere, ciere/ 
querelas jacere , efFundere , querimonias ja- 
Aare, etncun, etntun. Frigore ex fudore 
torpeo, fudore madentem frigus invafit, fu- 
dans frigore fubito correptus fum, conixten. 
Frigus , uten. Frigida tempeftas eft , ttten 
$ei. Frigus ingruit, chpa ixten yei. Fri- 
geo , algeo , frigidum , algidum efle , uteqen. 
Frigore concuti, tremere, timtundm. Hor- 
ror, rigor, tanchin 9 yanchin. Febris: in- 
ceflit illum febris, febri correptus eft, in 
febrim incidit, alincun. Morbus tabificus, 
febris aeftuans, peftilens, chavon, chavolon- 
con. Pervigil, infomnis, totam no&em 
pervigilavi, noftem totam infomnem duxi, 
tepelen. Experre&us omnino : vigilasne , 

ex- 



«S& ® d£» 453 

experre&usne es, tepelen: leli. Experre- 
&um effe, immotis oculis intueri, attente 
afpicere, oculos in aliquo defigere, lelin, 
lelilen. Deficio, fatifco, achuirciin, n$n. 
Deliro , defipio , culpemn. Deliramentum , 
delirium , culpem. In ipfa infirmitate amens, 
demens, defipiens, infaniens, pual. Inte- 
ftina corrupta, alta pu anca , Defatigari, 
atdn. Linqui animo ; deliquium animi 
pati, tanaporumepran. ; n%n. Apoplexia; 
fulmine apopleftico tangi, ucAirun. Pa- 
pulae , peftis , piru. 807. Peftilentia afficere, 
peftem afferre, diffundere, importare, pi- 
rutucan. Pefte infici, peftilens, corruptus, 
tabidus , pirun , pirutun. Concuti , contre- 
mere, tunore perterritus contremuit , to- 
mirchn. Serpo , ferpit quotidie malum , 
longe lateque diffunditur , latius opinione 
dilfeminatum crefcit in dies, multasque oc- 
cupat Provincias, pxxdn. Febris heftica, 
he&ica febri laboro, tabefco, ancuquen. 
Aqua intercus, hydropifis, hydrops ; effe 
hydropicum: aqua intercute laborare, pon- 
quin cutan. Vertiginem patior, vertigine 
afficior, corripior, uyixn. Gravedo, cory- 
za, rheuma, catharrus , deftillatio, v. diftil- 
latio. defluxio, rle t rixle. Deftillatione la- 
borare , rlen. Dolor dentium , ixte , piru cu- 
tan. Ophthalmia, ocularia aegritudo, chob. 
Fauces ficcas habere , achirciln. Raucefco , 

raucus 



454 «$& & d8» 

raucus fio , tafpeln, chafpeln. Singultus, ve- 
hementius aliquid appetere , huitorcim. 
Suffocor , fpiritum intercludi , niitupeln , tu- 
viin. Tuflis , tuflio , tvonn , eonn , eonciin , 
vonuan. Vetulas tuflire, tulun. Anhela- 
tio, refpirandi facultate v. difficultate labo- 
rare: fufpiriofum, aftmaticum efle, anhela- 
tor , mrin , pepi neyhhuelan. Cor palpitare, 
teftefn , teftefcun. Acriter dolor verminat # 
aeftuat, faevit, urit, morfus doloris acres; cor 
affe&ione aeftuat, vehementius palpitat, cor- 
dis palpitatio vehemens, tixlirn, capifcun, 
huita huitan. Suppreflio no&urna, incubo 
onis/ incubus, niiqueqen, tepeun 838. Pleu- 
ritis , cachan , cadi cutan. Vomica , apofte- 
ma , fuppuratio , abfceflus , fav , paf Rum- 
pi , pafn. Rumpere , aperire , pafln, papmn. 
Dyfpepfla , cruditas , poipoi. Cruditate ex. 
cibi intemperantia laborare, poipoin. Ichi- 
as , ichiacus dolor , coxendicis morbus ; e 
coxis laborare , luqjilin. Diarrhaea , alvi pro- 
fluvium, ventris fluxus, proluvies, caich&n, 
cuUuin. Ex diarrhaea languere, fluxu ven- 
tris laborare , culluinn. Dyfentheria, caichu 
mollviin. Stranguria , ftillicidium , chhd- 
cixnn. Lotii retentio , fuppreflio , ofihuilX- 
uen. Stilla , ftillare , ch&dciin. Pedibus de- 
bilis, pedibus debilitari, debilemfieri, tnofn, 
chocon. Morbus caducus, cutanpiuquen. 
Calore nimio aeftuare, languere, folvi, de- 

ficere , 



*& $ <& 455 

ficere, enumlen. Morbi genus, unde naf- 
citur prope jecur membrana caerulea coftis 
anexa, putantque efle veneficium, llimen 
huecubu. 

536. Curo, medeor, ampinman. Medi- 
cina , lahuen , ampin lahuen. Partes vitales , 
quae corruptae v. quarum corruptio mortem 
generat , eft caufa mortis , lahue. Machios 
medicinam adhibere , machitun. Sugere , 
ulun Illorum geftus, gefticulationes , &c. 
cuimin. 715. 771. Congregatio de procu- 
randa Infirmorum falute , tafman. 531. Her- 
bas torrere , ad ignem calefacere , cunafdxn. 
Apprehendo e. g. pedem, compono, fuo 
loco reftituo, colloco, pono, ligo, e. g. os 
luxatum, Qtarn, Qtarchn. Acum vel fimi- 
le quid, carni ad mde aliquid extrahendum 
immittere, mayain, mayaintun. Dirigo: 
ut quid re&e & fuo loco modoque confi- 
ftat, ftet, maneat, efficere, ritoknon, nixiamn. 
Oculos fanare, yehuenn. Vomicas, apofte- 
mata, &c, maturari, maturefcere, mitefcere, 
avun. Vomicas, apoftemata, &c. aperire, 
rupen. Venae aut arteriae pulfus, bixn, neiixn. 
Pharmaco cathartico noxios humores ejice- 
re, falubri potione corpus eluere, piitula- 
huenn, pixlln 817. Medicinam ad vomen- 
dum, vomitandum, ftomachum purgandum 
fumere, orctiin, orctctun. Vomere, rapin. 

Nau- 



456 <&> $ d£» 

Naufea , nifus vomentis ex gravi odore , aut 
languentis ftomachi faftidio , rapiduamn, 
cilparapin. Vi&us parfimonia , ubi modus 
a medico praefcriptus : cibo uti moderate, 
modum in vi&u tenere, a praefcripta vi&us 
ratione non difcedere , ullhuemtun. Venam 
incidere, fecare, fanguinem venis detrahe- 
re, minuere, fanguinem ex brachio mitte- 
re, Qtcun, mollvixtun, malintun. 773. Cly- 
fter , clyftere ventrem purgare , abluere, 
qnomn, nailtun. Clyfter, pucuchu. Tu- 
bus, tubulus, internodium, pilco. Scarifi- 
co, cutim leviter incidere, deican. Mano 
fuaviter percurrere, mollire, complanare, 
ilixrin. Sudo, exfudo, exudo, defudo, fu- 
dore madere, fudorem emittere, arofcun. 
Sudorem elicere, hypocauftis uti, arofculn. 
Operari.* ut exeat efficere , tipaln* Phil- 
trum, poculum amatorium, aOilknochi la- 
huen. Offam illi venenatam obtulit, qua 
extin&us eft, mlunman. Pus, tabes, fanies, 
tar. Putrefco, tabefco, tabeo. contabefco, 
tarn, tarpen. 

537. Meliufcule fe habere, paulatim con- 
valefcere , dolorem leniri , mitigari , levari , 
extenuari , minui , remittere , llaumun , chmc- 
yetun: vemletun, pichi vemlen. Detume- 
fco , namutun. Nondum obdu&a eft cica- 
trix, nondum vulnus cicatricem duxit, non- 

dum 



«Sfc $ & 457 

dum cutem obduxit, taftun, taftulai. Non 
optime fane valet, incommode, parum ex 
fententia , uti heri & nudius tertius, vemlen. 
Male valere , laborare adverfa , incommoda, 
infelici, parum profpera valetudine, hue- 
ralen. Omen, fignum adeffe mortis, cala- 
mitatis , oftenta videri , dari praefagium , de- 
nuntiationem , divinationem , praedi&ionem, 
perimolquen , huelequen. Pe6tus fonare , ca- 
virdxn. Fauces obftrui , fonitum reddere , 
edere , conciilun. Animam agere , morti 
propinquum, in extremo vitae conftitutum 
effe, moribundum jacere, moriturus, ex- 
tremum vitae fpiritum editurus, laduamn. 
Morienti, moribundo, animam agenti pie 
fubvenire, in extremo vitae periculo, certa- 
mine, confli&u falutarem illi opem ferre, 
extremum morientis fpiritum piis adhorta- 
tionibus, precibus, orationibus jaculatoriis 
excipere , comitari, cume iauln, yavuduamln , 
yavhln laialu. Non refpirare amplius, fpi- 
ritum , animam , refpirationem , halitum , 
anhelitum ceffare, aftum, pera&um; finita 
vitae fcena eft , tefn , tfn. Morior , emorior, 
vita v. de vita decedere , e vita cedere , dif- 
cedere , excedere , migrare , obire , vitam 
cum morte commutare , mortem obire , ex- 
tremum vitae fpiritum edere , fpiritum Deo 
reddere, finem vivendi facere, lan. 759. ab- 
lihuexxn, alhuen. 678. Mortem afferre, 

F f morte 



458 «S& & d8» 

morte afficere , laln , lalcan. Teitari , tefta- 
mentum condere, ckalin, chalitun. 696* 
Patrem, matrem v. alium confanguineum 
mori alicui, lalcan, laeln, laieln. Conjuge 
orbari, viudari maritum lantun: uxorem, 
lanpen. Viduus, lantu. Vidua, lanpe.lan- 
pen, lanpel. Video mori, pelan. Defun- 
ftus, mortuus, qui excefflt e vita; qui vita 
fun&us eft , la , alhue. Mors , obitus , in- 
teritus, vitae exitus, occafus, exceffus, fu- 
premus dies hominis, lan y laial. Mors re- 
pentina, abruptae vitae exitus, arol lan. 
Caedes, nex, canl lan. Cadaver aperire, 
ut folent ad videndum, quo veneficio aut 
veneno fuerit mortuus, cpon. Caufa, ut 
aiunt, immediata cujuscunque infirmitatis 
& cujusvis obitus , huecubu. 738. plquihuccu- 
bu. 809. Locus, quo aiunt omnium animas 
poft obitum migrare, carcuiafquen , g«//- 
chenmaihue 734. Anus feu vetula, quae eo 
mortuorum animas inftar Charontis perdu- 
cit, templcahue. 837. Speftrum, larva, am, 
anchix mallHen, anchidamHen. Manes, am 
anchulamtlen. Cadaver ferali linteo invol- 
vere , findone infuere ad fepulturam, clmunn. 
Emortuale lineum , indufium funebre , fe- 
rale amiculum, cumun y culmun. Aliquid 
moveri , audiri ; crepare , tumultum , ftre- 
pitum, ftridorem, fragorem, fremitum, mu- 
gitum excitari, audiri, tevn. Crepo, cre- 

pito ; 



F 



•Sfe ® tS» 459 

pito, llrepitum edo, crepat a tergo fonus, 
tepmn. Coementerium , puitilil. 723. Se- 
pulchrum, farcophagus, fepultura, tumulus, 
eltun. 723. Sandapila, feretrum, tetrapho- 
rum , ptUuai. Illam conficere , portare , pi- 
Uuaitun. Sepelio, humo, tumulo: corpus 
terra condere , humo injefta contegere , 
terrae mandare, rgaln. Adhuc infepultus 
jacet, communisque matris beneficio exclu- 
fus, r%al§elai. Vefpillo, libitinarius , rq>al- 
voe. Putrefco, tabeo: exedi, confici, con- 
tabefcere, vunan. 688. Pulvis, tuv&r. In 
pulverem reverti , tuviirn. In demortui for- 
tunas jure haereditario venire, fuccedere, 
haeredem elTe bonorum alicujus, ellcuntun. 
Haereditas , elelcuUin , elcun , elrupuel cullin. 
Teftamentum rumpere, irritum facere, po- 
teftatem alicui abrogare , abrogare legem v. 
legi , unoduamn , unolduamn 606. Appa- 
reo , apparitio , vilio : Angeli fpecies mihi 
obje&a fuit , oblata , vifa , oftenfa , peqen , 
peqetun , pevalun. Haeres , tavcullinlu. 

538. Exempla. Chumlei cutan? aeger, 
qui vel ut valet / quanam valetudine eft ? 

Petu vemlecaiy non fatis re&e , non op- 
time fane; fatis adverlH adhuc, eadem qua 
prius. 

Tanalehuecai , adhuc decumbit. 

Quine antii guiduleYvuen , toto die fui folus. 

Ff 2 Vill 



60 3fc ft e0» 

Vtll anca cutani ', totum corpus mihi do- 
let , doloribus opprimitur , torquetur , cru- 
ciatur: morfus, ftimuli, aculei dolorum me 
undique premunt, lacerant, lancinant, fati- 
gant, atque ita pungunt, ut refpirare non 
finant. 

VircUlei ta ni namun, pedes habeo frigi- 
dos, gelidos. 

Arei ta ni anca, nimio ardore langueo, 
folvor, fatifco. 

Quine cUyen tanalehuen f menfe integro 
continuo in le&o decumbo, aflidue, perpe- 
tuo, continenter, jugiter, ufque lefto af- 
fixus fum. 

Renmai ta m cutan , perfeverat adverfa 
valetudo , ac femper eodem infelici ftatu 
permanet. 

Cauckui ta ui cutan , morbus ingravefcit, 
augetur, 

&$echi cutani , gravi & periculof6 mor- 
bo laborat, tenetur, afficitur, urgetur, af- 
fli&atur, premitur, opprimitur, gravi mor- 
bo decumbit, jacet omnium judicio defpe- 
ratus. 

Moq^en mo%equen, vix, aegre vitam traho. 

Apelpebun, apelpapebun ta ni laiabuel \ vix 
non fum mortuus, in magno vitae periculo 
difcrimineque fum verfatus, in magnum vi- 
tae difcrimen addu&us fui. 

Laiai pi ampin caman , medicus dixit il- 
lum moriturum. Uyixi 



«S& $ d8» 461 

£7yu* A* n* /0^0 , vertiginem paffus fum. 

Pitu tipanman, fcabie afficior. 

Cutanilonco, cutanloncon, caput mihi dolet. 

Ta mi ck§arcumobium cutu, tanalehuecai , 
ex quo vulnus illi inflixifti , e lefto . non 
furrexit. 

Lai ni cuii, ufum manus amiO. 

Lai m" queuixn , eft mutus , loquelam ami- 
At. 

Tar niei, tari, tarpei, pus eft , fanie fcatet. 

Chumqpchi, chumulu allviilui, qua ratio- 
ne fuit Isefus, damnum paflus. 

Cad caichixnmollbunmai , nimia dyfenthe- 
ria laborat. 

Cauchu mollvixnmai , nimium fanguinis 
profluit , emittit. 

Tva ta ni eputun ta %icun, jam fecunda 
vice vena mihi inciditur. 

Peknouquebin ta m* laial, me moriturum 
arbitror , ad vitae exitum vocor 

Aldu cixmelu tva ; aldixn cixmelcan $ei, val- 
de conducit, oppido prodeft, eft optimum 
remedium. 

UllhuemtuQe chaditu ilon ta mi cutan na- 
mun mo , ut articulari morbo non tam gra- 
viter labores, ut podagrae doloribus minus 
crucieris , a carne falita tibi abftinendum 
efle fcias 

Ullhuemtun mo tipacutanmaquei ta che , 
temperantia & abftinentia eft optimus Me- 

F f 3 dicus, 



462 «S& $ ^g. 

dicus: adverfus morbos nihil abftinentia u- 
tilius. 

Tva ta m laiam , hoc mihi mortem affe- 
ret; caufa mortis erit. 

Laian em / pii, dixit fe non longe abefle 
a funere, moriendi tempus jam inftare. 

Vamqechi udaqueimi huera lan ? Gccine 
feparas amara mors? 

Muchai vemqfii ta m* unon ella que d$u, 
fortuna nihil inconftantius , hodie mihi cras 
tibi: omnia funt hominum tenui pendentia 
filo , exceptis caligis , quas mihi fune ligo. 

Muchai vem$ei unon , conftans rerum in- 
conftantia. 

Quine cuu ni ch§arch§emom v. ni ch§ar- 
chQeuyeum v m* chQarch$euyen mo , v. quine 
cuu ch§arcu%euyei , vill anca cutani , una 
manu infirma totum infirmatur corpus: u- 
num membrum quando dolet , totum cor- 
pus condolet. 

^amnopraqtcen aculi ta lan, parvum erra- 
tum non raro mortem attulit, quotusquis- 
que tantum femel eft lapfus , at furrexit nun- 
quam. 

Hueralei, male habet. 

jPichiin llaumui, fe habet paulo melius- 
cule. 

Aniilecai, convalefcit, e morbo recrea- 
tur/ fit indies valentior. 

Tipai lepHn mo , jam valet , convaluit, vi- 

res 



res collegit , recepit, confirmatus a morbo eft. 

Prai cahueWu , valet jam ut folebat , pugi- 
lice, athletice. 

DIOS pile , Deo volente , annuente , fa- 
vente, fi Superis placet. 

DIOS cumeqelu elutueneu ta ni moqeal, 
Deus O. M. mei mifertus mihi priftinam va- 
letudinem reftituit. 

Acui piru , inche mlelan va meu , tempore 
peftis, quando gralfabatur peftis, peftilens 
aer omnia infeftabat , ego non aderam, eram 
abfens. 

Laiabui pi%en v. piam\ pirutubuli, me mo- 
riturum fuifle aiunt, fi papulis fuiflem cor- 
reptus. 

Lan aihilabi ta che , qui mori velit vix in- 
venies. 

Quine tipantunole ula f laiaimi, priusquam 
annus effluxerit, vitam cum morte commu- 
tabis. 

Deutumn , pelolemn , aldu di$elelai ta mn 
laial, vigilate & orate, quia mors appro- 
pinquat, prope eft 

Ladcupiuquei \ laiaimi m" pibium , quando 
illum monui, mortem non longe abefTe, 
magna triftitia eft affeftus, animum mcero- 
ri dedit. 

La vemgei, mortuum vultu & colore re- 
fert. 

Neyuquelai rume , ne refpirat quidem , 

F f 4 nul- 



464 '$»$«*• 

nullus in eo fentitur anhelitus, nulla refpi- 
ratio. 

Laduami, animam agit, angoribus po- 
ftremis afficitur , affli&atur , animus a corpo- 
ris complexu divellitur. 

Pelalaiabun ta ro chao? Patrem redden- 
tem Deo fpiritum non videam. 

Rupalpi anth, diem fuum obiit, exceflit 
e vita , animam efflavit , egit : occidit , obiit, 
vitam finivit, terminavit, mortalitatem ex- 
plevit, corporis vinculis exfolutus eft, fta- 
dium vitae decurrit, vitae fabulam peregit, 
fato funftus eft, ceffit e vita. 

Lai pigei, dicitur obiifle. 

nami, occidit, periit, interiit. 

Ta ro ladcixn mo v. ta iu ladcuel mo ta rxi 
chao ta r\i lan mo lai, adeo commotus eft, 
adeo aegre molefteque tulit mortem fui pa- 
tris, ut & ipfe haud diu poft mortem obie- 
rit. 

Ta m com%en quine tecan rume pulelai ta 
rit eltun mo, vitae humanae oriens ab occafu 
vix paflu diftat. 

Aiebui v. aiebulu v. petu aiebulu lai 9 mor- 
tem rifu excepit, vitam contemnens mor- 
tem ridendam putavit, ridens, rifum edens, 
folutus in rifum mortem amplexus eft, 

Rupa rupaum acupei ta lan , ferius aut ci- 
tius metam properamus ad unam: ferius 
aut citius mors fua quemque manet. 

La 



«Sfc $ <& 465 

Z# §en, habeo fepeliendum, fepulturae 
mandandum. 

Lalcanu m" vhcha em! me miferam! ma- 
ritus mihi morte fublatus eft. 

Cache ta m la %umatuabun , ergone ex 
ignoti hominis morte in tantum luftum in- 
ciderem, tam magnum dolorem haurirem, 
in tali moerore & lacrymis jacerem. 

Ca mel lai, anno eiapfo obiit. 

Mu ca mel lai, multis abhinc annis mor- 
tuus, extin&us eft. 

Chao m" lan mo v. m" laum , huelu conquei 
ta votm, nullum omnino malum eft, quod 
alicui non profit: Patri filius fuccedit. 

Chao m" lamom v m' lauyeum , votum nua- 
tui, Pater ad tumulum, filius ad cumulum, 
genitor ad facrophagum, gnatus ad oenopo- 
lium. 

Lale chao , votm hueletauai v. tavai ta m* 
cullin, mortuo patre filius eft haeres. 

Ellcuntubin vachi cidlin ta rxi chao mo, 
hanc rem mihi pater teftamento reliquit. 

Aldixn cuUin ellcuntubi ta m' pu votm va- 
chi ulmen , praedives ifte fuis fihis opes am- 
pliflimas, amplam rem familiarem, multam 
& lautam fupelleftilem , poft obitum fuum 
reliquit, teftamento legavit. 

Iglejia m' el%eal mo r§al%eam 9 volo ut 
meum corpus terrae mandetur ubi templum 
eft aedificandum, conftruenda aedes facra. 

, Ff 5 Ta 



466 «S& $ Jfr 

Ta ni laqmumom mo , rgal$equelai ta Igle- 
Jia mo , quia fe ipfe occidit , fibi ipfi vio- 
lentas manus intulit, attulit; quod ipfe fibi 
mortem confciverit, fepultura ecclefiaftica 
non gaudet, caret, privatur. 

CrUf %etui, illico evanuit, ex confpe&u 
fe proripuit, ex oculis evolavit. 

Duamtuquelaiaimi ta mi mleam deuma lal- 
mi, piquei huera que che, perverfi homines 
ad excludendam mortis omnibus & fingulis 
femper imminentis memoriam dicere aflb- 
lent: quid fit futurum cras, fuge quaerere/ 
Tu vero Le&or benevole memor noviflimo- 
rum fac ea, quae moriens fafta fuiffe voles. 

Am Qelu , $ei ca mogen , funt aliquid ma- 
nes, Lethum non omnia finit. 
615- 532. 533. 

539. Aftronomia. 

Dies, ant\x, Menfis, cuyen. Annus, tipantu. 
Ver, vernum tempus, peun, peul, peh%en y 
peim cuyen ica 803 ^ftftas, aeftivum tem- 
pus , uhcan , uhcan antu , antii chyen ica 847. 
Autumnus, hualh$. 736. Hyems, hyber- 
num tempus, puquem. Hyemem efle, pu- 
quemn. Hyemo, hyberno: in hyberna di- 
miflus fum, hyemem tranfeo, puquemman. 
Illuceo, illucefco/ lucefcit: aurora, matuta, 
prima luce , fummo mane , diluculo : illucen- 
te aurora , albefcente die, ape uni, uuni f 

utin. 



<fc» ® <& 467 

uiin. 848. Dies appetit , lux adelt , fol exo- 
ritur, affulget, apparet, adventat dies, uixnn f 
uicnman. 848. Exoriente fole, ad folis or- 
tum, deuma uni. Sol oritur, exoritur, ti- 
pai anttc multo mane , valde mane , ante 
primam lucem, pulihuen , mu lihuen, aldicn lu 
huen. Mane , diluculo , hue lihuen. Cras 
mane, lihuen. Intervallum inter nonam & 
undecimam, malcu. Circa meridiem, ape 
ra%i antix. Meridies , ra$i antix. Tempus 
pomeridianum : jam Ibl vergit in vefperum, 
jam inclinat, jam flexus eft in vefperum dies, 
clixn antfx. Vefper, vefperus, vefpera, ve- 
fpertinum tempus : vefperi , vefpere , vefper- 
tino tempore, flexo in vefperum die, tavuia. 
Ad vefperum , ad vefperam , ra%i tavuta. 
Vefperafcit, advefperafcit , petu devixpraiei 
antix , ape coni antix. Occidente fole, ad fo- 
lis occafum, q>ixll antix. Sol occidit , coni 
antix , huaichif antii. Imminente jam no&e, 
praecipiti jam die , dubia luce , fub crepufcu- 
lum , g/ antu , tfxfquen antii. Advefperaf- 
cit: nox appetit, ingruit, adventat, immi- 
net, gixfquenn, nixfquenn. 728. Obfcuritas, 
tenebrse, caligo, tenebras offundere, obdu- 
cere, no&em caliginem afferre, duminclen, 
qtantu. Nox fubluftris, fulgente luna & 
fideribus illuftris.- obfcura, caliginofa, cim- 
meriis tenebris atrior, pun. Imminente jam 
nofte , pichi pun. Paulo ante mediam no- 

ftem, 



468 1J& $ <& 

ftem, nofte concubia, muna pun. Media 
no&e: ad mediam no&em, intempefta no- 
fte, cum filentium tenerent omnia, & nox 
in fuo curfu medium iter haberet, in no&is 
meditullio , raqi pun. De media no&e , de 
tertia vigilia , aldim pun. Ultima noftis vi- 
gilia , ape uiini. Hoc noftis , vanten pun. 
Hac hora , vamel antix. Claritas , liiihuen. 
Clarum efle, liuhuenn. 

540, Cum, quum, quando, quotiescun- 
que, quandocunque , chuml, chumel,ahuechu 
Jam , jam dudum , jam pridem , jam tandem, 
deuma. Opportune, tempeftive, opportu- 
no tempore, in tempore venire, tenn,tuten. 
Nunc , nunc modo , nunc demum , ado, veu- 
la. In tempore, tempore, per tempus,prae- 
propere , ante tempus , ella. Sero , fero ex- 
perre&us es, ahuechi ula. Dudum, culau 
Hac circiter hora , vaml , venten antii. Quam 
diu eft , cum . . quam diu eft , quod . . quam 
dudum, quam pridem? chuntnma. 287. ven- 
ten mo ula. Tandiu, ventenma. Modo,du- 
dum , paulo ante , pichinma , pichi ado, pichi 
mutai, munahue mo, munan antii mo , picki 
ado chai ula. Non fane diu eft, cum illum 
vidi, munanma. Diu eft cum ille difceflit, 
aldixnma, chaichei, cuivi. Olim, quondam, 
antiquitus, quodam tempore, rupan, cuivu 
Paulo poft , pichi veimo , chai ula , pichi mu- 
\ai. Quoufque tandem, chuml ula. Non 

tam 



«*& $ &? 4*9 

tam cito, lentius, ahuechi. Jam nunc, va* 
chitu, ado tu, ado mo cutu. Jam tum, ex 
eo tempore , ab eo tempore , veichi tu , vei 
mo cixtu. A tempore antiquo, a prifcis tem- 
poribus, euivi c&tu. Nunc, nunc jam, mo- 
do, ado> Quoufque, chuml gei, chumlula, 
chuml ciitu ; chumtnma cutu. Suo tempore, 
tempore commodo , tempeftive , peuca , peu- 
cachi. Citb, celeriter, muchai, matix, lef, 
veiyeli, arol, quirxe lef, g*m. Quampri- 
mum, quantocyus, quam citiflime; quam 
celerrime, tixftu 842. necul. Nunc ftatim, 
quine vla , quirxe mutai mo. Repente, fubito, 
rume. 224. Omni momento , muchaiquechi. 
Paulatim , fenfim , pedetentim , aUuen, pichi- 
quen , nochi, manchaquechi. Expe&a, adochi. 
Cave, Deutu§e. Semper, perpetuo, nun- 
quam non, in perpetuum, in seternum, in 
fempiternum, in omne aevum, vill anth, 
moll anth, mgen, m$enchi. Duro, perma- 
neo, perfifto, tenuit ea pugna horae circi- 
ter fpatium, ftetit ad illud tempus, manfit, 
permanfit , perfeveravit , perftitit , traheba- 
tur adhuc bellum, man. Feftino, propero, 
accelero , advolare , celeritatem adhibere , 
inftare alicui, urgere aliquem, matuln, $e- 
rxiln. Expefto , praeftolor , opperior , hic 
me mane ; expe&o dum videam haec , quse 
commota funt, quorfum evadant, qenmaien. 
Obiter, curfim, ftriftim, per tranfennam, 

in 



470 «Sfc $ &t> 

in tranGtu aliquid videre, perumen, peru- 
pan. 

541. Jam dudum, dudum venit , culai. 
Interdum orationi, interdum litteris vaco, 
nunc precibus, nunc litteris do operam, 
quinelque mita , ca mita ; ado , ado. Paulo 
ante, hue ula. A die hefterno, uuia ula. 
Hodie , hodiernus dies , hodierna lux , chat\ 
vachi antti. Hora prima, quinetu. 287. Ho- 
ra fecunda, tertia, &c. cputu, cidatu. Cras f 
dies craftinus, ule. Perendie, poft diem 
craftinum , &c. epuhue , c&lahue, &c 287. 545. 
Toto die , die integro , chufantu. Heri , 
hefterno die, pridie hujus diei, uuia, uia. 
Poftridie, nudius tertius, quartus, &c. ter- 
tio, quarto, &c. abhinc die, fuperiore no- 
6ie, quae proximam antecefllt, epuhue mo , 
culahue mo , melihue mo. Dehinc , pofthac , 
impofterum, deinceps, vachitu, adotu, ado 
mo ula. Poft dies non multos, munan antd 
mo ula Poft biduum , epuhue ula , epu pun, 
epu punal, epu punai. 296. Poft triduum, 
ad tertium , poft tertium diem , culahue ula , 
cixla pun. Anno & paulo plus, amplius, 
a\lue tipantu. Annus eft & eo amplius, aUue 
tipantu q>ei. Biduum eft, duo dies funt, 
epu puni. Poft elapfos duos , &c. dies , epu- 
huemom , ciilahuemom , melihuemom , &c. 
Ha&enus, hucufque, veula ciitu. Ufque 
eo , ufque illuc , vei ciitu. Quoad , donec , 

ufque 



ufque eo dum, ufque eo quoad, ufque do- 
nec, q^ele cutu. Ufque ad alium menfem, 
alio menfe , ca cixyen ula , ca cuyen mo ula. 
Anno fequenti, ca meL Multis abhinc an- 
nis, mu cameL 

542. Luna filens, novilunium, Qetui cu- 
yen, hue ctiyen. Luna crefcens dimidiata, 
luna in quadratura pofita / luna dum crefcit, 
cornua orientem verfus habet, cum autem 
decrefcit , occidentem verfus , juxta illud : 
Dextra decrefcit, crefcit tangente finiftra, 
ape puri cixyen* Plenilunium , pur cvyen , 
puri ', opui cicyen. Luna decrefcens dimidia- 
ta, afyecuumei ctiyeu. Solis & Lunae con- 
curfus, chomn, chumi cilyen. Sero exoriens, 
tori ciiyen. Fmiens ; curfum abfolvens , abi 
cuyen. Sol , Luna ficcitatem caufans , unde 
fit, ut mira fit & inaudita alicujus anni fic- 
citas , pluviae inopia , qua multis menfibus 
laborat feges, jejuna, & humilis in agris 
crefcit, exarefcit, terra paflim dehifcens a- 
quam inhiat; deficiunt amnes, fontes arent, 
paludes exficcantur, anquen chyen, anquen 
tipantu. Luna pluvia, pluviofa, unde fuc- 
cedit ut aflldue & copiofe pluat ,- copiofa 
indies pluvia decidat, maxima fit imbrium 
vis , afDdnos habeamus imbres , maun cuyen. 
Eclipfis, folis aut lunae defeftio, deliquium, 
340, 341. Luna terrae interpofitu labo- 

rat : 



472 «J& $ <#. 

rat , deficit , obfcuratur , qjbi cixyen. 728. In- 
terje&u lunae folis lumen languet & hebef- 
cit , lai antu. 340. 341. Aprilis , unen rimu 
( rimu flos eft citrii coloris , deliciae perdi- 
cum. NB quod Chili fitum fit in oppofi- 
to & contrario Europae Hemifphaerio , ubi 
fere perpetuum ver , aeftas autem quando 
hic eft triftis hyems. Vocantur hi flores 
unen rimu feu primi , quando incipiunt : 
inan rimu, feu ultimi, quando definunt, & 
fic difcurre de reliquis. Majus, inan rimu. 
Junius, unen tor, tor cuyen {tor, fpuma) & 
hoc menfe fluvii ob inundantiam fpumant 
vel fpumare incipiunt. Julius, inan tor. 
Junius & Julius , epu vilu. quia his duobus 
menfibus hyems eft, feu maximum ftigus, 
quamvis non ningat, nifi in altioribus mon- 
tibus. Auguftus, unen peun. V. Partem 
quartam verbo peun , & fic de reliquis. Se- 
ptember, inan peun. OAober, unen o/lf* 
November, inan $df. December, unen teu 
g,t L Januarius, inan teu $il. Februarius, 
unen teu §ebun §en % Martius, inan teu g*r- 
bun %en. Et haec quidem funt nomina pro- 
pria menfium ab ipfis Indis his menflbus 
impoflta ac ufitata : poflent autem ( falvo 
meliore aliorum judicio ) etiam vocari re- 
fpe&ive ad fitum, mores, & clima Regni 
Chilenfis. 

Januarius, cogi cixyen. Februarius, antti. 

cuyen, 



«Sfc ® e#» 473 

cixyen, cad antix ciiyen, ptei dxyen. Martius , 
glor cixyen. 413. 731. Aprilis , pixlcu cilyen. 
Majus, iodi pixlcu cixyen.. Junius, a/yecuix- 
mei pixlcu cilyen. Julius , abi pixlcu , $elai 
pHlcbi : maun cilyen. Auguftus , lahue cu/e, 
September, piViel cu/e. 806. November, 
viUaciiyen. Decefmber, co&a&tun, coyautun 
cuyen v. Hueupin cixyen. Anni dimidium; 
imtium a Fefto S. Joannis Baptiftae ufque ad 
feftum D Thomae Apoftoli: feu a folftitio 
ad folftitium , udan tipantu. unde Solfti- 
tium, udan tipantu. -dEquino&ium , utiaui- 
pun, uyaui pun, v. uHaxxi pun antix. Men- 
fis , menftruus , bimeftris , trimeftris , qua- 
drimeftris, quinquemeftris , femeftris, Ofti- 
meftris v. fpatium novem, decem, unde- 
cim menfium , &c. quine, epu, cula, &c ciiyen. 
Hebdomas dis, hebdomada ae , RelHehuen. 
Dominica, Mi/fan antix. Dies lunae, feria 
fecunda, qetui kdau. Dies Martis, feria 
tertia , iom kdau. Dies Mercurii , feria quar- 
ta , raqin kdau. Dies Jovis , feria quinta , 
petu kdau. Dies veneris , feria fexta , aldixn 
kdau v. abyecuixmei kdau. Sabbathum , ven- 
ten kdau. 580. Feftum , dies feftus , dies fa- 
cra, Mi/fan cai. 

543. Exempla. Epu antix v. epu antix mo 
putixprai, biduo fe vino obruit, ingurgitavit. 

Quirxe tipantunmaimi , anno moratus es, 
anni moram fecifti. 

G g Chuchi 



474 •$&>$<#• 

Chuchi cxiyen vlpai, quis menfis fequitur, 

Ca cixyen ula v. ca ciiyen mo ula, ufquead 
alium menfem. 

Relue ant\inmaian ta rxi cupatuam, poft 
hebdomadem v. hebdomadam redibo. 

ChumtnmaMei vachi Patiru ta ni Miffan 
mo , quantum moratur, cun&atur, quas mo- 
ras trahit , neftit in celebrando Sacrificio 
MifTae. 

Ventenmalquibilmi ta mi confeffan , non 
tam cundanter confitearis, citius commiQa 
per confeflionem expia. 

Ventenmaiabuimi ta mi confeffaiabum, ven~ 
tenmaXabuimi ta mi confeffaiabuel , ventenma 
mo confeffaiaimi, in tantum tempus noxarum 
tuarum per Confeflionem expiationem re- 
jicies , prorogabis , procraftinabis ? 

Iom ani&quibilmi ta mi unotual ta DIOS 
mo , uduam§echi tuaeimu lan em , noli diem 
converflonis tuae ex die differre , ne repente 
mors te opprimat, infperata morte occu- 
peris; ne fubito mortis impetu exanimatus 
occidas. 

LLaH ant\xnmapraimi em ta mi huirubiel 
mo quine huaca v. llaU antulmapraqueimi , 
medium diem cunftaris in excorianda vacca. 

Aldumaquilmi ta mi eluqjeal , quae offe- 
runtur non differenda, fed mox arripienda, 
nam fronte capillata poft eft occafio calva. 

Aldxmma chillcatuquei , eft litterarum per- 

quam 



«Sfe & e&» 475 

quam ftudiofus, litteris apprime deditus, 
difcendi cupidus, mufarum cultor eximius. 

Petu pepiluquei ', dum fe comit & compa- 
rat, annus eft. 

Petu mtm%equeimi, vocaris jam pridem, 
jam dudum te inclamant. 

Eieu peuain em, poft longum tempus re- 
videbimus. 

Quine vla amoixi, eamus quantocyus. 

La$muxiobi§e , non adeo in eo occiden- 
do moreris. 230. 

Lauxiobun, utinam nunc ftatim morerer. 

gei ta ni ual ula , fatis adhuc eft ad eun- 
dum temporis. 

Tutelclechi glam , monitum datum fuo lo- 
co ac tempore. 

Tute acuimi, opportune, tempeftive, op- 
portuno tempore venifti. 

Epu duam uuau tutelvalai, nec forbens 
inflabis, nec inflans forbebis/ utrumque ta- 
men diverfo tempore, 

uQelmochi , expeftate me. 

Vachi acutuimi, quimbin, mox ut adve- 
nifti, fcivi de adventu tuo. 

Chai acutuan , mox rediero ; hic fum at- 
que iftic fum. 

Chaituun, vix exivi, quando redux. 

Muna acullebuin, eimi tuulmi, venimus 
paulo poftquam exiveras. 

Ahuechi peuaiu , Deus novit quando ite- 

Gg 2 rum 



476 «Sfc $ <& 

rum conveniemus, videbimus alterutrum* 
288. 6. 

Uia da>u tva , hoc eft modernum , res 
moderna. 

Chaichei Qebui veichi d%u, apud prifcos, 
olim, quodam tempore erat iftud. 

Ahue vemaimi chei, an illud es mox fa- 
fturus. 

Chaichei veman , forte faciam ftatim. 

Ahuelaimi, ne feftines, properato opus 
non eft. 

AhuelbiQe, infta illi, urge illum, illum 
excita. 

Qenicafuilmi , feftina lente, offendit qui 
nimium properat. 

Ald&man pei, videor cun&antius egiffe, 
moras traxiffe, tardius rem expediviffe. 

Tenknopabini vachi dg>u, opportune mo- 
nes. 

Quine tipantu gei ta mi cupamom v. deu- 
ma ta mi cupauyen v. cupauyeum , annus eft 
ab adventu tuo. 

Epe quine chyen v. chyeni, acun v. ni acu- 
mom v. rxi acuuyen , ante menfem adveni. 

Chumtn mo lai ta mi chao ? chumteni ta mi 
chao ni lan , quamdiu eft quod obierit pa- 
ter tuus? 

Ule quechu tipantu yei ta ni lamom ta ni 
chao, cras completur quinquennium a mor- 
te mei patris. 

Chumtn 



<fc» ® <» 477 

Chumtn v. mivh antix mo uixtaiaimi, quot 
abhinc diebus te dabis itineri , iter fufcipies, 
viae te committes. 

Epe ciila cUyen v. ciiyen mo acutuan , ante 
trimeftre ero redux, reducem Deo favente 
expefta, 

Cula antu mo rgal$eai, intra triduum ter- 
rae, fepulturae mandabitur. 

Cayu antd mo %eai /an Cuan , poft fex 
dies celebrabitur feftum S Joannis. 

Vachi antix mo lahue cu/e cixyen cutu vill 
laiai pu cu/e em, deinceps ufque ad Augu- 
ftum omnes yetulae de vita decedent. 

Vachi antu cupaiai, hodie veniet, expe- 
itatur, aderit. 

Uia acutuabui, heri expeftabatur , eum 
expe&abant. 

Chuml Qei /an Pedro? quando eft dies 
Divo Petro Apoftolorum Principi facer? 

Chumtn antu , chumtn cuyen , chumtn ti- 
pantu Qei ta mi con/e/famum v. deuma ta mi 
con/ejfamom v con/ejfauyen ; chumtnma mo 
rupai ta mi con/tffauyen , quam pridem , 
quam dudum ultima vice es confeflus ? pec- 
cata per confeflionem expiafti. 

Chaichi aucatui mapu , putasne nunc pri- 
mum Provinciam, Regnum res novas mo- 
liri, rebellionem machinari. 

Quine tipantu cutu, ab anno integro. 

Mivixi ta mi tipantu , mivu v. chumtn ti- 

Gg 3 pautu 



47» «.Sef 

pantu %eimi, chumteni ta mi tipantu , mivu 
ttpantu nieimi, quot annos numeras? 

Epu tipantu moi v. pitui, ta ni cayu mari 
tipantuam v. tipantual v. epu tipdntu huei, 
ago quinquagefimum o&avum. 

Deuma cayu mari tipantu $en, jam fum 
fexagenarius. 

Quirxe uiinman, iter unius diei integrae. 

Unmai , lux illi orta eft. 

Unpamelaiai pu alhue ta ni ruca mo, apud 
inferos, in deterrimo inferni carcere aeter- 
nae tenebrae, mera caligo, nox fempiterna. 

Acule v. rupale ra$i antu., hora duodecima. 

Acunolmi ula , aldii \iuema inche mlean , 
multo prius adero, quam tu. 

Aldtchuei ta ni acutuam , multum *adhuc 
itineris, viae reftat. 

Apelpapei ta ni vuchael v. vuchaiam, parum 
abeft a fenio , quin fenibus annumeretur. 

Chem antii tva ? kdau antix , hodiernus 
dies eftne feftus, an profeftus? profeftus, 
in quo labor fervilis licet. 

Chem antii $ei? quaenam ell hujus diei 
tempeftas? Chuml antU, quota hora? 

Cixme antu Qei, optima tempeftas, aura 
favet. 

Huera antii , crixf antu , maun antu $ei, cu- 
pa mauquei , turbido ac ventofo die te viae 
committis. 

UUaulai ta antii , ipfa dies quandoque pa- 
rens, quandoque noverca. Deui 



■Sfc $ <£&• 479 

Ztew* ta m iabuel, jam eft hora ad come- 
dendum, prandendum, coenandum, jentan- 
dum , hora nos ad merendam, coenam vocat. 

Ibun mo acuimi, venifti tempore menfae. 

Inoli ula uan, ante horam prandii iturus 
fum. 

Acui ial, umau, hora nos ad menfam,ad 
le&um, cubitum vocat. 

Ula cupaian , cupaian ula , veniam poftea. 
Umaun mo v. umautual mo cupatuaimi , 
redibis fub noftem, quando itur cubitum. 

Acui tipaial , jam eft tempus eundi, re- 
deundi domum. 

Palin antu, cudan anth, dies recreationis, 
tempus ludendi. 

TpuuQen antii, dies difciplinae. 

Cuden antu mo cbmelcau§e, Soli affulgen- 
ti aperienda feneftra eft. 

Aculai ula , nondum advenit. 

Lali ula , donec moriatur. 

Cumelehuelaian laqmelmi c\xtu , quoad vi- 
ta te privem, non ero contentus. 

Ta ni chao ta ni lan mo v, lamom mo 
ciktu , sl morte mei patris , ab obitu parentis. 

Epu antii vemgelu v. vemlelu, duos circi- 
ter dies. 

Calcu em, Veneficus veteranus, emeri- 
tus, antiquus. 

Camel cupatuan, redibo anno fequente. 

Anttl ni conabun mo v. m" conabuel mo v. 

Gg 4 m' 



4«o «$& ® & 

iu conabum , Sole occidente. 

Rupan v. rupal kdau , pera&o labore. 

Rupan umautun, finito fomno. 

Chumi chyen, eft novilunium. 

<*4fftf ro" ctiyen, jam tempus ipflus adve- 
nit, finitum eft ejus vitae curriculum, vita 
fuae curfum abfolvit. 

Rupai cxiyen, tempus ferendi, plantandi, 
&c. praetenit: poft eft occaflo caJva. 

Deui ta m quetaial, quetaiabuel, quetaiahm f 
nunc tempus arandi eft, nunc fulcanda tel- 
lus. 719. 

Deui laqmhuacaquen , tempus occidendi 
boves, vaccas, jam finitum eft. 719. 
288. 304 320. 334. 585. 617. 618. 

544. Arithmetica. 
Numerare, inire numerum, raquin. 823. 
In medio mundo terra fita eft: medius in- 
ter duos fratres incedo : medium agmen 
perrumpere, raqinn. 822. In rationem ali- 
quid inferre, raquinconmn. Additio, ad- 
je&io , iomn , quine mo eln. Addere , iomn. 
Computare, in unum cumulum colligere, 
quirxe mo eln. Adimo, fubtraho, dedu&io, 
ftibtraftio, entun. Reftare , fupereffe , fupe- 
rare, §ehuen. Multiplicatio ; multiplicare , 
aldulcan. Divifio/ dividere, uiidan, re&en, 
viidan, viidaln. Ex aequo in duas partes 
dividere, lla&n. Ex aequo dividere, parti- 

ri, 



ri , partitionem , partes facere , nuau vudaln. 
Duplum dare , duplo pluris conftitit , duplum 
portare, folvere, muchamn. Alicui v. ali- 
quem antecedere, anteire, praecurrere, prae- 
ire , penchuln 801. Incipio , exordior , au- 
fpicor : initium pono , facio .♦ dicere aggre- 
dior, llitun, hueman. Sequor, fubfequor, 
inan, vlpan. 688. huemun. Seligo, fepono, 
interloco, huichuntun. Separo, fejungo, 
fepono, fecerno, fegrego; fejungi, feparari, 
chucaknon, chhcan. Removeo, fegrego, 
iyenfun, di$enfun, di%eln. 753. Rejicio, re- 
pudio, refpuo, yaventun. 752. Efle mul- 
tos, plures, complures, magnus hominurf! 
numerus, ingens multitudo, conventus, con- 
curfus, coetus, magna caterva, frequentia, 
celebritas, cauiun, cauchun, aldiin Pauci, 
rari, non multi, minime multi , admodum 
pauci, pauciflimi, rariflimi, munan, aldun 
no. Parum, paulum, paululum, pauxillum: 
nihil admodum , pichun. Parum tabaci , 
herbae Nicotianae , pichun ptm. ^Equa re- 
tributio; aequalis compenfatio, uuauqen. 
Quantum, Chumtn. Quot, mivu, chumtn. 
Tot, tantum, venten. Plus, amplius, ma- 
gis, iom, iod, doi. Minus, venten no, iod 
fichi, genochi. Minime, Qenochi, %elai. 
Solum, tantum, tantummodo, duntaxat, 
mtn. Diftinguo, alterum ab altero fecerne- 
re, feparare, difcernere, fejungere, ca$eln f 

Gg 5 ca- 



4»2 Igfc ® d* 

cagentun. Digredi a re propofita : ab eo , 
Tjuod propofuerat parumper difcedere, ad 
alia divertere, excurrere, aberrare, mente 
& animo vagari , divagari , aliud agere ; alias 
res agere, caduameln. 

545. Dimidium, dimidia pars, Uau, raqu 
822. Unus, quine. 821. Duo, epu. 725. 
Tres, cixla. Quatuor, meli 777. Quin- 
que , quechu. Sex , cayu. Septem , rel£e , 
reUe, relgue. 1. O&o, pura. Novem, ai\ia, 
Decem, ntari. Undecim, mari quine, quixu 
huente. Duodecim, mari epu, epu huente. 
Bis fex, mareupu, maropu. Tredecim, &c. 
mari cidq, &c. cbla, &c. huente. Viginti, 
epu mari. Viginti imus, unus & viginti, 
epu mari quine. Viginti duo, duo & vigin- 
ti , epu mari epu. Viginti tres , quatuor &c. 
epu mari cula , meli, &c. Triginta, cilla ma- 
ri. Triginta unus, duo, tres &c. cida mari 
quixie, epu, cula, &c. Quadraginta, meli ma- 
ri. Quinquaginta , quechu mari. Sexa- 
ginta , cayu maru Septuaginta , relUe maru 
OAoginta , pura mari. Nonaginta , aiUa 
mari. Centum, pataca. Centum & unus, 
duo, &c. pataca quine, epu, &c. Centum 
& decem, pataca mari. Centum & unde- 
cim, undecim fupra centum, pataca mari 
quine, Centum & duodecim, pataca mari 
epu. Centum & viginti, pataca epu mari. 

Cen- 



«Sfe> ® dS» 483 

Centum & viginti quinque, pataca epu ma- 
ri quechu. Ducenti , epu pataca. Trecenti, 
triginta tres , cula pataca cula mari cula. 
Mille, huaranca. Bis mille, duo millia, epu 
huaranca. 1772. quine hnaranca , reliie pa- 
taca, relHe mari, epu. 338. &c. Alius, ca, 
cagelu, ca quine. Alii duo, ca epu. Alii 
tres, quatuor&c. ca cula, ca tneli, &c. Al- 
ter probus eft, alter improbus/ alter eligi- 
tur, alter rejicitur, alter flc, alter contra, 
huellhuelL 740. Nil, nihil, nihilum, chem 
no rume, chem no. 

546. Primus, une. 846. unelelu, penchulelu. 
Secundus, inan, epulelu, epuntu, epu§entu. 
Tertius, chlalelu, cblantu. Quartus, meli- 
lelu. Quintus, quechulelu. Sextus, cayu- 
lelu. Septimus, relHeleu. Oftavus, pura- 
lelu. Nonus, aiUalelu Decimus, marile- 
lu. Undecimus, mari quinelelu. Duode- 
cimus , mari epulelu. Decimus tertius , &c. 
mari ciilalelu, &c. Vigefimus, epu marilelu. 
Vigeflmus primus , epu mari quinelelu. Vi- 
gefimus fecundus , epu mari epu lelu. Tri- 
gefimus, cixla marilelu. Quadragefimus , 
meli marilelu. Quinquagefimus , quechu ma- 
rilelu. Sexagefimus, cayu marilelu. Sep- 
tuagefimus, reUU marilelu. Oftogefimus, 
pura marilelu. Nonagefimus , ailla maru 
lelu. Centefimus, patacalelu. Ducentefi- 

mus, 



4»4 «J& %l <& 

mus , epu patacalelu. Ducentefimus primus, 
epu pataca qumelelu. Ducentefimus vigefi- 
mus, epu pataca epu marilelu. Ducentefi- 
mus trigefimus fextus , epu pataca cu/a mart 
cayulelu. Eadem methodo & proportione 
trecentefimus , quadringentefimus , quin- 
gentefimus , fexcentefimus , feptingentefi- 
mus , o&ingentefimus , nongentefimus. 
Millefimus, huarancalelu Millefimus fep- 
tingentefimus , feptuagefimus , fecundus , 
huaranca, relHe pataca , rel&e mari, epulelu. 
Medius; ragin, ra$intu, ragintulelu. Ali- 
quid interjicere, interponere, interftingue- 
re: interje&us , interftinttus , infititius, ra- 
Qtn raqin, huellhuell. Principium, initium, 
primordium, caput, fons, origo, //*", llitu. 
767. une. Ordiri: orditur ab ovo, llitun. 
Exordior, incipio: rem inchoare, inftitue- 
re , aggredi : res a te incepta eft , ad exitum- 
que perdu^ta; tu ejus rei fundamenta je- 
cifti, initium fecifti; a te res initium duxit, 
exordium fumpfit; in te & per te feliciter 
defiit : rem a te inchoatam idem feliciter ab- 
folvifti , perfecifti , huemaln , penchuln , unen. 
Perficere, abfolvere, ad exitum perducere, 
deuln, deumaln. Finis, finitum, abfolutum, 
perfeftum elt , deui. Primum effe , unen , 
huemaln. Ponere primo loco , uneln I prae, 
fequar, une§e. Effe praevium, praecedere, 
pcnchun , penchuln. Tempeftive , ante tem- 

pus, 



<!»»&(*» 485 

pus, penchu. Sequens, ultimus, primo ad- 
ftare ; adftare , fequi , inalen , inan. 755. 
Stare fecundo , tertio , &c. ultimo loco, inan. 
nam NB. Indi Chilenfes folum diftinguunt 
inter primum & fecundum locum; & qui- 
cunque locus, excepto primo, eft & fecun- 
dus & ultimus locus. 846. 755. Remotus, 
longinquus, feparatus, disjun&us, diflitus, 
chiica. Seorfum , feparatim , yaf, di$e. Sta- 
re feorfum, feparatim, huichun, diqelen, io>e- 
len. Sic ftans , di%elelu. Terminum , fi- 
nem, limitem, metam attingere; pervenio, 
perficio, abfolvo, finio, numeris omnibus 
abfolutum perficio , deun , deuman , mtnn , 
mtntun. 782. Singuli, quine quine. Bi- 
ni , epu epu. Terni , ciila cixla. Quaterni , 
meli meli. Quini , quechu quechu. Eodem 
modo feni, fepteni, oftoni, noveni, deni, 
undeni, duodeni, tredeni v. terni deni, qua- 
terni deni, quindeni, feni deni, fepteni de- 
ni, noveni deni, viceni, viceni quini, trice- 
ni, quadrageni, quinquageni, centeni, du- 
ceni, trecenteni, quater centeni, quinquies 
centeni , milleni , bis milleni , ter milleni , 
deni milleni, viceni milleni, centeni mille- 
ni, deni centeni milleni, &c. Interftin- 
ftim ita ut jam adfit jam defit, femperque 
quid aliud interfit, e. g. poft nigrum albus 
poft album niger, huellhuell, huellentu. A- 
lius poft alium , caque caque. . Primus a pri- 

mo, 



4»6 <** $ d* 

mo , epu%entu. Primus a fecundo , cula %en- 
tu. Primus a tertio, &c. meli%entu, &*c 505. 

547. Vicis, vicem, vice, chi, tu, mel, mi- 
ta , additum in fine. E. g. Semel , una vice, 
quinechi, quirxetu, quine mel, quixie mita. Bis f 
duabus vicibus, epuchi, eputu, epu mita. Ter, 
ciilachi, ciilatu , cixla mita. Quater , meli 
mita. Quinquies , quechu mita. Sic fexies , 
oAies, novies, decies, undecies, duodecies, 
tredecies, quatuordecies, quindecies, fexde- 
cies, decies ac fepties, decies & o&ies, de- 
cies & novies, vicies, vicies femel, bis & 
vicies, tricies, quadragies, quinquagies, 
fexagies , feptuagies , o&ogies , nonagies , 
centies, ducenties, ter & centies, quater & 
centies , millies , bis millies , centies millies , 
pataca huaranca mita. Millies millies, hua- 
ranca huaranca mita. Decies centies mil- 
lies , marichi pataca huaranca mita. Quo- 
ties, chumtnchi, chumtn mita. Toties, ven- 
ten mita, vantenchi. Quandoque bonus 
dormitat Homerus, quinelque mel v. mita. 
Aliquoties, interdum, §e&umel , neyumel. 
Raro, non nunquam, munan mita. Saepe, 
faepiflime, aldun mita. Non femel, iterum 
iterumque , fecundo ac tertio , iterato , udan 
mita. Quam faepiflime , marichi mita. Mi- 
nus faepe caftigaris verbis, quam dignus es, 
venten mita no , vantenchi no. Alterni lo- 

quamur, 



^ ® <& 487 

quamur, viciflim dicamus, alterum verfum 
pfalmi recitabis tu, ego alterum, huellque 
mita , huell huell mita. Hac vice , vachitu.. 
Illa vice , veichitu. Alia vice , caQechi. Ite- 
rum, repete, ca mita. 

548. Quot, quam multi, chumtn, mivu. 
779. Quotusquisque eft, qui alieno peri- 
culo amoris inlidias caveat , chumtn.. ape qui- 
ne quine pacata meu , vix centefimus. Ne- 
mo, nullus, nemo unus, ne unus quidem, 
nemo quisquam; qui velit ingenio cedere 
nullus erit, quine no rume t ineino rume, inei 
no rume vill mapu meu. Nil, nihil, nihilum 
chem no rume. Par turturum, perdicum, 
ovorum, jugum boum, quirie mUr, quixxe 
taun , quine tarin. Impar numerus , par im- 
par ludere, huell. Alius: aliud ex alio mi- 
hi occurrit , ca t ca qume , caqelu. 691. Ali- 
ter, fecus, tu fi aliter exiftimas, vehemen- 
ter erras: nemo dicet fecus, fieri non po- 
tuit aliter, ca d$u. Iterum, rurfus, denuo: 
fi parum inteUexifti, dicam denuo, ca mita. 
Alter, ca t ca%elu. Alii, caque. Uterque, 
ambo, uHau. 852. Aliquis, nonnullus, ullus, 
vide num quis abfit, ecquis defideretur, an 
aliquis non interfit , quinelque , huelque. 
Pauci , rari , non multi , mmime multi , op- 
pido, admodum pauci, paucifiimi, rarifli- 
mi, rari nantes in gurgite vafto, munan t 

aldiln 



4«8 <*»©«*» 

aldun no. Multi, plures, complures, aldiin, 
cauchu. Crebro , faepe , identidem , fubin- 
de, frequenter, laepenumero, perfaepe, fe- 
pe faepius, alduchi, aldixn mita, marichi mi- 
ta. Cun&i, univerfi, omnes fimul, omnes 
quotquot funt, univerfus coetus, vill, moll, 
huall. Etiamne amplius ? $ehuei cam ? 
Reftat utique, $ehuei, Qei, %ei cai. Nihil 
amplius , qehuelai. Abundat , habentur plu- 
rima , fat , fatis , abunde , fat fuperque , plus 
fatis, gecai. Tantundem, alterum tantum, 
ca venten. Unicus , unus folus , quine mtn. 
Unus ex iftis hominibus, quine vachi pu 
huentu mo. Alter, tu vel ego, ta iu epugen 
quirxe. Aliquis, quidam noftrftm v. ex no- 
bis, quine inchin. Quatuor circiter, me- 
lilque. Vos duo , mu epugen. Duo ex vo- 
bis , epu eimn v. eimn mo. Vos tres , ta mn 
ctUaqen. Ex vobis quatuor tres , cixla ta mn 
meli%en. Illorum decem , mari teye ei%n. 
Nos duo Patres, ta iu epu Patiruqen. 
Qualis qualis fupereft, quineque gei v. %e- 
huei. Paulo plus , parum amplius, iod aldxxn, 
aldixn iod. Paulo minus, munan, iod, pichi. 

549. Quotuplex , quot modis ? chumtn 
rumei , chumtn ca%ei%n , chumtn gei$n , 
chumtn pei$n , chumQechi udantu%ei%n. Du- 
plex, dupliciter, bifariam, epu rumequechi, 
ep\x rumelu, epuchi. Trifariam, tnfane, 

tri- 



V 



«Sfe> $ d& 489 

tripliciter , triplex , cii/a rumelu , cilla rume- 
quechi, chlachi: & fic deinceps. Plurifa- 
riam, quinelque rumelu, rumequechi. Quo- 
modo, qua ratione, quo pafto, chumgechi, 
chumqelu. Sic, ita, hoc modo, in hunc mo- 
dum, vamgechi, vam§elu. Inftar pilae, in 
modum pilae, palin vamgelu, vam$ei, vam- 
%echi. Aliter, alio modo, ca rumelu, ca ru~ 
mei, ca rumequechi. Alioqui, alioquin, fe- 
cus, aliter/ alioqui tibi non credent, fecus 
fidem non facies, aliter non perfuadebis, 
vei §enole, tva v. va %enolu. Ita, adeo, uf- 
que eo, ufque adeo exarfit, ut, ape . . . van- 
ten, vam%elu ullaxi, venten ni ullcun §ebui. 
Primum, principio, huema, une, unen. De- 
inde, veimo. Poftea, iom, iod, dot. De- 
mum, denique, tandem, poftremo, ad ex- 
tremum, inan, inaQechi. A principio, pri- 
mordio, fonte, ab initio, origine, llitu$en 
meu. Medium, raqitun, ra§i. Ufque ad 
ultimum, huechun meu. Finis, terminus, 
extremum, huechun, abmen, afmen, avmen. 
Diverfus , difiimilis , longe alius , omnino di- 
verfus , contrarius , huelte. Sic efle, huelten. 
Unum atque idem, unum & idem, uno eo- 
demque modo , qnine rumen , quine adn , 
quinentrixn. Ut , ficut , quemadmodum , 
chum%echi, chumqelu. Ita, eodem modo, 
item , ltidem : Temperantia eft itidem du- 
plex , vamgelu , vamQechi cai. Ad latus , a 

Hh la- 



4QO «^ $ <& 

latere, quinenple. Utrobique, epunple, U- 
bique, ufquequaque, undique premitur: a 
tergo , a fronte , a lateribus tenetur , vtllple. 
Quivis , quilibet , quicunque , inei rume , inei 
quechi rume. Utervis, uterlibet, utercun- 
que vicerit, quine rume. Quodcunque, 
quidquid fit , chem rume , chuchi rume. U- 
bicunque, cheu rume. 

550 Exempla LLaiipape, cedo dimidi- 
um, dimidiam partem 

LLaH cofque eluaeimi, dimidium panis, di- 
midiatum panem tibi dabo. 

Ra$i iod pichi mo eluQeai, dimidio mino- 
ris conftabit. 

Ragin huentu , homo aetatis mediocris. 

Ra^in v. ragintu anix^e, fede medius. 

Une cupalu , une llauquetul%epei, qui prior 
eit tempore, potior eft jure. 

Quine rume llanca uW", unam tantum vi- 
triorum filo infertorum lineam eft largitus. 

Quirxe §ei ta m nahue , marii ta ni quem- 
pu, res una, pofleflbres complures. 

Quirxelen, cedo unum. 

Quinelebui ta m pirina, epubin, ex uno 
freno feci duo. 

Ra%in raqpnlepe, ra$in ra%in compe vau 
meu, finguli ftent hic in medio. 

Quinelen acufa, cedo acum. 

Quine piuque, qui confpirant, conveni- 

unt: 



unt : fcederati , eodem foedere aiiri&i. 

Quinelei ta ni duam eiq>n , omnes unum & 
idem fentiunt. 

Quine d%un , ejusdem familiae , patriae , 
idiomatis. 

Quine DIOS mtn , Unus Trinusque Deus 
qui regnat in orbe. 

Veula ni cupan cam chi? non venio pri- 
ma vice, non foleo tam raro venire. 

Veula amocaquen y veula ni amocaquen, 
nunc prima vice iter facio , hoc eft primum 
iter, quod inftituo. 

Quine naU §ei v. naUal v. nailel y defcen- 
fus datur, defcendendum eft. 

Tva ta ni quine naHn , defcendo nunc pri- 
ma vice, 

Tva ta ni epu nati> ego fecunda. 

Epu%en mo quine vau meu cnpape, alteru- 
ter vemat huc. 

Ta in meligen mo quine arol laiai 9 aliquis 
noftrum quatuor fubita morte corripietur. 

Ta in quechuqen mo quine cona Huinca, 
aliquis ex nobis quinque militibus Hifpanis. 

Epulan cofque, mihi dabis duos panes. 

Epu rupal antu v. rupal epu antb, duo in- 
tegri dies. 

Vill epu mencuhue apmbi , duos praegran- 
des cantharos plenos lpfe abfumpfit. 

Epui ta ni ad 9 eft utraque manu agilis. 

Epu rumequechi vembin , duobus modis 
id feci. Hh 2 Epu 



492 **&&<& 

Epu ad $ei ta mipepium , epu rume pefium 
$eimi, epu ta m ad ta mi pepium gei, veftis 
tua duplici colore inftar planetse gaudet , 
ita ut ex altera parte fit e. g. alba ; ex altera 
rubra. 

Eputu pmomi tva, bis fuit junftus matri- 
monio. 

Cupatuaimi v, ca cupaiaimi , redibis alia 
vice. 

Tva ta ni eputun ta m qicun , jam fecun- 
do mihi vena uiciditur. 

§ei ta r\i vemtuam, habeo, unde denuo 
faciam , faciam iterum. 

Epu toi Qei ta mn piabin , ad duo capita 
mea revocatur oratio. 

Unen . , . inan v. inagechi , primum . « . 
alterum orationis caput: 

Cxilapaiq>n , tres advenerunt. 

Oi/a a»/ii kdau yecuupan, tribus diebus 
continuis laboravi. 

Nal quine mita mo , c&latu mo tubi , &g- 
meiu, primo, tertio iftu eum interfecit. 

Ciilatu cudei, vill nambi ta ni cuUin, ter- 
tio ludo omnibus fuis everfus eft, nihil illi 
reliquum fuit. 

Culatu mo v. culatun mo v. ciilatuQele, 
hueun $ei, in tertio aflultu, incurfu,afcenfu 
confiftit vi&oria. 

Chlanma v. chlanma mo huinammamllaimn, 
omnes tres fimul & una hgna colligetis, im- 
portabitis. Meh 



<&> @ d£* 493 

Meli deumaqueViepe vachi kdau , vos qua- 
tuor hoc penfum abfolvitote. 

Meliqentu che no tva v. meli%entu no che 
v. meli§entu v. meliQentunochi che 9 an non 
ille eft quartus. 

n* fuechun tva 9 quechun tva 9 funt quin- 
que, habeo quinque. 

Inche cayun , eimi melimi , fex ego , tu 
quatuor numeras. 

Reliieal tva , cum hoc funt feptem, 

Mariabuel tva 9 cum hoc fuiffent decem, 

Mari%en mo melilque amope , ex decem 
eant quatuor. 

Inche pura elan , eimi mari ctda , ego po- 
nam o&o, tu tredecim. 

Marichi vei pibin , illud dixi multoties. 

Marichi aiidan , nolo , nequaquam , neuti- 
quam, nullatenus, minime, nullo modo. 

Chumteni v. chumtn %ei ta mi ovi/a ? quot 
oves habes , numeras ? 

Mivxx %ei ta mi votm 9 coni 9 quot filios 
habes, quot tibi funt filii pater, mater! 

m* mtn votm , meus unicus filius. 

Quimlan ta mn mtn%en 9 nefcio quot fitis, 
fum nefcius. 

Tva ta ni mtnhuen v. ta ni ventenhuen , 
hic ceffat, nil fupereft, nihil reftat. 

Tva ta ni mtnn 9 hoc folum datur, non 
habeo plus. 

Vill amomaripaiaiQn , re vhcha v. viicha- 

Hh 3 mtn 



494 ^ $ rfg» 

/»/w amomaripalaiai , omnes aderunt ad re- 
citandum preces exceptis tantum fenioribus, 
praeter feniores. 

Vei ni mtntubiel , hoc folum , unicum , 
tantum accepi, fumpfi. 

Reche mtn mlei f foli Indi adfunt, nemo 
adeft praeter Indos. 

Tva ta m mtn peun, hac folum vice nos 
videmus 

Tva ta ni melitMn ta mi pibin , jam quar- 
ta vice tibi illud dico. 

Mivulan em chei? quot v. quantum da- 
bis »mihi ? 

Vill pape , cedo totum , adOnt omnes. 
Rupal anth , chuf anth , quine anth mo , 
die integro 

Tva ta ni mtn cupan , venio & prima & 
ultima vice, venio nunquam venturus de- 
inceps. 

Aldixn huentu cupalxx pei, videntur venif- 
fe complures , ingens hommum caterva. 

Caque caque cupape, veniat alius poft alium. 

Villclei, omnes adfunt, nihil deeft. 

Huelu hueln conpe, intrent modo femper 
oppofito ac contrario aliud ereftum aliud 
inverfum; aliud pronum, fupinum aliud. 

Huell pun mlen, altera tantum adfum node, 

HuM gei ta ni e/puela , habeo calcaria 
imparia, inaequalia. 

Vill antti. mo , fingnlis diebus. 

uio 



«*&$<#• 495 

uto peuma§en em , varia fum expertus, in- 
conftante fortuna ufus, mefi, fortuni nihil 
fuit inconftantius. 

Inaleuiqpi eUa que dqu, abyflus abyflum 
invocat; ex morbo alius morbus; ex nau- 
fragio captivitas. 

Chem quimi rume , chem rume quimi, eft 
omnifcius, fcit omnia. 

Quimlai rume, omnino ignarus, imperi- 
tus, mfcius, imprudens, indo&us. 

Chem ilai rume , nihil omnino comedit. 

Va mo ula uixdapaiin , hic , in hoc loco 
ab illo difcefli. 

Lefclon, neculclon, limul currere, 

U&aulefiqn, currunt pari paflu, pariter, 
paria faciunt; parem fe alter alteri praeftat, 
exhibet. 

UHau v. quine mo urbiqu, uterque fub- 
merfus eft, ambo flu&ibus obruti. 

Uium Qei xii quimn, funt fcientia & do- 
Arina pares. 

U&auign, funt pares, aequales. 

Ta rit Xluque Virgen /anta MARIA re 
el%enchi d$u mo uHau Qelai, nullapura crea- 
tura eft cum Beatiflima Virgine MARIA 
Matre & Domina noltra comparanda. 

Eimn mo unelechi che Huinca gelai, pri- 
mus veftrum Hifpanus non eft. 

Vill vem%ei, non datur inter illa difcri- 
men, aliud ab alio non differt, diftat, difcre- 

Hh 4 pat, 



496 «i, @^ 

pat, abhorret. 

Aldiln ovi/a nielaimi, pecus tuum non 
difficulter numeras. 

Aldun che no praUei huenu mo , venten hue- 
ra$ei ta pu che ni vemel , quia pauci funt 
innocentes, & vere poenitentes rariflimi, 
ideo oppido pauci ex laboriofa hujus vitae 
peregrinatione in aeternam patriam perve- 
niunt; ex hujus vitae procellis, decumanis- 
que flu&ibus ad optatum falutis portum ap- 
pellunt: decurfo legitime hujus vitae ftadio, 
metam feliciter attingxint, mortalis vitae ae- 
rumnas cum immortali gaudio commutant. 

Huerilcatui, huerilcahuetui \ repetivit fce- 
lus, in eodem luto eft volutatus; vitiis fe 
denuo implicuit, vomitum repetiit, ad vo- 
mitum redivit, eft reverfus. 

Vachitu mo hueulaiaimi , hac vice lucrum 
non facies, praemium non feres, vi&oriam 
non confequeris. 

Vemhuelaian y nunquam faciam impolte- 
rum. 

Huema laiabun huerilcahuelaian mai, ma- 
lo mori, quam iterum peccare; moriar po- 
tius, quam ut denuo fcelere me aftringam, 
culpam contraham, peccatum committam. 

Inche huema laian , eimi ina v. inayechi la- 
iaimij ego occumbam prior, tu pofterior, 
ego prius tu autem poftea, 

Eimi ina%eimi v. inaleimi, tu fequeris, es 
pofterior. Ya- 



4fe ® e#» 497 

Yaventuqepe veichi da>u, omittamus ifta. 

Ftfw piaimi, fic dices, lic dicendum. 

Huenu mo cupai vachi dq,u , Titius , Sem- 
pronius , Bertha ; certus quidam , nefcio 
quis hoc fecit. 

Quitie huaranca , relHe pataca , relUe mari 9 
epu tipantui fenor JESU Chri/io nilleAmom, 
anno falutis noftrae, a Chrifti ortu, a partu 
Virginis , a Chrifto nat6 , ab orbe redempto, 
Millefimo , feptingentefimo , feptuagefimo 
fecundo v, fecundo fupra v. poft millefimum 
feptingentefimum , feptuagefimum. 334, 

338- 339. 

551. Statica v. ftathmica. 
Pendo, appendo, penfo, penfito, trutino, 
pro pondere vel pro eo , quantum in quibus- 
que fit ponderis, seftimantur, vanen 9 toquin. 
84 L Libro, compenfo, vanen vanen Lanx, 
ftatera , libra , vane vanetuqueum. Quan- 
tum: quanti eft, conftat, aeftimatur? quan- 
ti licet? quanti indicas? quanti docet? ne- 
fcio quanti tua interfit , quantopere tibi 
expediat, chumtn. Tantum: hoc mihi tan- 
ti non eft, tanti non erao; tanto pluris, mi- 
noris veniit: eo me coges aut compelles, 
ut . , venten. Plenus , refertus : impletum , 
expletum , repletum effe , opun. 794. Im- 
pleo , expleo , repleo , opuln. Redundantia, 
affluentia, cibi reliquiae, opuntu. Accedo, 

Hh 5 de- 



498 «S& $ <& 

devenio, pervenio: fufficere, fatis efle.* fatis 
multa poflidet , his contentus fit , pun , poun, 
paun. 815. ventenn. Additamentum , aufta- 
rium , aliquid ex benevolentia addere, devun. 

552. Onus, fafcis, farcina, impedimenta: 
onus fuftinere; fuis humeris, dorfo porta- 
re, mencun. Onus imponere, onerare, 
menculn. Onus veho , adveho , aveho , ye- 
mencunn* Inftru&um , paratum , accin&um, 
expeditum efle ad aliquid faciendum, ad mu- 
nus obeundum, mlen, vill mlen. Ad am- 
phflimos honores ahquem evehere, extol- 
lere, efferre, ad altiflimum dignitatis gra- 
dum, culmen, faftigium promovere, evo- 
lare, huenutun Pondus levare, fublevare, 
attollere, in altum tollere, lemn. Pondus 
fuftinere , lemtunien. Pondus portare , plta- 
yen y plchayen. Humeris portare, panxxyen. 
ulnis puerum gerere, inter manus afferre, 
geftare , gradientem manuducere , metan. 
In hoc aut illud latus incumbere, fe verte- 
re, in hanc vel illam partem inclinare, clun. 
Ligo, illigo, obligo, alligo, religo, aftrin- 
go , conftnngo , vincio , tarin. Solvo , dif- 
folvo : aftngmenta folvere , entutarinn. 
Ornare aliquid , apparare , inftruere , con- 
cinnare , aptare , comparare , componere , 
pepiln. Exonero, onus deponere, onere, 
fafce , farcina aliquem levare , entumencunn. 

Au- 



«Sfc $ <» 499 

Auxilior, opitulor, adjuvo,- auxilium, opem 
ferre , afferre , praeftare : fe adjutorem alicui 
praebere, praeftare, exhibere, folem facibus 
adjuvas, incan. Traho, retraho, adduco, 
huitan. Funalem equum ducere, huitayen. 

553. Exempla. AldH vanei xii nemel, eft 
in illo auftoritatis plurimum: vir au&ori- 
tate praeditus, gravis, vir graviflimus. 

Aldd vanei ro" piuque , vir magnanimus , 
magni animi, animo praellans. 

Pui y jam pervenit; fatis eft, fufficit. 

Pulai, nondum pervenit, adhuc deeft, 
deftderatur. 

Munape, venteni, fatis, affatim. 

Pichi devupe; quvxe mari mari, cedo in- 
fuper au&ariolum, 

Yebi%e mencun ta m elupuam mo 9 porta, 
perfer , vehe farcinas ac impedimenta ad di- 
verforium, hofpitium. 

Lemlaiabimi vachi mencun ? lemlaian , num 
par es his farccinis onerandis? fum impar. 
an tibi tantum eft virium, tantum corporis 
robur, ut hoc pondus attollas, jumento im- 
ponas , aptesque ? non certe , impar meis 
viribus hoc onus eft; oneri ifti non fum 
par; onus iftud fuftinere diutius non valeo. 

Inei pepiXabui pepilvalnoal , fupra vires ne- 
mo tenetur. 

Nehue %enolu mencutMabun? difplicet ille 
labor, fub cujus pondere labor. 

To- 



500 *$&&<& 

Topeli, farcina non dorfo, fed collo ju- 
menti incumbit. 

Clulei, inclinat in latus. 

Pepilmatubi§e ta xii pirina , apta , compo- 
ne, concinna frenum meum, 

Incaen , fer opem , adjuva me qusefo , 
obfecro. 

Chumulu entumencuncloaeneu , tutelnolu , 
qua ratione alteri confulat , qui fibi non con- 
fulit. 366. 367. 368. 372. 492. 493. 494. 
555. 5b6. 

554, Geometria, 
Menfura, menfio, dimenfio: metior, di- 
metior, toquin, toquiln. Decempeda,ulna, 
libra, modius, hemina, toquiqueum, toqui- 
hue. Caniftrum medimni capax, medim- 
nus, QanAue. Semimedimnus , llepu. Se- 
mimodius, chaihue. Sextarius, modii duo- 
decima , logo. Vacerra , palus , vallus , mtn- 
queel , mtncuhue. Vacerram figere , infigere, 
mtnquen , mtncun. Vallum , transverfa fepi- 
menta , palationem conficere , mtnqueln, mtn- 
cu/n. Planum, sequum, planities, tavul. 
Altum, profundum, punun. Effe diftans, 
diflitum, longinquum, pulen. Quoufque, 
chumtn pu. Ufque eo , ufque illuc , venten 
pu. Parum diftans, non longe, non mul- 
tum, haud procul abeft, pichi pu. Valde 
diftans, longe difiitum: longinquitas / lon- 

gifiime 



«Sfc, & e£* 50i 

giflime abeffe , aldti pu , devupu. Nec valde 
procul, nec nimis prope, mediocriter di- 
ftans, munan pu. perge, progredere, a- 
mu%e. Paulo, paululum, parum, non ni- 
hil , pichi puel, pichi con. Amplius , iotn fiuel, 
iom con. Paulo plus, pichi iom puel, pichi 
iom con. Procerus, homo excelfa ftatura, 
prolixo corpore, devu 9 vilta. Parvus, exi- 
guus, brevis, modicus, pichi Longus, 
vilta. Profundus , altus , ut altus eft puteus, 
vuta coni , devu coni. Latus; quam late 
patet? quantum habet latitudinis, quantum 
patet in latitudinem ? laxa mihi eft & fi- 
nuofa veftis, vbta rumeu 288:20. Arftus, 
anguftus , pichi rumei. Craflus , tabula craf- 
fa eft tres digitos, ru$ei. 825. Denfus, 
fpiflus, condenfus, pdi. Compreflus, con- 
ftipatus, togei. Crifpus, crifpulus, tinti 
Rarum, non compreflum, cidincui, ulpivi. 
Solidum, firmum, ftabile, duraturum, ru- 
melu y vimi. 688. alca. Plus efle, iod §en. 
Tantundem, alterum tantum, ca venten. 
Bis tantum, ter tantum, &c. epu vanten, cu- 
la&c. Paulo minus, iod pichi. Paulo plus, 
amplius, magis , pichi iod. Longe minus, 
aldu iod pichix. Ordo , feries , linea , porti- 
cus, continuus & longus parietis du&us, 
huif Longo ordine alium poft vel proxi- 
me alium ftare, procedere, &c. huifn, huipdn, 
huipdclen. Longo ordine ducere, huifyen, 

huipdyen. 



502 4fe» %i dS> 

huipdyen. Re&um , dire&um , nor. Sic ef- 
fe, ftare, norn. Re&um, dire&um pone- 
re, efficere, norln, normn. Rotundum, 
globofum , integrum , cui nihil abeft , vel 
nihil eft imminutum, moncolL Inftar globi, 
temvul. Orbis, circus, circulus, chinqL 
^Equalis^ uUau, Mr, tr. 843. 

555, Leuca, tria paffuum millia, tria mil- 
liaria; tertius lapis, tupu. 833. Unam,duas 
leucas diftat ; ad tertium , ad fextum lapi- 
dem abeft; ad tertium, ad fextum milliari- 
um, quine tupun, epu tupnn, &c. Ulna, 
niifcb. Metior uln&, nhfchtun. Paffus, te- 
can. 837. Stadium, quirxe pataca , epumari, 
quechu tecan. Ire, procedere, tecan. Mil- 
liarium, huaranca tecan. Lente procedere, 
nochi , manchaquechi tecan. teftudineo gra- 
du incedere , aldun manckaquechi miaun. 
Paffum producere , gradum grandiorem 
facere, cixme tecan, vAta tecan, matun. 
Gradum fiftere, continere, fuftinere, ado- 
chi. Palmus, rula. Palmo metior, dime- 
tior, rulan, rulatun. Digitus, quvxe chaqjl. 
Lichas adis , femipes , duque. Pugnus , ni- 
na. Pugno legere, colligere, difpergere, 
accipere, ranatun, choqueln. Utraque ma- 
nu accipere, tiinan. Quod vel quantum 
ambabus manibus auferri poteft , tuna. 
Quantum pugnus capit, quvxe nixn, chocol 9 

choql, 



choql , choquel. Pes , namun. Statura ho- 
minis, vutan, vutanche. Altus eft puteus 
pedes fex & triginta, cayu vutanche devu 
coni. Limes , terminus , cuel Supra , fupe- 
rius, furfum, fuperne, fupernus, huenu 742. 
Stare fupra, furfum contendere, fupenus 
afcendere , huenun. Supra collocare , hue- 
nuln. Superne: lapides fuperne conjefti 
funt, huenutu. Supra, fuper , huente. 741. 
Superftare, imminere ejus cervicibus, ha- 
bere omnia fuperiora, huenten. Impono, 
huenteln. Infra, nau, na-u 788. Infra, fub, 
fubter, minche. 779 Subefle: nos infra fe 
habet; fubditi illi fumus, in ejus, fub ejus 
poteftate fumus, minchen, minchelen. Intus, 
intro, minu, puminu. Introrfum, minutu. 
Extra , foris v. foras , huecun. Foris , defo- 
ris, forinfecus, extrinfecus, huecuntu. Huc, 
huc adefto , vau 9 vau mo, va meu. Iftuc iter 
mihi eft ; iftic eft , illuc accede , recede a me, 
teyeu. 831. teye mo. 

556. Exempla. Epu tonco murque , duo 
farinae toftae catini. 

Cula n(x.n ptm, ter quantum pugnus ca- 
pit tabaci. 

Ta in c(mi%en quine tecan rume pulelai ta 
in eltun mo, cunae & fepulchrum, incuna- 
bula & fepultura vix palfu diftant. 

i3xan antu mo quine uunman Qfilai Voroe 

mo 



5<>4 ^ $ <& 

mo Tolten cixtu, in aeftate Boroa Tolteno 
vix diftat diei unius itinere. 

Cixla ixunman %ei Puren mo Penco rii/u, 
Purenum ab urbe Conceptionis v. Penco- 
poli abeft quatridui itinere. NB. quatridui 
non tridui ,• fic enim vult jubetque vocis 
uixnman 848. fignificatio : nam aliter res fe 
habent in Chilenfi Regno, ubi plerumque 
noftu, praefertim ab Indis, iter conficitur, 
& eft ibi plerumque nox ferena & amoena: 
fic 

Ailla pun gei, eft iter decidui, feu dierum 
omnino decem. 296 : 5. 

Cixlachi xxxxnmarpixaimi ', quatridui moram 
facies. 

Chumtn pu mlei mapuchu ? quantum di- 
ftat Jacobopolis Metropolis Regni Chilenfis. 

Pichi pu mlei pire Mahuida , Montes An- 
des non longe abfunt. 

Chumtn tupxxi, chumtn tupu gei, mivu tu- 
pu gei v. lei, quot leucae numerantur. 

Quine pichi tupulei , muna pulei, munachi 
tupulei, una parva leuca. 

Quine tupui, meli tup\x$ei, cayu tupulei, 
llaU tupui, una , quatuor , fex leucae , leucae 
dimidium. 

Yene quine vutan iod prai llame mo , Bal- 
lena ftaturd, hominis major eft lupo marino. 

Iodn quine chaqll, digito procerior fum. 

Iod pichimi q\xine rula , es minor palmo. 



•«&&<#• 505 

Vutanqeprai , nimium procerus eft: ho- 
mines non proceritate corporis, fed robore, 
virtute, & animi praeftantia metimur. 

Quine vara panu , ulna panni. 

Iom quine vara f una ulna amplius, infu- 
per, praeterea. 

Iom v. iod quine vara mo , plus quam una 
ulna. 

Qenochi quine vara, iod pichi quine vara 
mo , minus quam una ulna. 

Cuu toquitun, manu metior. 

ChaqJLl toquin, dimetior digitis. 

PictU devupe ta ni eluabin , cedo mihi il- 
lius, quod mihi es daturus menfuram bo- 
nam, abundantem, fupereffluentem. 

Pichi iodpe , quine mari mari, da au&ario- 
lum , additamentum aliquod : amori noftro 
hoc indulgeas, ut plufculum, quam par eft, 
largiaris. 

Quine tupuhuei, leuca fupereft. 

Quine tupuhuelai, non reftat leuca. 

Ptchinma mlei ta ni ruca Iglefia mo , mea 
domus haud procul diftat a templo, 

Veula pu llei y hic latet vis, anguis in herba» 

Vei ni pun , eccum , hic eft. 

Deulai ', deumaQelai, huechuntuQelai , anca- 
knoQei, eft opus imperfedum, deeft dimi- 
dia pars. 

Pu mlei, intus eft. 

Pu coni, intro fe abduxit, conjecit. 

I i Aldii 



5o6 *$&%!<& 

Aldu rumelu v. rumei, valde craflus,cor- 
polentus, obefus, corpore amplo, ingens 
corpulentia, corporis amplitudo, cralfitudo. 

Pichi rumelu, exigua craflitudo. 

Muna rumelu, amplitudo mediocris. 

Chumteni veichi mamll, quam longum, 
craffum, folidum eft iftud lignum. 

Mu vutai, longiffimum. 

Mu rumei, craffiflimum. 

Chumtn vutani? quam longum , quam al- 
tum? 

Vanten vutani, tam longum. 

Ancaple lei, dimidium folum fupereft. 

Iod ancaple coni , non reftat dimidium r 
minus dimidio fuperat. 

Luan cura curam venteni v. curam venteni 
luan cura , lapis befar ovo magnitudine non 
eft inferior. 

Minche ecull, fub vefte. 

Mleimi mo , ibi , ubi nunc ftas ; in eodem, 
in quo conffftis loco. 

Rupaimi mo , ubi tranfivifti. 

Umautumeaimi mo , ubi cubitum ibis. 

Tecatcun , feminare , quae petunt invi- 
cem diftare paffu, v. aliud ab alio. 356. 

544. 539- 

557 Nautica, Navicularia, 
Navis, navigium, huampu. Navicula, pi- 
chi huampu. Navem conftruere : navigo , 

ena- 



«Sfc @ <» 507 

enavigo , velifico ; vela ventis dare , navi- 
gationi, mari fe committere, huamputun. 
Ratis, ta$t\ Lembus , fcapha , dallca. Pro- 
ra, lonco huampu. Puppis, nudo huampu. 
Clavus, gubernaculum , toquihuampuqueum. 
Remus, cahue. Contus, pertica, edpeque , 
ritocahue. Anchora, ancora, ofuniehuam- 
puqueum. Jacere anchoram, ftare in anco- 
ris; jaAis anchoris fubfiftere, navem ancho- 
ra fundare , firmare , §tuniehuampun. Tol- 
lere anchoram , navem folvere , praecidere 
funem , qfuentun huampu. Camelus , ru- 
dens, anchorae funis, vuta mau. Velum, 
amolhuampuqueum , amolhuampuhue. Dare 
vela ventis, amolhuampun. Vela contrahe- 
re , colligere , fubftringere , vutaln ta huam- 
pu y amolan huampu. Pixis nautica, §nel 
mapu, gnellafquenqueMm. Charta geogra- 
phica^gnelmapuchillca,gnellafquenquechichiU" 
ca. Remigo, remum impeUere, remis in- 
cumbere, infurgere, remis navem impelle- 
re , cahuen , cahuetun. Inhibere remos, ven- 
tencahuen. Secundo flumine remigare, ciin- 
tixn , ciinten. Haurire fentinam , Qacan. 

558 Ventus , cruf, crf Boreas , Aquilo, 
picu. Boreas flat , fpirat , picuquei. Aufter, 
Notus , huaihuen. Notum flare , huaihuenn. 
Solanus , fubfolanus , puelche , puelcruf Fa- 
vonius, Zephyrus, qfillhue , giillque crf. 

Ii 2 Eurus, 



508 «j& $ Jfr 

Eurus, Curixhuaihuen Africus, carixhuai- 
huen. Caurus , Argeftes , carix picu. Cae- 
cias, curix picu. Ventus vehemens, vuta 
crixf Ventus pluviam indicans, afferens, 
maucrixf Ventus adverfus , contrarius , 
huelu crf Turbo, meulen. Locus apricus, 
ncm, ncixm, nixcixm. eo fe recipere , **ii- 
cumtun. Maris tranquillitas , malacia, flu- 
ftrum: magna eft a vento maris tranquilli- 
tas , nullo vento mare concutitur, nullo flatu 
agitatur, commo vetur , malacia naves dete- 
nentur, nucum antu y ixdhue, udhue antu. 
Ventum minui, deliftere, tu$n Flo, fpi- 
ro, inflo, pimun. 805. Afflat, afpirat ven- 
tus , cixmei vachi crf y cume crixf tva. Pul- 
veris nubes, tuvixrn. Frumentum ventila- 
re , ventilabro excernere , purgare , pichuln, 
pichxxlcan. Subfrigida tempeftas, virquen 
antix. Subfrigidum effe, vircun. Frigus, 
ute. Frigida tempeftas eft , ixtegei. Fngus 
ingruit, cupaute$ei. Frigeo, algeo: frigi- 
dum , algidum effe , uten. Frigefco , lan- 
guefcere , intepefcere , languidiorem , mol- 
liorem , remifliorem indies fieri : pia ejus 
ftudia languerunt, deferbuerunt , in languo- 
rem abierunt, reftin&a funt : priftinus ille 
pietatis ardor elanguit, refrixit, extin&us 
eft, tuun> 

559, Jam ventorum vis remifit/ jam cse- 
li facies torva & procellofa in ferenam & 

tran- 



•H& $ dfr 509 

tranquillam abit, ut jam tranquillis utamur 
flu&ibus , cume§etun , lifhuenun , lifqetun , 
elutun , liftun antii. Pluviam , imbrem, pro- 
cellam remittere, ceffare: jam imbrium vis 
remittit, caelumque fudum ac ferenum red- 
ditur, chiin. Eo ubi non pluit confugere, 
in locum ficcum, fub te&um fe recipere, 
chutun. Idonea ad navigandum tempeftas, 
egregia, fecunda, ferena, huegan. Ad- 
verfa tempeftas, frigida, turbida, turbulen- 
ta; anni tempore navigatione excludimur, 
nobis per tempus navigare non licet ; tur- 
bulenta tempeftas, & vis hyemis navigatio- 
ni obftat, ventus vehemens & atrox a na- 
vegando deterret, tempeftas nos continet, 
c&melai, hueralei anti, hueqfl%elau Pro- 
cella , tempeftas , cuQuma. Sol pluviam pro- 
gnofticans , piHel cufe. Solis reflexus , aipin. 
Sol intra nubem , huemi antix. Sol intra cir- 
culum, anth cahuin. Sol clarus, ferenus 
occidit , pe$econtui antu , pe$e coni antii. 
Exhalationes igneae , quae quandoque viden- 
tur noftu, cheurvoe. 

560. Exempla. Anui huampu , navis hae- 
ret in fcopulis, vadis illifa eft. 

Chem criif mlei f amoquei, miauquei? quis 
ventus exontur , flat , fpirat ? 

Crf vem$ei f eft velociflimus. 

Arei f ptei antil, fol urit, adurit. 

Ii 3 Huei- 



5io «S&> & Jfr 

Hneihuin ktal naiipai, fulmen decidit, cae- 
lum fulmina mittit, jacet, jaculatur; qui- 
dam de caelo ta&us; fulmine i&us, percuf- 
fus, fulminatus, fulguritus eft. 

Chem antix Qei? quae aura? quae tempe- 
ftas? 

Cume antixQei, bona tempeftas, aura favet. 

CupacuQumaquei ', turbida ac dira tempe- 
ftas nobis imminet, impendet. 

HueracixQumaQeiui , faeviflimis fluftibus 
claflis ja&ata, concuITa, confli&ata eft, gra- 
viffima tempeftate havis quaffata , agitata eft, 
tantum non flu&ibus fubmerli fumus, paene 
nos fluftus abforbuerunt. 

Huelu iauquei ta ixx mo$en ; hui/tixHAn an- 
tix %elai , variabilis eft hujus vitae conditio; 
ingens temporum viciffitudo, multae ac va- 
riae fortunae vices , nemo unus ex omni par- 
te beatus. 

CixmeQetuai chei, cixme qetulaiai chemai, 
nefcio an bona. an mala tempeftas fecutu- 
ra llt. 

Uche§ei, fentitur frigus. 

Ovi/a vemQei huirca huenu tvei, iftae nubes 
a fole rutilantes gregi ovium non funt ab- 
fimiles. 

Veula mi cahuetun cam ve ? num hae funt 
primae vices , quibus remum impellis ? an 
nefcis adhuc quo pa&o remis incumben- 
dum, infurgendum fit # 343. 344. 345. 346. 
347- 348. 561. 



561. MuQca. 
Cano , canto , cantico , modulor , cantus ede- 
re , fiindere , illcatun , pramn. 571. Conci- 
no, Alcatuclon , vill ullcatuiQn Cantio,can- 
tiuncula , cantilena , li/. Machiorum can- 
tiunculae, qeicurehuen M. 411. Machiorum, 
dum medicantur , libilus , ftbilum , Qbilare , 
pivuln. Indarum , dum molent , cantus , 
llamecan. Indorum Pehuenchium more ca- 
nere , hueicutun. Pulfare fides , canere fidi- 
bus ; calamum , tibiam inflare , tuba canere , 
campanam pulfare , duQuln. Multorum vo- 
ciferatio , voces inconditae , clamor , quiri- 
tatus : vociferor , quirito , eupun , huarhln. 
huaquen. Echo us : reciproca vocis imago; 
foni, vocis repercuflio, auquinco. Ad lu- 
dendum provocare , dan. Obftrepo : pe- 
dum ftrepitus, kmtixlun. Inftrumentorum 
fabrilium ftrepitus, tautaun. Strepitus rei 
cadentis , quse decidit , ialaln , ialalcun. Su- 
furrus, murmur, reupin t reureupin, hual- 
hualun. Fremitus, mugitus, lululun. Re- 
laxatio animi; animum a curis & negotiis 
avocare, avertere, abducere; a moleftis oc- 
cupationibus ad has nugas abeo; per haec 
oble&amenta animum laxare juvat , & libere 
refpirare ; hanc aberrationem a moleftiis 
habeo, expedio me ab iis, quibus detineor, 
negotiis ; & dum aliis remiflius intendo , 
mihi ab omnibus vacare videor ,• curis va- 

Ii 4 cuum 



1 



5" •$&>$<#• 

cuum per haec amoena vagari & fpatiari tan- 
tifper juvat , ciichalcan. Ludo , colludo , jo- 
cor, nugas agere/ nugari, joco aliquid di- 
cere, jocis in alios ludere: nunquam tam 
male tibi eft, ut non aliquid facete & com- 
mode dicas, ahuun, ahuiican. Subfilio,fub- 
fulto, fubfultatio, lemuun. Percuffo cre- 
bris palmis calceo ad numerum faltare, pe- 
de plaudere & digitis concrepare, yapen. 
Tripudium, faltatio, chorea; falto, tripu- 
dio: ad numerum faltare, cihoreas exerce- 
re, agitare, pueros puellasque manu con- 
fertos reftim circumducere , prun. Tri- 
pudium vi&oriae caufa, yape puhllin. 752. 
pruloncon. quod circum caput tripudient 
lanceae infixum. Saltatio quam fan&a Ma- 
ria vocatam, olim didicerunt ab Hifpanis, 
cunquen. Choreae ad excutiendum frumen- 
tum , nuinprun. 

562. Buccina arundinea vel oflea ex tibia 
hoftis ab ipfis trucidati, tutuca. Cornu 
fymphoniacum , culcul. Tibia, fiftula, /1- 
villca , pivillca , pincullhue , pitucahue. Tym- 
panum, cultun, cultunca. Tympanum Ma- 
chiis proprium, t&nAnca. Aliud minufcu- 
lum , ralli cultun. Sonorus ex aere globu- 
lus, fiftrum, colocolo. 

563. Ludere, ludus, lufus, lufio, aucc^ 

tun. 



•Sfc $ Jfr 513 

/##. Ludus pilae, fphaeromachia ; pila lu- 
dere , pillmaXun. Pila , pillma. Pilam pal 
ma, pala, reticulo excipere, Dftere, interci- 
pere , percutere , jacere , mittere , reddere , 
retorquere, repellere, pillmapraln, pillma* 
pramn. Excipere, flftere, intercipere pi- 
lam, malcotun. Currere/ curfu contende- 
re, certare, lefn, wotulefn. Praecurrere, 
penchulefn. 801. Incipere, llitun, huemaln. 
Harpafto ludere , palin. 797. palitun. Glo- 
bus , pali. Harpaftum , uno , u&rio. In har- 
pafti ludo errare , aberrare , non adeffe , ca- 
nin. Harpaftum confuetis caeremoniis ex- 
piare, fangnine agni perungere, & tabaci 
fumo fuffire , pimurcun. Ludere gTanis mai- 
cii varii coloris , pijiman. Phafeolis aut fa- 
bis ludere, melicann, UiHcann 768. Ludus 
divine divina , daa d$a miUa. 719. Errare, 
aberrare, cunen. Sponfionem facere, fpon- 
fione aliquem laceffere, cum aliquo certa- 
re: unius aurei fponfionem facio nt Petrus 
vicerit , tantundem fpondeo fi vicerit , cuden. 
Sponfio, ran. Deponere argentum, veftem, 
aut aliam rem apud aliquem: periculum 
adire, dare fe in difcrimen, periculo fe of- 
ferre, fe committere, rann. Ludo vince- 
re; praemium affequi, confequi, ferre, lu- 
crari, hueun. 743. Ludo vinci: eft profe- 
fto ubi damnum praeftet facere, quam lu- 
crum, kueuQen. Amitto: nihil mihi reli- 

Ii 5 quum 



5'4 «S& $ «#• 

quum fecit fortuna, everfae funt meae res 
omnes ac deperditae; naufragium feci rei 
familiaris : a&um eft de rebus meis , res 
mea familiaris periit , interiit , omnia mihi 
fortuna eripuit , abftulit , ademit , namn. A- 
miffa in ludo recuperare, recipere: neuter 
alteri v. neuter neutri debet, paria fecimus, 
coretun. Auftio , au&ionem facere , bono- 
rum auftionem conftituere ; au&ionor, bona 
haftae fubjelta feftari, rxofucuUin, notucuUinn. 
Ludere par impar, huellhuellcan. Chartae 
piltae, luforiae chartulae, cudehue chillca. 
In ludo praedae & pugnae focii, incahuen. 
Horum contrarii in ludo hoftes, cainehmn. 
Latrunculorum ludus , vuta Apo xd cuden. 
Fritillus , alveus , lafquen , lelvun , lof Pe- 
dites , epu namun , pu cona. Equi , fu cahue- 
Uu. Curfores, necixlche. Elephantes, #u- 
ta talca. Regina, Toqui. Rex, mu vuta 
Apo. Albus, UU. Niger, curil. Regem 
de loco mutare , transferre in aliam fedem, 
llucai, cuniun %ei. Regem capere praefidio 
deftitutum, & interclufum undique, tavai- 
con, cuxtiival Ludus pyramidum feu ba- 
cillorum, mamllcan. 

564. Exempla. Ctmei ta mi ii/, bona 
cantio, placet tua cantiuncula, bene canta- 
fti, optime. 

Cixmei ta mi pel , optima vox , clara , fo- 

nora, 



«S&, ® Jfr 515 

nora, refonans, fplendida, acuta, fuavis, 
lenis , valida , contenta , grandis , gravis , fle- 
xibilis, ad inflexionem facilis. 

Cume cultuncatueneu , tympani fonitu me 
recreavit, laetitia ac gaudio afFecit, v. me 
obtudit. 

Petu duQulgequei campana , campana ad- 
huc fonat, auditur. 

Eimi mi chillcatuaum v. chillcatual mo , 
ca que che pipi$equei, te incumbente libris, 
alii garrulitati vacant. 

Mi neculn iodi ta mi peni m neculn mo , 
tu tuum fratrem curfu fuperas, vincis. 

Xlotu cudeimu ta mi pexii eimu, fratrem 
tuum lufu laceflivifti, ad ludendum provo- 
cafti. 

Ta mi unabuel mo Mijfa mo , cudeknoque- 
iuimi, potius ludo quam Sacro interfuifti. 

gelai ta mi tepelcahue? eimi, an non ha- 
bes, quod agas animi caufa; cujus afpe&u 
pafcaris, recreeris: quod tibi pro deliciis 
fit , quo pro deliciis utaris , oblefteris , de- 
le&eris? tu mihi pro ridiculo ac dele&a- 
mento es. 

LLamecan mo quimlai pu mall&en ro' kdau, 
cantantis pariter, pariter fua penfa trahen- 
tis, fallitur ancillae, decipiturque labor. 

Rupalpi antu, tempus loquendo fefellit. 

Raniu, fponfionem faciamus. 

Culatu cudei, vill nambi ni cuYLin, tertio 

lufu 



5*6 <$&&«£• 

lufu nihil illi deinceps reliquum fuit. 

Culatu mo v. culatun mo v. culatuQele Au- 
eunQei, ex tertia lufione dependet vi&oria. 

Vachitu mo hueulaiaimi, hac vice non vin- 
ces. 

Vachitu mo cunivalcaumecuumeimi , ex eo 
tempore inclinata eft res tua; omnia tua ad 
interitum vergunt , ad prsecipitium incli- 
nant, in pejus ruunt , quotidie deteriora 
fluunt. 

Deuma meli%en , palinQen , habeo quatuor, 
ergo palmam fero, fum igitur viftor. 

Aldu huei ta ni uyautuaeum , mirum fi tu 
mihi te comparas , mihi minime compa- 
randus. 

ZMauleJiqn, pari currunt velocitate. 

Hueubin quine cahueUu palin mo , 'equum 
Harpafto retuli, fum lucratus. 

565. Mechanica. 
Medicus, Chirurgus, Artifex, opifex, fa- 
ber, opilio, caman. Officina, camanhue. 
Ars , artificium , artefaftum , camangen. 
Magifter , huenu. Mercator , negotiator , 
Qtllacavoe. 420. Qui veftibus emendis & 
vendendis vitam traducit, ulmacunvoe 466. 
Pifcator, chaUuaentuve. 392. 428. Arator, 
quetave. 397. 406. Auriga, ve&or, quecha- 
ve. 366. 372. 552. Opilio , Upilio , ovi/a ca- 
man. 362. Tonfor, paiuntuve. 458. quedrn- 

cave. 



cave. 363. Ephippiorum faber, fellarum 
artifex , JiXiave. 367. Figulus , huiddve. 425. 
520. Faber lignarius, rupxxve. 397. 567. 
Faber ferrarius, rixtan caman, rutave panil- 
hue. 420. Aurifex , rxxtave mHla , rtave lien. 
420. Sartor, nudixfcaman, 466. 469. Aves 
aviculasque prohibens , perterrefaciens , *g#- 
hun caman. 379. 407. 

566. Cocus, coquus, coquinaria mini- 
ftra: vix coquum invenias, quin Qt milvi- 
nis aut aquihnis unguibus , incanve. 474. 
477. Lanifica, quae filum net, vuilve. 472. 
363. Sarcitnx, farcinatrix, nidufcave. 473. 
Textrix, gixrecave. 473. Infe&or, avixlca- 
ve. 417. Qui caeruleo colore inficit, cal- 
vulve. Qui rubro, quelixve , &c. at niger 
color nullo colore deletur» Lotrix, lava- 
trix, cixchacavoe. 428. 432. 520. 

567. Contendere arcum/ tignis & tra- 
bibus domum rudem informare, ligna om- 
nia le&i, menfae, fellae inter fe committere, 
fuo loco ponere, eln , chicixmn. Supradi- 
fta diflblvere, laxare, chilvuln. Laxari, 
diHolvi, chllvun, chilvun. Facio, efficio, 
muln , vemn Laboro : magnopere labora- 
vi, ut perficerem, kdaun, kdaucan. Labor, 
opera, opus, kixdau, kdaxx. Ahud cum alio 
adaequare , mixrln , milrknon , c&nchan , /d- 
tixmn, tixrmn, trmn. Par, compar, aequa- 

lis, 



5'8 «$& & & 

lis, mur, thr. 843. Compono: unam rem 
alteri v. ad alteram aptare, aliquid ornare, 
apparare, conftruere, concinnare, pepiln, 
tixrmn. Levigo, polio, ilcoin. Tendo,ex- 
tendo, protendo, diffundo, lapmn. Bene 
rem facere , praeftare quod debet , officio fa- 
tisfacere, pixlln 817. Refrico, attero, pid- 
ciin Aliud aliud, (icut annuli catenae, mor- 
dere, apprehendere , ixnatun. Transver- 
fum, transverfarium , caquel, caql Trans- 
verfim ftare, ponere, collocare, caqueln. 
Includo: intromitto, ixta/cun. Inaequale, 
iniquum, impar, imperfedum, u\o. Ita 
effe, \xion. Inchoatum abrumpere; non 
perficere: non definam, donec perficiam; 
nili perfefta re Deo favente, non defiftam, 
ixtoknon. Res perfe&a, cui nihil abeft, ad 
ungnem fa&a, omnibus numeris affoluta, 
opun. Omnino, prorfus aequare, implere, 
perficere. Item, promiflis ftare, promilfa fer- 
vare, implere, exequi, exhibere, tueri, prae- 
ftare, fidem fuam liberare,- votum reddere, 
perfolvere , promillis non deeffe , fatisfacere, 
opuln. Scalpro fabri lignarii , terebnL, ferro 
fodere, perfodere, terebrare, perterebrare, 
catan. Stylo praeacuto pungere, perfodere, 
pincixn. 807. Perforo , perfodio , dollmn f 
huepixmn. Terebro, perterebro, rincun. 
Scindere , findere ligna , rian , huiran. 
Scindo, feco, caedo, abfcindo, refeco, am- 

puto, 



puto , defeco , exleco , decido , intercido , 
in frufta concidere, refecare, catan 695. 
Conjungo, conglutino, copulo, pnarchn.810. 
Haereo, adhaereo, inhaBreo, pnadn, Prae- 
lo aliquid fubmittere, fupponere, premere, 
excudere, urgere, tapedcun. Limo, elimo, 
fcripta caftigare , perpolire , perficere , ad li- 
mam revocare, urfino more fingere, cuQ&r- 
dxn- Aliquid frango, confringo, infringo, 
efifringo, elido, tavon, mutovn, hueton. Con- 
tero , contundo , comminuo , tanan. Pro- 
jicio , conjicio , affigo , tanatcun. Peritiam, 
in agendo acquirere, adln. Notam appo- 
nere, cenforiam notam inurere, vitium, de- 
feftum, mendum objicere, unum illi obji- 
citur , quod # . . videte quam rem mihi vitio 
vertant, quo nomine illis difpliceam, male- 
que apud eos audiam , adelcan , adlcan. Pa- 
la terram attollere, in altum tollere, levare, 
fublevare, damun. Terra locum munire, 
folum pavire, complanare, tundere, Qichinn. 
Reftes contorquere, maun. Reftis, mau. 
Ligna, lapidem excidere, formare, infor- 
mare , excudere / cafn , rpun , qmpun. Ta- 
bula , palus , lignum formatum, caf. Palum 
intercidere, in frufta concidere, fecare, am- 
pun. Lapides excidere , rutin. Ferrum 
incendere , adurere , cubillcan. Malleo per- 
cutere, tundere, rtan. Frangi, comminui, 
chincdn, chinclln. Abfolvo, perficio, con- 

ficio, 



52o «S& $ <& 

ficio , finio : rem perfeci , confeci , abfolvi , 
ad exitum perduxi, ultimam jam manum & 
quafi. faftigium operi impofui, impofui co- 
ronidem , deuman. Secum portare , yelmn. 
In opere, labore focius, adjutor, coadjutor, 
cuVLa. 

568. Securis, cachaL Haftile, ciimpaL 
Securis foramen , oculus , $e cachaL Afcia, 
dolabra, maichtihue. 772. Scalprum fabri 
lignarii , catdhue. Stylus praeacutus , pincii- 
hue. Lignum acutum, quo terram perfo- 
rant, paL Duae perticae ligatae inftar for- 
cipis, quibus trabes attollunt, fuftinent, 
ichu. Gluten, vifcus, cilniaL Carruca, 
currus , plauftrum , chincilhue. Rota , or- 
bita, chincL 

569 Exempla. Chem caman $eimi? quam 
artem calles, profitens, in qua arte te ex- 
erces ? 

Ta caman niei ni mo§eam , artem quaevis 
alit terra : merx valet .• ars praeftat ; fi merx 
perit, ars mihi reftat. 

Kdau nien f habeo quod agam, nunquam 
mihi vacat a labore , negotiis ; nihil unquam 
habeo vacui temporis, nihil mihi otii un- 
quam datur, nulla quies: labore, negotiis 
ita diftrahor ac detineor, ut refpirare vix 
poflim: vix otium aut vacuum tempus ad 
fcalpendas aures mihi fupereft; obruor ne- 

go- 



gotiorum flu&ibus; nunquam mihi per oc- 
cupationes fpiritum libere ducere licet, 

Elueli ta xii ial , ni tacual , kdaucloaiu 
quine tipantu, fl mihi das viAum & vefti- 
tum , in annum integrum tibi operam meam 
addico. 

Chem kdau %eimi? cui rei nunc vacas, in 
quod negotium incumbis , quid traltas , cu- 
ras, meditaris, agis? 

Chem kdau nachmaimi v. nacmaimi, quod- 
nam opus proxime abfolvis. 

Entun ta ni kdau, penfnm meum pere- 
gi, abfolvi, confeci. 

Mari anth entuan , poft deciduum penfum 
meum abfolvero, v. petam, fufcipiam, ad- 
mittam, fpondebo decem dierum penfum, 

Rxxpan v. rupal kdau, pera&i labores v. 
labore pera&o, NB, Indi Chilenfes ha- 
bent, portantque fecum funicnlum in quo 
annotant dies laboris pera&i; nam fingulis 
diebus laboriofls feu quibus operantur, poft 
folis occafum inne&unt fuo funiculo , qui 
idcirco pron, nodus vocatur, nodum. 813. 

Cachal moi vachi mamll , huic ligno fcin- 
dendo, fecuri opus eft. 

Maichuhuetuquebm vachi tihue , afcia 
hanc laurum formo. 

Chem mo v. chem e$u rputubimi vachi 
mamll? cachal mo v. e$u: maichilhue mo v> 

Kk egu? 



522, ^ $ ^S» 

£g#? quo inftrumento formafti lignum hoc? 
fecuri, afcia. 

Catahuebin ta ni pani/hue , meum ferrum 
in fcalprum converti, transformavi. 

Cataquilmi vachi cb\i, 390. noli fcalpro f 
terebrct laedere myrtum iftam. 

Cbiulbimn ta mn rpun , profequimini li- 
gna haec componere v. in his lignis refte 
formandis. 

CupaleXeimi vau meu ta mi mlepraiam v* 
ta mi mlepraal mo , num te conduxi , ut hic 
delideres? ad quid venifti , an ut manum 
fub axilla , fub vefte aut in finu haberes ; ut 
ftes otiofus? 

Pepi cupalaiam , non poflunt venire , ad- 
efle illis non licet. 

m" cupaiam nillipiiQevali , v> niUipun moi 
ta m" cupaial, non venit nifl rogatus : fem- 
per eft rogandus. 

Pepi amoam , ire licet. 

Chem mo ml$equci tva ? ex qua materia 
hoc conficitur ? 

Chem mo tipai, chucki ni tipamom, unde 
eft ortum. 

Mamll mo mlquebin, feci ex ligno. 

Cura mo mlqueel , faftum ex lapide. 

Paxiilhue Qei tva, hoc eft ex ferro con- 
feftum. 

Cumpanilhue vemyei tva, hoc cupro non 
eft abflmile. 

Mlei 



<ifc ® dfr 523 

Mlei rau ta m" huiduam v. dgoll m" mlam 
v. mlabium v. ta ni mld§ollam , habeo lutum 
ad ollas efformandas. 

Tva llechi maupeal, en unde reftes con- 
torqueam. 

Aldu llei ta ni cafal , non deeft, eft abun- 
de, unde fcindantur tabulae. 

Tva ticaabuel llechi , hinc conficientur 
lateres. 

Tva dxchacan, en lota, lauta omnia. 

Maupen, reftibus contorquendis occupor. 

LLitulnoelchi d§u deumavalai ', nunquam 
cceptum , nunquam finitum : quod caret 
principio, fine quoque careat neceffe eft: 
echinus parturiens malo fuo cun&atur. 

Ralli deumaimi cafcamati §enolu v. cafca- 
man no eimi, catinum perfecifti, quamvis non 
fis artifex. 

Deulai, deuma§elai, huechuntuQelai ; an- 
caknoqei, eft opus imperfe&um, deeft di- 
midia pars. 

tu vemabiel mo v. x\i vemabium quine an- 
tiinmaiai, antequam id faciat, ne&et diei 
moras. 

Vamaimi, vemaimi, fic facies. 

Marichi vei pile , vemlaiabin , licet jubeat 
fexcenties, non faciam. 

Lemlaiabimi vachi mamll , esne huic ligno 
attollendo, fuftinendo? 

Lemlaian em, non fum. 

Kk 2 §elai 



524 <fe» ® ett» 

Qelai, pepilan, non, non poflum, absque 
piaculo prseftare nequirem. 

Ovifa caman huenevoe llechi , Opilio eft 
perfaepe non paftor, fed fur & lupus. 

Huera mlqueel, male, peflime factum: 
perperam inftituifti hoc; aliam rationem in- 
eas oportet. 

Cume pepilimi mai, eleganter fa&um; fa- 
ne multum do&us es; calles artem tuam, 
plurimum in ea profecifti. 

Chme pepilelchi d$u hchavalai, res elegan- 
ti opere atque affabre fa&a cito venit; de 
emptore non dubitet. 

Opun pirina , frenum cui nihil deeft,abeft. 

570. Artes liberales. 
Medicus, ampin caman. 534. Notarius, 
Chillcan caman ; Chillcaknovoe. Poeta fciens 
carmina condere, facere, fundere, verfus 
fcribere , confcribere ; carminibus aliquid 
pangere, celebrare, componere, perfequi, 
exprimere, facere cantinculas , $en pin. 
AuAor, inventor, rei machinator & archi- 
teftus fum, vutaln: vutalbin Divinus, va- 
tes, Hariolus, Aufpex, augur, auftor, prin- 
cipium, inventor rei novae, llihua Idio- 
ma , patrius fermo , vernacula lingua , du$u. 
Lingua Hifpana v. Hifpanica, Huinca du$u. 
Lingua Chilena v. Chilenfls, ChiliduQii. 
Aliarum nationum, Muru Huinca du$u. 

57i. 



<fe» ® ett» 525 

571. Cantio, verfus, carmen, cantiuncu- 
la , cantinela , 11L 650. Cano , canto , mo- 
dulor, li/w, ixlcan, ixlcatxin, pramn*, pramhln, 
pramulcan. Laudo, collaudo: aliquem a 
genere , a virtutis ftudio , a litteris commen- 
dare: omnes illum maxime commendant, 
laudibus ornant, afficiunt, cumulant, efFe- 
runt , extollunt , in caelum ferunt : maximam 
illi laudem omnes tribuunt, impertiuntur , 
deferunt : celebratur ab omnibus ; fummas 
in illum laudes congerunt; eft de illius lau- 
dibus fama confentiens , ixlmeyen , c\xme itU 
meyen. Obtre&or : detrahere abfentibus ; 
alicui v. de ejus fama detrahere : multi de te 
rumores vagantur, diffipantur; male apud 
plures audis, eft in circulis de te obtre&a- 
torum fermo liberior/ in multorum fermo- 
nem , vituperationemque venifti , incidifti ; 
multi te in invidiam vocant, huera ixlmeyen. 
Liber, codex, charta, papyrus, epiftola, lit- 
terae. item ferrum, quo nota pecudi inuri- 
tur / vel ftigma fugitivo infcribitur , aut 
fervus notis threiciis infignitur, Chillca. 
Atramentum, calamus, &c. chtllcahue. Li- 
ber precum, Breviarium, Rofarium, amo- 
tnarihue , amomariqueum Scribo , confcri- 
bo, exaro; notis literarum fcribere, notis 
in fcribendo uti, chillcan, chillcaln. Lego, 
ftudeo: litteris operam dare, navare/ ftu- 
dio vacare, libris incumbere, chillcatun. 

Kk 3 Ta- 



526 «$& $ ^ 

Tabellarius, nuncius, curfor, acutulchillca- 
voe. Atramentum charta bibit; atramento 
papyrus permadefcit , charta aut papyrus 
bibula, rumetipan. Delineo; lineas duce- 
re : pingo , depingo , velim mihi imagi- 
nem eximio artificio, egregio opere depin- 
gas , politiflime exprimas , optimis colori- 
bus illuftres, fingulari arte perpolias, perfi- 
cias , huirin. Significare , piquen. Peritus, 
expertus , armorum & equitandi peritifli- 
mus , certo i*flu deftinata figere folitus , 
quimlu. Elegantiflime loquitur, emendate, 
venufte; fplendidam quandam & minime 
veteratoriam dicendi rationem habet ; elucet 
in eo nativa & incorrupta fermonis puri- 
tas & integritas , ritodu%un. Fingere,com- 
minifci : ex fe araneus texit telam , ipfe men- 
dacium aftruit, e cerebro fingit, llihuan y 
liihuatun. Carmina facere, fundere, pange- 
re , condere , fcribere , cantiunculas compo- 
nere, entuuln, entuhlun. 

572. Doceo , edoceo , erudio , inftruo , 
inftituo : praecepta dare , documenta trade- 
re : Chriftianae fidei rudimenta tradere , fi- 
dei myfteria rudibus exponere, pro eorum 
captu explicare, pueros liberaliter educare, 
urbanis moribus inftruere, erudire, ad hu- 
manitatem informare, gnen, gneln. Decla- 
ro , explico , expono , explano , aperio , ex- 

primo, 



•Sfc ® <& 527 

primo , ediffero , interpretor : loco obfcuro 
ac difficili lucem afferre , adhibere ; fenten- 
tiarum flofculos ex optimis auftoribus car- 
pere, colligere, decerpere, ex divite fcien- 
tiarum & eruditionis penu fubfidium juven- 
tuti depromere, parare, comparare, entuln, 
entuduq>un. Oftendo, demonftro, feqjeln, 
Difco edifco: quidquid fcientiae, cognitio- 
nis, do&rinae, intelligentiae confecutus fum/ 
a te didici, percepi, fufcepi, fumpfi, arri- 
pui, ex te haufi; tibi acceptum refero: tu 
mihi ad rerum fcientiam & cognitionem 
praeluxifti , viam aperuifti , oftendifti , facem 
praetulifti : te duce ac magiltro ad multa- 
rum rerum cognitionem perveni/ ad rerum 
fcientiam eruditus , inftruftus , informatus , 
expolitus fum, gneitun. 

573, Exempla. Cixme dqu ica cume gnei~ 
tubilu , hueraque d§u gneituqMibilmi em, ut 
melior fias, non autem dedifcenda addifcito. 

Quimmequen DIOS ni d§u , eo ad ludum 
litterarium , ut fidei rudimenta addifcens bo- 
nis infuper moribus excolar. 

Acun ta m' quimam v. quimalu, venio 
exploraturus , examinaturus ; ut fciam, re- 
fciam, audiam, videam, 

Quimlai r\xme , nihil fcit omnino , eft pror- 
fus lgnarus, infcius, imperitus. 

QuimlcaQepaqnen , venio docendus. 

K k 4 Quim- 



528 •$&&<#• 

QuimlcaQemeqxxen , eo ut docear, 

-*4am /0 n* qulml§eam v. quimlgealu, ve- 
nio ut erudiar , inftruar. 

QuimleXen amomarin mandamientos piet 
v. pigelu, doce me orationem, quam De- 
calogum vocant. 

Quimlnuan 9 docere nebulones, nequam, 
vafros, nequitiam, &c. 

nuaquimln, docere nequiter, &c. 

Amo%e huera hueni, uia ula coni%eimi r 
quimlcamoabuin , apage te puer inquies, 
vix heri natus hodie nos doceas. 

Inche n* quimXal eimi, tu es docendus a 
me, tu meus in arte novitius; in re autem 
litteraria difcipulus ac Tyro efle poflis. 

Aldixn quine nemel mo , quam multa quam 
paucis ! 

Pe$elbi$e, oftende fis; fine, videam. 

Iod aiubun ta n* umautuabuel , ta n* chill- 

catuabuel mo , magis dormire juvat, quam 

legere .• fomnus me a libris ad le&um invitat* 

Vill antu renmai ta n* chillcatun , toto 

die perfeverat in Mufaeo. 

Chillcatuli v. deuma chillcatuli uma\xtumen r 
poft ftudium eo cubitum. 

Urcutun chillcatun mo , totus in eo fum, 
ut animum doftrina excolam, ad litterarum 
ftudia me totum refero , omne meum tem- 
pus in litteris confumitur : librum de ma- 
nibus nunquam depono, die no&eque in 

' mani- 



•$&$<#• 529 

manibus habeo ; hoc mihi negotium eft r 
hoc otium, hoc labor, hoc quies. 

Inei chillcatulai rume , inche tnai chillcatu- 
guen, praeter me nemo alius litteris vacat, 
iiudiis incumbit, navat operam. 

Aldxm tepelquei quine cdme chillca, litte- 
rarum ftudium eft quoddam quali animi 
pabulum, bonarum artium ftudiis animus 
fuaviflime pafcitur, recreatur, ineft animis 
noftris magnus quidam fciendi innatus amor. 

Aiulan ta mi chillcatuhueael v. aiixhuelan 
ta mi chillcatual , nolo ut ftudiorum fpa- 
tium v. curriculum diutius percurras. 

Munape ta mi chillcatun, velim tibi in 
ftudiis parcas; modum tibi in litteris addi- 
fcendis adhibeas, ftatuas, praefcribas, velim 
tibi fit ftudiorum modus; ne nimium diu 
in litterarum ftudiis incumbas : adige equum 
ad metam. 

Eimi mi chillcatuum v. chillcatuel mo , ca- 
que che pipi$equei, quando tu ftudes, alii 
confabulantur , garriunt, fermones mifcent, 
fermonem per otium cum aliis habent, col- 
loquuntur, ftrepitum ac tumultum excitant. 

Cupa chillcatutuan em! ad ftudia redire, 
me referre vehementer cupio / priftina ftu- 
dia revocare , intermifla repetere juvat : 
fcholas iterum frequentare, ad fcholam ven- 
titare, frequens venire, mihi in animo eft. 

m" chillcaum v. chillcaam v. chillcaal mo 

Kk 5 mlmlai 



53o <«& $ &? 

mlmlai ta m" £»ti , inter fcribendum mihi ma- 
nus contremit. 

Acui acutulchillcavoe , curfor, nuncius, 
tabellarius venit. 

Chillcavalpaeneu , litteras ad me mifit fale 
& facetiis conditas, falibus afperfas; urba- 
nitate ac jocis fuaviffimas, feftivas & fuavi- 
tatis plenas litteras ad me dedit. 

Huerquen m" vla a/dixn matuluquen vachi 
chillca mo , quod nuncius nimium properet; 
ne nuncium urgentem detineam diutius, 
haec ad te properans fcribo : raptim , in ma- 
gnis temporis anguftiis, hoc ad te littera- 
rum exaro. 

Tva chillcaquibilmi ', non eft id epiftolae 
committendum , cave id epiftolae committas. 

Aldhn tyiyueneu ta mi chillca , magna ex 
tuis litteris voluptate affe&us fum; jucun- 
diffimae mihi fuerunt tuae litterae, magnae 
mihi voluptati fuerunt, magno ex tuis lit- 
teris gaudio perfufus fum, magnopere tuis 
litteris laetatus fui, magna me laetitiatuae lit- 
terae affecerunt, magna me voluptate per- 
fuderunt. 

Chaichei uqeUen mi chillca , jam diu a te 
litteras expefto: in fumma fum expe&atio- 
ne litterarum tuarum; jam diu litteras tuas 
requiro / abs te tam diu nihil litterum ? tam 
longum, tam diuturnum tuarum litterarum 
filentium ferre non poflum: in maximo fum 

tua- 



tuarum litterarum defiderio. 

Chillcavalpaeneu ta n* chao, mihi a pa- 
rente litterae redditae , allatae funt : a paren- 
te litteras habeo, accepi. recepi. 

Mi chillca Qelabui tipantu, antu no rume y 
in tuis litteris dies non erat adfcriptus; quo 
die epiftolam fcripferis non addidifti, non 
fubfcripflfti epiftolae diem. 

Chem piquei? quid ait, quid fignificat? 

Maldulelen vachi chillca , lege , perlege 
mihi hanc epiftolam : quae acerba funt ad 
experiendum , funt ad legendum jucun- 
da, 

Chil/catuvali vachi huirin , chillcatuvalchi 
huirin tva , quam fcita manus; chara&eres 
quam pulchri. 

Eimi iodbimi Pedro chillcatun mo , in lit- 
teris Petrus tibi cedat oportet, tibi primas 
concedat , tribuat , deferat ; priores partes 
tribuat necefle eft. 

Inei rume Pedro Pablo e$u quimChili du- 
ququelai, neuter nec Petrus nec Paulus cal- 
let linguam Indo-Chilenfem. 

RamtuQe mlele chei acutulchillcavoe , co- 
gnofce, exquire an tabellarius advenerit. 

lodcixmei cume quimquen , aldixn nien mo , 
fapere praeftat , quam multa poflidere ; ni- 
hil divitiae ad fapientiam. 

Aldi chillcatuimi ', huelu vii perxi iod chill- 
catuquei , tu litteris diligenter , ftudiofe , 

ftre- 



532 $& & Jfr 

ftrenue, naviter, accurate, impigre incum- 
bis ; at frater tuus diligentia , fedulitate , vi- 
gilantia , induftria , folertia multo majore. 
ni llitun , ni deun uftau DIOS ni vla , a 
Jove principium cum Jove finis erit, 

574. NB. Recolat nunc benevolus Leftor 
di&a N. 300. jamque hujus linguae aliquan- 
tulum peritus , facili negotio alia quam plu- 
rima vocabula proprio Marte acquiret prae- 
fertim fi bene memoriae inculcet, quae ha* 
bentur fequentibus numeris : 12. 84. 85. 
87. 86. 89. 91. 92 94, 191. 287. 

Singnla autem Vocabula, quae in hoc li- 
bro reperiuntur veluti thefaurum & toti- 
dem Antiquitatis monumenta contempleris 
velim: quam autem id jure merito; Nota 
Antiquitatem eSe duplicem : Antiquitas 
Temporis altera , altera loci antiquitas. 
Tempore funt antiqua , inter quae interce- 
dit longum temporis intervallum: funt lo- 
co antiqua , inter quae interjacet ingens 
maris ac terrae traftus : illud eft antiquum 
Tempore , quod multo tempore perdura- 
vit ; & loco eft antiquum quod ingentia ma- 
rium ac terrarum fpatia peragravit : antiqua 
tempore metimur longinquitate temporis ; 
& quidni loco antiqua longinquitate loci: 
quid autem hac ratione loci antiquitate eft 

in 



<$&$<*&» 533 

in toto terrarum orbe tam antiquum quam 
Lingua feu Idioma Regni Chilenfis in Ame- 
rica meridionali remotiflimi, parum abeft, 
quin inter Antipodes. 

Audi iter, quod mihi perficiendum fuit, 
ut haec tibi vocabula inde afferrem. Cum 
anno 1746 agerem MiflionariuBi Horftma- 
rienfem in Weftphalia, India quae mihi ob- 
venit; quamvis quamcunque multos annos 
petiiflem, fiiit Chili in America meridiona- 
li. Sum igitur profe&us Horftmaria Mo- 
nafterio Weftphaliae, Colonia Agrippina, 
Amftelodamo, ubi moratus dies novem. 
Ulyflipone, ubi adveni die 22 Augufti 1746. 
atque decem menfes moratus iter fum pro- 
fecutus decima quarta Maji 1747. Rio Ja- 
neiro in Brafilia ( utar nominibus ordinariis, 
ut ea in mappis geographicis inveniantur 
facilius) Huc appulimus 14. Julii die Divi 
Bonaventurae ; folvimus poftridie S. The- 
refiae 17. O&obris. Inde Rio de la Plata, 
Buenos Ayres , veni pridie S. Martini urbis 
Patroni, atque fecunda Februarii Fefto Pu- 
rificationis quatuor vota profeflus abii die 
nona ejusdem menfis, atque quadringinta 
& unius diei itinere Por las Pampas perve- 
ni Mendozam, ubi reli&is curribus, mulis 
fuperavimus Montes Andes altiflimos : la 
CordiUera ; quibus feliciter fuperatis , perve- 

ni 



534 «Sfc, $ d& 

ni una cum fociis Jacobopolim Regni Chi- 
lenfis Metropolim , quatuordecim dierum 
mora ac perdifficili itinere. Inde perrexi 
Pencopolim feu ad urbem Conceptionis,ubi 
eft Cathedralis ac proprius Epifcopus, uti 
Jacobopoli: tandem perveni ad gradum La- 
titudinis Auftralis trigefimum nonum, & 
peragratis ibidem viginti annorum & ali- 
quod menfium intervallo aliquoties mille leu- 
cis; anno 1768 in primis vefperis Divi Pe- 
tri Apoftolorum Principis perlatus fum Z*- 
mam Peruvice Metropolim, ubi adveni 13. 
Julii pridie S. Bonaventurae , difcefli die S. 
Patriarchae noftro Ignatio facra mox ubi fo- 
nuit hora noftis duodecima, dum medium 
filentium tenerent omnia , & nox . ♦ . pridie 
D. Auguftini 28. Augufti appulimus Pana- 
ma, inde poftridie S. Caroli Borromaei per- 
reximus Porto Belo vefti fluvio Chagres, 
in quo fluvio in loco, qui Barbacoa vocatur, 
naufragium pafli ; itinere viginti dierum 
moleftiflimo pervenimus Porto Belo Cartha- 
genavij in utroque unius menfis moram pafliis; 
Havanam, Cadix , Portus S. Marise, ubi in 
Conventu la ViUoria anno & quatuor circi- 
ter menfibus perfiftens, difcefli fefto S. Ro- 
faliae 4ta Septembris Ge?iud Porto Spazziam, 
ubi adveni ultima Septembris die D. Hie- 
ronymi 1770. 

Inde Majfa Carrara Pifam, Liburnum, 

Flo- 



^U & dfr 535 

Florentiam , Romam , Lauretum , Anconam, 
Riminium , Imolam , Bononiam , Venetias , 
Paduam , Veronam , Trientum , Oenipon- 
tem , Lanspergiam , Auguftam Vind. Dil- 
Hngam , Studgart , Manhemium , Mogun- 
tiam , Confiuentiam , Coloniam , Marcodu- 
rum , Monafterium Weftphali» , Geiftam , 
ubi haec fcribebam 15. Septembris 1772. 
qui modo fum Monafterii Weftphalia? apud 
Confanguineos Uedinck. 

DEUS fit femper nobiscum. 

Duc me , nec fine me per me Deus opti- 
me duci; Nam duce me pereo, Te Duce 
falvus ero. 

Si mihi Chriftus adeft, mihi fiet aranea 
murus, fi mihi Chriftus abeft mihi murus 
aranea fiet. 

Sic continua doftus experientia , oro ite- 
rum atque iterum , etiam atque etiam : Ma- 
ne nobiscum Domiwe & Mater Domini. 




536 «$& $ *& 

ERRATA TOMI I. 

Nro. 3. p. 5. 1. 21. fldfofe .• At quando u im- 
raediate fequitur u/ utrumque u coa- 
lefcit in u longum E. g. ^wii, manus, 
pronuntia cu : uti apud Hifpanos & 
Germanos fit in his vocibus/>2, ©cfynee, 
quae funt monofyllaba, quia ei coalef- 
cunt. 

N. 4. lege : Sinonyma 

N. 23. lin. 8. lege: Tvei. 

N, 45. lin. 7. /^: cahuellu, 

N. 48. lin. 4. /^*.- deuma. 

N. 53. lin. 2. lege : vel. 

N. 71. p. 34. lin. 13. lege: connoalu,connoam. 

N, 75, lin, 10, lege: iit N. 485. 

N. 83. p. 39, lin, 3 lege : matulcabiel mo. 

N. 117. p. 53. lin. 6. lege : mu ca. 

N. 198. p. 89. lin, 11. lege: raciduamn. 

N. 342. p 200. lin. 7 lege : langueo. 

N. 532. p, 439. lin 2. lege: mtmvaln. 



CHI- 



r 



Vergleiche: 



Pli- folgendcu chilenlhclion WBrtcr tdnd nlcht lilonfi IlAvuAtadt fcondern nach 

Frbri'8 und Molina entnommen. 



Chilenisch, 

Ab. De. 

Aben. Deficere. 

Alca. Robustus. Fortis. 

Alin. Ardere. 

Alta. Malus. Deformis. 

Cancan. Coquere. 

Can. KdXTric. 

Caru. Viridis. 

Damun. Terram pala in 

altum tollere. 
Dio. Ros. 
Dugun. Lingua. 
Diigol. Olla. 
Diingu. Res. Negotium. 
Duminj. Obscuritas. 
Ecull. Vestis. 
Ella. Vitiis affectus. 
Entin. Perire. 
Entu-. Dis-. 
Entutacun. Detegere. 
Gen (Kunni bei Falkner). 

Rex. 
Iluim. Natale solum. 

Patria. 
Huincul. Collis. 
Lefn. Currere. 
Llauvu. Umbra. 
Llau vutu. Umbraculum ex 

f rondibus constructum. 



Deutsch. 

Ab. De. 

Aben. Deficere. Schwz. 

('AXKfj) Fortitudo. 

Alan. Ardere. Ags. 
Alt. Malus. Deformis. 
Kaken. Coquere. Ndd. 
Kanne. KdXTnc. 
Grun. Viridis. 
Dammen. Terram pala 

in altum toilere. 
Dew (Diu). Ros. Eng. 
Tuggdn. Lingua. Goth. 
Digul. Olla. An. 
Ding. Res. Negotium. 
Dimma. Obscurus. An. 
Hokull. Vestis. An. 
111. Vitiis affectus. Eng. 
Enten. Perire. Ahd. 
Ent-. Dis-. 
Entdachen. Detegere. 
Konig. Rex. 

Heim (Home. Eng.). Na- 
tale soium. 

Hiigel. Collis. 

Laufen. Currere. 

Laube. Casa frondea. 
Umbraculum ex fron- 
dibus constructum. 



I.IPSIAB t TVPIS B. O. TEUBNERI. 



\ 1 1 ^ij 



t t 



CIIILIDUGU 

SIVE 

TRACTATUS 

LINGUAE CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI HAVESTADT. 



EDITIONEM NOVAM IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr. julius platzmann, 

volumen II. 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI 

MDCCCLXXXIII 




S XkWllfJlS unus VtllS Mr 
S- SemptrVirso JVTARIA O.p.u. 
S.3oseJt^Jrilit JESUO.i.n, ., 



/ / 



CHILIDUGU 

SIVE 

TRACTATUS 

LINGUAE CHILENSIS 

OPERA 

BERNARDI HAVESTADT. 



EDITIONEM NOVAM IMMUTATAM 

CURAVIT 

Dr. julius platzmann. 

volumen II. 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI 
MDCCCLXXXIII 



UPSIAE : TYPIS B. C. TEUBNERI. 



CHILIDUGU 

PARS TERTIA 

CATECHISMUS 

IN 

PROSA & VERSU. 

TOMUS II. 




Monaikrii Weftphalie Typis Afchendorfianis. 
■7 77- 



NB. 

Si forte Benevolus Le&or, ea quae hic 
habentur , alibi vel in Mfs. , vel in libris 
imprellis invenerit ; fciat me non fua il- 
lius. fed illum mea fumpfilfe. V, N. 299. 
& P, 5. fub finem. 



<& ® t» 539 

CAPUT I. 
PRECES. REZAN. 

Per Jignum Crucis. 

575. Santa Cruz ta ni gnel meu, inchin 
ta in pu caine meu, montulmoin inchin ta 
in fenor DIOS, Chao, Votm cai, Efpiritu 
fanto cai ta m u&i meu. Amen. 

Pater nojler. 

576. Inchin ta in chao huenu mo ta mle- 
lu iifchigepe ta mi u&i; eimi ta mi Reyno 
inchin mo cupape; chumgechi ta mi piel 
vemgequei Huenu mapu meu, vemgechi 
cai vemgepe ta Tue mapu meu: Chai elu- 
moin ta in vill antu cofque; perdonanma- 
moin ta in puhuerilcan, chumgechi inchin 
perdonaquebiin ta in pu huerileteu/ lelmo- 
quilin ta in huerilcanoam 5 huera meu mon- 
tulmoin. Amen. 

Ave Maria. 

577 dfchieimi MARIA, DIOS ni gra- 
cia meu opuleimi, fenor DIOS eimi egu 
ta mlei, pu domu meu iod cumeimi, ta mi 
pue meu geuyeluchi JESUS cad ciimei cai. 
A fanta MARIA DIOS ta ni Huque, inchin 
ta in huerilcavoe chegen ufchindugunma- 
moin ta DIOS veula, ape lalin cai. Amen. 

Ll 2 Credo. 



54o fHa & dfr 

Credo. 

578. Mupiltun ta DIOS, Chao meu vill 
pepilvoe, huenu vemvoe, Tue vemvoe cai. 
Ta in Apo fenor JESU Chrifto meu cai, 
Vei ta ni mtn votm; Efpiritu fanto meu 
chegeluyelu ; Virgen fanta MARIA meu 
geuyelu ; Poncio Pilato ta ni dugu meu cii- 
tantulgeuyelu , Cruz meu clavos tdculgeu- 
yelu, lauyelu, rgalgeuyelu cai; minu Tue 
meu nalluyelu , culan antii meu laluchi pu 
che meu mogetuuyelu, prauyelu Huenu 
meu; villpepilvoe DIOS Chao ta ni man 
meu aniilelu; vei meu ramtupaialu mogelu- 
chi che, laluchi che cai. Efpiritu fanto 
meu mupiltun; fanta Iglefia Catholica; pu 
fanto ta ni comunion; pu huerilcan ta ni 
entugequen/ mogetual ta ni anca; moll ta 
in mogeal cai. Amen. 

Decalogus. 

579. DIOS ni toquielchi dgu marii: Cu- 
la uneleluchi dugu quidu DIOS ta ni raqui- 
geam; reltte huelumai vill pu che ta ni cii- 
meleam. Une dugu pii : vill dgu meu iod 
ahiabimi ta DIOS Epu dugu pii: jurapra- 
laiaimi. Cula dugu pii : Domingo antu meu, 
Fiefta meu cai urcutuaimi ta mi ufchiabium 
ta Dios. Meli dugu pii: Raquiabimi ta mi 
Chao, ta mi Nuque cai. Quechu dugu 
pii: lagmchelaiaimi. Cayu dugu pii: nua- 

laiaimi. 



laiaimi. Relde dugu pii : huenelaiaimi. 
Pura dugu pii: coilla dgu pilelpralaiaimi. 
Ailla dugu pii: ca che m pinom ciilmeien- 
malaiabimi. Mari dugu pii: ca che ni cu- 
llin culmeienmalaiabimi. Vachi mari dugu 
epu dugu meu tauleign: vill dgu meu iod 
aiuabimi ta Dios , aiuabimi cai vill puche, 
chumgechi quidu aiiiuqueimi. 656. 603, 

Quinque Prcecepta Ecclejice. 

580. Ta in nuque fanta Iglefia ta ni to- 
quielchi dgu quechui. Une dugu pii: lli- 
tugen meu allciiaimi ta Mifla Domingo antu 
Fiefta meu cai; huechun pouai ta mi allcti- 
biel, Epu dugu pii : Tipantu meu quine- 
chi confeflaiaimi ; ape lalmi confeHatuaimi ; 
cupa comulgalmi cai. Cila dugu pii: qui- 
nechi tipantu meu comulgaiaimi, Meli du- 
gu pii : fanta Iglefia ta ni toquielchi ayunan 
antii ajrunaiaimi. Quechu dugu pii: Diez- 
mos, primitias cai eluculliaimi, 

Septem Sacramenta. 

581. Ta in Huque fanta IgleQa ta ni Sa- 
cramento reltlei Unelelu Bautifmo Epu- 
lelu Confirmacion. Ciilalelu Penitencia. 
Melilelu Comunion. Quechulelu Extrema 
uncion. Cayulelu Orden Sacerdotal. Re- 
ldelelu Matrimonio. 

AStus Contritionis. 

582. Ta in Apo fenor JESU Chrifto, 

Ll 3 mu- 



542 «*&$<#• 

mupin Dios, mupin Che cai, ta in Vem- 
voe, Montulvoe cai! villchi dgu meu iod 
aiueimi ta mi venten cumegen meu: vei ni 
vla Dios ema, Chao ema, Montulvoe ema, 
inche aldun cutanduamn vill ta ni piuque 
meu ta ni pu huerilcan ni vla.- huerilcahue- 
laian, huerilcahuelaian / perdonaen ta Dios, 
perdonaen fenor JESU Chrifto, eluaen ta 
mi gracia ta ni huerilcatunoam. Amen. 662. 

Salve Regma. 

583. lifchieimi Reyna cutanievoechi Nu- 
que; inchin ta in mogen, ta in cochugen, 
ta in \igelgen cai ufchitueimi. Inchin Eva 
ta ni pu pnen ta in giuntugeel mtmeimi; 
Eimi meu pratulihuein eyutun meu giiman- 
quechi vachi gumageluchi lof meu. Ta in 
iifchindugunmaeteu mai, mi cutanievoechi 
ge inche meu unolpage; pelelmoin cai JE- 
SUS bendito mi pue meu geuyelu, deuma 
rupale tva ta in numqueiauqueel. Burenie- 
voe ema, Cutanievoe ema, quimhuentu- 
noluchi uUcha ema , Dios ta ni fanta Huque 
Dios ta dugunmamoinca. Amen. 666. 

Interrogatiunculce. 

584. 1 gei cam ta Dios? mai Padre. Qui- 
ne Dios gei villpepilvoe , vill quimlu, vill 
mapu mo mlelu cai. 

2. Inei cam ta Dios? Huenu mapu, Tue 
mapu, vill caque dgu Vemvoe, Eltuquelu 
Toquiquelu cai; Dios pigei. 3. 



«Sfc ® dfr 543 

3. Antu, ciiyen, huagln, armco, talca, 
pillan Dios cam ve? mu P.e. vill vachi dgu 
Dios gelai, huelu Dios ni elel, Dios ni ve- 
mel ta ni ciimeleam vill pu Che. 

4. Mivui cam ta Dios? Quine Dios mtn. 

5. Mivui Perfona? ciila Perfona. Unele- 
lu Perfona Dios Chao pigei/ epulelu Dios 
votm ; c&lalelu Dios Efpiritu fanto pigelu: 
moll quine Perfona ca Perfona gei, huelu 
ca Dios no: Quine Dios mtn. 

6. Veichi ctila Perfona meu chuchi Per- 
fona Chegepauyei inchin ni vla? Epulelu 
Perfona Dios votm Virgen MARIA ni pue 
meu chegetui. 

7. Inei pigei veichi Dios votm deuma ta 
ni chegeuyeum? Senor JEfu Chrifto. 

8. Santa Maria chem ni vla cam Virgen 
pigei? San Jofeph ta ni pinom mo rume, 
peancagelai : Virgen fanta Maria Efpiritu 
fanto ni gracia mo conibui. 

9 Lai cam Senor JESU Chrifto quine 
cruz meu inchin ni vla? mai P.e. ta ni an- 
caem lai fenor JESU Chrifto; ta ni pM, ta 
ni Diosgen cai pepi lalai. 

10. Chem ni vla cam lai fenor JEfu Chri- 
fto ? inchin ta in perdonageam ta in pu 
huerilcan ; ta in pounoam cai ktal mapu meu, 

11. Mogetui cam ta fenor JEfu Chrifto? 
mai P.e. culan antii meu mogetui fenor Je- 
fu Chrifto; veimo pratui Huenu mapu meu, 

Ll 4 avle 



544 *i&> ® jfr 

m 

avle vachi mapu ramtupaialu vill pu che iii 
pu huerilcan. 

12. Lale ta c\ime que che ta m anca,cheu 
cam poualu ni pllu egn ? Dios ni mapu meu, 
abnoalu ta ni tuCtiin; ta ni tepen; ta ni cu- 
melen e$n cai. 

13 Lale huera que che ni anca; cheu 
cam poualu m pllu egn ; alhue ni ktal ma- 
pu meu, avnoalu ta ni ptegen, ta ni alim- 
$en, ta ni hueralen egn cai. 

14. Lai cam inchin ta in pllu? mu P.e. 
lalai inchin ta in pllh cahueUu ta ni pllii 
vemgelu; ta in laluchi anca cai afle vachi 
mapu, mogetualu. 

15. Ragi Mifla mo pramgele fanta Ho- 
ftia, Caliz cai; inei cam veimo mlei? fenor 
JESU Chrifto ta ni anca, ta ni mollbun, ta 
ni pllu , vill ta ni Chegen , Diosgen cai 
veimo mlei. 

16. Vill vachi dgu mupiltubimn cam? 
mai P.e. vill quimlu , vill pepilvoe , pepi coi- 
flatunolu cai Dios ta ni pin mo, 

17. Chumaechi quimimn ta pielgen tva 
ta Dios? vamgechi gnelin mo ta fanta Igle- 
Ga Catholica. 

18. Chem cam ta fanta Iglefla Catholica? 
vill pu Chriftianogeluchi Che ta ni tauclen, 
nielu ta ni unen Apo fenor JESU Chrifto; 
ta ni inan Apo Roma Cara meu mlequelu- 
chi fanto fumo Pontifice, 

19- 



•$&$<#• 545 

Niei cam fanta Iglefia Catholica ciime que 
ampin inchin ta in pllu ni ampigeam? mai 
P*e. Rel&e Sacramento. 

20. Inei elpabilu veichi Rel&e Sacramen- 
to? Senor JEfu Chrifto. 

21. Chumal? Dituam Dios ni gracia. 

22. Chumai chei quine Chriftiano che 
ta ni perdonageam ni pu huerilcan; ta ni 
pounoam cai ktal mapu meu? MilTan Pa- 
tiru meu confefTaialu vill ni pu huerilcan; 
huerilcahuelaian pialu Dios ni vla ni duam. 

23. Chumai chei genolu Patiru ta ni con- 
fefTaiam ? Re aiiibiel mo ta Dios ni Dios- 
gen ni vla; udebipe vill ta ni pu huerilcan. 
.659. 660. 661. 662. 663. 664. 

585. CAPUT II. 

Tres Sermones , quibus di&oe Interrogatiun- 

culce acclarantur. 

SERMO PRIMUS, 

Quo explicantur tres primae Quaeftiunculx. 

586. Mari mari pu Ulmen, pu Cona, 
vill pu mallden cai mari mari! Aldiin dgu 
nieabun ta mn nutamtubiel/ huelu munan 
antti gei mtn ta mn pepidugubiel ; vei ni vla 
muchai centuquelleeimn ; chumal chei cupan 
ta mn mapu meu. Re eimn ta mn cume- 
leam, ta mn mollmogeam, cume peuma- 
^eam cai. Dituam mai tva ta mn pibiel, 

Ll 5 nu- 



546 <«*, & e*g» 

nutamtuaeimn quine dgu doi cumelu chei, 
tepegelu chei quimlan ; quimaimn mai , inei 
mo, chuml, chumal, chumgechi cai elgei 
vachi mapu Huenu Tue mapu mai: Quim- 
bium vachi mu Vuta Apo vill tva vemvoe, 
Eltuquelu, Toquiquelu cai; ta mn raquia- 
bium, inaituabium cai vill ta ni piel tvei. 
Dituli tva inche eimn mo ; moll cdmelea- 
imn , cume peuma geaimn cai : Ta ni cultin, 
ta ni manumn mo cai veichi mu Vuta Apo 
ta ni ferviqueel, inaitulu cai ta ni piel, ca 
mogen mo moll maialuchi tepen meu. Ta 
ni iod quimgeam ta dugu, ramtuyecuiime- 
an. Cume allcutumn mai; cume mlemn, 
duguquilmn; inche dugupeli, inei rume 
duguquile. 

587. Inei chei eli vill vachi mapu? Dios 
entubi chem meu no. Chumtn tipantu ge- 
pei ta ni elgen cutu? Cayu huaranca, ailla 
pataca , relde mari , quine tipantu cai ( ufque 
ad hunc 1772 juxta Martyrologium Roman. 
25. Decembris) Chumtn antii mo eli? cayu 
antA mo elbi, muchai pepi vemuyeabui ru- 
me. Chemchi dgu vemi unelelu antii meu? 
Doi Huenuleluchi mapu, pu Angel, Tue 
mapu, co, pelon cai. Chumi epulelu antu 
meu? pu huagln ta ni mlequeum. Chem- 
chei vemi ciilalelu meu ? co huente Tue 
mapu mo mlebulu, ta ni piel mo ta Dios 

coni 



*$&,&<& 547 

coni pu rgan meu: veimo tipaign ta pu 
mahuida, pu lafquen, veimo cai ta Tue 
mapu lletui pu mamll , vill pu lahuen cai. 
Chumi chei melilelu, quechulelu, cayulelu 
meu? melilelu meu eli antii, ciiyen, cage- 
luchi pu huagln. Quechulelu mo pu Cha- 
Ilua, pu unm cai. Cayulelu meu pu cahu- 
ellu, pu huaca, pu vilu, caque vamgelu- 
chi animal Uavacha cai : Veimo ta pu Che 
Huentu mai, Domo che cai. 

588. Tva ta mn pibiel mo quimaimn, 
quinemel Huenu mapu , Tire mapu , vill 
caque dgu cai, chem rume gelabuign. El- 
tubilu vill tvei Dios pigei. Vachi mu Viita 
Apo moll gebui vill vemquelu, huelu inei 
mo rume quidu vemgenolu. Ado ramtu- 
moan, chumal cam eli Dios vill vachi mapu? 

589. Deuma quimilmn , chumtn mapu 
gei; veimo pian: Chumtn mapu gei mai? 
gei Huenu mapu; gei Tue mapu cai. Ve- 
ichi Huenu mapu epu geigu: Doi Huenu- 
leluchi mapu mai, pu huagln ni mlequeum 
cai. Doi Huenuleluchi mapu chuchi mapu 
tvei? iod vutagelu, iod pelongelu, iod te- 
mogelu, iod ctimelu cai vill pu mapu meu. 
Chumal cam Dios eli vachi mapu? moll 
peumagelu ica ni mleam. Inei cam geign 
vachi pu peumagelu ? pu Angel mai ; pu 

Santo 



548 <$& $ <& 

Santo cai. Chemchi dgu gei cam Angel? 
Efpiritu gei ta in pllu vemgelu, huelu anca 
nienolu. Vill pu Angel mlequeign cam 
Huenu mapu meu ? mu, Vill pu Angel 
Huenu mapu ta ni llitugen meu elgelu ta 
Dios mo , ciilalelu chag pichi veimo getuign 
pu PiUan, utuventugeign cai mu minche 
Tue mapu meu. Chem ni vla cam? ta ni 
huerilcan egn ni vla, Vill pu cimeque An- 
gel udauign cam? mu: udantugeign ciila 
Hierarquia meu ; moll quine Hierarquia 
cai cula orden meu. Chuchi pu Angel 
<$eign unelelu, doi raquivaluchi Hierarquia 
meu cai ? allcutumn ta ni pu Hierarquia 
egn, ta ni pu orden cai. Unelelu Hierar- 
quia pu Serafim, pu Cherubim, pu Thro- 
no cai. Epulelu Hierarquia pu Virtud, 
pu Poteftad, pu Dominacion cai. Inalelu 
Hierarquia pu Principad, pu Arcangel, pu 
Angel cai. Chumgechi pu Orden meu u- 
dantugeign pu fanto Huenu mapu mo mle- 
lu ? aldun meu. Tva ta ni uiii egn : pu 
Apoftol , pu Patriarca , pu Profeta , pu 
Martyr , pu Confeflbr , pu Gnelvoe , pu 
Quimhuentunolu : gehuei pu Santo , pu 
Santa cai, ta ni mu Vuta Apo egn JESU 
Chrifto gei; mu Vuta Toquiquelu cai Vir- 
gen fanta Maria. Inei chei Senor JESU 
Chrifto , inei cai Virgen fanta Maria ? 
590. Ta ni aldun dugunoam, ca coftau 

meu 



««& ® t& 549 

meu elcaniebin tafdugun vachi ramtun meu. 
gehuei mtn dituam ta mn ctimeleal raqui- 
bin , aiiibin , inaitubin vachi Dios vill Vem- 
voe , vill Eltuquelu , Toquiqueluchi mu Vu- 
ta Apo ta ni piel : Vachi Dios mai elbilu pu 
Angel Huenu mapu meu, inchin cai Tue 
Mapu meu ; chumgechi cullibi pu cume 
Angel ta ni inaitubiel mo ta ni piel ta Dios: 
utuventubi cai pu auca Angel Huenu mapu 
ciitu, minche Tue ktal mapu mo; vamge- 
chi cai pu Ciimeque Che inaitulu ta ni piel 
lloubi Huenu mapu meu: Huera que Che 
utuventuabi veichi ktal mapu mo cai. Du- 
amtumn veula, chumtn ciimelcai raquibin 
ta Dios! inche gnatu ca dgu ni vla cupa- 
lan vachi mapu meu venten lafqueir mo, 
venten pu Mahuida mo, venten kdau mo, 
venten cuniun mo cai , dituam mtn ni ra- 
quigeal vachi venten raquivaluchi DIOS ; 
eimn cai ta mn mogeam Huenu mapu meu : 
Veimo ta mn moll culligeal elgeimn, mo- 
gequeimn cai vachi Tue mapu meu. Ven- 
teni. 

591. SERMO SECUNDUS 

Super quartam , 5. 6. 7. 8. 9. 10 & 11. In- 

terrogationes. 

Vachi epulelu Coftau meu tafdugupan 

inalelu ramtun meu inei chei JESU Chrifto, 

inei cai fanta Maria. Vei piquelen ado, 

JESU Chrifto mupin Dios mupin chegei 

cai: 



550 «J& $ &? 

cai : Ta ni Diosgen ta in Vemvoe gei ; ta 
ni Chegen ta in montulvoe gei. Ta ni 
Diosgen re Chao niei, Huque no: Ta ni 
Chegen re Huque niei Virgen fanta Maria 
lle, huelu Chao no. Ta ni Diosgen pepi 
lalai; ta ni Chegen lai inchin ni vla Cruz 
meu. Vei pipei ado ta mn duam : JESU 
Chrifto Diosgelu, chumgechi pepi Chegei 
cai ? Chegelu chumgechi pepi Dios gei ? 
iom ramtumoaen chei: Jefu Chrifto ta ni 
Diosgen Chao niei ; chem ni vla cam nielai 
Huque cai ? ta ni chegen Huque nielu , 
chem ni vla cam nielai chao cai ? 

592. Ta mn cume quimam vill tva ta mn 
pibiel, duamtulaiaimn Huenu mapuchi dgu, 
Tue Mapuchi dgu vamgeign, Quimn mai: 
veichi mu Vuta Apo vill Vemvoe, vill To- 
quiquelu, vill dgu eltuqueluchi Dios, qui- 
ne gen gei vill dgu mo iod cumelu , iod 
temogelu , moll gebulu , moll gealu cai 
Tvei quine Dios gei, quine ta ni gen mo, 
huelu ciila ta ni pu Perfona mo. Unelelu 
Perfona Dios Chao pigelu; epulelu DIOS 
votm; culalelu Perfona Dios Efpiritu fanto 
pigequei. Moll quine Perfona ca Perfona 
gei , huelu ca Dios no : Quine Dios mtn. 

593. Unelelu Perfona Chao pigequei 
moll ta ni yallbiel mo ta ni requine votm! 

Huelu 






Huelu chumgechi yallbi ? ado pian ta mn 
peknounoam yallbi Dios ta ni votm pu che 
vemgelu. Moll geum ta Dios vill dgu meu 
iod ciimelu, iod temogelu, iod raquivalu, 
pepi nutamtuvallai vill ta ni ciimegen, qui- 
du quimui vill ta ni ciimegen ! Vachi qui- 
mun Dios ta ni votm gei , Mupin Dios , 
epulelu Perfona cai veichi ciila pu Perfona 
meu, Vachi Dios ni votm deuma ni che- 
getun meu JEfu Chrifto pigei. 

594. Chumgechi , chuml cai Chegetui , 
ciipa quimimn cam? allciitumn mai: JE- 
SU Chrifto ta ni Diosgen mollgelu vemi 
Virgen fanta Maria ta ni mollbiin meu ta ni 
anca: veichi anca vamgechi mlgelu, coni- 
gei Virgen fanta Maria meu, moll Virgen, 
quimhuentunolu mleum Huaranca , relfre 
pataca , relfte mari , epu tipantu mo. Qui 
efl annus prafens 1772. 

595. Deuma allcuimn inei chei Dios Chao 
gei, inei cai Dios votm JEfu Chrifto, ado 
piaeimn cai inei cam culalelu Perfona gei 
Efpiritu fanto pigelu! Piquelen mai: Qui- 
du quimuium Dios Chao, vachi quimun 
meu tipai quidu ta ni aiuun, ta ni quimge- 
elchi venten ciimegen ni vla: vachi aiuun 
Efpiritu fanto gei , mupin Dios culalelu Per- 
fona cai 

596» gei ape vamgeluchi dgu aldun re- 

mo- 



552 ^ $ rfg. 

mogeluchi Che meu: Tvei peuium quine 
efpejo mo , co meu chei , huiriuquei vei- 
mo vill ta ni age, ta ni temogen mo tva, 
quidu aiuuquei. 

597. Afcuduamquilmn , ciime quimnolmn 
rume tva ta mn gnelbiel; poui yavugechi 
mupiltubin ta ni piel mo ta Dios/ Tvei 
pepi coillatunon mo , moll mupiquei ; ta 
ni vill quimn mo , pepi gnencagelai ; ta ni 
vill pepilvoe gen mo iod pepi vemi ta in 
duamtuel meu. 

598. gehuei ta mn quimal, chem ni vla 
Dios ni votm chegetui ? Ta in montulgeal 
mai ta in huerilcan original mo ! Chemchei 
vachi huerilcan original ? cume allcutumn 
cacha ado ta mn nutamtubiel. . Deuma ta 
ni elgeum Huenu Tue mapu cai, chum- 
gelu allciiimn unelelu cofrau meu; eli cai 
ta Dios veimo vill caque dgu unelelu hu- 
entu Adan pigelu, unelelu domo che cai 
Eva pigelu. Veimo vachi epu che meu 
muchai vei pibi : imu vill ta mi aiuel ; re 
quine v\in mamll meu ilaiaimu. Tva mtn 
pibi egu, Inaituium vachi Dios ni piel , vei 
egu vill ta ni pu yall cai , genoium ca kdau, 
Uouabuign Huenu mapu meu. Huelu ina- 
itunoium tvei; vei pibi egu cai, mutu lai- 
aimn eimu vill ta mu puyall cai Chumigu 
chei. ehuem pu Cuniival inchin! gnenca- 

gelu 



*S& $ *& 553 

^elu ta Pillan meu , igu vachi vun mamll 
meu, Vachi huerilcan ni vla deuma ta ni 
laium , utuventugeabuigu cai ktal mapu 
meu, chumgelu huema utuventugebuign 
vill pu PiQan ta ni huerilcan egn ni vla; 
inchin cai ta ni pu yall egu marichi no ru- 
me llougelaiabuin Huenu mapu meu; hue- 
luquemai ta in biirenieeteu meu ta Dios, 
Dios ni votm chegetui, lai cai inchin ni 
vla cruz meu ta in montulaeum. Cachentu- 
peaimn ta ni chegetun ta Dios ta in mou- 
tulgeam; huelu tva gei ta mn quimnon mo, 
chumtn huera gei ta huerilcan. 

599. Inagechi ramtumoaen : Deuma ta 
ni laium fenor JEfu Chrifto cruz meu in- 
chin ni vla, vill perdonageign cam ta in 
huerilcan Original pigelu; pouain cai Hue- 
nu mapu meu? tafduguquen: mu ca. Ta 
in Bautizageal inchin cai pitui; ta in pepi 
montunon mo bautizagenolu. Duamtumn 
ado, chumtn pnegei utucogen ta ni bauti- 
zageal; chem ni vla cai venten pu cupain 
inchin ta in Patirugen, ta mn utucoabiel 
u&ielabiel cai. 

600. Tva cai quimaimn, bautizagen re 
utucogen gei duamtuquilmn. mu mai. Ta 
ni utucogen mo quine che ta ni anca, Dios 
perdonaquebi ta Che bautizagelu huerilcan 
Original egu vill caque huerilcan bautiza- 

Mm ge- 



554 «$&$<#• 

genoium ula vemgelu, ta ni quine piuque 
mo afcuduamle vill ni pu huerilcan ni vla: 
Huente tva eluquebi ta Dios ta ni pllii gra- 
cia ta ni pepi mupiltual , yavulual, aiuabiel 
cai ta Dios: culliabin cai deuma lale Hue- 
nu mapu meu huerilcatunole ; pi ta Dios. 

60 1. Uduamgequile , re quinechi pepi 
bautizagen quine che : epuchi bautizagen 
ferviquelai, une mu vuta huerilcan gei. 

602. Ta mn cume duamtuam ta mn pi- 
biel ; munan nemel meu unopituquellen.- 
gei mai quine Dios vill vemvoe; vachi Dios 
re quinei ta ni gen , huelu culai ta ni pu 
Perfona : Dios Chao mai , Dios Votm , Dios 
Efpiritu fanto : Vachi • ciila Perfona meu 
Dios votm chegetui, lai cai ta in Montu- 
laeteu cruz meu : Vei gele rume , inchin cai 
ta in bautizageel , inaitubin cai Dios ni piel; 
pitui. Venteni. 

603. SERMO TERTIUS 

Super Interrogatiunculam duodecimam 

<5t* reliquas. 

Aldiin cuniun geum, avifagenole ta qui- 
ne che petu pepi montulu veimo; huera^ 
gei piquelaimn cam? huelu avifagele ta qui- 
ne che ta ni pepi petuam ta ni namelchi 
cultin / cumei piquelaimn cam cai ? Vem- 
gele ta dgu; cume duam mo allcuaimn ve- 
ula ta mn gnelabiel vachi culalelu couau 
meu. 604. 



^ $ *& 555 

604.. Deuma quimimn Dios inchin vill 
caque dgu ni Vemvoe gei; chem ni vla 
chei vemein mo, Ta ni ferviabiel vei, in- 
chin cai ta in llougeam Huenu mapu meu 
ta ni ferviuyebiel ni vla : Dios mai vill ta 
ni ferviel tvei vachi mogen meu, Uouabin 
pi deuma lale Huenu mapu meu: huelu ta 
ni fervinobilu tvei, utuventuabin ktal mapu 
meu ta ni anca pllii egu, pi cai, Ta ni 
anca pllii egu piquen! moll quine inchin 
meu ta ni men mo anca pllu cai. Vachi 
pllii pepi lalai , ta anca laquei ; huelu able 
vachi mapu mogetuai ta ni taugeam ta ni 
pll\i egu. Vill ta mn pibiel mo chagalei ta 
cuniun ta mn poual ktal mapu meu , ferviu- 
yenobilmn ta Dios. Chem cam gei fervi- 
bin ta Dios? inaitubin gei Dios ni piel. 

605. Chem piquei mai ta Dios? Hueril- 
canoium Ma Adan Eva cai ta in unen pu 
Chao, requinebui Dios m piel; huelu deu- 
ma ta ni huerilcaium; ta ni viilknogen mo 
pu Che ni duam huexilcatuam / doi piel eli 
ta Dios: ado mai pian veichi doi pnegeel 
ta mn quimam; ta mn iod vdlknogen mo 
ta ni inaitunoabiel egu. 

606. Vei piquei ta Dios: Valiuquilmn, 
ramtuquibilmn , ciipa incagequilmn pu auca 
Angel meu pu pillan, pu alhue lle ve; ta 
ni pu ferviqueel egn meu no cai, pu Calcu, 
pu Machi lle ve. Dios mo poulaimn , pu 

Mm 2 Santos, 



556 «$& % Jfr 

Santos , fanta Iglefia Catholica mo cai : ta 
mn pu cutan meu cume que lahuen meu 
ampinmageaimn. Vei piquei cat ta Dios: 
raquibimn ca ta mn pu chao, pu nuque cai: 
hueraknobin, huitafcubin egnchei, viita hue- 
rilcan gei. Iom piquei ta Dios : huene- 
quilmn, huincuquilmn cai ca che ni cullin: 
Huaca , cahuellu , macun , ca vuta cullin 
chei huenen, vuta huerilcan gei: Mapuche 
Huinca chei gele, pivallei. 

607. Huagequile, crdiauquile pu che, 
piquei cai ta Dios : ta ni yallam pu che , ca- 
Ui pinomtupe pu che, huelu quine mtn, 
ucullaiabi tvei lan ciitu : iod pu domo che 
gapitubilmn , munan antu meu petu mo- 
gequeimn , tepelcaiabimn ta mn anca ; hue- 
lu ca mogen meu moll antii ptecageaimn. 

608. Doi piquei ta Dios: ial meu ptitun 
meu cai venten mtn tugepe, chumtn ciimei 
yaviituam; huelu ctime gollin, quimhue- 
nole ula ta che, gollilcabin chei ca che, 
chumgelu vemqueign ta mn uleteu ta vinu, 
catitubile rume tva Rey , Dios cai ; vuta hu- 
erilcan gei. 

609. Veichi pu Huinca ta mn uleteu ta 
vinu , veichi huera pu Toquiquelu cai li- 
cencia eluquelu , quimbubile ta Rey ; pea- 
buign ta Rey mo ta ni cauchu hueracaiabu- 
eteu egn, chumgelu mutu peaign Dios mo 
ta ni caftigaiaeteu egn: hueluquemai vill 

mapu 



*& $ d& 557 

mapu mo mlequelai ta Rey , cheu mlelai pe- 
pi quimlai chem chei vemgequei; Dios vill 
mapu mo mlelu, vill quimlu rume cai, va- 
chi mogen mo ula ad nielai muchai caftiga- 
iam; huelu vau mo caftiganole; mutu ca- 
ftigaiai ca mogen meu, 

610 Inagechi tvei piquei ta Dios: Hue- 
racaquibilmi ca pu che, chgarciibium, lagm- 
bium ve chei. Coilla dgu pramlaiabimi 
cai , calcu che , huenevoe che , nua chei gei 
piqueum: une vill pu che meu cumelcaia- 
bimi. 

6 ii, Vill tva ta mn allciiel Dios piquei. 
Ta mn pounoam ktal mapu meu, praiam 
cai Huenu mapu meu, vill tva opulabimn. 
Vei ni vla ado quimbimn ta cuniun ta mn 
pouam ktal mapu meu Huenu mapu mo 
no, opulnobilmn chei vill vachi Dios ni 
piel : Vachi cuniun quimlcaeimn ta mn pepi 
petu montun veimo, Chumgechi chei mon- 
tuaimn? ciime confeflan mo ta mn vemel- 
chi pu huerilcan , huerilcahuelaian ta mn 
quine piuque meu pibilmn ta Dios. 

612. Vemn ca mai vill tva: raquihue- 
quilmn ca antii meu ta pillan, pu calcu no 
cai. Re fanta Cruz ta ni gnel meu pium 
quine Chriftianoche , venteni leptimam vill 
pu alhue: huelu raquibimn ta mn pu chao, 
ta mn nuque cai. Vemnolmn chei, perdon 
nillabimn, Unoltumn ta mn hueneel. 

Mm 3 613. 



55» •$&$<#• 

6 13. gapitulu aldiin pu domo che, tulipe 
quine ta ni doi aiuel , pinomtubipe inche ta 
ni vutalen meu ta mn mleam vei egu mtn 
lan ciitu : Deuma lale quine pinom huentu 
chei , domo chei , pepi pinomtui cagelu. 
Perdonaumn quine cagelu Dios ni vla, in- 
aittunn cai vill ca Dios ni piel. 

614. Ca dgu duamtuquilmn ! vill tva To- 
quiquelu Dios Uechi: Dios pitulen, cufli- 
quelu Huenu mapu meu; hueracabilu cai 
ktal mapu mo pu huerilcavoe; inaituvalu 
tvei ta ni vill vemvoe gen mo, vill Toqui- 
quevoe gen mo, ta ni venten vutagen, te- 
mogen , apogen , cumegen mo cai ; geno- 
bule rume Huenu mapu, ktal mapu cai. 
Lalaiain cam quine antd vill inchin ta in 
chegen, ado, muchai cai, chumgelu venten 
ca pu che larumeign. Chumtnmoi mai 
vachi mogenl doi cumelaiabui cam ado in- 
aitubin vill Dios ni piel , veimo deuma lalin 
poun Huenu mapu meu moll tepeam, moll 
ciimeleam moll mogeam cai. Tva ciilmei- 
equen , vei ni vla inche cupan , vill caque 
pu Patiru cai. Venteni. 

615. CAPUT III. 

SERMO QUARTUS 
fuper Interrogationes duodecimam, IStiam 

& 14tam. 

Mari mari &c, 586. Deuma ca mita acun 

ta 



•%*%!<& .559 

ta mn mapu meu, huelu chem quintupalu? 
Ta mn ial , ta mn cahuellu , ta mn huaca , 
ta mn ovicha, ca te, cuQin chei quintupa- 
bin cam ve ? mu ca. Vill tva ta ni ruca mo 
mlelai cam? inche vei quintupalan. Ta mn 
biireniebin meu conpan ta mn mapu meu, 
Dios ni dgu nutamtuupaquein ! Vuta dgu 
llechi , vill pu che ta ni pllu ni mogepeium 
llechi, vei gneituluin. Ciime mlemn, du- 
guquilmn, inche dugupeli, inei rume du- 
guquilepe. 

616. Allciitumochi pu peni ema, pu la- 
mtien cai/ Inchin cahuellu no, tehua no, 
ovicha no.- chem chei inchin? Che no cam? 
lale cahueQu , vill ta abi : namtui ni anca, ni 
pllu cai : quine vla abi vill ta ni cahueQu 
gen. Inchin vemgelain. Lale ta Che, ni 
anca lai , huelu ni pllu lalai ! Laclolai ta in 
pllu ta in anca egu ; namtulai ta ni pllu : 
pllu anca mo tipai mtn! udaigu anca pllu 
egu cai : huelu pepi lalai pllu Dios ni toquin 
meu: mogepe, moll antu mo mogepe ta 
pllu , piquei ta Dios. Ta in laluchi anca cai 
able vachi mapu, mogetualu. Mupin dugu 
tva! vei ta pu Huinca, pu Muruhuinca cai 
mupiltuquei. 

617, Huelu ta in pllii lanole, tipale cai 
anca mo mtn ; cheu uquei ? Vei inche piu- 
ain ado : Ciime allciitumn cacha. Epui ta 
mapu ta in pu pllu ta ni poumequeum ti- 

M m 4 pale 



56o «$&> & ^ 

pale ta in anca meu, Quine mapu Hueriu 
mapu llechi; ca mapu pu alhue mapu pi- 
gei, Huenu mapu vuri antu, vuri ciiyen, 
vuri huagln mlei: alhue mapu mu minche 
Tue meu mlei cai. Quinelque pllii ni anca 
meu ta ni tipaium mo, Huenu mapu mo 
praquei ; caque pllu cai alhue ta ni mapu mo 
pouquei cai. 

618 Huenu mapu mo pralu, tuyugechi 
prai pemebilu Dios ta ni age ; Dios m ruca 
meu ta ni mleam/ Dios egu ta ni ctime mo- 
geam vill antii , moll tipantu meu. Vill va- 
chi pu pllu Huenu mapu mo poulu, Dios 
ciime dugubi, roblbi, quine Chao vemge- 
lu aldiin mari mari pillebi, ciime tafbi, al- 
diin manumbi, aldin vutaque cullin elubUu 
cai, Venten ulmen gei ta Dios, aldim cii» 
me piuque niei ta Dios, vei ni vla quine no 
rume cuniivalgei Dios ni mapu meu: Vill 
ulmegeign , quine no rume huenanmagei^ 
quine no rume aretumogelu cai. Vill vachi 
ciime que pllu opuniei cullin , iodi ni cuflin 
vill pu Ulmen vachi mapu meu mlequehr 
ni cullin mo. Cutan cai quimgelai Dios ni 
mapu meu; pichi afciiduamn rume allcige- 
lai: lucatun cai quimgelai; aniipiuque nie- 
ign , epunple tepeign ; peni , lamften chei 
piuign, aiuuign cai. Inei rume kudauca- 
voe gelai Huenu mapu meu : Vill ni dua- 
melchi cullin ni mogeam, ni yavutuam^ 

ni 



^s^ 561 

ni tuuiiam cai, re mari mari Dios elubi. 
Vemgei ni mogen, ni mlen, ni tepen vill 
ta pu pllu Huenu mapu meu ditulu. 

619. Huelu pu cunuval alhue mapu mo 
deftugelu calei, calei ta ni mogen! alhue 
pillan chei , Diablo ta in piqueel , inchin ta 
in caine no cam? ta in udeeteu ni huera 
piuquegen meu? Vei ni vla pu che alhue 
ni mapu mo cunival gei. Vachi huera ma- 
pu, alhue ni mapu lle, opui ktal; villple 
meu liibL Quine challua leuvu mo, laf- 
quen mo chei pelabimn? ni hueuuln pela- 
bimn cam ve? Veichi villple meu cogei; 
huentu mo ple, minche mo ple, minuple, 
pun mo ple, vuri mo ple cai rumei ta co: 
Vemgei cai pu cuniival ta ni mlen alhue ta 
ni mapu meu: vill ple meu areign; ni na- 
mun, ni lonco, ni queuun, ni piuque, ni 
puta, ni ge vill ptequei. Vei ni vla vill 
antii gumaquelu egn, eyutulu egn cau Vei 
ni mlen pu cunuval pllu ktal mapu mo» 

620. A cunuval inche! pile rume, raqui- 
gelai : calli gumape , pigei : deuma rupai 
burenien antu; afnoaluchi tipantu mlehue» 
ai, pigei cai, Vachi huera que che alhue 
mapu mo mlelu, cullin nielai rume; pichi 
te rume nienolu egn; ial no , putual no, hua 
no, poni no; pichi almorzan rume eluge- 
laL Uncon em ! pile , aiegei : ciime ro- 
quin aiuabuimi picatubi alhue, huelu cagei 

Mm 5 ad 



562 «J& $ Jfr 

ad mapu , pituquellebi cai. LLavacha , 
quirque , vilu mai ta mi iael ! aren titi , vu- 
napue cai elugeaimi : vei ta mi ptitiial. Aiti- 
lan pitule rume , chumgelu cumentuabin 
venten huera ial ; tva pitule; allc&gelai, 
Aiiilmi, aiunolmi, vill huera vilu rulmeai- 
mi, pigei. 

t>2i. Mlehuei vill vachi cunAval pu pllu 
ta ni cutantulgepeium, Vill tva epunple 
iideuign ; cainetuuign , huera que tehua 
vamgelu imatuulu egn ; pepi chagtuuge- 
bule egn , vemabuign / moll quine cai pe* 
pi lagmubule, lagmuabui, quine vla abam 
ni huera cutantulgeal : huelu pepi lallai : cu- 
tantulgeai, huera mogeai afhochi antu, a- 
vnochi tipantu meu. 

622. Mupin dgu vill tva pu peni ema, 
pu lamiien ema! led dgu mai : coillatupa- 
lan , coillatu caman pu Patiru no. Epu 
mapu gei vill ta che ni poupeium acule ni 
anti ! ado ramtumoaen : inei chei poualu 
Huenu mapu meu; inei cai na&alu ktal ma- 
pu meu? tva piuain ado: 

623 Huera che gelu, huera piuque ge* 
lu, tecanobilu Dios ni toquin, inaitunolu 
Dios ni piel , alhue ruca mo tucugepe pi- 
gealu egn: pu huenevoe mai, huincubilu 
ca che ta ni te, ovicha mai, cahuellu mai, 
huaca mai , efpuela mai , ca que vuta cuilin, 
te chei; venten huera mapu mo conpe, pi- 

gei. 



^, $ <& 563 

^ei. Veimo amulgealu cai ta nuamiauvoe, 
damentuvoe, miivoe, mugevoe cai: lagm- 
chebilu cai, chgarcimbilu chei/ vurentu- 
quebilu cai ca que che , alhue ta ni mapu 
meu conalu cai, 

624. Mlehuei cai ca huera que che mutu 
poualu vachi huera mapu meu, vill, vill, 
huaranca gebule rume, huifcontualu ktal 
ruca mo. Inei chei tvei? aldun cure gelu- 
chi pu huentu, epu chei, iom chei melu, 
Dios ta ni mupin toquin meu alhue ni ru- 
ca mo elmegealu egn. Ado mai vachi hue- 
raque che munan antu meu , petu moge- 
queign , tepelcaign ta ni anca ; huelu ca 
mogen meu moll antu, vill tipantu meu 
ptecageaign. Veichi huera pu che acule 
ni laial, avle ni lihuen; abai cai ni tepen, 
ni nuamogen , epu curetun ; epu , cula , 
iom chei gapitun afalu cai. Ventenpe mtn 
vachi huera huentu ta ni nuagen; afpe ni 
aldun cure egu ni mletun pialu ta Dios! 
afnoluchi tipantu meu aldun cure egu mle- 
abui cam ve? mu mai. Vuta Ulmen gele 
rume; raquigebule rume vill mapu mo, al- 
diin cullin rume, aldun te rume niebule; 
lhicagebule rume ca pu ulmen meu, pival- 
lei tva : iod vuta Ulmen gei ta Dios ! ul- 
mengen ni vla, aldun cullin nien mo, con- 
quile alhue mapu mo piai cam ta Dios? 
Veichi cad mupin Toquiqueluchi mu Vuta, 

Re 



564 <&>&,£*» 

Re Apo cai? mu ca. Vill epu cure gelu, 
iom gelu chei, huera peuma elugeai, acule 
ni lan antu. 

625. Huelu gelai vachi dgu pimoaen 
chei? aldiin cure nielain: quinei ta m unen 
domo, ca que mall&en mlele rume ta in 
ruca mo, cure gelai: Ta in Criadas, ta in 
Servieteu llechi: Ta pu Huinca cai aldim 
criadas gelai cam ? huelu nehue gelai ta 
mn piel. Vachi pu mall&en egu, criadas 
ta mn piqueel, quine gtantu meu umautu- 
laimn cam? chumgelu mai cure gelaign pi- 
tuimn. Pu Huinca vemlai, vembule cai; 
alhue ktal ruca mo pouai cai. Vill huera 
que che aldun domo che egu umautulu, 
nuamiaulu cai, Huinca gele chei , reche- 
gele rume ; vachi ktal mapu mo poualu : 
ni Huincagen meu calli conpaquile pigelai: 
Re Chegen meu cai, deftugequile huera 
meu , pigelaiai cai. Vill , vill nuamiaulu 
aldiin cure meu, afnochi tipantu meu liibai 
ktalchi ruca mo. 

626. DIOS ni piel tva, pepi catwtugelai 
Dios ni toquielchi dugu, pepi unotulai Dios 
ni nemel : Vemgepe pile ta Dios , mutu 
vemgeai mai. Vei ni vla nehuegechi ta pu 
Patiru c£me que Huerquen vemgelu vei 
pitubi ta pu Huinca , vill ca que pu che cai : 
Ta mn pounoam Alhue ktal ruca meu, qui- 
ne mtn pinomtumn/ iom cure tuquilmn. 

627. 



<K» 8 dt» 565 

627. Huerculmn eimn quine Hue che, 
mutu entubige vill ta in piqueel , piquelaimn 
cam? entunolu vill ta mn piqueel; huera 
Huerquen pigei tva: Inchin pu Patirugeu 
Dios ni Huerquen no cam cai? entuam vill 
pu che meu Chumgelu ai£bi ta Dios vill 
pu che ta ni poual Huenu mapu mo ta ni 
moll cwmeleam, moll mogeam egn; ma- 
gelbi cai vill egn veimo: huelu cume que 
che mtn, mupiltubilu Dios ni piel, opul- 
bilu cai Dios ni dugu; vei mtn Uouabin pi 
ta Dios Huenu mapu meu: Huera que che, 
raquinobilu ta Dios, inaitunolu ni piel tvei; 
alhue ktal mapu mo pouaign. 

628. Huelu ape lalin, udaiain ta in inan 
cura mo, pimoaen; Ueculele ni lan antz2, 
laduamli cai; quine cure mtn pinomtuan. 
Huelu raquivallai ta mn piel tva : ald£n ull- 
cuquei ta Dios venten huera piel mo. Ta 
mn piuque utintulai Dios. cam ve ? Dios ni 
vla cdpa ucallabimn ta mn inan cure ; quidu 
ta mn toquiun mo, ta mn piuque ni ai&un 
mo vemain, pituimn. Quimbimn cam ve, 
chumgelu, chuml, cheu chei laiaimn? 

629. Vei ni vla pu peni ema ! gapitulu 
ald&n pu domo che, tulipe quine ta ni iod 
ai«el; pinomtubipe cai Patiru ta ni vutalen 
meu ta ni mleam vei egu mtn lan cutu. Tva 
Toquiquelu Dios llechi, veichi mu vuta 
Apo ta in Vemvoe, ta in Montulvoe, Cu- 

lliquelu 



566 <$&$<&» 

Qiquelu ta cwme que che huenu mapu meu; 
hueracabilu cai ktal mapu mo pu huerilca- 
voe: Dios pitulen inaituvalu ta ni venten 
comegen, ai&gen, vutagen, temogen, A- 
pogen, quine Dio gen ciila pu Perfona mo 
ni vla; genobule rume Huenu mapu, ktal 
mapu cai. VentenL 

630. CAPUT IV. 

Praxis admini/trandi Indis Chilenfibus 

Jfatrimonium. 

E X A M E N. 

Mari mari votm! c£pa pinomquebimi va- 
chi domo che chumgelu toquiquei ta Dios 
fanta IgleGa mo? c&melcaqueimi. Mon- 
mahuelabimi? deuma Chriftianogeimi ? inei 
utulcoeimu v. bautizaeimu ? inei pigeimi 
ta mi Chriftiano , ta mi mapu u»i cai ? chu- 
chi mapu mo conigeimi? inei ta mi chao. 
ta mi nuque cai ? foltero eimi v. 11£dimi 
cam? chuchi ta mi epu quimquelu, teftigo 
chei ta mi U&dgen v. folterogen meu? qui- 
mimi Dios ni dgu , rezan cai quimimi cam ? 
c&me allc&tubimi? Mari mari nahue! Eimi 
cai c£pa pinomquebimi vachi huentu, chum- 
gelu toquiquei &c. 

631. De Proclamationibus. 
Fulano fanta Fe6 mapuche, Sempronio 

ta 



*S*3 ® *» 567 

ta ni votm, Berta ta ni coni, cupa pinom- 
quei chumgelu toquiquei ta Dios fanta Igle- 
lia mo, Caya fan Chriftoval mapu Che, 
Titio ta ni nahue, <;utana ta ni coni cai/ 
gele chei dgu catutualu ta ni pinomnoal, 
nutamtugean ta ni quimam. Unelelu, epu- 
lelu, ailalelu avifan tva, Vel: 

631, Fulano vau mlelu cupa pinombi, 
chumgelu toquiquei ta Dios fanta IgleQa mo 
Zutana vau mlelu cai ; gele chei dgu catu- 
tualu ta ni pinomnoal , nutamtugean ta ni 
quimam. Unelelu, epulelu, ciUalelu avifan 
tva. Confe/Jio ac deinde Matrimonium Jic: 

633, Cupape veichi pinomalu egu ta ni 
pu Padrino egu: Novio manple vutallei. 
Fulano vachi domo che vau mo vutallelu, 
ado pinomquebimi cam chumgelu toqui- 
quei ta Dios fanta Iglefia Catholica mo? 
ciime mogeaimi lan ciitu vei mtn egu? Uou- 
bimi mupin pinom vemgelu? Zutana vachi 
huentu vau mo vutaQelu ado &c. Elubige 
ta mi mancuii Et ego vos in Matrimonium 
conjungo in Nomine Patris & Filii & Spi- 
ritus fandu Amen. 

634. CAPUT V. 

De Sacramento Pcenitentice. 
1. Chumtn dgu pitui ta ni cime Con- 
feffaiam ? Quechu dgu pitui. Unelelu : 

ina- 



568 <!&>&<&» 

inaduamtubin ta ni pu huerilcan. Epulelu: 
afciiduamn , lladciin cai. Culalelu : Hueril- 
cahuelaian pin. Melilelu: entubin ni hue- 
rilcan ica. Quechulelu : opulbin ta ni pi- 
geal Patiru meu, 

2, Chumgechi inaduamtuabin vill ta ni 
pu huerilcan? une rezaquelu Inchin ta in 
Chao , nillan Dios ni gracia ta ni cume 
quimam ta ni pu huerilcanj mupigechi ta 
ni afcuduamam ; vill entuam ; c&me Con- 
fcffaiam cai. Veimo duamtun chuml chei 
inagechi entubin ni pu huerilcan; opulbin 
chei ni vemael Patiru ni piel mo; elcalbin 
chei quine huerilcan; inalelu Confaflan mo 
ciitu chemchi huera dgu vemtun. Vei ni 
vla iom duamtun chumgechi , chem cai ta 
ni ruca mo , Iglefia mo , rpu mo , caple 
chei ; vachi veichi taun cahuin mo chei; 
lihuen , tavuia mo chei , quine antti meu 
hueraknobin ta Dios mo, pu che mo chei, 
pu nemel mo , pu vemel , pu duamtuel , 
ucaln mo chei huerilcan. 

3* Chuman ta ni afcuduamam vill ta ni 
piuque mo ni huerilcan ni vla? yaviigechi 
mupiltun ni quimbiel ta Dios vill ni hue- 
rilcan; vill duamtuel, vemel, nemel, ucaln 
cai quidu ta ni ge meu ta ni utintubiel. Iom 
mupiltun ta ni mu aldun cutantulcabiel pu 
che huerilcan ni vla. Duamtun chuchi 

yovugei 



•$&$<#• 569 

yovugei calli duam mo Dios ni ullcun mo 
mletun, vei ni cuii mo mleum ni anca, ni 
pllu, vill ta ni cume peuma cai. Duamtun 
cai ta ni cauchu manumnon JESU Chrifto 
meu, vei ta ni connoam ktal mapu meu, 
praiam cai Huenu mapu meu , utuntubi 
vill ta ni mollbiin lalu cruz meu. Huelu- 
quemai iod duamtun chumtn aiuvali, raqui- 
vali , inaituvali cai ta Dios ta ni venten c\i- 
megen, temogen, apogen, Diosgen ni vla. 
Inagechi mupiltun Dios ta ni ciipa perdo- 
nabiel vill ta ni huerilcan ciime Confeflan 
ino , ta ni magelbiel vill pu che tva mo , ta 
iti aldiin ciipa peumacabiel cai. Vill vachi 
clgu duamtubilu, mupiltubilu cai piquen: 
Ta in Apo &c. 582. Ca afciiduamlluchi re- 
zan, ulcatun chei. 659. 662. 

4. Chumgelu huerilcahuelaian pian mu- 
pigechi, vill ta ni piuque mo cai? c\ipa u- 
calbilu vill ta ni rupaluchi huerilcan , vill 
caque dgu ta ni yeeteu veimo, Doi ciipa 
unoltubilu ca che ta ni raquin , ni te , ni 
cullin, hueracabili chei quine che ta ni ra- 
quigen mo, ni cullin mo chei. Inagechi 
ta m pu caine meu quine piuque mo per- 
donabilu. 

5. Chem piqueimi Confeflaqueum mo 
poulu? deuma taflu Bendicion vei piquen: 
Ta in Apo &c. 582. v. Inche Huerilcavoe 

N n con- 



5?o 9 *3i3 ® t» 

confeflabin vill pepilvoe Dios meu , moll 
Virgen fanta Maria cai , vill pu Santo meu, 
eimi mo Patiru Dios ni vla mlelu , ta ni al- 
duchi huerilcauyen duamtuel , nemel , ve- 
mel mo cai. Veimo piquen chuml inage- 
chi confaflauyen , cume entubin cai vill ta 
ni pu huerilcan petu cume entunobiel; 
chumgechi, chumtn mita cai huerilcabun. 

6. Chumqueimi deuma confeflalu? ma- 
numbin ta Dios ta ni perdonagen : veimo 
opulbin ni vemimi pigeel Patiru mo. 

7. Pepi entubi cam ta Patiru ta ni con- 
feflamom che ni huerilcan ? mu ca. Ca que 
che rume allcuuyelu Confeflalu quine che 
ni huerilcan, caple pepi entulaign. Vei ni 
vla hueragei aldun inaulen ta Confeflaque- 
um mo. 

635. Ratio interrogandi accedentem Indum 
Chilen/em ad Poenitentice TribunaL 

1 . Chumtn antii , cuyen , tipantu mo 
Confeflalaimi ? 

2. Opulbimi cam ta mi pigen Patiru 

mo? 

3. Piflan, antu, cuyen, ca que dgu chei 
ufchibimi cam Dios vemgelu? 

4 # Machituimi, machitugeimi chei? 

5. Coifla dgii jurapraimi cam? 

6. Domingo anti meu, fiefta mo cai pe- 
pi allcduyelu ta Mifla, allcubimi cam? mi- 
vuchi allciilaimi chovuum ta mi duam? 7. 



7. Ayunan antii mo ayunaimi cam ve? 

8. Raquibimi cam ta mi chao , mi nuque, 
ca pu Toquiquelu cai? ta mi rucatuche cii- 
me glambimi cam? 

9 Lagmlaimi ta quine che, chgarculai- 
mi ta quine che? laiabui veichi che pibui 
ta mi duam vill ta mi piuque mo ? 

io. Huera duamtuel niebuimi cam pu 
Mall&en mo, pu huentu mo? mivuchi ve- 
mabun pibui ta mi duam? yehue genoque- 
chi maldutubimi cam ve tepen mo? Hue- 
rilcaimi cam huentu egu, mall&en egu chei? 
chumtn mita ? pinomgelu egu cam ve ? 
monmahue gelu egu cam ve ? chem gebi- 
mi veichi huentu, veichi mall&en? eimi cai 
pinomgebuimi , pinomlabuimi chei ? quidu 
eimi maldixtuuimi tepelcaiam ta mi anca? 
tipanmaimi cam ve? nudotuimi cam? ibum 
egu che gebule vemgelu, huerilcaimi cam? 

ii. Hueneimi cam? hueneabun pibui ta 
mi duam? unoltubimi ta mi hueneel? al- 
diin mobui? 

12, gollimi cam? quimhuelabuimi cam? 
huerilcaimi cam ta mi gollin mo? gehuei 
cam ta mi confeiTaial? 

Nn 2 636. 



572 ^ $ ^gt 

636. CAPUT VI. 

DE Ssmo EUCHARISTLE SACRAMENTO. 

§•' 1. 
Zte Communione Infirmorum feu facro 

Viatico. 

Pax huic domui&c. V. Riiuale Romanum vel 

Mexicanum. 
Mari mari votm, chao, papai, nahue! 
Ta mi ciune llouam ta in Apo fenor JESU 
Chrifto ta in vemvoe, montulvoe cai, vau 
ta mi eluupaeteu yavtigechi mupiltuaimi 
vill ta mupiltuel fanta IgleOa Catholica & 
mupiltun Hic inferitur Catechifmus ; gei 
cam ta Dios ? &c. 584. Deinde Sacerdos 
profequitur : Tva ta mi mupiltubiel mo , uf- 
chibige vachi fanta Cruz, muchatubige cai: 
dfchieimi fenor JESU Chrifto, cume ul- 
meeimi cai, ta mi lauyen mo inchm ni vla 
cruz meu. 

637. Allciaen votm! nahue! Vachi fanta 
Hoftia ado ta mi eluabiel , Ta in Apo fenor 
JESU Chrifto gei, mupin Dios , mupin 
Che cai : mupiltubimi cam ve? R mupil- 
tun. Ciipa lloubimi cam ta mi cumeleam ta 
mi pllu, ta mi anca cai? R ciipa Uoubin. 
Vamgechi ta mi ciimeleam, vill ta mi hue- 
rileteu perdonaiabimi ? Br. perdonabin. Per- 
donaechi mo piaimi cai , vill ta mi hueril- 

cael. 



«$£>$<#• 573 

cael. #. perdonaechi mo mai. Inagechi 
vei pige: Ta ni fenor JESU Chrifto ema! 
ta ni pu huerilcan ni vla llouvalnolu ta ni 
piuque meu: re ta ni Bureniebiel mo Uou- 
eimi: vemgepe mai ta ni perdonaiam ta ni 
pu huerilcan, ta ni moll mogeam, cume- 
leam cai. 

638. §. 2. De Sacramento Extrema 

Unttionisr. 
Allcutuge Votm, nahue ema! $ehuei ca 
Sacramento Extrema Uncion pigelu. Va- 
chi Sacramento ampinmaquebi anca ni cu- 
tan , cumele chei ta mi praiam Huenu ma- 
pu meu; ampinmanole ta anca, ampinma- 
bi pllu, yayululbi cai ta ni cume duam mo 
laiam. Cupa Uoubimi mai vei ni vla vachi Sa- 
cramento? R. Ciipa lloubin. Reliqua v. in 
Rituali. 

§• 639« § 3. Do&rina de Ssmo Euchari- 

JHa Sacramento. 

Prceparatio ad /acram Communionem. 

1. Chem llouin fagrada Comunion meu? 
mupin anca fenor JEfu Chrifto ta ni moll- 
vun cai, mupigechi mlelu pu minu cofque 
ni vemgen mo. 

2. gehuei chei cofque Santa Hoftia meu ? 
mu ca. Miffan Patiru fanto nemel huente 
cofque deuma ta ni pin mo, veichi chem 
no getui, 

Nn 3 3. 



574 «Sfc, ® d&» 

3 Petu pegelai cam ta cofque? Cofque 
pegelai, ni vemgen mtn, vei mtn pegei. 

4 Cheu mletui mai ta cofque? fenor Je- 
fu Chrifto ni mogeluchi anca getui. 

5. Vill vachi dgu mupiltubimn cam? mai 
Padre vill quimlu, vill pepilvoe, pepi coi- 
Ilatunolu cai Dios ta ni pin mo. 

6. Tva ta in mupiltubiel mo lucutuge- 
chi piain. 

640. Oratio ante facram Communionem. 

A fenor JEfu Chrifto aiiielchi Montulvoe 
em! mupiltubin ta mi mupigechi mlequeel 
fanta Comunion meu, cofque vemgele ru- 
me. A aiuelchi Chao em! chumtn ciitu 
aiftgean eimi meu! Quine huerilcan nieno- 
lu rume, ta mi anca ulbimi venten cutan- 
tulgeam inche ni vla ; ta ni aiubiel mo u- 
tuntubimi vill ta mi mollbun; inagechi pl- 
tegelu cruz meu laimi inche ni vla, ta ni 
dituam vill ta ni pu huerilcan ni perdon; 
ta ni montuam ktal mapu meu / ta ni di- 
tuam afhoalu tuy&al Huenu mapu mo: ado 
petu vachi ni aiabiel mo magelen Uouam 
ta mi anca ta mi Diosgen egu, c&pa eluu- 
tuen ta ni iael. Chumgelu manumabin tva 
inche! pequebin A pequebin aiaelchi mon- 
tulvoe em! ta mi venten c£megen! vei ni 
vla villchi dgu meu iod ai^eimi , «debilu re 
ta mi aiwbiel mo *, vill ta ni huerilcan , hue- 

rilca- 



^fc $ Jfr 575 

rilcahuelaialu marichi no rume eimi meu 
ai^elchi Montulvoe em ! vachi duam mo 
cupa. llouaeimi : Cunapage mai , cunapage 
ai&elchi Chao em! eluaen ta mi anca egu ta 
mi gracia ta ni huerilcatunoam ; ta mi piel 
inaituam vill ni mogen meu. Amen. 

7 Tavogele chei Santa Hoftia ? Petu 
mlehuei fenor JESU Chrifto moll quine 
chag mo, tavogenolu mo vemgelu: vill ca 
pu Hoftia mo cai. Vei ni vla iom tavlai epu 
Hoftia, quine chei, llaft chei taflu. 

8. Chem mlei malhue meu pu comulga- 
lu ni p^t&queum mo? Re co gei urcumam 
fanta Hoftia. 

9. Chem pnegei cume comulgaam? c&- 
me quimai quine che ta mupiltun , ca que 
Dios ni dgu cai. 2. Lifgeai huerilcan mai. 
3. Re lihueleai ragi pun cutu. 

10. Chumgechi lifgeai quine che hueril- 
can meu? cume confeflan mo. Vuta hue- 
rilcan mo Comulgalu hue vuta huerilcan 
vemquei. 

11. Vill u&au gracia tavign fanta Co- 
munion meu? mu Iod cume piuque mo 
aculu vachi Ssmo Sacramento mo , iod al- 
dulu gracia tafquei ; ta ni pllu iod temolgei 
Dios ni age meu; yav&lgei cai huerilcatu- 
noam. 

12. Chumai quine che Comunion mo. 
1. Lucutuai. 2. Comulgpan panu huenuabi 

Nn 3 uun 



576 ««fc $ d& 

u\in ple. 3. ni lonco huenutuabi, negiim- 
laiabi cai. 4. Elupale Patiru fanta Hoftia^ 
nulaiai ta ni uun , entuai cai pichi ta ni que- 
uim. 5. Deuma ta ni lloun fanta Comunion, 
tuai pichi malhue meu ta ni mlenoam chem 
rume uiin mo. 6 Vei mo lucutugechi lif- 
chiabi mu aldun \ifchivaluchi Sacramento^ 
caqlcleluchi pu cuti meu , naftcleluchi ge 
meu cai, ta ni mlequeum mo utuai. 

13. Chumam deuma ni comulgaum? ma- 
numabin, lifchiabin cai inche mo mleluchi 
Dios vachi rezan mo, ca ta ni quimelchi 
rezan mo chei. Vei mo tiifculaiain muchai. 

641 Gratiarum a&io pojl facram Com- 

munionem. 

A Senor JESU Chrifto inche meu mlelu 
aiuelchi montulvoe em! Chumgelu manu- 
maeimi, chumgelu ulmeaeimi ta mi venten cii- 
melcauyeel ni vla; deuma ptegeabun ktal ma- 
pu meu ni aldCln huerilcan ni vla ; huelu eimi 
ni bdrenievoechi Chao em ! aiiilabimi tva. Ta 
mi aldiin valiqueluchi mollvim ni vla , ta mi 
lan ni vla conlan petu ktal mapu meu : Hue- 
luquemai aldin peumegelu lloueimi vachi 
antii ta ni iael. Lucutueimi mai venten cii- 
melqueluchi chao vill pu fanto Angel egu: 
quine dgu mtn nidaeiu ta mi quechu chgar- 
cim meu , eluaen ta mi gracia ta ni marichi 
no rume huerilcatunoam. Eimi cutanievo- 
echi Huque Virgen fanta Maria em! di- 

tuaen 



•$&$*#• 577 

tuaen tva eimi ta mi fanto Coni meu: vachi 
duam mo mari mari ufchitueimi piquelu vill 
ta ni piuque mo fanto Gabriel egu: ufchi- 
eimi Maria. 577. 583» 666. 

14. Mivuchi comulgaiabun ? Santa Iglefia 
quinechi comulgape quine tipantu mo, to- 
quiquei; huelu aldun cumei aldun mita co- 
mulgan, fanta Comunion ni venten cumel- 
geum. 

642. §. 4. De facrofantto Miffcz Sacrificio. 

1 . Chemgei ta Mifla ? Cofque ni , Vinu 
cai ni vemgen mo mlelu fenor JEfu Chrifto 
ta ni eluutuel, niogeluchi che laluchi che 
cai ni cumeleam; ta ni inaduamtugeam cai 
ni aldiin cutantulgen cruz meu. 

2. Chumquei mai Patiru ta ni Miflan mo? 
Miflan Patiru fanto nemel huente cofque, 
vinu chei ta ni pin mo dullibi fenor JESU 
Chrifto ta ni mogeluchi anca: vei mo fenor 
JESU Chrifto chumgelu cuivi eluui fanta 
Cruz meu, vamgelu Mifla mo eluutuquei 
ni ciimeleam vill pu che. 

3. Aldiin ciimei cam allcumiifan ? gelai 
dgu iod cumelu iod aiugelu cai Dios mo; 
Ta Mifla mo aldun raquibiin ta Dios , cama- 
ricucabium vei ta JESU Chrifto ta ni ra- 
quivalnoelchi ciime vemel egu. 

4 Chumgelu ciime allcuain Mifla? Reza- 
quechi utintuain Miflaquelu Patiru mtn. 

Nn 5 643. 



578 «$& $ dfr 

643. De fan&iffimo Rofario. 

U\ Raquigepe Dios Chao, Dios Votm, 
Dios Efpiritu fanto ! ]£. Chumgelu cuivi 
gebui , adogei , gealu cai moll antii meu. 

ufchieimi Maria Dios Chao ni nahue em! 

lifchieimi Maria Dios votm ni nuque em! 

ufchieimi Maria Dios Efpiritu fanto ni ai- 
uelchi Efpofa em! 

ufchieimi Maria quimhuentunolu ta mi 
conium ula , ta mi conibuium , deuma ta mi 
conium. 

644. CAPUT VII. 

De Sacramento Baptifmi. 

1. Chuchi unelelu gei, iod pnegeelchi 
Sacramento cai ? Bautifmo gei. 

2. Chem ni vla unelelu gei ? Ta in Chri- 
ftianogetun mo Bautifmo meu, veimo cai 
ta in pepi Uoun ca fanto Sacramento ica. 

3. Chem ni vla Bautifmo iod pnegeelchi 
Sacramento gei ? ta ni pepi pranon mo Hu- 
enu mapu mo bautizagenolu. 

4. Chemchi huera dgu mo montuin Bau- 
tifmo ni vla? Ta in unen pu chao ni hue- 
rilcan meu, huerilcan Original pigelu: qui- 
du inchin ta in pu huerilcan mo cai, ta in 
vemel utucogenoium uiiielgenoium ula cai, 

5. Chemchi huerilcan gei ta in unen pii 
Chao ni huerilcan? V. 598. 

6. Vill pu Che Adan ni huerilcan nielu 

che- 



^fc ® *» 579 

chegetuign cam ? mai : Senor JESU Chri- 
fto, vei ta ni fanta Huque Virgen cai fan- 
ta Maria cai mtn no. V. Dedicatoriam lati- 
nam. 

7. Chemchi co pitui cume Bautizageam 
quine che? re co/ maun, leuvu, lafquen co 
vemgelu : vamgei cai Ueumgele ta pire , 
chapad chei , mtilven cai. 

8. Cheuple utuntugeai co ? utuntugealu 
ta ni tampal anca meu / huente lonco pepi 
utuntucogele tvei. 

9. Chuchign pu nemel pigealu mupin 
bautizageam? Inche Bautizaeimi Dios Chao, 
votm cai, Efpiritu fanto cai ta ni uto meu. 
Amen. 

10. Iom pepi pigelai chem no rume? mu 
ca. 

11. Pepi ucalgelai cai chem no rume? 
Chem no rume. 

12. Chuml chei pigeaign vachi nemel ica? 
petu utulcogei ubigealu. 

13. Inei chei huente uiiigealu utintuai 
co ? piquelu ta netnel quidu tvei utuntu- 
quei co, cagelu vembule; mupilabui Bau- 
tifmo. 

14. Inei chei utuntuquelu co ? Miflan 
Patiru , diacono chei ; huelu genolu tvei ; 
moll quine quimluchi che pepi utulcoi cai. 

15. Chuchi pu Perfona monmahue ge- 
tuign vei ni vla ni pepi pinomcagenoal qui- 

ne 



5«o ^fc %i Jfr 

ne cagelu mo? une utulcoquelu utucogelu 
cai. 2. Veimo utulcoquelu utulcogeluchi 
pu Chao cai. 3. Huichatuquelu Padrino 
utulcogelu ni nuque cai; Madrina utulco- 
gelu ni chao cai. 4. Inagechi Padrino u- 
tulcogeluchi domo che cai; Madrina utul- 
cogeluchi huentu cai. 

645 Interroganda ante Baptifmum jux- 
ta Rituale Mexican. 

1. Chem niQaqueimi fanta Iglefla mo? 
Mupiltun. 

2. Chem dituaimi Mupiltun mo? ni moll 
mogen. 

3. Aiiilaimi ta pillan ? aiulabin. Vei ta ni 
vemel aiiilaimi cai? aiiilabin. Alhue ta ni 
gnencan , huera glam chei , aitilaimi cam 
ve? aiulabin cai. 

4. Ciipa utulcogeimi bautizageam? mai 
Padre. 

5. Ciipa Bautizageimi ? ciipa Bautizagen. 

646. CAPUT VIII. 

De Confirmationis Sacramento. 

1. Chem gei Confirmacion ? Sacramen- 
to gei, vei mo Chriftiano che yavulgei ta 
ni yaviigechi mupiltuam vill Dios ni piel. 

2. Chem pnegei ctime Uouam ta fanto 
Sacramento Confirmacion pigelu? lifai hue- 
rilcan meu. 

3. 



*&> & t» 581 

3. Chumgechi lifai quine Chriftiano che 
huerilcan meu? cume Confeflan mo. 634. 

647. De Sacramento Ordinis facru 
Chem cam Orden pigei ? Eimn molai 
vachi dugu pu Vochm: Vei mtn piaeimn 
ta mn quimabiel: Tubilu vachi Sacramen- 
to, Miflan Patiru getui; vei mo cai pepi 
ConfeiTali ; pepi perdonaquebi cai ciime 
Confeflalu ni huerilcan ica. Vei ni vla mu 
raquivali ta Miflan Patiru ; datuvalgelai ; 
cochimvalgelai cai ca che vamgelu : Pu Hu- 
inca, pu Apo, Ta Rey ple lucutuquei Pa- 
tiru meu, yehuequebi cai. Duamtumn ado, 
chumtn yehueabimn, chumtn raquiabimn 
pu Patiru eimn ta mn Chegen. 

648. CAPUT IX. 

De A&ibus Fidei, Spei, & Charitatis. 

A3us Fidei. 

A Huenu Tue Vemvoe fenor Dios! in- 
che yaviigachi mupiltun eimi ta mi quine 
Diosgen ciila pu Perfona meu Dios Chao, 
Dios Votm, Dios Efpiritu fanto cai. Mu- 
piltun cai Dios Votm ta ni Chegeltuel moll 
Virgen fanta Maria ni pue mo; ta ni lau- 
yeel cruz meu inchin ni vla. Mupiltun cai 
A Senor Dios! ta mi cullibiel vill cume 
que che Huenu mapu mo; ta mi cutantul- 
cabiel cai huera que che ktal mapu meu. 

Vill 



58; «=©,«• 

Vill tva, ca que fanta IgleDa Catholica ni 
mupiltuelchi dgu mupiltubin vill, Eimi qui- 
du Villpepilvoe , vill quimlu , pepi coilla- 
tunolu fenor Dios fanta Iglefia mo elvalge- 
luchi ta pin mo. 

649. Ailus Spei. 
Vuta huerilcavoe rume inche , huelu Ei- 
mi ta mi venten Buremen ni vla fenor Dios; 
fenor JEfu Chrifto ta ni mollbun , ta ni lan 
ni vla cai , yavuluquelu eimi meu fenor 
Dios , ugelbin cume confeflan mo ni di- 
tuael vill ni huerilcan ni perdon , ta ni pou- 
ael cai Huenu mapu meu, Eimi moll mu- 
piquelu , vill pepilquelu Dios ni Burenye- 
voechi Chao cai ta mi pin mo. 

A&us Charitatis habentur tum in profa, 
tum in ver/u 582. 659. 660. 661. 662. 663. 
664. 665. 

650. CAPUT X. 
Cateckifmus in Verfu 
ulcatuam. 
l Credo : 

Vill pu Che allcutumn 
Dios ni dgu , Dios ni piel : 
Quine piuque mo mugeltumn, 
Inaitumn cai ta ni glamel. 

651. 



651. (a) 2. 
Quine Dios gei vill pepilvoe, 
Vill mapu Toquiquelu eai: 
Vill dgu ta vei quimvoe, 
Vill mapu mo mlelu cai. 

3. 
Pillan, antu Dios gelai, 

Talca, armco, ciiyen no cai: 

Dios ni elel, Dios ni vemel, 

Vill che ni ciime mogeam tvei. 

Quinelu Dios, mai Dios Chao, 
Dios ni votm Dios gei cai : 
Dios gei cai Efpiritu fanto; 

Huelu ciila Dios gelai. 
^- 
652- (b) 5. 

Dios ni Votm JESU Chrifto 
Mupin Dios, mupin Che gei, 
Virgen Maria ni pue mo 
Chegetui inchin mo tvei, 

6. 
Ta Virgen fanta Maria 
San Jofeph egu pinombui , 
Huelu Tva pelai ni anca; 
Dios ni gracia mo conibui. 



583 



(a) Canitur in Mifla ad Credo. 
fupernum prodiens. 

(b) Creator alme fiderum : Ad Gloria. 



Sonus : Verbum 



1 



5*4 «Sfc @ *#• 

7- 
JESU Chrifto Cruz meu lai 

Ta ni anca, ni Chegen mai; 

Ta ni pllii pepi lalai, 

Ta ni Diosgen tvei no cai. 

8. 

Culan antii mo mogetulu 

Pratulai Huenu mapu cam? 

Avle mapu tva ramtupaialu 

Vill pu Che ta ni huerilcan. 

653. (c) 9. 
Ciime que che ni anca lale, 

Huenu mapu mo ni pllii prai: 

Veimo vachi mapu able rume, 

Moll antii mo tepeai. 

10. 

Huera que Che ni anca lale, 

Ta ni pllu ktal mo pouai: 

Cauchu rume veimo giimale, 

Vill antil mo ptegeai. 

11. 
Ta pu Che ni pllii egn 
Cahuellu vemgelu laquelai: 
Lale rume ta ni anca egn, 
Afle mapu tva mogetuai. 

654. (d) 12. 
Ragi MifTa mo huenutugeum 
Santa Hoftia Caliz cai, 



JESU 



(c) Jefu mete deliciae. In Mifla Defundtorum. 

(d) O Koska Lux Poloniae. 



JESU Chrifto ni Chegen mleum 
Vei mo tti Diosgen mlei cai. 

13- 
Chriftianoche ta Montualu 

Huerilcan mo ktal mo cai 

Patiru mo ConfelTaialu 

Herilcahuelaian pialu cai. 

14. 

<5enolu Chei Miflan Patiru 

Ta mi pepi Confeflaiam; 

Dios mi re aiiibiel mo 

udebin ni huerin! pipe ta mi duam. 

Pater no/ier. 

655. (e) 15. 

Dios Chao Huenu mo mlelu, 

Ufchigepe ta mi uui; 

Vill ta mi piel opulquelu, 

Huenu mapu mo prachi. 

16. 

Ta in ial elumamoinca; 

Ta in vuta que huerilcan 

Inchin perdonanmamoinca , 

Chumgechi inchin ta in perdonan. 

I7# 
Marichi lelmoquieli 

Ta ni cupa huerilnoam, 

Quine antu chei elugeli 

Pillan ta ni huera glam. 

Oo 



585 



18. 



(e) Sonus : .JEfu dulcis merooria. 



/ 



3 



tz^— ~-irr l^. t™l TT«n::: , :.ii 






•m ■■ _ , — 






'--■'- 



»-*: r *fini ~rr~n jfi?*-- 



^ tu. -±j~v Ti ~»: ; 



[»^ 



4 *-"iru-i*- 



r lm ■ i «. 



zj.^l t:^i 



■a .. 



Mu- 



r>nins: I _*is «*r: ssrr ?c •. 



V4 
-*»l 



Munaquechi ilmn , p&twlmn , 
Vei mo gelai ta huerilcan. 



587 



Ad Ssmam Eucharifliam & Jimul de Imma- 

culata B. V, M. Conccptione. Sono Pa- 

raquayenji. ad Sstce Ho/Hce eleva- 

tionem. 
657. Ufchigepe fantiflimo Sacramento 
Altar mo mlelu : Virgen fanta Maria cai 
Dios ta ni fanta Huque, une ta ni Chegen 
mo c&tu, huerilcan quimnolu. Amen JE- 
SUS, MARIA, JOSEPH! 

Scitu neceflaria neceflitate medii : Quia DEUS eft, 
& Credentibus in fe Remunerator eft. Sonus 
militaris. Ad Credo in feftis folemnioribus. 

658. 1. 

Quine Dios gei vill pepilvoe, 

Vill mapu Toquiquelu, 
Vill dgu ta vei quimvoe , 

Vill mapu mo mlelu; 
CuIIiquebilu ta cume que che 

Huenu mapu meu, 
Hueracabilu ktal mapu mo 

Pu Huerilcaluchi che. 

2. 
Duamtumn veula pu peni em 

Chumtn ciimelcaquei 
Raquibin ta Dios, aiiibin ta Dios 
Opuln ni pibiel: 

Oo 2 A 



588 *& $ <& 

A ciime quimquelu 

Vill ciime que che! 
Quimnolu, renmalu 

Vill huerilcaluchi che. 

Varii A&us Charitatis. 

Sonus Pruflianus. 
659. I. 

Aiiieimi ta fenor Dios :1: 
Aldiin ciime geimi, 
Aldiin anigeimi, 
Aldiii mi Apogen, 
Aldiii mi Temogen, 
Ventengelu mi Quineluchi Diosgen. 

Sonus : Cur mundus militat. 
I. 

Duamtumh vill pu che 

Dios ni cdmegen, 

Dios ni aiiigen, 

Hi venten vutagen, 
Hi quine Diosgen! 

2Ti venten vutagen, 

Dios ni aiugen, 

Dios ni ciimegen, 
Duamtumn vill pu che. 

A&us Contritionis. 

Sonus : Joannes magna Lux Bohemiae , Pragenfis 
clara fax Ecclefise. 

660. I, 

Ventenlu ta Dios ni cumegen! 

Ven- 



'gfc $ dfr 589 

Ventenlu ta Dios ni Apogen! 
Chumgelu mai inche 
Vei vemgenobule, 
Eapilan ? 
Deuma afcuduamquen , 
Perdonaiaen piquen, 
A ni Dios em! 

A&us Charitatis & Contritionis. 

Sonus militaris Auftriacus : Eugeni &c. 
66l. I. 

Duamtumn Vill pu che 
Dios ni ciimegen, 

Dios ni temogen, 

Zii venten Apogen , 
Quine Diosgen ! 
Vill duamtubilu tvei, 
Tva ta mn pibiel : 

Veicu lidequebin 

Vill ta ni huerin 
A ni Dios em! 



Idem % 

Sonus : O Anima par caelo Spiritus. 
I. 



662. 

A Senor Dios 
Huenu vemvoe, 
Ta Tue vemvoe, 

Montulvoe ! 

Oo 3 



Ta 



590 <$& $ <#» 

Ta mi ciimegen, 

Ta mi V&tagen, 
Ta mi Diosgen ni vla 
Villchi dgu mo cacha 
Iod ai£eimi ! 



2, 

lidequebin 
Vill ta ni piuque mo, 
Villchi huera dgu mo 
Vill ta ni huerin; 
Dios ema! 
Chao ema! 
Perdon nillaeiu: 
Huerilcahuelaian 
Une laian. 

A3us Contritionis & Attrittonis. 

Sonus : Horrenda mors Tremenda fors. 
663. 1. 

Ktal mapu mo ptegealu 

Inaitunolu Dios ni piel; 
Huenu mapu mo pranoalu 

Ucalnobilu ni huera vemel; 
Huelu doi «dequebin 

Huerilcan ta ni hueragen, 
Huerilcalu wllculcabin 

Dios! mi venten vwtagen. 



Alius. 



1 



<%> 



f» 



591 



664. 



Alius. 

Sonus Auftriacus. 
I. 



Huera que che ktal mo pouai; 

Huenu mapu mo rume pralaiai; 
Huelu ni huerin iod wdequebin, 
Huerilcalu ni Dios em £llc£lcabin. 

Cantio R. P. Ludivici Baldivia de puero 

JESULO. 

665. 1. 

JESUS pellebichi, pi ta ni duam, 
JESUS pellebichi, deuma ni laam, 

Chem mo c£pa peabun 
Ant& lumlumquelu; 

Chem mo ta quintuabun 
C&yen purilelu; 
Iod cifrnei JEfus em ta ni pegeal: 
JEfus pellebichi, pi ta ni duam, 
JEfus pellebichi deuma ni laiam. 

2. 

Antu tipapeium 

Inaquei ta pun ; 
Aflu ni alelpeium 

Tipalu yepun ; 
JESUS quimpunlai, 

Afnoalu ni alen. 



Oo 4 



3. 



«, 



Caque che pebipe 
Ciimei ta unelvoe, 

Pillan quintubipe; 

JEms ta in Montulvoe 

Vei duamtubin, 
Iod ra alabam. 



Huauln pelongelu, 

Ta raquivalnolu , 
Doi Terao$eht 

Nutamtuvalnolu 
JEfus mi alequen 

In alelseam. 

Hualug ni cupaium 

unsn tepelquelu , 
Raurra ni tipaium 

Cume numuquelu; 
Iod hualug, iod rauin 

Ta JElus no cam? 

De Ssmo JESU Xomine. 

Sonns ; Rhatgeberi. 



JESUS cad c«me uui 
In Moutulvoe ni aui 

Ufchiqueeimi , 

Pramlqueeimi 



Xli aiaelchi uhi :1: 

Vei vill ni mogen mo, 
Vei tti lan antu mo , 
Vill ni piuque mo , 
Opuelchi ni u«n mo 
Pituabin : 
JESUS cad c«me u«i , 
In Montulvoe ni aui , 
ufchiqueeimi , 
Pramlqueeimi 
Hi aiaelchi u«i ! 

Salve Regina. 
Sonus ; Salve Regins cajliium. 

666. 1. 

Ufchiqueeimi Reyna A MARIA ! 
Cutanievoechi Huque A Maria! 
Inchin ta in mogen em! 
Inchin ta in cochwgen ! 
Inchin ta in figelgen ! 
wfchitu - «fchitu- 
wfchituqueimi ! 



Inchin Eva ta ni pu pnen A Maria! 
Ta in giuntugeel A Maria! 

Eimi mo mtmeimi , 

Eimi mo pratulihuein 

Eyutun meu 

Oo 5 9«- 



r 



594 3& $ <& 

g£manquechi, g£manquechi 
Tva g£mageluchi lof meu. 

3- 
Ta in «fchindugunmaqueeteu mai A Maria! 

Mi cutanyevoechi ge A Maria! 

Inchin mo unolpage, 

Pelelmoin cai JEfus 

Mi pue mo geuyelu, 

Deuma rupale, deuma rupale 

Tva ta in numqueiauqueel. 

4. 
Bzfrenyevoe ema A Maria! 

Cutanyevoe ema A Maria! 

Virgen fenta Maria ema! 

Dios ta ni Huque ema! 

Dios ta dugunmamoinca ! 

Amen, Amen, Amen JESUS, Maria, 

Jofeph. 

Omni die dic Maria. 

667. i. 

Ai&bige Dios ni Ztuque 
ViUchi Chriftianoche / 

Duamtubipe, quintubipe 

Vill ant& ta mi piuque. 



2. 
Venten c£me vachi Huque 



Inchin 



v 



«Sfc 



J& 



595 



Inchin Bwreniemaeteu , 

Huenu meu , Dios ni age meu 
Ta in dugunmaeteu. 



Huerilcauyebulmi , mtmbige 
Huerilcan mo tipaiam; 

Dios meu, ta mi chao meu 

Ca mita unotuam. 

Quine duam fan Coze tno. 

Sonus: Xaveri rumpe moras, ad Indias i. 

668. i. 

Mari mari vill pieimu A fan Jofeph! 
Vill piuque mo mtmeimu : fan Jofeph du- 

gunmamoinca, 

2. 
Aldim pepilqueimi, 
Vill Dios mo dituqueimi : 

3- 
Dios ni Ztuque ni Virgen Pinom 

Pequelu in Huerilcaknon 



4. 
Ciime mogeam, ciime laiam 
Vei mtn piquei ta in duam: 



Ad 



596 ««& & dfr 

Ad fan&um Angelum Cufiodem. 

Sonus : Defenfor nofter afpice. ad Sandus. ter. 
669. I. 

Santo Angel em ni Quintunieteu ! 
Vill antii quintunmaiaen ! 
Vill ni mogen mo toquinmaiaen ! 
Ta ni pouam Dios ni mapu meu. 

670 Pie Jefu Domine dona eis Requiem. 

Ad memento def. 

JESU Chrifto Birenyevoe em! 
Duamtubige ta in pu peni em! 

Veichi pu lalu em! 

Veichi cutangelu em! 

Aliter. 

Sonus de S. Joanne Nepomuc. 
671. I. 

Cad Biirenyeve fenor JEfu Chrifto em! 
Mu Cutanyeve inchin ta in Chao em! 

Petu cutantulgei , petu hueralei 

Ta in pulalu em ! 

Modus mane furgendi & de bona Intentione* 

Sonus Hifpanus. 
672. I. 

Lihuen mo Vutalmi , 

Quine 



<%> 



d& 



597 



Quine Puelche vemgequilmi; 
Dios uduamquilmi , 
Vamgeluchi pialmi: 

Villchi ni nemel, 

Vill ni kdauquen, 

Vill duamtuel 

Dios mo eluquen ! 
Tva Rezan deuma pibilu 
Pibige ca Rezan , 
Dios duamtubilu 
Vemquilmi huerilcan. 

Cantanda in Adventu Principis , Epifcopi, 
R. P. Provincialis. &c. 

673. 1. 

Acui ta in Mapu mo 
Vachi Reyno ni Apo ( pu Patiru ni Apo ) 
Veimo tepequein, 
Vill piuque mo piquein: 
Viva, viva, viva 
Hi Excellencia! 
Zci IUuftriffima! 
Hi Reverencia! 
Hi cupan mo tiidiiin 
Doi mita pituin: 

Viva, viva, viva 
Hi Excellencia ! 
ni Illuftriffima! 

tti Reverencia! 

2. 



1 

i 



598 *s&> m J& 

2. 

Ciime piuque niepei 
Inchin ta in Chao tvei: 
Veimo tepequein &c. 

3- 
Tva Camaricu em ! 
Cume Chao ciime Apo em! 
Aldim tepequein, 
Vill piuque mo piquein 
Viva, viva, viva 
Zli Excellencia! 
Mi cupan mo tiiuuin &c. 

v. 
Acui ta in ruca mo &c. 

In Comitiis Generalibus /eu 
Hueupin. 

675- 1. 

Vau mlei, vau mlei pu Mapu Che, 

Venten yaviin Ulmen! 
Mlei cai pu Huinca Che, 

Quimgei ni Conagen: 
Mlei fenor Prefldente, 

Aldiin viita Apo no cam? 
Pu Patiru mlei huente, 

Anulei ta ni duam. 



2. 






«S& $ J& 



599 



2. 



Veimo ado yavulumn 

Ta in pu peni em! 
(Bele ; ciime entumn 

Vill ta miv duguquen : 
Rey venten quintuquelu 

Ta mn aldim ciimelen, 
<5ecai aculquelu* 

Piitim, iquen, ptem. 

3. 

Vemgei vemgei deuma venteni, 

Abi ta Hueupin; 
Chumtn Rey ta venteni 

Dios duamtubin ! 
Dios Rey ni Rey no cam ve? 

Dios Re Apo mtn! 
Gelai Rey, Dios elunobile 

Gen, temn, mogequen. 



Verfus latini habentur fparfim , plures 
jun&im dabit qui ad calcem anne&itur ap- 
pendix : LachrymcB /alutares , etiam fepara- 
tim, quando petitiir, vendendus. 



PRO- 



6o ° % $ ej^ 

PROTESTATIO AUTHORIS. 

Omnia fub Cenfura DUeftifiimae Matris 
meaa Romanse Ecclefise , quam folam efle 
unam , fan&am , Catholicam atque Apofto- 
licam , proinde veram , confiteor certiflimus 
& oculatus teftis. 574. in domo & arce * 
noftra Geiftana 7. Oftobris 1772. 



' Idcirco R, P. Collart , <]ui anno 1744 ibidera pie 
obiit , fic canebat : 

Clara dies Clarae Geiftanam veiit ad Arcem, 
Clarior in cselum me vehet inde dies. 




•*& 



<& 



60 I 



CHILIDUGU 

PARS QUARTA. 

Voces Indicae ordine alphabetico, adje&is- 
que Numeris, ubi fingulae plenius & 
copiofius explicantur. 

+ 

IHS 



NB. 1 . Ignofcat bcnevolus Leftor , quod in toto 
hoc libro , maxime a Nro. 676. fub alio plures , pau- 
ciores fub alio Numero voces comprehendantur : cum 
enim duodecim & amplius annis huic operi infuda- 
verim , & arbitror duodecies denuo laborem fim exs 
orfus jam addendo , jam mutando ; fieri aliter non 
poterat , quin illa aliaque ejusmodi fuccederent 4 at 
parum refert ; fupplet enim Ordo alphabeticus , qui 
in fingulis vocibus fervatur. 2. Litera C , a N. 705. 
Ordinem alphabeticum non nihil elTe turbatum , ut 
monet * 

676. A. 

A. nota Vocativi. 6. communiter prae- 
ponitur huic di&ioni : pu huen. E. g. A pu 
hucn, pro pu huentu , O viri ! 14. 640. 

A&n, afn, afcun, finiri, deftrui, abfumi, 
confumi, ad nihilum redigi. 532. 349. 

Ab-v. afcuduam, luftus, afflidlio, trifti- 
tia. 486. 

Pp Af- 



602 *** & dfr 

A/cuduamn, aflligi, dolere, conteri: af- 
flictionem patL 487. 488 

Achahuall, achaval, gallina. 386. 

Achircun, acerbitas, acor, naufea: nau- 
feam pati. 535. 

Acun, venio. 452. 453. 494. 673. 

Ad f vultus, facies, frons, os oris. 461. 
465. 516 Item. Mos, ufos, confuetudo. 

525. 527. 
Adcan, praeferre: a fronte, ex adverfo 

portare. ibid. 

Adelcan, culpam aut crimen in aliquem 
conferre, derivare, conjicere, tranfcribere : 
noxam ahcui attribuere: criminari, falfo 
accufare 526 

Adien , adyen , alicui fimilem effe : aliquem 
vultu, mceffu, &c. referre. 464 

Adln, affuefcere: morem ac modum in- 
venire. 567. 

Adman, refiftere, fe opponere. 193. 

Adn, ufum habere, congruere, conve- 
nire. 468. 

Adquintun, ex adverfo, e regione vide- 
re, afpicere. 440. 

Adtun, affuefcere; fe opponere. 440. 

Ado , nunc, mox, ftatim. 540. 543. 

Adochi, expe&a paulifper. 540, 543. 

Adoln, inftare alicui ; ut properet, ur- 
gere. 540, 543. 

677. 



•*& 



& 



603 



67 7^ Age , facies , os habitusque, oris 
lineamenta. 461. 465. 500. 

Ahue, cito, tam cito. ahue cupatuabui? 
tam cito veniret. 540 543. 

Ahuechei, jam dudum. 540. 543. 

Ahueln , feftino , propero. Item. Alium 
ut feftinet, urgere. 540. 543. 

Ahuin, prunae. 352. 354. 

Ahuircun. deficere , fatifcere , linqui ani- 
nio. 534. 538 

Ahuiin, ahuvican, ludere, nugari, ani- 
mum laxare. 561. 564. 

Ai, modus refpondendi, quando vocan- 
tur. aipin, vocanti refpondere. 266 267. 

Ayardm , ftellas fulgere , micare aftra. 

333. 
Ayarn, ayar%en, caneo: canum efle. 497. 

Aien, ridere, nugari. aiecan, irridere, 
cavillari. 443. 444. 516. 538. 

Aihuin, umbra corpons. ahuintun, ima- 
ginem fuam in fpeculo intueri , contempla- 

ri 342. 

Ailen, prunae. 351. 

Ailin, lapides qui in flumine aut ejus 
ripa funt. 427. 

AiUa, novem. 545. 

Aipin, folem refulgere. 342. 559. 

678. Aiiin, res pulchra: compta, orna- 
ta, elegans, bella. aibinn, effe comptum, 
&c. 515. Pp 2 Atun, 



1 

i 



6o 4 *$&&<& 

Aiiin, amare, diligere. 486. 488. 

Allca, alca, res robufta, fortis. 12. 514. 

Aldii, ald&n, multum, multos efle. 547. 

548. 549. 55o. 

Ale , lux Lunae. alen , lunam fulgere , 
fplendere. 342. 542 

Alhue , mortuus. Item. Diabolus. alhuei, 
moritur, cum morte lu&atur. alhuetui, eft 
mortuus. Etiam vivos appellant ignominio- 
fe alhue , huera alhue. 315. 537. 538 511. 612. 

Alhuen, mori/ a Diabolo poffideri. Ma- 
chi Diabolum invocantes dicere folent : aU 
hueqfioen. obfide me , poffide me : fac me 
rem vitae v mundi alterius. 606. 612. 

Alin, terram omnino ficcam efle: omnia 
ardore folis flagrare. alimn , incendo , nimio 
igne, calore calefacio. alim, praecalidus. 
alincun , folis ardore , febri maligna aeftuare, 
jaftari , ardere , folvi , deficere , confumi. 

534- 538. 352. 354. 

679. Allcixn, audio. allciJun, aufculto, 
440. 441. 586. 595. 616. 650. 

Allue, fenfim, placide, paulatim. Item. 
femiplene : allue cancaen veichi curam : red- 
de mihi haec ova femicruda ; femiplene v. 
femiplane co&a. allue iipantu , fefqui annus. 

270. 54i- 

Alluen , alluecan , alluetun , lente. Item le- 
niter, manfuete, placide procedere. 543. 

Alihuen 



iv;J 



>&.&<& 



605 



Alihuen, arbor. item. Lignum altum e- 
re&um. 405. 404. 

Allvixn, laedi vel corpus vulnere, plaga; 
vel vas i&u. Item. perdi, perire. aliriiln, 
vulnus infligere ; damnum inferre ; detri- 
mentum parere, perniciem comparare, all- 
v&tun, nocere fibi. 534. 

Alpen, indurefcere putamen. 40Q. 

Alta, res mala, fordida, turpis, defor- 
mis. alta hueni, juvenis inutilis alta pu an- 
ca, inteftina corrupta. 514. 515. 

680. Alxxltiui , acriter dolere ; acri dolo- 
re affici. 534. 

Alun, alon, relucere, renitere, refplen- 
dere. 418. 

Am, fpeftrum, larva. 537. 

Amchi, furfur. 477. 483. 

Ameln, non agnofcere, non dignofcere: 
aliud cum alio confundere. 464. 465. 

Amon , eo, ambulo. amocan, iter facere. 

452. 453. 493. 494 

Amomarin. orare. vox a civitatibus anti- 

quis relifta, oriturque vel ab amon & mari: 

progredi decem; nempe decadem Rofarii 

abfoivere: vel ab Ave Maria quod audien- 

tes Indi corruperunt Amomarin. 

Ampeln, vix non confequi; pene, tan- 
tum non obtinere; fere adipifci. 526. 527. 

Ampin, curatio, medicina, medela. Item. 

Pp 3 medeor, 



/ 



1 

i 



6o6 <$& & e£> 

medeor, medicor, medicinam facere, adhi- 
bere, ampin caman. Medicus: quamquam 
illi fuos Machi vocent. 406. 410. 534. 

Anca, corpus. Item. truncus arboris. 
Item. dimidium : anca rpu , viae dimidium. 
anca puWri, dimidia clivi pars. pu anca/va- 
teftina. 434. 435. 460. 494. 

Anquen, ficcus, aridus. 542. 

Anctin, ficcari, exficcari, arefieri, arere, 
exarefcere. 349. 432. 

681. Antix, fol, dies, tempus. Itera. 
penfum. rnari anfh entuan, decem dierum 
penfum petam, abfolvam. 334. 539. 

Anchh mal&en, folis amica, puella, vir- 
guncula. Hanc fingunt mederi plagis, vul- 
neribus , morbis ; quibus a magis affligun- 
tur : & fuos Machi ( ita fuos medicos ap- 
pellant ) eam fecum habere ; illamque con- 
fulere: aliqui dicunt illis Diabolum in figu- 
ra hujus puellae apparere. 534. 

Antixn, diem effe, quando idem figni- 
ficat quod aura, tempeftas; addunt chme 
vel huera. antixcun, antixntun, fudo. antb- 
tun, folis calorem captare. 342. 560. 

Aniin, fedeo. Item. navem in fcopulis 
hserere , vadis illidi : anixi huampu. Item. 
pax, a bellis quies : anui mapu, aniin mapu 
tva, terra fumma pace fruitur, nullo bello 
turbatur. anidn, anixmn, fedem figere. 

anxi- 



•Sfe & d& 607 

aniipai vachi mapu mo. 252. 234, 354. 452. 
494. 518. 519. 

Antinhknoun, vereri, colere; honorem 
alicui habere, praecipua autem honoris ex- 
hibitio eft, quando accedunt jam hoc jam 
alterum genu fle&endo, uti folent, prae- 
fertim quando funt ebrii, & plus vini per- 
optant, petuntque. 453.. 

Anapl, homo humili ftatura, pumilio, 
pygmeus, nanus. 463. 

Ananai! interje&io 293. 

Aneln, minari, minitari, minas intende- 
re; manum vel aliud inftrumentum ad per- 
cutiendum attollere. 487. 488. 

Anidun, anidc&n, flccum effe. 431. 

AnHl, ftratum, quo tedum domfis fter- 
nunt, ut poftea reliqua fuperimponant. E. 
g. paleam, &c. 517. 

Ape , fere, prope, propemodum, pene, 
tantum non. apeln, fere pervenire, attinge- 
re. 286. 404. 

682. Apill, apin, libido, cupedia, mala- 
cia. apiln , apinn , aliquid vehementius ap- 
petere, concupifcere. 489. 491. 

Apumn, finire, confumere, prodigere, 
dilflpare 349. 532. 

Apo, Superior, Prseful, Praepofltus, Dux, 
Praefe&us, Tribunus , Centurio , & qui- 
cunque alius , qui ahis praeeft , imperat , 

Pp 4 prae- 



6o8 <$&» @ e«> 

praeficitur : non utuntur autem hac voce 
Indi fuorujn fed tantum Hifpanorum refpe- 
ctu , tam EccleQafticorum , quam fecularium : 
addunt adje&iva E. g. pichi Apo ; vuta Apo ; 
iom vuta , iom pichi Apo ; mu vuta Apo. ut 
(ic minorem vel majorem jurisdictionem , 
poteftatemve fignificent. 498. 500. 

Arquen , arquenn , aquam maris vel flumi- 
nis decrefcere, minui, deprimi. Item. Lac 
in uberibus muherum liccari. arciin. id. ar- 
quenco. maris receffus. 457. 429. 

Aren , calore nimio aeftuare , languere , 
folvi , deficere , arei antu 9 ptei antu : arei ta 
ni anca. 538. 560. 

Areln, mutuare, commodare, aliquid u- 
tendum dare aretun 9 areltun, mutuum, 
commodatum petere, mutuo fumere; uten- 
dum aliquid accipere aretu mo§cn, com- 
modata vivere. 421. 422. 

683. Arofcun, fudo. 536. 

Arol y ftatim, lllico, e veftipio. arol peqp- 
abui peuma , non tibi per ventos afla colum- 
ba venit. aroln 9 feftino , propero. Item. ali- 
um ut acceleret, urgere. 540. 543. 

Aron , efurio. fitio , fiti , fame laboro. 476. 

478. 

Armco, arumco, bufo grandiflimus, quem 
fontibus praeefle, & confervare aquas cre- 
dunt. 378. 

Aremco. 



•$&$<#• 6o 9 

Aremco, ademco, aqua calida. 428. 

Atai, hermaphroditus. 514. 

Aten, teri, tundi, contundi, debilitari, 
fubigi, luxari membra, corpus. atemn, te- 
rere, &c. 534. 

Attin, defatigari. atun lonco, caput ha- 
beo feflum, defatigatum. 534. 

Atutui, interjeftio a dolore. 293. 

Aud, terra ad maicium feminandum ara- 
tro fubafta. audn , terram aratro fubigere. 

413. 
Auca , rebellis. Item res falfa , fifta , adul- 

terina. aucan, aucatun. 483. 533. 

Aucunco , auquinco , echo. 561. 

Auna, undae, fluftus maris. 429. 

684. Avun, cibus bene codlus: poma, 
fruftus maturari, mitefcere. Item, maturef- 
cere apoftema, ulcus, &c. avuln, avumn, 
coquere; ut maturefcant efficere. 404. 476. 

536. 

685. B. V. 

Va, tva, hic, iftic: Ecce. 20. 23. 295:7. 

Vachi, ifte. 20. 23. 

Vain. ferveo, effervefco. vai ta m' moll- 
bUn, fanguis illi fervet. 459. vaimn, ferve- 
facere. 

Vainu, tenuis pluvia. 348. 

Vaml, vamlque, flc, ita. ule vaml antti, 
cras hac hora. 540. 286. 

Pp 5 Vam, 



Vam, ita, fic. vamaimi, fic, ita facies. 
vamgechi, vamQelu, idem. vam%en, ita fum 
comparatus, conftitutus. vamtipan, recedo, 
difcedo; abfcedo. vamtipaln, abftrahere, 
dimovere , fejungere. vammn , vammtun , 
feparare , fecernere. 286. 488. 

686. Vanen, pendo, appendo, penfito, 
trutino. Item. effe grave. vanetun, vaneva- 
nen , penfare aequilibrium , aequipondium , 
libramentum. 551. 553. 

Vanten, tantum, tam magnum. vantenn; 
effe tantum. 551. 556. 

Vatu, 402. carex. 

Vdo, umbilicus. 451. 

Vdu, vildil, perdix. 386. 

Ve, 295 : 7. 

Vei, veichi, ille, idem. veii, ille eft. vei- 
lai, non eft ille. veipe, fit ita. vei, vantem- 
pe, hucufque, non amplius, fufficit, fatis eft, 
vei ca, vei lle, &c. adverbia confirmativa. 20. 
23. 479. 556. 288:4. 

Vem, ita, fic, lllo modo. vemn, ita fa- 
cere. vem%echi, vemqelu, fic, ita. vemgen, 
ita effe 5 effe fimilem ; aliquem vultu , voce, 
inceffu referre. vei ni vemgen, natura ita 
comparatus eft; haec ejus indoles, hic mos, 
hic ftylus vemel, vemlque, fic. 481. 482. 567, 

Venten, tantum. 551. 554, 

Veula, nunc, modo, jam. 540. 

Bi, 



2?*, 175. 182. 

Fi7w, coluber, anguis, ferpens. 376. 

Vill, omnis, cun&us, univerfus, totus. 
villn, villtun, totum abfumere, comedere, 
capere, fumere. 476. 548. 

687. ViHa, penuria, caritas, annonae dif- 
ficultas, villan, vi\la$en, laborare penuria, 
&c. 475. 476. 

Villca, levir, glos. 504. 

Villctcn, parva lacerta. mamll villcun, 
polipodium. madivillcun 376. 410. 412. 

Virquen , alfum , fubfrigidum virquen an- 
tu , fubfrigida tempeftas virquen co , 475.559. 
Bitun, fumus, fumare. bitunman, fumum 
contrahere, obolere. 352. 354. 443. 

Biri, Thearina, palea fimilis paleae ave- 
nae, fed inutilis & absque avena. 412. 

Vocharxn, fugere. ulun, folum de machis 
intelligitur. 536. 

Vla, propter 288 ; 13. 
BoiHe , boye , arbor, cinnamum, cinnamo- 
mum; fed improprie. 399. 

Voche, unda, flu&us. vochen. 429. 

Vochen, canna, arundo maicii. 413. 

Vochon , madeo , madide madeo. vochomn. 
vocholn, madefacere, intingere, perfundere. 

Vonuan, tuflire. 535. 
Vora, voru, os oflis, dens. voro tehua, 

lucius , 



lucius, pifcis qui in quepe prenditur. Inde 
Borohue , Hifpanis Boroa. voro ptm , paxilli 
tabaci. voro chaUua, fpina pifcis, aievoro , 
dentes anteriores. 392, 410. 442. 444. 

688, Vbtm, filius. votmn, gignere. 496. 
501. 

Vot ! interje&io. 293. 

Vochai pro chao , pater. 

Broquin. 412. 

Vucheucan, nugari. 490. 

Vhn , caro exos ; pulpa , etiam pomo- 
rum. vnn, poma effe matura, comeftibilia. 
Item arbores germinare, pullulare, fru&i- 
care. vn, vnn, effe denfum, fpiffum. 397, 
404 405. 455. 

Vill, res unita, conglutinata , copulata. 
vuln , jungi , copulari , cognofcere mulie- 
rem; & eft modus loquendi modeftus; quam- 
vis in hac fignificatione plerumque addant 
tun : vultun. Item. unam rem alteri v. ad al- 
teram aptare, iucludere, immittere. Item. 
effe ad rem ; ad rem pertinere , cum re co- 
haerere. cum pa fignificat fuccedere , fequi. 
chuchi cuyen vixlpai, quis menfis fequitur. 
vblun, vlun, coacervatum effe. vluln f con- 
gero, aggero, cumulo, coacervo. 490. 515. 

543. 
Bueun, jecur, hepar. 455. 

Vunan, putrefcere, corrumpi, vuna, pu- 

tre, 



•%*&<» 6i 3 

tre, putridum, tabidum. vunapue , virus, 
venenum. vunapuen, vunapuetun, venenum 
alicui dare, praebere, veneno tollere aliquem, 
occidere, necare. 476. 534. 536. 

689, Vuri , tergum , dorfum , fcapulae. 
Item. retro, poft, pone. 405. 451. 453. 

Vuhn, nervus. 456. 

Btiren, effe amarum. d&re, amarum. 405. 
Bixre pue , animus averfus , abhorrens. £u- 
repuen, burepuetun , ab aliquo abhorrere, er- 
ga aliquem male affedlum effe. 487. 

Bixrenien, alicujus mifereri, mifericordia 
tangi , moveri : hujus me miferet ; mifera- 
tio me tenet. Burentun, expe&ationem ali- 
cujus decipere, fruftrare, ludificare. Item. 
ludificari. 487. 

Vucha, fenex, vetulus, grandaevus: aeta- 
te grandis, proveftus. applicatur duntaxat 
viris. Item rebus inanimatis e. g. veftibus. 

49 . 

Vhchen, ager demeffus, reftibilis. 413. 

Vhl, vas. Item. radix olerum , herba- 
rum 414 

Vhquin, prsegnans, gravida, fceta. Item. 
praegnatio , graviditas. vhquinn , effe fcetam: 
dicitur etiam de animantibus. vhquipra, no- 
thus, fpurius. 496. 514. 

690. V&ta, altus, magnus, grandis. zrii- 
ta rupalu, rumelu, cralfus. vutan, elle gran- 
dem. 554. 555. 556. Vuix, 



614 ^ $ t» 

Vub, filum, ftramen. buiin, neo. tapm 
vuA, filum contortum. huinix, fimplex. 472. 

473. 

Vultan , os aduftum habere ; ore aegro 

effe. 444. 

Bureu, bucheu, lepida narratio; feftivum 
commentum : res rifum movens. 515. 

691, C. K. 

Ca, particula. 192. Item adverbium con- 
firmativum. 288 : 4 : 39. 

Ca, adjedlivum : alius. ca efu, alii duo. 
caquine, alius. caqelu, alius ca$echi, iterum, 
ahavice. camel, aho anno, elapfo, vel futu- 
ro. 543. 548 549. ca mita, aha vice. caque, 
aliqui. caque , caque , alius poft alium. De ca 
nomine formantur fequentia verba: ca%en, 
effe alium. calen, aliter fe habere. caknon, 
mutare, ponere alibi, cakuotubi ta r\i uui, 
mutavit nomen fuum. ca$etun, ln alium mu- 
tari, ca§enman , vino madere , vacillare. ca- 
Qentun, culpam aut crimen derivare, conji- 
cere, tranfcribere in alium ca§eln, ca$el- 
tun , diftinguere , aliud ab alio fecernere , fe- 
parare , difcernere , fejungere. caduameln , 
digredi a re propofita ; ad alia divertere. 
Item. mente & animo vagari , divagari, aliud 
agere , cogitare. 464 548. 

Cachan, pleuritis. cachanlahuen , centau- 
ria minor. 410. 535. 

Ca- 



^ & dfr 6l 5 

Cachentun, non dignofcere, non agnofce- 
re. 464. 598. 

Cachu, paftus, pafcua. 412. 

Cachh, amicus, notus, compotator, ca- 
chim, propinare alicui. 514. 516 

Cafique, Ca^iquius, Caiiqueus: Topar- 
cha apud Indos. 498 500. 

Cad, multum. cadn, multos efle / abun- 
dare, 271, 

Cadi, cofta. 454. 535. 

Caf, tabula, affis, affer. cafn. 567. 

Cafen, caben, caven, fpinus, 399. 401. 

692. Cafdxn, aliquid in aurem loqui, in- 
fufurrare, fuggerere alicui. 440. 526. 

CahueUu, cahuallu, equus. 365. 

Cahue, remus. cahuen, cahuetun, remiga- 
re, remum impellere, remis incumbere, in- 
furgere. 557. 558. 

Cai, conjun&io &, atque, etiam. 293. 

Cain, 93. 

Cahuin, compotatio, epulum, convivium, 
ludi , fpe&acula Indorum. Ma$entun , epu- 
lum ob perceptos agrorum, arborum fru- 
dlus. malal cahuin , ob cortem , ovile , ra- 
male, fepem, domum fabricatam. rxuin ca- 
huin , ob trituram. nuin prun , idem. nam 
triturant faltando & cantando ; & femper 
no&u. curtii cdhuin, epulum funebre. cun- 
quin, calcutun cahuin, cum certis cantiun- 

culis, 



616 •*&&<& 

culis, tripudiis, faltationibus , choreis. ca- 
huintun , dare convivium. antii cahuin, cuyeti 
cahuin, fol, luna in centro circuh: forte quod 
in fuis compotationibus fedendo rotam, or- 
bitam, circulumque defcribant. 475. 477. 
479. 559. 

Cahuitu, le&us 517. 

Cal, lana. 363 472. 

Calcu, veneficus., ftrix, lamia. Horren- 
dum Indis nomen, & maxime formidatum. 
calcutun, calcun, veneficiis aliquem petere; 
maleficis artibus afficere , carminibus de- 
vincere v, devincire. calculn, veneficum ef- 
ficere , venefici crimen alicui attribuere. 483* 
485. 536. 

Calcha, pili interiores. 458. 

693. Calhl, caro humana. 455. 

Calmirx. 428. 

Calgal, fungi, qui nafcuntur in arbori- 
bus, praefertim in robore, 403. 

Calpudiin , pilos , capillos , crines evellere. 

CaUa, palus, quo fodiunt. 413. 

Callhue, frutex. 403. 

CaVii, 193. 196. 

Calvt, caeruleus. calvix $e, oculi caerulei. 
calvhlafquen , color marinus. 417. 

Cam, interrogativum, 266. 267. 

Caman, artifex, opifex. 483. 565. 

Camaricu , munufcula e. g. ova , gallinae , 

agnus, 



agnus, & limilia, quae dant Hifpanis & Pa- 
tribus Miffionariis, quando eos adeunt prae- 
fertim prima vice: & aegerrime ferrent, fi 
quis ea, quae offerunt, non admitteret; & 
eft eorum modus peteitdi, & contraltus in- 
nominatus do ut des: nam femper fperant 
& expe&ant plus quam dederint; nec un- 
quam definunt petere plura & plura/ & fi 
ultimum ipfis negetur, quamvis anteriora 
omnia eaque multa & abundanter accepe- 
rint ; abeunt triftes , nec funt contenti ; qua- 
re expedit ex ipfis quaerere, quid. petant, 
quid cupiant, defiderent/ & eo ufque ur- 
gere, donec omnia dixerint. Quibus omni- 
bus patienter auditis aliqua negare excufan- 
do / & aliqua concedere : at femper dare 
plus quam valuerit, id quod attulerunt & 
dono dederunt; & folum hac ratione difce- 
dunt laeti & contenti; fecus autem P, Mif- 
fionarius apud illos audit avarus, &c. 498. 
642. 

Camtu, avis, quae fabis ac floribus dele- 
Aatur, vefcitur. 387. 

Cancan, affum, torridum. 475. 

Canin, in ludo chucca deeffe, deficere, er- 
rare. caniknon, decuffatis federe cruribus, 
ut Indorum mos eft f 452. 563. 

Caniu , crifta , jubae 389. 

Canquen, avis, ciconiae non abfimilis. 385. 

Can 9 cantharus. 520. 521. 

Qq Ca- 



6l « <R» $ d* 

Canun, fibrae roboris. 403. 

C0/*', leguminum folliculi. 4i3. 

Capifcun, pungere, palpitare. 535. 

Caputira, acus ex majoribus, & quae fo- 
ramen habeat fatis grande: nam Indorum 
id fila repofcunt. 472. 

Caql, caquel , transverfum. caqln, transfi- 
gere. 492. 

694. Cara, urbs, civitas, oppidum, pa- 
gus, caftellum, & quilibet locus aedibus, 
domibus, & incolis frequens. Carahue ci- 
vitatis , &c. dirutae locus : nunc feges eft ubi 
Troja fuit. Entucaran, urbem deftruere, 
exfcindere , evertere , vaftare , delere , dirue- 
re caran , urbem condere , fundare , ftabili- 
re. 4&2. 494. 

Carca, vas grande ad afferendum potum, 
vinum. 478. 

Carcaren, ca/cafen, cadcaden, avis cujus 
modulatio ver annuntiat. 381. 

Carcu , ex altera parte fluvii , maris. Item 
nominant carcu v carculafquen illum locum, 
quo poft obitum animas migraturas dicunt; 
putantque effe Infulam Mocha. Carcun, flu- 
vium tranfire, trajicere. 288. 433. 538. 

Caru, crudus. Item. color viridis. Item. 
nigTor canis albicans. caril ilon, caro cruda. 
caru d%oll, olla cruda, necdum co&a. cadil 
v. caric lan , mors violenta ; cultro , pugione, 

ferrea 



■Sfc $ d& 619 

ferrea ficca in corpore defixa. Carii Patiru, 
Religiofus S. Francifci Seraphici, ob facrae 
veftis colorem. 417. 

695. Catan, perforare, perfodere, pun- 
gere, terebrare, perterebrare. 567. 695. 

Catun, fcindo, feco, caedo, abfcindo, re- 
feco, amputo. Item, impedio, obfto, offi- 
cio , prohibeo. catud§un , contentiones , ri- 
xas, certamina impedire. Qelai catudqualu 
catuduamn, argumentum praecidere, prae- 
cludere, eludere. catutun, catuntun f inter- 
cipere , intercludere , interpellare. Item ter- 
ram aratro decufiare. 405. 413. 527. 567. 

Caucau, avis. 384. 

Cauchu, multus. Cauchun, efle multos. 271. 
272. 548. 550. 

CaUul, conglobatum fputum. 457. 

Caulin , caupun, faciem unguibus lacera- 
re, foedare: ungues imprimere. 368. 

Caichun , Diarrhaea , alvi profluvium, ven- 
tris fluxus , proluvies. Item ex Diarrhaea lan- 
guere , fluxu ventris laborare. Caichil moll- 
bun 535. 538. 

Caimutun , rumino , remando is. 363. 

Cairxe , hoftis. Caineln, cainetun, in ho- 
ftium numero habere. 531. 575. 

Cayu, fex. 545. 

Cayumtoi , gigas. 463. 

Cacha , cha. 205 

Qq 2 CaUe 



620 <«**&*£* 

Ca&e , anas , anfer. 384. NB. 705. cdau 706. 
cdin. 

Cha 295. 

Chacha , ita viri falutant mulieres. 506. 

Chachai, chai, fai, tai, fic mulieres viros. 
506. 

Chaf, chafma. V, taf 

Chacu chacu , tacu tacu , cerebri membra- 
nae. 456. 

Chadi, fal. chaditun, falio, fallo is: fale 
condire, Item , efte falfum , falitum. 423. 424. 

Chadn, fponlionem facere, fponfione ali- 
quem laceffere. 563. 

696. Cha$, pars, quadrans, quarta pars. 
ChaQ rpu y jun&ura viarum, ubi viae uniun- 
tur , concurrunt, chaQciln , in partes divide- 
re , incidere , in frufta fecare cha§tun, cha$n- 
tun , id. chaQfuin , cha§quin leuvu , fluvii 
pars. 301. 364. 420. 434. 

ChaqjLl, inftar diminutivi vocis chaQ. cha§ll 
cuu, digiti. 448. 

Chai, hodie, poft breve temporis fpa- 
tium. 541. 543. 

Chathue , calathus , quafillus , quo metiun- 
tur res folidas ; & duo modium efficiunt : 
per eundem & liquores purgantur. Chaihue- 
tun , ckaitun , liquores purgare. §20. 521. 

Chalin, chalitun, valedicere alicui: cum 
bona alicujus gratia abire, difcedere. 518. 

452. 



452, Item, teftari, teftamentum condere, fa- 
cere. Formula autem Teftamenti , modus , 
inquam , teftandi eft hic: Quando Pater, 
Patruus aut aliquis ex majoribus natu eft 
morti proximus/ omnes confanguinei con- 
veniunt, & moribundus illis valedicit afli- 
gnando unicuique partem paucorum illo- 
rum bonorum, opum, rei familiaris, quae 
forte fuperfunt. Si fratres contribuerint ad 
emendum ipfi uxores ; pro rata & numero 
unusquisque fibi unam vel plures accipit: 
caetera cedunt liberis E. g. immobilia; & in 
horum defeftu fratribus, aut aliis viciniori- 
bus confanguineis. 537. 

697. Chale, propinquus, affinis 501. 
ChaUa, olla ex argilla. 520. 
ChaViua, pifcis chaWuan, chaViuatun, pi- 
fcari, pifces capere, prehendere, trahere, 

392. 395. 

Chamall , ftraguljim, veftis. 469. 

Chanan, in terram conjicere, projicere. 
487. 

Chanu, dorfuale ftragulum. 469. 

Chao , parens, pater. 501. 

Chapad , caenofus lacus, locus. 428. 

Chapadoin, mano aut calci priore percu- 
tere. 449. 

Chape , chapen , crinium poft tergum colle- 
6tio. Chapecan , capillos ita colligere , ligare. 
458. Qq 3 Chapt, 



m 

Chapi , miles, tiro. 531. 

Chapxxd , depreflus. chaphd lo?ico , caput 
depreflum. chaphd fubft. inaures argentei 
Indarum. 469. 

Charahuilia, femoralia. 466. 

Charam, 535. papulae rubentes. 

Charqui, caro falita, fale condita» 475. 

Chau pro chao, pater. chaun, chautnn, gal- 
linam ova incubare; ova incubando fovere, 
chauentu, vitricus. 390. 475. 504. 

Chaud chaud, flos pallidi coloris. 415. 

Chaura, frutex myrto fimilis. 414. 

Chaxx, aequalis, par. chaiin, aequalem, pa- 
rem eSe, chauln , aequare / aequum , planum 
facere; complanare. cha&i?i, pila: palus fu- 
perius in duos ramos aequaliter deflnens. cha- 
Hal, quod folvendum, praeftandum, agendum 
ex debito reftat. 422. 515. 517. 543, 

Chafdu§un, tafduq>u?i, coram loqui, re- 
fpondere. 526. 

698. Chaiitun, reflftere, in faciem refiftere, 
fe opponere, os obvertere. 526. 

Che , homo. hue?itu, hue?ituche, vir, mas. 
domo , domoche, foemina, mulier. Huiticachc, 
Hifpanus. Muruche , Maurus , & reliqui alia- 
rum nationum. Reche, Indus Chilenfis; Dve 
qui ad fe invicem agnofcendos , vocandos , 
appellandos non indigent diftin&ivo. Item. 
fervus, famulus : Cheieneu ca?n pu Huinca, 

num 



num ego fum Hifpanorum fervus ? Cheln , 
hominem facere, gignere, procreare. chel, 
terriculamentum , larva contra volucres , ne 
in agris creent damnum. 94. 1 99. cheun, om- 
nes ejusdem familise , generis , nationis. 434« 
502. 

Ckedcan, pulmentum ex maicio tofto. 475. 

Cheche, avus pater matris. Item. nepos. 501. 

Chedcui, nepos, ex linea materna. 501. 

Chedquen, avis. 383. 

Chel&e , dentes anteriores, 442. 

699. Chem ? quid. chemn , aliquid facere. 
chemimi? quid agis. 266. 267. 

Chei, chemai. 266. 267. 

Chenchepl, ientepl, corporis vel manuum 
trepidatio ex roorbo. 462. 

Ckenodcun , 452 coxim infidere. 

Chepidcxm, tuffire, quod potus ad epiglot- 
tidem olfendat. 446. 

Chepica, gramen. 412. 

Cheu, 266. 267. 

Cheuque , ftruthio. 385. 

Cheurvoe, cometa 559. 

Chi, 44. 84 194. 287 : 3. 295. 547. 

Ch$arn, ch$arcun, vulnus, plaga. Item» 
ferio, vulnero, faucio, 

Chicixmn, componere, conftruere. Item, 
tignis & trabibus domum rudem informare. 

567. 

Qq 4 Chidan, 



6*4 ^fe, ® d8» 

Chidan, lutum, coenum a fluminis inun- 
datione reliftum. chidann , alluvione fluvium 
excrefcere , praater ripas effluere ; campos 
inundare, obruere. 428. 

Chi/n , chifcan , fuperfluere , redundare. 
chiptnn, effe caufa cur redundet. 478. 

Chid, gelidus, gelu conftri&us. chidn, ge- 
lo, glacio, congelo, gelu concrefcere, com- 
primi, aftringi. 409. 

700. Chi$an, cibi vel potfts reliquias col- 
ligere. 478. 

Chihuai , nebula. 347. Chihuaiquiiaun , 
huc atque illuc ire. 452. 

Chillca, liber, papyrus, epiftola. Item. 
nomen herbae medicinalis. Item ferrum, quo 
notam pecudi inurunt. chillcan, chillcaln, 
fcribere. du%u\elen vachi chillca, lege mihi 
hanc epiftolam. chillcatun , legere , libris in- 
cumbere, ftudere. 421, 572. 573. 

ChiTla, vulpecula. 373. 

Chili, Chilli, Chile, Regnum Chilenfe. 
Chili Che , Chilliche , Chilenus , Chilenfis. 
ChiliduQu , Lingua Indo - Chilenfis , lingua 
Chilena; idioma Chilenum, Chilenfe. Chj- 
liduQun, loqui Chilene. Chillihtieque , aries 
chilenus. 494. 698. Chilid&Qu, resChilenfes. 

Chillcon, aquofum effe. 429. 

Chillquen, aures ad inaures immittendos 
perforare, 470. 

Chi/l- 



Chillquin, manipulos fpicarum colligere. 

413. 

Chima , lues venerea. chiman , ea labora- 

re. 535. 

Chincdn, chinclln, non fuftineo; tolerare 
nequeo; tenere me non poflum, quin. 567. 

ChinculL 478. manticae ad portandum in 
equo oenophora. 

ChinHe, animalculum albo nigrum ejus- 
dem cum fciuro formae & magnitudinis ; cu- 
jus urinae graveolentia nimia eft, diuturna, 
& vix ferenda. 373. 

701. Chinur, Dominus, Chinura, Do- 
mina : a voce Hifpana , /enor, /erxora. 498. 

China, ancilla, 498. 500. 

Chicll, titillatio. chiclln, titillationem pati. 
chicllmn, titillationem alicui movere: attre- 
dlatione corporis rifum excitare. 452. 

Chiquerciin, oculos volvere & pene in 
orbem verfare. 440. 

ChHUmunn, pedes obdormire, 

Chiquin, verbum inhoneftum fignificans 
exercere copulam carnalem/ vox nunquam 
ufurpanda, fed ut intelligatur , & qui illa 
ufus fuerit, reprehendatur. 490. 

Chlldun, laxari, relaxari, folvi, diflblvi, 

47o. 567. 

Chmebn, annuere, inclinare caput. 437. 

Choco/, pars domfts pofterior. 517. 

Qq 5 Cho- 



626 <«*, & d£» 

Chocon , fcra?» , aqua , frigore pene ene&us. 

43i. 

Chod, colorluteus, pallidus. chodn, palle- 

re. chod curam, vitellus, chodhue cura, ter- 

ra colori luteo efformando inferviens. 417. 

4?5. 

Chollcho , tolto, nomen herbse, 410. 

Chollhua. 393. 

702. ChoVio/, cavum, concavum tegulae, 
non orbiculare» tolof mamll, cortex, exte- 
rior arboris crufta. chollofn, tegulas confi- 
cere. 515. 517. 

Choqn, extingui ignem, lucem. choymn, 
extinguere, cho^mvoe , emun&orium. 354. 

Chomn, chumn, Solis & Lunae concurfus; 
chumi cuyen , chum ctiyen , novilunium, 542, 

543. 

Chomecu, torris, titio extinftus. 353. 

Chomllco, parvarum cochlearum genus. 

393- 
Choncin, caput parieti illidere; ad forni- 

cem olfendere. 437. 

Chone, ftragulum, veftis Indarum. 469. 

Choniun , patientiam expe&ando amitte- 
re: mora mihi fatietatem & faftidium affert. 
486. 

Chonodcub, cubitus 448. 

Choncaiaun, computando & quaerendo, 
a qua aberravit, viam, huc illuc ire, 452. 

Chon- 



*%*&<& 62 7 

ChonblcuH, qui habet tortuofas manus, 
ut fcaurus pedes. 449. 

Chopilln, digitos frigore rigere. 449. 

703, Choqueln, promere quantum capit 
pugnus. 555. 

Chocm, chocun, Sobrinus; ex forore ne 
pos. 501. 

Chori , locufta. 388. 

Chod , oculorum infirmitas. 535. 

Chovh, fegnis, negligens, focors, lan- 
gnidus, remiflus, delidiofus, iners, piger. 
chovun, fic efle, chovuQen, pigritia, &c. 

483. 485. 

Choiun , toiun , germinare , pullulare , fru 

Aicare, choitl, germen. 409. 

Chiquexm, invertere. 470. 476, 

Chiiquel, arma, enfis, gladius. 531. 533. 

Chu/ antti. , die integro , toto die, diii/- 
tun, accipere, fumere, auferre, edere, bi- 
bere totum, omnia. 476. 

Chiicau, udud, avis fylveftris, 387» 

Chuchu 266. 267. 

Chuchin, centrum ligni, arboris. 403, 

Chuchei? unde fciam. 267. 

Chulun, fervet olla fpumans; aqua fer- 
vens diffunditur. 476. 

Chutnn, agere. chumimi? quid fecifti, 
chumlan , nihil feci , egi. chumqei chei mi 
mo%en , ut vales ? derivata funt : chumam , 
chumal, chum^echi, &c. 266. 267- 704. 



628 *%*&<& 

704. Chumtn? quantum. chumtn anth? 
qua hora. vanten, vcnten, hac, illa. 266. 267. 

548. 

Chumpi, fafcia, cingulum. 469. 

Chupin, chupiqueimi? quid ais, quomodo 
dicis? non intelligo, quae loqueris. chupizci, 
quomodo vocatur. 266. 267. 

Chuquin, furari. 484. 

Chz^g, gibber, gibberofus, gibbus,gib- 
bo deformis. 462. 

Chuca, remotus, longinquus, feparatus, 
disjun&us, diJDQtus. chixcan, feparare, fe- 
jungere, feponere, fecernere, fegregare, 
removere. Item. difcedere, abfcedere. re- 
cedere. 544. 

Chiidciin , gutta , guttula , ftilla. chxxdoxnn, 
deftillare, diftillare. Item. ftranguria, ftilli- 
cidium. 535. 

ChiiQo/n, premi; multitudinis concurfu, 
preffura pene opprimi. 493. 

Chixn, imbrem remittere, ceffare. chixi, 
jam imbrium vis remittit, coelumque fu- 
dum & ferenum redditur. chixtun, contra 
pluviam perfugium quaerere: in locum Dc- 
cum, fub teftum fe recipere. 559. 347. 

ChiS/», prehendere: figere, tenere, li- 
gare. cMxlhue , acus, ligamenta, &c. quibus 
prehendunt, ligant. chul , fibula. chixltun, 
infibulare, fibulam injicere. chhl piuque, ner- 
vus quo cor aftringitur, tenetur. chixlqueu- 
tin, aftriftio linguae. 456. 470. Chu«- 



Chxincon , chumpoln , convolvere , illiga- 
re. 470. 

Chunai, fimbria. 466. 

Chunidn, farinario cribro fuccernere; fa- 
rinam fubcerniculis purgare , excutere. chu- 
nidhue, cribrum. 520. 521. 

Churnan, implicitum, irretitum effe. 473. 

705. Clcl, herba. 411. 

Cbchan, lavo, abluo. cuchacaial, lavanda. 
cxxchacan , lota. tva ciichacan , en lota om- 
nia. 432. 433. 

Chchaltun, vifo, invifo, vifito, 518. 

Cuchaun. mandere, cibum dentibus con- 
ficere. 443. 

CixcAeu, malorum, pomorum terreftrium 
radices. 409. 

Ciuhiu, anus, podex. 451. 

CuchiQ, tinea, blatta, 378. 

Cuchixn, ctun, exprimere. 432, 

Cuchan, madeo, madide madeo : tor- 
rentis inftar fltiere : aqua fluit undique rivis. 

43i. 432. 

Cdau, kdau, labor, opera, opus, nego- 
tium. chem kdau%eimi, quid habes negotii; 
quo occuparis , cui infudas. kdaun , kdaucan, 
laborare , elaborare. 567. 569. 64* 

Clen, cauda: quadrupedum, avium, fer- 
pentum. 389. 

Cle?iclen, herb. 411. 

Cl$aun t 



6 30 <$*, & e£* 

Cl§aun, fe invicem mordere. 370. 
Clhuaknon, laqueo capere. 364, 
Clilhue, olla major. 520. 
Cli cli t cli uim, mandibula, maxilla. 442, 
Clilque, falco. 380. 
Clolclol, faux, guttur, gula, 445. 
Clon, arbor. 451, 

Clofcim, fonare res liquidas dum portan- 
tur. 478. 

706. Clorin, rhonchus. Clorinn, fterto/ 
ronchos edere,- ruftuofos fpiritus ingemi- 
nare. 437. 

*Culche y inteftina. 456. 

Clle , lacryma, Cllen , lacrymari , in fletum 
erumpere; laciymas effundere, profundere; 
erumpentes lacrymas continere non poffe. 

458. 

Cludun, folvi, aufugere, diffluere. 

Cdin, chclin, ulin, fecundae. 496. 

*Cmpun, ligna fecare, in frufta conci- 
dere. 404. 

*Cnu, naribus loquens. 462. 

Clmunn, cadaver ferali linteo involvere; 
findone infuere ad fepulturam. 537. 

*CmtUlixn, terram refonare, reboare, re- 
mugire. 360. 

Clhn: in hoc aut illud latus incumbere, 
fe vertere ; in hanc vel illam partem inclinare. 
C/ii» anth, poft meridiem. 539 552. 

*Ciina, 



*Cuna, palea. 402, 

Co, aqua. Co$ei, liquidum, fluidum ef- 
fe. Item effe fuccofum , fucco plenum : fpif- 
fum non eft. Couixn, faliva, fputum. £on, 
coln, aquam petere, haurire, afferre. 428. 

Cochimn, refifto, obfifto, repugno, con- 
tradico, me oppono. Cochimtun, mimum 
agere ; geftum alicujus , voces , mores ri- 
dicule effingere, exprimere, referre, imi- 
tari. 464. 490. 

Cocoll, radix pro colore rubro. 417. 419. 
708. Cocll. 

Cochin, dulce, fuave, 405. 

Codcod, felis, catus ferus, fylveftris. 

Codirx, inguen, panus inguinis, adenes. 

45i. 534- 

Codo , ventrofus pepo. 409. 

Coel, hafta. 531. 

707. Cofque, panis. Cofquen, panem co- 
quere. 475. 476. 

Co$i, fruftuum perceptio. Co$in, co- 
%intun, fruftus colligere. 413. 414. 

CoiLau, comitia. CoUautun, fermocinari, 
colloqui. 531. 

Coiam, robur arb. 399. 

CoiVia , mendaciorum architeftus , frau- 
dulentus , fycophanta : totus ex fraude & 
mendacio compofitus. Coillan, coiflatun, 
mentiri. Coillatuln, mendacium alicui ob- 

j 1 - 



632 «Sfc @ dfr 

jicere , exprobrare ; mendacium in aliquem 
retorquere. 483. 485. 

Coinau, cancer. 393. 

Coipo, coipu, lutra. 377. • 

Coyolln, relucere, 368, 

Coyue , arb. 399. 

Colcol, fuftis. 528. 

Colchau , coltau , infe&a aquatica. Colchau 
cutan. 378. 535. 

Colhuachu, crabro, oeftrum, 388. 

Coli coli, afilus. 388. 

CoVietun, femper fitire; undique ad bi- 
bendum colligere , mendicare. 478. 

Collman, aviculae nondum pennis ad vo- 
landum inftrudae, implumes. 389. Itenu 
ftragulum, veftis ftragula ex meris plumis 
contexta. 466. 

ColXd&a, formica. 378. 

Colldudun, metu, timore, formidine, ter- 
rore turbari, obftupefcere; vocem faucibus 
haerere. 787. 

708. Colpi, fluvius prope Puren. aqua 
pennata, plumata. 466. 

Colu, color heluus, ravus. 417. 
Comallhue, ora, fimbria, limbus. 466. 
Comufn, fura. comtl/nn, nervorum rigor, 

45i. 535» 

Comun, comutun, intentis oculis aliquem 

intueri; avide oculos in aliquo figere/ fixos 

aut 



aut intentos habere : alicujus confpe&u de- 
le&ari. 440. 

Cona, miles, validus, fortis; viribus & 
animo praeftans. 531. 533. 

Conaln , graviter contra debitam reve- 
rentiam, urbanitatemque peccare. 484. 

Concan, paleae manipuli ad domum te- 
gendam; te&um illi ftramineum imponen- 
dum. 517, 

ConciiliLn, expirare, animam agere, ex- 
halare; extremum fpiritum reddere. 537. 

Con, fidus amicus, & familiaris, qui illos 
faciat de omnibus certiores; & ad cujus do- 
mum, ubi id loci pervenerint, divertunt; 
& ipfius conlilio omnia agunt. 489. 832. 

Conn , intrare. conmn, immittere, 503. 
518. 519. 

Coni, filius v. filia matris: in quo diftin- 
guitur a votm , qui patris eft filius. yall, yalln, 
proles, procreare. Comn, parere, Comln, 
gravidam efficere. comntu , privignus uxo- 
ris, coxxilhue , nidus v. locus ubi aves , galli- 
nae fua pariunt ova. coxxi namun. 501. 504. 

535- 

Conue, animal laftens: agnus, 363. 

Concull, herb. 410. 

*Cocll, flos. 419. 

Copahue, fulphur. 353. 423. 

Copin, murices, tribuli, aculei, quos ho- 

ftibus arcendis, offendendis huc illuc per 

R r viam 



634 <ft» & e£» 

viam fpargunt , difponunt. copiah , hos acu- 
leos conficere. copinclen, infigi vel aculeum 
infixum effe. 531. 

709. Copin, herb. 402. 

Copun, pronus. Item. pronum aut plus 
quam dimidia corporis parte inclinata ex 
fluvio aquam haurire , aut inftar canum , uti 
folent Pehuenches, bibere. 437. 

CopuUca, puls, pulmentum. 477. 

Coretun, damnum compenfare; amiffa re- 
cuperare, recipere; paria facere. 563. 

Coru, jus, jufculum, condimentum. co- 
rikn; corutun, jufculum praBparare.475. 354. 

Coyocho, napi, raparum radices. 

710. Cotxxr, cotr, torridum. cotrn t tor- 
rere. 476. 

Cobr, covud, genus teftudinls feu domi- 
porta. 373. 377. 

Coven, maicium toftum, torridum. 475. 

Coull, herb. 402. 

Creu f turdus, ficedula. 387. 

Crf, crdf, ventus, aura, aer, tempeftas. 
crdf vemq/ei, Euro, vento velocior. 343. 558. 
560. XB. Hic multae voces redigendae in 
meliorem ordinem. 

Cuchi, cuti, pudenda mulieris. 451. 

Cucu* ava, matris mater. 

Cudall cudall % renes. 455. 

Ck- 



Cudan, teftes, tefticuli. 451. 

Cude, cuye, cu/e , yetula, anus (ls. Vetu- 
lae aegre ferunt vocari cude v. cuye. fed pla- 
cet cu/e cu/e pllu , decrepita. 

NB. Cu/e fumitur nonnunquam pro cure, 
nupta. cuden, cu/en, mulierem fenefcere, 
confenefcere Cudepra, vetula quae nec pe- 
perit, nec habuit maritum. 495. 496. 514. 

Cuden, fponfionibus certare; fponftonem 
facere; fponQone aliquem lacelfere; tantun- 
dem fi vicerit fpondere. 563. 

Cudt, lapis fupra quem frumentum, fal, 
&c. manu terunt, molunt. num cudi, lapis 
quem ambabus manibus tenentes, illique in- 
cumbentes molunt, terunt, tundunt. 520, 

Cudi voro , fpina dorfi. 454. 

Cudua. pifc. 392. 

711, Cudun, cubo, cubitum ire. cudmn, 
cudln, cum aliquo cubare, cubitare. 521. 

Cuchen, cuten, maicium torridum. 475. 

Cue, poma, mala terreftria torrida. cuen, 
illa torrere. 475. 

Cuel, limes, confinium, terminus. 555. 

CuellcueVLien, aliquid defiderare, requirere. 

Cuicui, pons, cuicuipa$i, tergum tefti. 
430. 517. 

Culben, runcatio. culvenn > culbentun, 
runco, erunco, abrunco. culvenhue, runci- 
na. 404. 

Rr 2 CwUum, 



6 3 6 



«Sfc @ d& 



Cu&um, cuim, arena. 430. 

Cuiiul, cuytU, carbo. Cuyuln, carbonarium 
negotium exercere. 353. 

Cuivi, olim, antiquitus, quondam, apud 
prifcos, quodam tempore. 540. 

Culai, dudum. 540. 

CuHe, herb. 410. 

Cullcull, buccina, tuba cornea. 562. 

CuVLum, ventris fluxus, proluvies, dy- 
fentheria. Culluinn , ex dyfentheria lan- 
guere. 535. 

Cpon, mortuorum corpora, ad videndum 
quo quis veneno vel veneficii genere fit 
mortuus, aperire. 537. 

712. Creu, turdus. 387. 

Crin, errare, delinquere. Item. Fornica- 
ri» Cridomache, impudica mulier, lafciva, 
libidinofa, vulgatse ac venalis pudicitiae. 484. 
489. 493. 

Ctal , ktal, ignis. Ktaln, ktaltun, ignem 
accendere. Ktalhue, focus, Mivu ktalqeimi? 
quot uxores habes. 349. 354. 

Ctun , cuchun , exprimere , premere , 
comprimere , conftringere : undique pre- 
mere, Item caricis vel paleae manipulos liga- 
re; ad domum tegendam conftringere. 432. 

517- 

Culen, herb. 410. 

Cullin, bona, divitiae, opes, res familia- 

ris, 



ris, & quidquid quis pleno jure poflidet. 
Item folvere , fatisfacere , damnum prsefta- 
re. 421, 

Culme, inops ab amicis; nullo potentium 
praefidio munitus; orphanus, egenus. Item 
avarus. Cultne Hninca, Hifpanus avarus, item 
qui quaeftu ducitur; lucrum & compendium 
quaerit; omnia ad fuum commodum & lu- 
crum vertit, refert, revocat. Item faftio- 
fus. Huinca culme, Indus adhaerens Hifpa- 
nis. culmen, elfe inopem, &c. 531, 483. 
484. 487 488. 

713. Culpemn, delirare, defipere. 5*35. 

Culpeu, vulpes major. 373. 

Cultunca, tympanum. 562. 

Cum, ruber, rubens. cumn, rubere. 417. 

Cuniln, commiferatione tangi; mifericor- 
dia moveri. 486. 

Cunuval , orbus , orbatus parentibus , 
pauper. 498. 

Cuniun, periculum. 531. 533. 

Cuna/chn, torrere herbas. 536. 

Cunarquen. 474. 

Cunquen , chorea , quam Indi ab Hifpanis 
quondam didicerunt. 561. 

Cupln, leviter amburere. 354. 

Cupd , immundus , fordidus , fpurcus , 
foedatus, inquinatus. cupdn, cupudclen, effe 
immundum, &c. 515, 

Rr 3 Cu- 



Cupiln, tondere, decurtare 458. 

Cura , lapis , faxum , petra. curantu, faxe- 
tum. curatun , lapidibus aliquem petere, ap- 
jjetere/ lapides in illum jacere, conjicere. 
Curaca, ita olim appellabantur Caciquiorum 
filii , qui honefte ab Hifpanis educati , bo- 
nisque moribus inftru&i, fuis praeficerentur. 
425, 426. 427. 

Curarl, coralium. 469. 

Cural$e, pupilla. cural%e cutan, albugo. 

439* 

Curatn, ovum. curamn, ovum parere, 

390. 391. 474. 

Cure , uxor. curetun , uxorem ducere. 504. 

Qui ducit uxorem f obligatur folvere con- 

fanguineis futurae uxoris; & primo loco pa- 

rentibus; deinde patruis & avunculis/ de- 

mum fratribns, quamvis non femper ftatim, 

nec una folutione, nec in eodem genere 

mercis; fed aliquando permutatione ; alias 

dando frena, calcaria, veftes, equos & hos 

nonnunquam ephippiatos , phaleratosque ; 

& hoc folutionis genus vocatur queyutun: 

alias folvunt vaccas, oves, boves/ atque 

haec folutio nominatur mavutun. Contra&us 

autem, quando uterque & vir & foemina 

confentit; appellatur gapin, qapiln, gapi- 

tun. Quandoque parentes contrafhun fa- 

ciunt; nonnunquam vir foeminam confen- 

tientem occulte ac Parentibus infciis abdu- 

cit: 



cit: vel parentes folum coadli dant confen- 
fum: nihilominus II pater abfolute contra- 
dicat , obftet , repugnet / filia reftituitur. 
807. 

Curencan y volutari. 367. 

Curiy urtica. 412. 

Curtifia, pileus, pileum. entu%e mi cur- 
tifia, depone pileum. 466» 468. 

Curu , nigrum. curii Patiru , P. Miffiona- 
rius v. Religiofus Societatis JESU propter 
veftem nigram. curix cahuin, epulum fune- 
bre. curun , nigrum effe, curutun , curuln , 
colore nigro tingere, imbuere: vefte nigra 
indui. 417 419. 

Cutafn , cucha/n. 474, cochayuyum toftum. 

714 Cutan y aeger, aegrotus, languidus: 
dolor, commiferatio. cutann, in morbum 
incidere ; morbo corripi , teneri , affici , 
confici , affli&ari , premi , opprimi ; dolo- 
rem pati. cutanien, mifericordia moveri; 
condolere; commiferatione tangi, 486. cu» 
tanduamn , angi , afflidlari , dolore affici ; in 
ludu effe; lugere, contriftari; difcruciari 
animi dolore: poenitet, piget. cutancaun, 
defatigatio, moleftia, damnum emergens, 
quod quis paffus eft vel ipfe in perfona pro- 
pria, aut re fua; vel ipfa res fua e. g. fa- 
mulus, equus, &c. 487. 525. 534. 

Cutu> cottu, naevus, naeviculus, 462. 

R 4 Cuu 



640 S& $ Jg. 

Cuu, manus, brachium. 448« 

Cubn, capere ex proprio vel alieno peri» 
culo documentum; fatigari, defatigari, las- 
fari. 366. 

Cuburx , res calida , feu calefa&a ad ignem, 
ut aqua, vinum. cubunclen, calefieri. cu- 
bxinln, calefacere. 428. 476, 

Cubillcan, argillam coquere: incendere, 
inflammare ferrum, ut fiat ferrum candens 
& inflammatum. 567. 

Cubull, conchae marinae & quodcunque 
aliud marinum e. g. pifces, herbae ut cocha- 
yuyum, luchium, &c. Item. omnis caro co- 
meftibilis. 393. 455. 

Cubix/luunn, titubare, haefitare, loci & 
fermonis infolentia moveri, perturbari, ideo- 
que dicere quid pro quo. 484. 

*Cunu, terra humida. 430. 

Cude, canna incenfa, vel lignum ardens, 
aut titio incenfus, quo tanquam lumine aut 
face illuminant. cixdetun , canna incenfa illu- 
ftrare; lumen praebere. 351. 

715. Cixdemallin, nitedula, cicindela, no- 
ftiluca, lampyris. 388. 351. 429. 

Cudehue, lapides virides Indorum unio- 
nes, gemmae, margaritae; quibus pro com- 
miffo homicidio folvunt, fatisfaciunt. 426. 

CixQa, genus, progenies, ftirps, fami- 
lia, gens. Item cognomen, quod mutuan- 

tur 



*»$<#» 641 

tur a volucribus, quadrupedibus , ferpenti- 
bus, pifcibus, lapidibus, & quacunque re 
alia animata, inanimata. Haec cognomina 
plerumque imponit pater hoc modo: pri- 
mo attendit ad nomen feu cognomen fuae 
Cuop feu familiae ac ftirpis. e. g. habet quis 
pro cuga cognomen Hueque, aries Chile- 
nus ; confiderando igitur adjundla , pro- 
prietates, &c. alium ex filiis vocat: Z*V2- 
hueque , aries albus; alium curuhueque, aries 
niger; alium neculhueque , aries currens; 
alium llauvulemu, umbra fylveftris; quia 
aries praefertim aeftivo tempore dele&atur 
umbra arborum &c. Alter pro cuqa habet 
pa$i, Leo. Ergo ex filiis appellat alium Vii- 
ta pa$i, Leo magnus; alium Loncopaqi, ca- 
put leonis; alium Huilipa§i, unguis leonis; 
alium Huaiquipa$i, Leo haftatus; &c. Quan- 
do plura cognomina concurrunt 5 cogno- 
men cug(B folet poni ultimo loco; quam- 
vis non femper; fed colligendum eft ex ad- 
junftis. Cognomina mulierum plerumque 
funt ridicula, hinc illa manifeftare erubefcunt. 
Etiam fuis Patribus Miflionariis imponunt 
cognomen alicujus ftirpis; eumque ftirps 
illa inter fuos cognatos numerat, & veluti 
fuae ftirpi infertum. Mihi impofuerunt 
Huaiquilafquen* Huaiqui, lancea/ eft cogno- 
men ftirpis, & mihi datum quod fim pro- 
cerioris ftaturae. lafquen, mare; quia il- 

R r 5 lorum 



6 4* <& @ e&» 

lorum refpectu fum ultramarinus. 496. 497, 

Cu$tn , fordidae conditionis homo ; e 
vulgi faece ; terrae filius , abje&us , neglec- 
tus, inutilis. cuqtnn, efle abje&um, inuti- 
lem. 498. 514. 

Cuqpn, tactu afperum, fcabrum elfe. 515. 

Cuqtrcun, refirigerare. 431, 

CutHuu, mirifice confpe&um alicujus de- 
fiderare; efierri ftudio videndi aliquicL 486. 

Cuicai , perlucidum , pellucidum , per- 
fpicuum, diaphanum. 418. 

Cuyen , luna, tempus. acui ni ciiyen, jam 
venit ipfius tempus ; nunc tempus eft , ut 
ipfe. item. jam obiit/ jam finitum eft ipfius 
vitae tempus: venit fuprema dies, hora ul- 
tima, finem vivendi fecit. 334. 542. 543. 

Oiilu, res molefta, deformis, ingrata, 
difplicens, inamoena. 515. 

Chimin, voces, geftus, aAiones, curfi- 
tationes, gefticulationes MacAiorum quan- 
do medicantur: & aut fingunt aut revera 
accidit eas ( macki ordinarie funt mulieres ; 
calcu viri ) a doemone poffideri. 536. 

Cxximtun, cibo vel potu fubvenire, fuo 
currere; cibaria filiis, confanguineis , fa- 
mulatui afferr* ; annona alios fublevare. 476. 

CvJa, tria. 545. item canna. 402. 

716. 



7i 6. Cixlxxmn, dormientem, fomniantem 
loqui, obambulare, &c. 437. 

Cixlbu, anas minor. 384. 

Cixlco, quafillus. 520. 

CixUa, fodalis, contubernalis. 514. 

CixUai, arbor, cujus cortice utuntur ad 
lavandum. cixUaitun, hujus arboris corticem 
ad lavandum adhibere. 400 432. 

Cixllcan, immergere. 432. 

C<xMe , cbUen , lacrymae. ciUenn , lacry- 
mas fundere. 458. 706. 

Cixllin , collineare, dirigere, intendere, 
fagittam mittere. item. Veneficiis aliquem 
petere, appetere. 484. 420. 422. 

Cixllman, lambere. 370. 

Chlfaitun , fupplantare aliquem ; pede 
fuppoflto ad terram impellere, dejicere. 

497- 532. 

Cixlpo, chllpu, turtur. 386. 

C&VLumn, faciem lavare. 432. 

Cixlmedun, luxatum effe. 534. 

Cxxlui, phafeolus. 408. 

Cixme, bonus, probus, honeftus, prae- 
clarus, falvus, incolumis, integer. cixmen, 
effe bonum. cixmelcan, benefacere; benefi- 
cia, officia in aliquem conferre; aliquem 
honorifice excipere; liberaliter habere, tra- 
Aare; omnibus officiis profequi, ctimentun, 
cibum fapere; effe fuavem, jucundum; 
magnam ex eo voluptatem percipere; 

cibi 



<M4 *&>&<& 

cibi faporem gratifflmum effe. 480. 
482. 

Cixmarca, pifc. 392 

Cixmpall, capulus* manubrium. 564. 

Cilmpem , ftultus , fatuus , imprudens , 
ftolidus, infipiens, inutilis, vecors, 483. 

717. Cunchan, par cum alio facere; cum 
pari componi; parem illi adjungere. 567. 

Cixna, feftio, fcifflo, fciffura. 534. 402. 

Ctmtixn, cunten, fecundo flumine naviga- 
re. 558. 

Cixntan, cixnchan, jugum boum. cixntaln* 
364. 

Cixnatun, prendere, prenfare, prehen- 
dere, tenere; manum manu, digitis digitos 
capere. 449. 

Cixnal, rete. 395. 

CUnapan, aliquem ut adiit, veniat; vo- 
care. Item. venire, praefto effe. cixnapamn, 
venite, adefte, 101.452 453. 

Cixne, gemellus, geminus. 501. 

Cixni, pravus , diftortus , pravis * & cor- 
ruptis moribus. 483. 

Cuxxi , domus ex meris arborum ramis; 
quas extruunt ad excipiendum P. Mifflona- 
rium; & ad fua comitia vel convivia cele- 
branda. 517. 

Cixntal, vifcus. 568. 

CixnXo , claudus. cixnion, claudicare. cixn- 

\o 



to malal, feps, feptum ex lignis transver- 
fis, quae palis ereftis funt lmpofita. 413. 

Chpa. 56. 57. 453. 

Cupan, venire. cupaln, afferre. 94. 366. 

452 453. 

Ciipl, tigna & trabes domus inter fe com- 
milfa. ciipln, tignis & trabibus domum ru- 
dem informare. cixplhue , certum cunarum 
genus , in quibus mater prolem ; ipfas au- 
tem cunas fafciae beneficio ex capite poft ter- 
gum pendentes portat. 517. 520. 

Ciiquirn, fonare, audiri, ftridere. 421. 

Ciitu. 290: 23. 

C&run, foror uxoris. 504. 

Cixunn, cixumen, pergere, profequi, in- 
cepta perfequi/ inchoata peragere. 260. 

*Ciili, hamus. cixlin, hamo pifcari. 395. 

718. D. 

Dafcan, clava, fufte contundere. 528. 

Dahue , quinua. 407. 414. 

Dahuell , faex , fedimen , fedimentum , 
craflamen, craffamentum. 429. 

Dalca, linter. 557. 

Dallian, gloriari de rebus turpibus, in- 
honeftis, obfccenis, flagitiofts. 490. 

Dallquin, viam monftrare, docere. 

DaRun , rumufculus , commentum , do- 
lus, fraus. item. rumores ultro citroque de- 
ferre; rumufculos fpargere. 483. 484. 

Dam- 



6 + 6 <& & e&» 

Damckun, ramtun, quaerere, interroga- 
re. 4. 526. 

Damen, damentun, moechari virum; ma- 
trimonii fidem violare; ad alienum torum 
impudice adrepere; adulterii flagitium ad- 
mittere. 483. 490. 

Dami, ftorea, teges. 520. 

Damun, terram pala vel alio inftrumento 
attollere, levare, in altum tollere. 567. 

Dane, nidus. danen, danetun, nidifica- 
re, nidum facere, fingere, conftruere. 390. 

Dapin , liberaliter aut commode aliquem 
habere, tractare: laute, magnifice, perhu- 
maniter accipere, excipere; honorificentis- 
lime appellare. 518. 

719. Dapilln, carduos terra condere, te- 
gere, obruere. 413. 

Daqueln, aliquid alicui injungere, man- 
dare, commendare, committere; onus im- 
ponere; negotium aut Provinciam illi dare; 
curam illi delegare, demandare. 421. 526. 

527. 
Daultu, cammarus. 393. 

Dcon, mcon, 413. gluma. 

Dchxan, indicare. dchiihue , index. 448. 

449. 
Dea t filia, confanguinea , virgo nubilis, 

viripotens, aut matura viro & nuptiis tem- 

peftiva , 



pefliva, cujus curam habet, fufcepit, in fe 
recepit. 514. 

Dechun, fores repagulis claudere, firma- 
re, munire. item fulcire; fuftentaculum , 
fulturam apponere. 518. 

Deftun, hominem capere, tenere, ap- 
prehendere ; manum illi injicere ; in carce- 
rem conjicere, mittere, ducere, condere. 
528. 

DeqJLl, phafeolus. 413. 

Deixm, dulce, fuave ad guftum; guftatu 
jucundum; gratiflimi faporis cibus, fapi- 
dus. 405. 

Deuix, mus. 373. 

Deican, fcarifico; cutem leviter incidere; 
fcarificatio 536 

Dencho, herus, dominus. 498. 518. 

Dencholen , renXolen , imminere , fupra 
caput efle: unum fuper aliud confiftere. 

452- 

Denupran, fpongiofum effe: in fpongiae 
morem aliquid turgefcere , intumefcere. 

413. 

Deu, deuma 281. 287. 

Deun , cum verbali idem eft quod aftum , 
peraftum eft : a&a , finita res eft : finis. 
deui tcun, tempus ferendi, feminandi prae- 
teriit. deui ni moqen, animam egit; fabu- 
lam vitae peregit; diem fuum obiit; vita 
funftus eft: at absque verbali (ignificat con- 

tra- 



648 <S& $ Jfr 

trarium. deui ta m quetaial, tempus eft 
arandi. 543. 

Deuman , abfolvere , conficere , finire. 
deuentun, penfum abfolvi, peregi; nume- 
rum dierum complevi. 

Deuman Ognificat etiam confumare copu- 
lam carnalem. 532 567. 569. 

Devix, paulo plus; quod nonnihil exce- 
dit ftatum communem, vulgarem, ufita- 
tum, frequentem, quotidianum. item. au- 
fiarium , additamentum , fupplementum, 
appendix. deviin, fic effe. 461. 551. 552. 

554. 556. 

Deuin , mons Ignivomus , flammivomus, 
item. Andes feu montium Chilenfium fe- 
ries; ac longum perpetuumque horum mon- 
tium faepe aequalium dorfum. 351. 

Dqpll. olla. 520. 

Dqp dqamiUa, Divina Divine! ludus qui 
luditur hoc modo: Indus deligit, feligit, 
excogitat quam vult vocem ; hujusque vo- 
cis primam duntaxat fyllabam manifeftat, ut 
inde totam vocem conjiciant. Sic autem 
exorditur: dqa dqai miUa inei n* quimal: 
& mox dicit primam fyllabam: lllis qui 
errant refpondet quin/u y illi qui alfequitur 
tute. Licet autem illis qui conje&antur, in- 
terrogare, ubi locorum fuae vocis fignifica- 
tum degat, idque hac phrafi: cheu tnlei? 
refpondetque huenu , fi in coelo ; lemu , fi in 

fylva ; 



fylva/ leuvu, fi in fluvio; lafquen, fi in ma- 
n, &c. cunen, abeffe, defiderari. 563. 

720. D$u, res, vox, fermo, negotium, 
circumftantia , novitas. 516. du$un, homi- 
nes loqui; aves cantare; animantia quirita- 
re , indnimata fonare. d$u v. duguien, grun- 
nire, ogganire, obtre&are. duqupen, du- 
Qunman , intercedere , commendare , loqui 
in favorem. duquln, loqui facere; pulfare 
campanas; canere fidibus; calamum, tibiam 
inflare ; tuba canere , &c. dqul , d§ulu , 
dqulvoe, venefici, vates, divini, harioli 
quos confultant de rebus perditis; quis 
damnum intulerit, mortem caufaverit? 514. 

Dichon, filum inferere. item. iftus pun- 
Aim mfligere; pundifti ferire, percutere, 
confodere, transverberare. 473 532, 

Di%e, feorfum, feparatim. digen, diqe- 
len, remotum, feparatum, disjunftum, dis- 
fitum effe. diqeln , feparare , fejungere , fe- 
cernere, fegregare, removere 482. 544. 

Dihuen, focius, comes, commilito, col- 
lega , convi&or , confervus , fodalis , con- 
tubernalis. dihuexm, comitari, effe focium, 

&c 452. 

dillu , fulcus. dillun , fulcare , lirare , ful- 
cum imprimere 413. 

Dimin, dimitun, aliquid percenfere, per- 
currere. item, memoria aliquid repetere ; in 

Ss me- 



6 5° ^fc» $ «jBS» 

memoriarn revocare. 404. 

Dhu/n. dhu/tun 9 vindemiolam , &c. re- 
petere; vindemiae reliquias legere. 413. 

DiVLe* cicada. 3S7. 

Din , ditun , attingo , contingo , affe- 
quor , coniequor : adipifcor f confequor f 
obtineo , nancifcor. 404. 

Dicumn* explorare, difcutere, experiri, 
delibare, guftare. 526. 527. 

Dh m maniHL 347. 

7^1. DIOS* vox Hifpana accentu in ul- 
tima, latine DEUS, ubi XB. 1.) omnes vo- 
ces, quae non funt merae Chilenfes vel In- 
do-Chilenfes ; efle vel Linguae Quichuae feu 
Peruvianae; vel Hifpanicae; quia haitenus 
cum his tantummodo nationibus habuerunt 
commercium: adeoque quod fint Hifpani- 
cae, more Hifpano pronuntiandas efle; ac 
idem eft de litteris ch, II, c, &c. quae ut 
apud Hifpanos pronunciari debent, ut alibi 
dictum il 1. & fequentibus. 2.) Indos Chi- 
lenfes non habere vocem , quae teneat , com- 
prehendatve totum fignificatum vocis 
DEUS- Habent quidem nomina aliqua- 
rum caufarum univerfalium in uno vel alte- 
ro genere; fed non caufae univerfaliflhnse 
& in omni genere, & quidem caufae folius 
& unicae, praeterea dicunt efle vel fuifle 
meros homines; aut alia quaedam feu ani- 

mata 



mata feu inanimata. E. g. §en Huenu, qui 
moderetur ac gubernet aerem, nubes, plu- 
vias. §en piru, qui in vermes poteftatem 
habeat : $en co, qui fontes confervet, &c. 
Vocant etiam PiHan, cui attribuunt majora 
& infolita. E. g. fulmina, tonitrua, Terrae 
motus, inundationes , &c. At vocem quae 
omnino refpondeat voci DEUS nullam ha- 
bent, ideoque hac femper utendum erit. 
498. 500.- 584. 585. 651. 658. 

Diuca, avis. 383. 

Dllif, aflulae, fchidia orum. dllifn, aflu- 
las colligere, conficere. 403. 

Dmn, rmn, mergi, demergi, fubmergi. 
item. fubfido, fubfideo. 431. 

Dqmn. 626. 527. 

Dollcun, nuces frangere, enucleare; le- 
gumina e putamine extrahere. 408. 

Dto , dcho , 412. herba. doi v. iod. 756. 

Domo, domu, foemina, mulier. dotno cal, 
bona lana. item. uxor. td m' domo tva> haec 
eft mea uxor. 12. 504. 514. 

Dclln, dciiitn, volutare; volvere fe in 
aliam partem; in aliud latus. 452. 

Duam. 56. 57. 

Duam, intelledus, memoria, voluntas, 
confenfus , cogitatio , propofitum , nego- 
tium, neceflitas. duamn, egeo, indigeo, 
opus eft mihi. duamtun, recordari, memi- 
nifle. duamclen , fum . fufpenfus , anceps , 

Ss 2 in- 



6 5* <&» @ e*£» 

incertus, folicitus. item effe cogitabundum, 
meditabundum , confideratum , prudentem, 
circumfpe&um. 480. 482. 522. 

Duilln, ruiiln, quatio, batuo, mifceo, 
permifceo, confundo. 476. 

DuUin, apes. misqui duVdn, mel apum. 
388. 

DuUun, eligo, deligo, feligo. 532. 

Dumin, obfcuritas, tenebrae, caligo. du- 
minn , duminclen, effe obfcurum; no&em, 
caliginem offundere; obfcuritatem afferre. 

3*3 539- 

Dupen, flagito, poftulo, peto. item ex- 

actor oris. 526 

*Demucan, in capite pulices & pediculos 
expifcari, ad necem quaerere. 378. 

Duque, palmus major, fere dodrans. 555. 

Dvdlui, lumbricus. 376. 378. 

722. E. 

E. 119. 124. 150. 

Ea % adverbium confirmativum , & ex- 
hortativum, cum pin eft concedo, affirmo, 
confirmo , confentio , admitto : poftulatis 
annuo; precibus cedo; permitto. 482. item. 
aeftimo. eapilaen , me contemnis , defpicis ; 
jam tibi vilis fum. 286. 485 499. 660. 

Echel , cibi reliquiae, fragmenta. 475. 

Echiun, fternuo, fternuto, fternutatio; 
fternutamentum. 443. 

Ecull, 



Ecull, veftis. ecuUn, veftem conficere. 
466. 

Ecun, interpellare / lilentium alicui im- 
ponere; aliquem mutum & elinguem redde- 
re. item. obturbari, haerere. 526. 

Edm, gingiva. 442. 

Eu! interj. 293. 

Eie , teye, ille. eieu, illuc. 19. 23. 

Eimi , tu. 13. 14. 

Eiun , evitun , eyutun , queror , conque- 
ror, lamentor: queftus edere, ciere; que- 
relas jacere , effundere / querimonias ja&are. 
487. 666. 

Elcan , cuftodire , fervare , confervare, 
abfcondere , recondere , occultare , celare , 
abdere , tegere , condere , recondere. elca- 
piuquen , fecretum fervare , arcanum conti- 
nere. elcaqpchi, clam, fecreto, remotis ar- 
bitris, occulte, ex occulto, furtim, clan- 
culum, abdite, obfcure, latenter. 421. 460. 

491. 

723. E$u. 7. 22. 23. 

Egn. 8. 21. 

Eimu, vos duo. 15. 16. 25. 

Eimn, vos plures. 17. 25. 

EiQirciin, fle&i, infle&i, plicari, com- 
plicari. 404. 

EUa ela , malum , vitiofum , fcedatum , 
corruptum, vitiis affeftum. eUan, effe ma- 

Ss 3 lum/ 



6 54 4jfc $ J& 

lum; infortunium, fatale malum incurrere. 
^lla hueni, puer inutilis, parvae expe&atio- 
nis. ella d$u , ella que d$u , miferia , aerum- 
na, moleftia, calamitas. eUa eVLan, medio- 
criter fe habere; mediocritas : modice. e\\a 
eWape; ella avupe veichi curam, mediocriter 
coque ifta ova , nec nimis mollia , nec nimis 
dura. 476. 478. 497. 550. 

EVLomn, eWodn, apparere; os fuum often- 
dere/ de feneftra profpicere. 440. 441. 

EWcun, bona, res familiaris, haereditas a 
majoribus feli&a. 537. 538. 

Eln , ponere , locare , collocare ; aliquid 

alteri committere , mandare , injungere , 

commendare: fide ac praefidio alicujus uti. 

eimi elaeimi vachi d§u , tibi hanc rem com- 

mendo. item. rata portio, pro rata parte, 

pro rata portione. inche quechu elan\ eimi 

meli, ego ponam quinque, tu quatuor. eU 

valn, alicui aliquid cuftodiendum, fervan- 

dum , reddendum , relinquere ; aliquid a- 

pud aliquem deponere. elval, depofitum. 

eld%un , mandata , facienda relinquere , in- 

jungere, committere. item. eln, fepelio, 

humo , tumulo ; humo corpus condere ; fe- 

pulturae mandaje; terrae reddere; fepultura 

afficere; in fepulchrum inferre, humo in- 

je&a tegere. eltun, tumulus, fepulchrum. 

puixllil, idem. a puiiYLin, & hoc a puuUi, 

terra; quod quando aliquem fepeliunt; fan- 

dapi- 



*fc ® <» 6 55 

dapilae terram injiciant. Solet autem fanda- 
pila effe linter vel una, vel duae linteres, al- 
tera alteri fuperimpofita; & in circuitu fep- 
tum. Sandapilam Caciquii alicujus primarii 
non humo condunt omnino/ nec prorfus 
terra injefta contegunt; fed aliquatenus fo- 
ris relinquunt ; & equarum , quas in fola- 
tium defun&i occidunt, earumque carnes, 
adipem, inteftina inter funus profequentes 
dividunt, pelles ita fuper transverfas perti- 
cas ad utrumque latus collocant ; ut eminus 
vifae, equi vivi videantur. 526. 527. 532. 
537. elun, diverfari, diverto. item hofpi- 
tium , diverforium 493 494. ellihuen , ven- 
trem exonerare ; recedere ad requiOta natu- 
rae; latrinam, foricas requiro. 458. elmen , 
confumare altum venereum. 496. elpa, ge- 
nus, progenies, pofteritas, ftirps. 183. 526. 

724. Elun , dare , praebere , largiri, do- 
nare, liberaliter erogare. elupiuquen, fua 
arcana, fecreta manifeftare , patefacere, de- 
tegere , aperire , prodere , edere , manife- 
fta facere. eludqun, dare mandata alicui ad 
aliquem. item. mandata ferre , perferre , 
mandata exponere , referre ; cum mandatis 
venire. citme nemel eluen , monitum , admo- 
nitionem, conlilium, fententiam vel quid 
ejusmodi me edoceas velim; in memoriam 
mihi revoca; aurem mihi vellas opto, per- 

Ss 4 opto. 



656 «Sfc & «#• 

opto. 421. 443 444. 460. 490. 

Em, ema 293. 662. 671. 

Empadn, empalln, incurvari, effe incur- 
vum , incurvatum. empalcun. 452. 

Empeln, tollutari greffu equi; equo tol- 
lutim incedere. item. equo fuccuffore, fuc- 
cuffatore vehi. 366. 

Entifn, pedum digitis infiftere. 452. 

Encon , encopran , encolpran , econ , fcan- 
dere, afcendere, confcendere, fubire uno 
faltu. item. quadrupedis in modum furfum 
repere; in altum prorepere; fcandere in 
fubre&um & manuum & pedum beneficio, 
fubfidio, auxilio. 452. 

Entf claudus; altero vel utroque pede 
captus, debilis. entfn t claudico 463. 

Entin , fame deficere , perire ; inedia 
cruciari; & cibi penuria confici, enecari. 

476. 

Entun , promo , depromo , expromo , 
produco , profero , educo , elicio , eruo : 
effodio ; adimo , detraho , aufero , tollo , 
demo, extorqueo, evello, revello, refigo, 
extirpo, radicitus eruo, convello, exundo, 
furor, furripio, depeculor, expilo. itenu 
penfum abfolvere , peragere , conficere» 
entun m kdau , peragenda peregi. entuma- 
num , fatisfa&io. entutun taxxi cullin , pignus 
redemi; ex aere alieno emerfi; creditoribus 
fatisfeci; debitum folvi. entuln, declaro, 

ex- 



«S& & JSf 657 

explico , expono , explano , aperio , expri- 
mo, ediffero, interpretor: loco obfcuro ac 
difficili lucem affero, adhibeo. 421. 422. 571, 

725. Enadtcun, leviter amburere. 354. 

475. 
Enum, calidus. enumn, caleo. enumln, 

calefacere, fovere. 352. 354. 424. 

Eonn, eoncun, tuffire. 535. 

Epe, ape, pene, fere, prope, propemo- 
dum. 286 404. 

Epeu, fabula anilis, commentum. epeun, 
ejusmodi narrare. 526. 

Epu, duo. epunple, utrobique. epunma, 
bini. epun , effe duos ; habere duo. epui ta 
ni piuque , eft verfutus , vafer , verfipellis ; 
aftu, fraudibus agere folitus. 483. 545. 550. 

Eun, eumn, enumtun, do, vendo, ve- 
nundo, alieno, diftraho, mancipo. 421. 

Eucalihue , triftitia , mceror , moeftitia 
propter bonum abfens. eucalihuen, mcero- 
re , triftitia affici ; dare animum moerori 
propter dile&i abfentiam. 586. 

Etncun , etntun , infirmum , aegrum , aegro- 
tum, languidum queri, conqueri, lamen- 
tari; queftus edere, ciere. 535. 

Ehuin, fila decuffato ligno convoluta. 472. 

Etipu, fttapes. 366. 

726. G. 
<Ba 295. 

Ss 5 ga- 



658 ^ $ «#» 

gacan , cochlea , antlia haurire aquam f 
fentinam. 557. 

§adu, radices comeftibiles. 476. 

QaQarcun, ramos ab arbore cum ftrepitu 
divelli ; ramum ex arbore cum fragore de- 
truncari. 403. 

Qahuin, hortum cuftodire, beftias aves- 
que ne noceant , damnum inferant , abige- 
re, in fugam agere, fugare. 413. 

Qahuenn, oculis medicinam adhibere. 

536- 
$aican, cinere fricare, defricare, purga- 

re. 432. 

$ai$ain, hinnire, rudere. 366. 372. 

Qam, gamn. 204. 

§amno , parvi , flocci. Qamno huentu , ho- 
mo inutilis , abjeftus , negle&us. §amno- 
cuUin, res exigui momenti, valoris, pretii. 
gamno quintun , fruftra quaerere. qamno elun, 
prodigere , bona diflipare. Qamno pin , ver- 
ba inania fundere, nulla fubje&a fententia. 
ta x\i Qamno ; ta r\i pichi que Qamno , meae 
reculae, mea curta fupellex. 201. 

Qanuhue, caniftrum. 520. 

727. $ancon, qancoln, fubjicio, fubdo; 
iri fuam poteftatem redigere ; judicio ac lite 
aliquid obtinere, evincere; aliquem ad mu- 
nus infimi fubfellii, minimique negotii ab- 
jicere, ablegare, amandare: ad Provinciae 

late- 



<$*» & e*£» 6 59 

latebras relegare: in piltrinum aut angulum 
detrudere. 526. 

Qann, femino, fero: fementem facere,- 
femina terrae fpargere, mandare. 413. 

%apin , Qapitun , $apiln , uxorem more 
patriae ducere/ nubere more patriae. cure, 
talis uxor praecipua. 713. 

Qarcun, idem quod %a%arcun. 726. 

Qfivuln , navuln , ire vifum fata , fegetes. 

4*3« 

qaucu poni, Pleiades, vergiliae. 333. 

$aun, lavare, abluere rem in aqua vol- 

vendo revolvendo. gaucuun , manus lavare. 

432. 

§autun, nahtun, Clyfterem fubjicere, 
fupponere: clyfterio fe purgare. 536. 

Qfhan, Qfhatun, qchaln, xichan, minas 
ja&are; pofcere aliquem ad pugnam; ap- 
pellare aliquem de proditione, furto, men- 
dacio, & provocare. 484. 

Qfhixm , folum pavire , complanare , tun- 
dere. 567. 

oftaln, importune aliquem urgere; im- 
portunis precibus obtundere, premere, vexa- 
re, oppugnare, occidere. 487, 

o/iuf, nduf, ferere maicium , granum 
Turcicum. ofitufn, fodere ligno acuto & in 
folfam femina projicere. 413. 

§din , tegere , operire , occludere , ob- 
turare. Qdihue, operculum, obturamentum. 

47 8 - 94if m 



660 «jjfc $ Jfr 

qdifcun , nudifcun , fignis , nutibus clam 
clanculum vocare, arceffere. 490. 

qdon , naporum , raporum , raparum cau- 
les. 409. 

qdotun, hauftum, potum quaerere. 478. 

728. qe, oculus, ocellus, lumina. melir 
$e, confpicilla. qemamll, nodus arboris, 
igni. qe cachal, fecuris foramen. 439. 441. 
568. 

qbn , tegi , operiri , claudi , occludi f 
obdi, evanefcere, e confpe&u fe proripere, 
ex oculis evolare. quf, qixfantii, nufquen an* 
tu, lux dubia, crepufculum no&urnum. 
qixfquenn, nhfquenn, nii/queni, advefperafcit, 
nox appetit, mgruit, adventat, imminet. 
nixfquen mo , ad vefperum, fub crepufcu- 
lum, imminente jam no&e. qfii rpu, adi- 
tus eft praeclufus, obftruftus, interclufus: 
nullus patet aditus; nullus exitus reli&us 
eft: aditu prohibemur/ tenemur undique: 
omnes viarum aditus funt obftru&i. qfhuill- 
uen, lotii, urinae detentio, fuppreffio. 494. 

535. 539. 542. 543. 

qjben, nixven, pacem inter diffidentes con- 

ftituere; difcordias fedare; diffidentium ani- 

mos placare ; ad concordiam inducere/ 

difcordiarum incendium extinguere , reftin- 

guere. item. defpumare, fpumam detrahe- 

re, auferre. 476. 481. 

qjbon , 



*$&&<& 66 1 

qjbon, effe aqua, liquore imbutum 432. 

q,ebun, corylus. item. nux avellana. 398. 

qechi. 287. 433. 

Qechiin, nitor, enitor, conor. item al- 
vum exonerare 458. 

gedin, fupercilium. 439. 

Qedun, tyeduntun, radicitus evellere, erue- 
re, convellere, excindere, extirpare. 413. 

qeiciin , tremere , contremifcere. geicu- 
rehue, machiorum curationibus fuis praelu- 
dentium, ac ludicris faltationibus fe exer- 
centium conventus; ubi una agit perfonam 
infirmi; reliquae autem omnes lllas exercent 
gefticulationes, &c. quas in fuis curationibus 
adhibere affolent. 483. 

q>euumel, neyumel , aliquoties , nonnun- 
quam , ex intervallo. 546. 

729. §en, effe, ftare, facere, tenere, 
habere , nafci. gemen , qemetun , ire. §epan, 
venire. qeln, dare effe, &c. Qetun, ad eun- 
dem ftatum redire, revivifcere, a mortuis 
furgere, refurgere, ad vitam reverti, re- 
migrare. qefui cixyen, Novilunium, luna 
nova. Qefui cachu , herbae revirefcunt. crf 
<Qetui, lllico evanuit. Patiru qetui, Religio- 
fae militiae nomen dedit ; in religionem eft 
ingreffus; Religiofam vitam iniit, eft am- 
plexus. Qetulai ptm? nihilne fupereft tabaci? 
inche getui vachi d$u , hoc ad me attinet , 

per- 



perrinet , fpectat : hujus rei cura mihi de- 
legata, demandata eft. 496. 452. 414. 500. 

527. 538. 

CfLfi, nom. Dominus, ad quem res fpe- 
ctat. $tn huerin , qui facinus aut maleficium 
commiiit, fcelus perpetravit, totaque ejus 
familia , conianguinei , affines , cognati , 
agnatique omnes. qpn ladcun, Qen %uman, 
fcelere offenfus & omnis ejusdem cognatio. 

2*5- 503- 5-7. 

qtai , feftinanter , celeriter , propere , 

praepopere. $eniln, feftino, propero, ac- 

celero: advolare, celeritatem adhibere. item. 

inftare alicui, urgere aliquem. 540. 

Qcnmanicn , expecto , opperior , praefto- 
lor. 540. 

giciin, venam incidere, fecare, fangui- 
nem venis detrahere, minuere: fanguinem 
ex brachio, pede mittere. Qiciihue, fcalpel- 
lus, phlebotomum. 536. 

g/7. 415. 

^ilan, vadare, pedibus, equo amnem 
trajicere/ vadum tranfire, fuperare. %i\aln, 
vadum invenire; flumen vadofum efle. 431. 
qSXapan, huc ex vadis evadere. qflahue, va- 
dum. j>ra$ilahue, vadum fuperius, adver- 
fo flumine. nauqilahuc, vadum inferius, fe- 
cundo flumine. 430. 433. 

730. $iUan, niUan, qiUacan, emo, mer- 

cor, 



<$*» & e&* 66 3 

cor, comparo, nundinor, qillaun, fide ac 
praefidio alicujus uti. Qillatun , repetere , 
iterum petere. giUatun, QiMatucan, fuper- 
fiitionis genus mter Indos Chilenfes fre- 
quens: Tabaci quippe exufto in concha fo- 
lio, fumum per fiftulam afflatu attrahentes, 
quotiefcunque illum in os exceptum emit- 
tunt, inclamant nomen vel cognomen ali^ 
cujus Herois vel celebris clarique ex fuis 
majoribus viri, ac multa alia nomina ridi- 
cula & fuperftitiofa , addendo fingulis pom. 
811. 823. 421. 422. 

$illan , confanguinitas , communio fan- 
gumis, agnatio, cognatio, affinitas, affini- 
tatis conjun&io. 501. 

QiWutun, quando vir male accipit, vexat, 
exagitat uxorem. 505. 

qnibn, Qni/n, naribus forbere, exforbe- 
re, abforbere. 443. 

gmQinchn , vehementer fpirare , refpira- 
re , fpiritum ducere , halitum efflare. 460. 

Qintan , pecus , armentum herbas , fe- 
mentem proterere , obterere , pefundare , 
conculcare 413. 

qion , Qionn , refercire , replere , infarci- 
re , inculcare. 476. 

Qiiinn , inteftina mundare , eluere , pur- 
gare, expurgare, detergere, nares emun- 
gere. 456. 

§iuln , ducere , ducem alicui fe praebere. 
493. q>iun- 



6 °4 <& @ d& 

a/unfun, exilio multare, in exilium mit- 
tere, exigere, ejicere; nobilem virum re- 
legare, profcribere, amandare, deportare. 
520. 

g/am* monitum, admonitio, confilium, 
reprehenfio, objurgatio. glamn, moneo, 
admoneo, commoneo, reprehendo, ob- 
jurgo, increpo: aliquem officii commone- 
re; verbis aliquem caftigare/ male verbis 
accipere. glam §ei, ciHme glamqfii vachi Pa- 
tiru: hic Pater optime concionatur; falutis 
aeternae viam populo oflendit; conQliis fa- 
lutaribus concionem inftruit; falutis aeter- 
n» incuriam tragice lamentatur; noviflimo- 
rum memoriam in auditorum animis defi- 
git; mortis improvifae metu peccatores a 
vitiis deterret; extremi judicii anguftias in 
memoriam revocat; poenas Inferni aeternas 
cum voluptatis brevitate componit. glam 
tyhuclai mapu mo , non reperitur nunc mter 
Indos, qui bene monere/ qui dare confi- 
lium fciat. glamu%e, ne indigeas monitore 
ipfe tibi monitor fis. 480. 481, 482. 497. 
526. 527. 

731. %In, convenire, confluere, concur- 
rere. $lmn 9 congregare. 390. 391, 

g/g*\ delumbis, elumbis, delumbatus. 463. 
$lcn, pun&im ferire, percutere. 532. 

g/*>- 



*%* ® <& 665 

ajircun, lapide molere, terere, tundere. 

521. 

glorn, maicio folia detrahere; illud foliis 
nudare , exuere , fpoliare. glor cuyen , Mar- 
tius. 542. 

globn, calco, conculco, pedibus obtero, 
protero, premo. 532. 

gladciln, ofiadciin, opprimo. 532. 

qfliu , nucleus pineus. qjHihue , nux pinea. 

398. 405. 
gUon , manu attingere , fcrutari , exaxni- 

nare. 398. 449. 

$Uudchn, manu premere, comprimere, 
conftringere, ar&are, 449. 

qfiun, flefti, infle&i. 404. 

%lun, manibus atterere, refricare, 432. 

guman, plan&us, plangor, ejulatus, plo- 
ratus , ululatus. item, plangere , lamentari, 
a,uman $ei vachi dgu , res fanguineis lacry- 
mis deploranda. 440. 441. 448. 

Qnan , immaturum obire , immatura mor- 
te praeripi. qnamn, perdere, corrumpere. 

421. 

qncun , frico , defrico , refrico 432. 

§nel , fignum , vexillum , infigne , indi- 
cium, argumentum, flgnificatio, fpecimen. 
gneln, annunciare, docere, inftruere. 531. 

572. 575. 
gnen, aftus, calliditas, fagacitas, aftutia, 

verfutia, ftrategema. item. fraus, dolus, 

T t faUa- 



666 <fe» ft d* 

fallacia , fraudatio , circumventio , praefti- 
giae: nam fumitur & in bonam & in malam 
partem. gnen, gnecan, gubernare, admini- 
ftrare, inftruere, docere, cavere, circum- 
fpicere, caute agere. 480. 481. 483, 

73 2 « gnentun, imparatum excipere, in- 
cautum occupare ; infidias ftruere. gnencan, 
decipio, fallo, deludo: imponere alicui, 
verba facere: in errorem, fraudem illicere, 
deducere , inducere , impellere ; circumve- 
nire aliquem ; aftu capere. gnetun , experi- 
ri, guftare, examinare. gneitun t difcere, 
addifcere. gneun ,. decipere. gneknon , ma- 
chinatione uti; machinamentum adhibere; 
aftu aliquid petere; inftdias moliri, ftruere/ 
machinari necem. 476. 484. 572. 

gnhfn, gnhftun, fub axilla abfcondere, 
portare. 449. 

gnifn, Qinican, geftire, gefticulari. 452. 

gnof, ruga. gnofn, in rugas contrahi: cor- 
rugari; rugofum effe. 462. 

gm?, ventriculus. 389. 

gnomn. $36. clyftere ventrem purgare. 

$nun , gimiift , fames , fame laborare , 
efurire. 476. 

QoiQoin, murmur, admurmuratio : mur- 
mur audiri. 561. 

Qoiman, qpipun, titubare, haefttare; per 
inconfiderantiam verba commutare ; ambi- 

gua 



^ & <*£• 66 7 

gua verbi fignificatione decipi; defe&um, 
mendum incurrere, admittere. qpimaln, 
Qoipuln , turbare , obturbare , perturbare, 
484. 

$oic&n, oblivifci. gnoihrumen, de pote- 
ftate mentis abire; fiirore corripi. 487, 

Qpin, in aliquam rem incumbere; rem 
inftaurare, reficere, reparare, notare, ob- 
fervare. 481. 

gpetnn, veneficio alicui loquelam adime- 
re. 487. 

$cumn, loquelam amittere vel nimio 
fomno, vel alicujus affe&us violentia 487, 

733* $ren, $kren, texo, contexo, gr*- 
hue, textrina, jugum, &c. 449. 481. 

greucun, cubitis inniti, item. fpem fuam 
in aliquo ponere, reponere, figere, collo- 
care , conftituere ; repofltam , collocatam 
habere. 449. 

grinn, gromn, farcio, infarcio, refercio, 

413- 456. 

gr£, vulpes. 373. 

Qtan, gramen, fagmen. qtantun, gra- 
men, herbasque evellere, colligere pro le- 
fto fternendo: fternere le&um. qfantu, 
le&us, leftulus, ftratum. 412. 520. 

§tain, ligna minutim frangere. 403. 

qtarn, qfarciln, apprehendere , manu te- 
nere veluti luxata membra compoflturus. 536. 

Tt 2 Qtun, 



668 ^jfc & <& 

*$tun, arripio, corripio, apprehendo: 
unguibus, unco tenere. item. fuffoco, eli- 
do, ftrangulo, fpiritum intercludo. 528» 

Qtifciin, ftrepitus arborum; fragor ligno- 
rum. 403. item. illum caufare. 403« 

qjtidn , pediculos utroque pollice , ungue 
interficere, perimere, necare, 449. 

%ton, taeniola, vitta. 458. 

g/£ , gibber , gibberofus , gibbo defor- 
mis 462. 

Qtunn, Qcurixn, ftrideo, ftrido. 487. 

gcun, amitti. q/cumn, amittere. 421» 

734* Qullchetmaihue , campi ElyGi; feu 
locus quo poft obitum mortuorum anknas 
migrare exiftimant, nempe occidentem ver- 
fus, ubi fol occumbit in Infula Mocha. 538. 

Qullanth, occidente fole. 539. 

Qullitiy occidens. gullhue, q>ullque crdf, 
ventus occidentalis. 554. 

gpun, fle&o, infle&o, plico, complico. 
404. 

Ofiln, mulgere. 432. 

yrun, gdun, fubigere, mollire. 

735. H. 

Huaca, vacca, 364 

Huachi, tendicula, decipulum, decipu- 
la: machina irretiendis aviculis aut beftiis 
capiendis comparata. kuachin, tendicula fal- 
lere. 531. Hua- 



Huada, cucurbita. htcadahue y locus ubi 
crefcunt, abundant. huadahuelafquen > Bal- 
divia. huadaXahuen, flos. 409. 415. 

huadckn, ferveo, effervefco. 476. 

Huaqjen, huaqjn, ftella, aftrum. 320. 

736. /ftaw$*/ r , flexus viae. huaichifn, cir- 
cuire. huachiftun , redire , regredi , reverti. 
huaiduf, idem. 493. 

Huaichin, ora, fimbria, limbus. 466. 

Huaihuen, ventus meridionalis huaihuenn, 
Auftrum, Notum fpirare, flare, afpirare. 
cariihuaihuen , Ventus meridionalis ad Occi- 
dentem: curuhuaihuen , ad Orientem incli- 
nans. 558. 

Huaiqui, lancea, huaiquitun , lancea per- 
cutere, confodere. 531. 532. 533. 

Huaiun, fentis, fpina, vepres. 401. 

Huala, anas minor. 384. 

Hualhualun, ftrepitus aquae, inteftino- 
rum, &c. item. gargarizatio , gargarizatus, 
gargarizo. 

Huall, in orbem, in gyrum. hualln, cir- 
cumago. huallman , fepio , vallo , cingo , 
circumdo, oblideo: corona claudere, tene- 
re undiqu4, 493. 532. 

Hualtata, equorum pabulum. 410, 

Hualon, animalia praeliari. 532, 

Hualug, autumnus.- tempus quo firu&us 
colliguntur, 539. 

Tt 3 Hua- 



670 . <fe & d* 

Hualun, nafci, oriri nuces, femina. 405. 

737. Huanpen, huanpelen t vigilare, ex- 
pergifci, fomno folvi, experre&um effe. 532. 

Huamfiu, linter, navis, navigium. hu- 
amputun, navigare; navem, lintrem con- 
ftruere. 431, 557. 

Huanque, ftruthio. 385. 

Huanc\m, latrare. 370, 

Huapii collis. 429. 

Huaquen, multorum vociferatio, voces 
inconditae; clamor. huaquenn, illa audiru 

563. 
Huaiquin, pellis ad dormiendum. 520. 

Huaranca, mille. 545, 

Huarixn, vociferari, quiritare, ejulare. 

532. 
Huauiun , fanguinis e naribus fluxus , flu- 

xio. item. fanguinem e naribus profluere. 

535- 
Huaul f huaulhuahl , guttur. 445. 

Huaixn, aquam e te&o ftillare; teftum 
perforatum effe. 518. 

Huabiln, dens columellaris, caninus. 372. 

Huata, alvus, venter. 456. 

Hue, novus, recens. hue ecull, veftisno- 
va. hue Qei vachi ilon, eft caro recens. hue 
che, juvenis. hue domo che, adolefcentula , 
puella. hue ula , nuper , nuperrime. hue acui, 
venit nunc primum , jam jam, huelihuen, 

mul- 



<!$»&<£• 6 7 i 

multo mane; valde mane; ante primam lu- 
cem. hueln, huelcan, renovare. 89. 202, 287, 

738. Huechun, mucro, cufpis, extre* 
mum, finis, exitus, calx, culmen, vertex 
cacumen. item. ad extremum culmen, &c. 
pertingere. huechuntun, finire. 360. 492. 549, 
580. • 

Huecu, avunculus. matris frater. 501. 

Huecubu, caufa immediata omnium mor- 
borum tam hominis , quam animantium. 
item. veneficium unde morbi generentur, 
illudque folet effe vel fcrupulus, vel fruftu- 
lum ligni aut dentis , vel oflis , vel quid hu- 
jusmodi: nam machii aliquid ejusmodi vel 
in ore, vel inter digitos aut alibi abfcon- 
dunt; dumque partem corporis dolore af- 
fe&am fugunt , lambunt 5 illa fruftula often- 
dunt; ut perfuadeant morbum ceflaturum 
eoquod veneficium fugendo, lambendo ex- 
traxerint. Huecubu dicuntur etiam monftra 
& res novae ac inauditae quae metum atque 
terrorem incutiunt. 392, 538. 

Hueda, huera, malum. huedan, hueran, 
obfolefcere , marceflere , obfcurari , deteri. 
hueraln, obfcuro, decoloro, deterius ali- 
quid facio. hueracan, aliquem injuriofe & 
indigne tra&are , vexare , exagitare. huera- 
len, non reAe valere; valetudine incom- 
moda , tenui , infirma uti. huera tnogen , te- 

Tt 4 nui 



672 <!&>&<«• 

nui viftu aut trilti mendicitate vitam trahe- 
re , exigere , producere , tolerare. huera co- 
win, abortum facere; foetum immaturum 
edere. 467. 483. 484. 485. 537. 

Huedhued, amens, demens, infanus; qui 
de poteftate mentis abiit, defipit, infanit, 
debachatur. 

Huedan , edere , bibere ad falietatem. 
huedai, eft diftentus & madens. 476. 477. 

739. Huefcunatun , munus alicui deferre, 
offerre, donare, largiri: dona dare; donis 
aliquem afficere, at NB. in malum finem, 
timeo Danaos vel dona ferentes 490. 

Huedque y reftis, funis ex intortis equo- 
rum crinibus. 366. 

Huedon, caput lapide aut virga percute- 
re, contundere. 532. 

Hue$an, ventoruui vim remittere; cceli 
faciem torvam & procellofam in ferenam & 
tranquillam abire. 559. 

Hueqpr, dentibus carens, fpoliatus. hu&- 
gorn, hueQornclen, dentibus carere. 462. 

Huebn , transfoflum , traje&um , trans- 
iixum, transverberatum effe. item. ftgnum, 
indicium, veftigium apparere, 532. 

Huehuin, fulmen: fulmina decidere. hue- 
hui piHan, Jupiter mittit, jacit, jaculatur 
fulmina: Vulcanus fulmina cudit. 345. 348, 

Hueico, ccenum, limus. 428. 430. 

Huei- 



<fe» 8 dfr 6 73 

Hueicon, potus tenuis ex maicio, grano 
Turcico confe&us. 477. 

Hueichan , dimico , praelior ; collato pe- 
Le pugnare; furamis utrinque viribus de- 
:ertare; impetum in hoftem facere; cum 
lofte manus conferere; armis, acie decerne- 

re. 532 

Huecharn, huecharctin, apertum, reclu- 
fum efle; patere. 413. 

Hueiqpn, uvae acinos exfolvere; fpicarum 
grana excludere , extere. 413. 

Hueiln , hueieln , no , nato. lefhueieln. 431. 

Hueiun, effluere, fundi, effundi, diffun- 
di, diffipari, difpergi. 478. 

Hueibun, ficcum, fubficcum. 432. 

Hueiii , hueie , praepoftera libido , fodo- 
mia. hueiUn, hueietun. 485. 

740. Huele , inverfum, prsepoftere col- 

locatum. huele du%un, ad ineptias abire; 

quae ad rem non pertinent/ aliena loqui, 

afferre a re propofita. huele ciih , manus II- 

niftra, huele peuma , Fortunae adverfitas. 

huelen, contra accidit atque opinabar: for- 

tuna mihi adverfatur; dura & contraria mi- 

hi eft; fortuna utor adverfa & iniqua/ con- 

(iliis meis fortuna obftat, conatus meos elu- 

dit, ja&or adverfis fortunae flu&ibus. 203. 

Huelgirn, ofla luxari. 534. 

Huelte, diverfus, diflimilis, longe alius. 

Tt 5 huel- 



674 <«*, & e*g* 

huelten. 549, 

Huelu , at , fed , verum. item. mutare. 
huelu pran, funalem equum ducere, infili- 
re; equum mutare, item. praepoftere ali- 
quid facere; contra atque oportet facere. 
huelu duyun, contraria aut diverfa loqui. 
huelu duQuquilmi, non commutes quae tibi 
funt di&a, huelun , mutari. hueluln , permu- 
tare: non dignofcere, non agnofcere. hue- 
luntun , hueluntcun , commuto , permuto. 
209 297. 366, 411. 493. 532. 533. 

Huell, impar numerus. huellque , huellntu, 
quidam, aliqui. huellhuell, altera vice fic, al- 
tera contra, aliter, alternatim, jam lic jam 
aliter, alternis vicibus; alteruter, item. fem- 
per aliquid interjiciendo , interponendo, in- 
terftinguendo. 545, 546. 556. 

741, HueUin , vacuitas , vacuum , effe 
inane. hueUin %elai, an datur locus pro me, 
hueUiln, hueUintun, hueUitun, evacuo, de- 
pleo, exhaurio, vacuum facio. hueUintcun, 
expedire viam; ut decedant, abfcedant, re- 
cedant procurare, efficere. 343. 478. 479. 

HueUon, germen, ftolo, caulis, fcapus. 403, 

Huemall&en , adolefcentula , puella. hue- 

mallUen entun, virginitatem , virginalem in- 

tegritatem vitiare , corrumpere , auferre, 

206. 490. 495. 

Hue- 



Huema , primus , prior. huema conilu , 
primipara. huemabun huemabn, primitiae, 
primi fru&us. huemaln, primus aggredior; 
ego incipio, initium pono, inchoo : a me 
res initium duxit ; exordium fumpfit. 295. 
516. 549. 

Huemun, fequi, fubfequi. 544. 

HueniUy huenchu, huentu, Vir, mas. 12» 
item. animofus, alacer, fervidus, audens, 
impiger , impavidus. item. ja&abundus , 
gloriofe loquax ; rerum a fe geftarum buc- 
cinator egregius, ventofus praedicator. huen- 
tun, efTe animofum, &c. huentuln, animos 
alicui addere, facere; animum dare, adji- 
cere : hominem in fpem erigere / fpem ejus 
alere , excitare , oratione fua confirmare ; 
languentem excitare ; timidum roborare ; ja- 
centem erigere. 480. 532. 

Huente, fupra, fuper. huenten, huenchen, 
ftare fupra : obedientiae fe fubtrahere , ela- 
bi, evadere, effugere, erumpere, evolare: 
ex alicujus manibus fe proripere. huenteln* 
fuperponere. 532. 288. 

742. Huenu, fupra. item Caelum, Cae- 
lum , Caeli. item aer. huenun , ftare fupra. 
huenuntun , attollere , fublevare , tollere. 
huenuln , in altum attollere ; fupra collocare. 
290. item laudo, laudibus extollere, effer- 
re, in caelum ferre, exaltare. 310. 555. 

Hue~ 



*7* «Sfe $ Jfr 

Huenu, magifter. 565, 290: 20. 

Hueniii, hueni, amicus, familiaris. hue- 
nuiun, amicitia, benevolentia. item. ami- 
citiam cum aliquo contrahere, inire, infti- 
tuere. huenuihuen, familiaritas inter duos. 
480. 481. 514. 

Huenamcun, deliderium rem amatam vi- 
dendi 486. 

Huenen, furari. 484. 

Hueni, puer, famulus, a fervitio. item» 
applicatur fenibus: lic filii de patre dicunt 
ta iu viuha hueni. item. amicus. hueniun , 
fum amicus v. hic huenxii. 495. 497. 

Huenimn, pecus agere. 364. 

HuepU, arcus. item. iris. 348. 531. 

Hueque, aries Chilenus. hueqae pilun, 
plantago. 410. 363. 

Huera v. hueda. 738. 

Uuerin , crimen , deliftum , peccatum r 
noxa , erratum , culpa , fcelus , fiagitium , 
maleficium. item. peccare, delinquere, facU 
nus committere, &c. 

Kuerinien, reatus; pcena, mulfta:multam 
di&am irrogatam efle. hueritun, aliquem 
exacerbare, offendere. item. fubirafci, hue- 
rinpen , faftidire aliquem , afpernari , defpi- 
cere, contemnere, 421. 483. 484. 487. 

743. Huerilcan, peccatum, peccare, of- 
fendere, faftidire. 483. 484. 

Huer- 



*fc $ d& 677 

Yiuerguen, nuncius, tabellarius, 498. 
ttuerciin, nuntium, mandatum, donum 
nittere huercii/n, id, 499. 

*Ruetafcun, alapam, colaphum impinge- 
re , infringere , infligere : os alicujus depal- 
mare; palmis faciem percutere, genas ver- 
berare. 532* 

Huetod, foramen, apertura. huetodn, hue- 
todtcun, perfodere, perforare. 413 567. 

Hueton, aliquid frangere, confringere, 
infringere. item. frangi , &c. 567. 

Hueun, in ludo, fponfione vincere. item, 
quaerere , fcifcitari , edoceri de aliqua re. 
hueubin ta m hueneeteu , jam inveftigavi , in- 
dagavi, fubodoror quis furtum mihi intule- 
rit. 526 564. 

HueuUu, pala. 568. 
Hueupin, Comitia generalia. 531. 675. 
Huichan, huitan, huichatun, lego, col- 
ligo , carpo , decerpo , percipio , interci- 
pio, capio. item. Aufpex qui baptizatum 
fufcipit; fufceptor, qui infantem tenet dum 
luftrali aqua abluitur. Aniiantun, domo, lo- 
co aliquem extrahere. huichauln, equum, 
jumentum, &c alicubi alligatum, alibi alli- 
gare. 366. 449, 505. 518. 528. 

Buichod, inhabilis ad generandum; im- 
potens. 514. 

Huichhlln, torrentis inftar fluere: fudor 
fluit undique rivis ; fanguine perpluens. 478» 

744. 



744« Huichun, feorfum, feparatim. hui- 
chuntun , feligo , fepono. 544. 

Huidh , fi&ilia vafa ; urceolus , fidelia , 
&c. huidixn , illa conficere. huidilvoe , vafcu- 
larius, figulus. 567. 

Huidn, huidhuidn, guttatim, plus quam 
guttatim decidere, cadere. 478, 

YLuidpHn , effundere difpergere. 478. 

Huif, refta , dire&e , dire&o , re&e : 
porticus , ordo , feries ; continuus & lon- 
gus parietis traftus. huifn, ordine ftare, du- 
ci , procedere. item. rem alteri vel ad alte- 
ram aptare; ad praefcriptum agere; pa£ta 
fervare, exequi; exigere difciplinam; aequi- 
tatis amantem effe; ad legem & regulam 
res componere; cogitationes omnes, ope- 
ra & verba omnia ad DEUM intendere, 
dirigere ; res domefticas re&e difponere , 
conftituere. huivi dgu, huivi ta ni duam: 
refte proceflit negotium; perafta res eft; 
quod volebam obtinui, teneo, fum affecu- 
tus. huifdnqun , dicere quod ad rem perti- 
net ; ita loqui , ut nihil magis ad rem ac- 
commodatum; nihil magis appolite; nihil 
magis in loco dici poffit. 492. 493. 526. 554, 

Huifc&n , mendico , emendico ; viftum 
oftiatim quserere, cogere, corrogare; pre- 
cario vi&itare ; precarium fpiritum trifti 
mendicitate producere, 476. 

Huio>dn, traho, rapto, ferpo, prorepo, 

fol- 



<!&> & <£* 6 79 

[um verro. 528. 

Huihuen, fibilus, Dbilum. huihuenn, 11«. 

lo. 443. 

Huiuixn, fitire; fitim pati; fiti poene ene- 

lm effe. huiuui , Biobio fluvius Chilenfis 

aecipuus ac celeberrimus. 478. 

Huilal, corbis. 520. 

Huilan , luto aliquid linire , contegere , 

lutare. 517. 

Huiladcixn, ad folum, parietem v. parie- 
folo aliquid allidere, illidere. item. libe- 
fuperiori contradicere , adverfari. 487. 

Vhiilefciln^ curtatus, diminutus. huilef, 

ninutio aciei in cultro , enfe , orificio. 

ilefn , aciem gladii , vafis labrum diminui, 

rtari. 521. 

745. Huillhua, poples. 451. 
Hui//>adn v. huilan, delutare. 517. 
Ruilpan, filum calculis inferere; filo cal- 
lorum , margaxitarum lineam ducere. item. 
ea margaritarum, &c. 473. 
Ruili, unguis, unguiculus. huili por, un- 
is fordes. 458. 
'^uilquern, ore hiare. 443. 
Ruilquen , fila mellis , facchari liquidi 
le decofti. huilquenn, illa fila formari 476. 
iuilqui, ficedula. 386. 
rLuillhuill, carnis fahtae vel non falitae fru- 
huillhuilln, illa efficere, item. aliquid 

difcer- 



68o «S& $ <#• 

difcerpo, lacero, dilacero: laniare, dilania- 
re. 423. 467. 

Hutlb', feptum arundineum intra do- 
mum, ubi frumentum, fru&us, &c. adfer- 
vant. 517. 

Haillmen , garrulus, loquaculus, loquax, 
dicax, blatero, rabula, Archite crepitacu- 
lum, 483. 

HuiUin, lutra. 377. 

Huilon, huilolen, intus intra tubum, tu- 
bulum, cutim effe, 431. 

HuiUOin, vefica, urina, lotium, meje- 
re; urinam facere, reddere, mittere, fiin- 
dare: reddere lotium. acui AutWhn, adeft 
tempus tingendi ; imbuendi colore lanam ; 
fcilicet ver, 458. 

Huilteu, parvulus, pufio. item. puer in- 
quies, levis, turbulentus. 495. 

Hailh/cixn , fulgnrare, corufcare/ crebris 
micat ignibus aether. 345. 

746. HmTlu, huilii, Regni Chilenfis pars 
Auftralis quam vocant HuiUu mapu: & in- 
colae vocantur HuiUiicke, IhxilicAe, ubi NB. 
quod Regni Chilenfis pars quse trans Biobio 
in longum verfus Auftrum protenditur; di- 
vidatur in Picumapu, quod eft magis fep- 
tentrionale & difto Biobio vicinum: & Hui 
llii mapu , quod eft magis Auftrale , & Picu 
mapu verfus feptentrionem confine. Qu®- 

nam 



** $ t» 681 

im vero fint utriusque & Picu mapu & 
utUu mapu vera confinia ; fub Judice lis 
:. Alii aiunt Huillil mapu primum incipe- 
trans fluvium Tolten, & quod eft citra 
um ufque ad Biobio eJTe Picu mapu: alii 
ntra pro limite volunt flumen Quepe in 
srritorio Boroa : alii amnem R§aico in 
^ucura: alii demum fluvium Colpi in jP£i- 
*. 492. 

Kuim, folitus, afluetus, domefticus, mi- 
lenique natura: cicur , domefticum ani- 
1. Huimn, aJTuefco, confuefco, infuefco: 
*e fe in confuetudinem. huimtun, man- 
facio : feras cicurare ; manfuetas redde- 
, manui aHuefacere. huimtulabin vachi. 
t>u , hujus loci natura cum mea non con- 
dt / caelum hoc grave mihi eft , & incom- 
dum ♦ quaecunque hic video, ingrata 
ti funt : )( : at ego bene me habeo ; ju- 
deque hic habito : caelum hoc & gentis 
ius cum ingenio meo bene convenit, 

• 49*. 493. 494- 

47. Huimllj virgula, pertica. huimlln, 
wlltun, virgulas, perticas colligere; vir- 
s perticisque aliquid obftruere. 
\uix\an, huinalen, tenfum, extenfum ef- 

utnamn , veho , adveho , inveho , ad- 
:o , importo : merces ultro citroque ve- 

U u ftare. 



682 «S& ® <& 

&are. hninamtun , alio migrare , commi- 
grare: fedem aut domicilium mutare. 404. 

452. 

Huinca, Hifpanus. Item Herus, Domi- 
nus. 498. 500. 

Hnincha , taeniola , vitta , crinales fafcio- 
lae. 466. 469. 

748. Huincul , collis perpetuus, clivus. 
Item. contufio, tumor ex contufione, tu- 
ber. 360. 534. 

Huinchn ; furari ; pecora , armentum , ju- 
menta furripere; furto auferre. 484, 

Huinciiltnn , tergum igni, foco obverte- 

re. 354. 

Huinoln, huinuln, quadrupedis in modum 
ambulare: efle aetatis puerilis; in infantia. 
vem$ebui, inche huino/fudun, puer eram cum 
haec fierent: nondum ad rationis ufum per- 
veneram. Sumitur etiam in malam partem. 
452. 496. 497. 

Huinu, culter. 453. 520. 522. 

Huinhltin, fila educere, extrahere, rete- 
xere: retexta fila, feu linamentum faniei 
ebibendae, fugendae. 473. 

749. Huin&n, huinixtun, humitfucan, fe 
tendere, extendere. 452. 

tluipdn, huipdclen, ordinatim alium poft 
alium, aut retro, poft tergum, a tergo al- 
terius ftare, confiftere, ambulare. 555. 

Huir- 



•*&$<#• 68 3 

Huircurn, rumpere, fcindere, difcinde- 

j, deterere. 467. 

Huiran. fcindere, findere. 567. 

Huirarciln, ftrideo. 487. 

Huirca, macula, lentigo. huircan cahue* 

i , equus ftella in fronte clarus , inflgnis. 

9. 365. 

Huirin, pingo, depingo, delineo, lineas 

lco. hutfin can, cantharus pi&us. huirin 

tcun, veftis ftragula virgata, variata, po- 

tnita. huiriun, faciem coloribus pingere, 

jm. Signo fanftse Crucis fe munire; flg- 

m crucis dextrae pollice in fronte, ore & 

ftore formare. 466. 469. 751. 

Huirun , pellem alicui detrahere ; exco- 

re pecus. 363. 

Huitan, huichan, trahere, adducere,con- 

here. huitahue, fibula. huiia hut\a; hu~ 

a huichan , palpitare , palpitatio vehe- 

ns. 469. 528. 535. 

^luitafcitn , huirafcHn , huiraftcun. V. hue- 

ciln. 748. 

Yuitdn, huigdn, traho, rapto. 528. 

Huiiern, rem plenam rumpi; veflcam, 

478. 
Juiiu, cochlear, cochleare. 520. 

iuAorciln, vehementius aliquid appetere. 

• 535- 

Juiiucan, funda lapidem excutere, jace- 

emittere. huiiukue, huiiucurahue. funda. 

Uu 2 750. 



684 •*&$<#• 

7.5o, Huitun, fluvius, fluxio, profluens, 
alveus. item. fluvere, profluvere, effunde- 
re. 429. 

Huividn, fcutica, baculo percutere/ fcu- 
ticae i&us. 528. 

Huivolen, collis perpetuus exiguis mon- 
tibus interruptus. 492. 

Huiuixn, litis. 477. 479. 

75i- L Y * 

/, Y 53. 54. 73. 81. 

lag, arb, 400* 

laely ialy cibus, efca, daps, prandium, 
coena, jentaculum, merenda, antecoenium, 
pomeridiana guftatio, vi&us. 475. 

Yahuilma, pfittacus. 383. 

yaiixn, furere, irafci, infanire more ma- 
chiorum aut Venefici. 484. 

lalalcim , ftrepitus rei quae decidit aut al- 
te cadit^ 529. 

Yali, mufca. 388. 

Yaima, incile, aquae derivatio. yaiman, 
aquam derivare. 413. 429. 

Yall, proles, feu quidquid mas aut maf- 
culus rationalis vel irrationalis gignit, ge- 
nerat, procreat. 

Yalln , gignere. yallquechi cahueVLu, buficu, 
equus, alinus, admiflanus. 365. 372* 496, 

752 Yamn, timeo, metuo, formido, ter- 

reor 



• 



**&$<#• 68 5 

:>r; magno metu afficior; gravis folicitu- 
inftat ; vehemens impendentis mali , ca- 
$ horror me occupat; genua mihi labant, 
;ns vacillat, totusque torpidus ac pene e- 
guis efficior. iamln , metum , terrorem ali- 
i injicere, incutere, afferre. 487. 
yana , yanacana , famulus , fervus. 498. 
yanchin, tanchin, horrore, rigore concu- 
febri corripi. 534. 
yapau, mantica, crumena, 520. 
yapen , yapepMin , tripudiare. ad v. extra 
tnerum faltare; choros exercere, agitare. 
m. plaudere alicui, applaudere, plaufum 
•e , tribuere : uti folent praefertim illis qui 
a fortiter contra hoftem gefferunt, aut 
ld facinus egregium ediderunt : item. 
oties vi&oriam reportant, aut fe ad pu- 
indum accingunt : nam tunc cantantes 
isdam cantiunculas , quae res a fuis He- 
bus geftas line arte aut numero conti- 
lt; una omnes folum fortiter ac crebris 
ibus calcant pulfantque. 561. 564. 
Yab , yaf, yav 9 res ab aliis feparata. yavn, 
c elen , ftare feorfum , feparatim ; fepara- 
1 effe. yaventun , rejicere , repudiare : 
puo, afpernor, faftidio. 544. 550. 
Yarquen, noAua, nifticorax, 382. 
Yatehue , ^pifc. 392. 

Yavu, fortis, validus, valens, robuftus, 
ertofus. yavun, robore corporis & fir- 

Uu 3 mitate 



686 <«*, & e*g» 

mitate praeftare : corporis viribus praecelle- 
re; praevalidum effe. yavufun, refici, re- 
creari, vires recuperare. yavUln, animos 
alicui addere, facere; animum dare, adji- 
cere/ confolari aliquem; confolationem ali- 
cui adhibere ; folatium praebere , afferre , 
praeftare; dolorem verbis levare, mitigare, 
lenire , abftergere. item. fpe erigi ; confido, 
fpero, fpem colloco. 480. 481. 482. 532. 

Ivl , mala , poma terreftria. ivln , ivtlln , 
illa terra condere, tegere, obruere. 409 413. 

753. Ivhm, quaedam parvae quadrupe- 
des beftiae. ivum coui, partus animalis. item. 
monftrum. Ivhmche, homo-beftia. Fama eft 
inter Indos/ veneficos fuos in quadam fpecu 
nutrire hominum genus, quibus adhuc la- 
Itentibus oculos, os, anumque confuunt, ita 
ut crefcentes in aliam figuram fpeciemque 
degenerent; atque hos effe ipforum Confi- 
liarios ac Confultores, quorum cohfilium 
in fuis antris, quae renu vocantur, conve 
nientes exquirant. 824. 374 500. 
» Ibiin, crefco, tumefco, intumefco, tur- 
gefco. 496. 

Ifciin, rado, radula deterere. 475, 476. 

Ica. 8. 343* 

Icplj cete, coetus, balena, piftrix. 392. 
. Iculla, tquella, veftis Indarum. 469. 

Ida, cos. Idan, gladium, cultrum acue- 

re; 



*%s ® jfr 687 

; aciem ad cotem ducere. 520. 521. 

Idm, avic. 387. 

Yecu, corvus. 381. 

Yecuiimen, 231. incipio 527. 

Yehuen, pudor, verecundia. Item. vere- 
india impediri, pudore teneri, prae pudo- 
non audere. Item. pudenda, verenda, 
>fcoena. yehuelcan , ignominia aliquem af- 
:ere, ignominiam illi inferre. qenoyehuen, 
>sque pudore , verecundia. Qenoyehuei, 
hil pudet ; nefcit erubefcere , depuduit , 
ididicit pudorem/ perfricuit frontem; pu- 
>rem abjecit; pudorem ultro defpondit, 
jpofuit 483. 

Yen, fero, porto. huitayen, traho. ye- 
un, eo acceptum, accipere. yecupan, affe- 
1, adveho, adporto. Item. accipio, aufero, 
cupamn , venite & accipite. yevaln , mitto. 

!I. 522. 

Yene, balena. me yene, balenae excremen- 
m; fperma ceti; ambra. 392. 395. 

Yerclen, dentes monftrare. 443. 
I%e , di%e, feorfum, feparatim. igeln, fe- 
nftum, feparatum elfe. iyentun, feparo, 
jungo, fecerno, fegrego, removeo. 544. 

754. Ihuai, ferpens. 376. 
Ihuin, adeps, febum, fevum, pinguedo. 
uintun, febare, fevare, inungere. 455. 
Ilcoin, laevigo, polio. 567, 

Uu 4 Ilel 



688 <S*3 & e#> 

Ilelcan, ileln,. cibum, potum dare. 476. 

Ile, tumor, tuber, inflatio. 534. 

IUaf, planus, aequus. 515. 

IUamn, contemno, negligo, fperno, de- 
fpicio. 487. 

Ill%n, afpernor, faftidio, naufeo, refpuo, 
486. 

Ilon, caro bubula, porcina, aprugna, vi- 
tulina, falita, fumo vel fole durata, juru- 
lenta, co&a, elixa, afla, tofta, comeftibilis. 
Item, illam comedere, edere, prandere, cce- 
nare, &c. Ilotun, carnem crudam comede- 
re animalia, volucres. Iloche, Barbari qui 
carne humana vefcuntur. 385. 455. 476. 

Hu, lac mulieris. 457. 

755. Iluluquerty medulla. 455. 

Iliin, UUtun, ilixdtun, fe extendere inftar 
avis, dum in aere alas immotas extendit. 449. 

Irnln, e loco praecipiti devolvi, rotari, de- 
labi, prolabi. . imlcaun, imlun, volutari. 370. 

Impoln, chixmpoln, involvo, implico. 467. 

In, cibus; efca, potus. Item. edere, bi- 
bere. incan, coquere, cibum conficere. in- 
$en, vino madere, vacillare. 467. 477. 479. 

Incan, auxilior, opitulor, adjuvo: auxi- 
lium, opem ferre, afferre, praeftare: fe ad- 
jutorem alicui praebere, exhibere, ab illo 
Xiare, facere. 553. 552. 

Ina, ad, prope, juxta, circa. inan, fe- 

quor, 



^- 



<«*, & e*g> 68 9 

ior, fubfequor, infequor. Item. fimul effe. 
nbulare. inalen, ftare fecundo loco, pri- 
im a primo. inaltu, ora, margo, ripa, 
tus. inautun, redire fimul, una, pariter. 
apran, equo curfim fequi, infequi. inad- 
n 9 inquirere, indagare, explorare, exa- 
nare, excutere, difcutere. inaduamn, ani- 
idverto, noto, obfervo. inagnen , explora- 
inaien, imitor, aemulor: aliorum vefti- 
is inflfto. inayion, aliquod negotium ur- 
re, fufcitare, excitare, alere. inau f inau 
%u, paulatim, fenlim, pedetentim. inau 
iu putixiin, non uno hauftu, fed paula- 
i abfumpO , pitiffavi. Omnes filii excepto 
imogenito, vel natumajore vocantur inan 
fm. Ita uxores praeter primam feu prae- 
)uam inan domo. ina uuia , tempus vefper- 
um, vefper, vefperus, vefpera. 481. 516, 
B. 

756. Inamn, inamtun, comitor, profe- 
or, fubfequor, affe&or: comitem fe ali- 
i dare, exhibere. 532. 
Inche , ego. inchiu , nos duo , uterque, am- 
. inchm, nos plures. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 
Tnei? quis? Chem, quid? 266. 267. 
In, nofter. 24. 27. 30. 
lod, magis, plus. iodn, plus effe; aliis v. 
os antecellere, exceHere, praeire, antece- 
*e. iom, amplius, ultra. iomn, addere, 
jere, aggregare. 269. 270. 527. 544. 

Uu 5 Ioltan, 



690 •*&>&<#• 

Ioltan, roltan, impellere, repellere. 532. 

yoctirciin, obnitor, oblu&or. 481. 482. 

yovun, audere. 481. 482, 

Ipixn, verro: fcopis pavimentum purga- 
re. ipilhue, fcopae. 518. 520. 

Iron, rancidus. Item. foetor, graveolen- 
tia, rancor fubalaris ; virus alarum 448 455. 

Ito/n, oculos propter pulverulentiam plo- 
rare; a pulvere lacrymantes oculos habere. 
440 

Ihualln, farcire: vefti ftragulae fimbriam 
affuere 473. 

Iu. 15. 24 34. 

luln, fe in orbem contrahere, complica- 
re, in gyrum colligere; in fpiras fe convol- 
vere. 376. 473. 

757 yune, une, primus. iunen, primum 
effe. 516. 
yupe, echinus, herinaceus marinus. 393. 
yupi, humerus. 445. 
yulqpn, flamma. 352. 

K vide C. 

75»- L. 

■f-s* &&• %/d. 00». 

La part. 105. 106. 107. 104. 116. 148. 

La, mortuus, defunftus: qui vita fun&us 
eft; qui exceffit e vita. 537. 

Labn, lafn, effe extenfum; undique & 
undique apertum. lafquen, mare. 433. 473. 

Lacu, 



Lacu, duo ejusdem nominis aut cogno- 
inis. Item. Avus & nepos a patre. 504. 
>5* Ejusdem effe nominis eft inter Indos 
laedam affinitatis fpecies, quam vocant 
cutu?i, lacugen: & fe invicem appellant 
cu: & quotiescunque concurrunt, ut affi- 
*s fe falutant, venerantur ac domum fuam 
vitant, nec licet divertere aut diverfari 
>ud alium; Hofpesque tenetur in gratiam 
>fpitis ovem occidere, cujus cor utrique 
2cu aflum apponitur : appelaturque haec 
sremonia taniuln: ejusdem fecum Nomi- 
s fuis teftis, domo, sedibus, uti par eft, 
xipere. 835. 

Ladciin , mcerore , triftitia affici , dare ani- 
um moerori. Item. male fecum a&um pu- 
re; injuriam fe accepifle, injuria affeltum 
Liftimare. ladculn , facere , inferre alicui in- 
riam : aliquem laedere ; injuria afficere. 
?m. mceftitiam alicui afferre; contriftare 
iquem, triftem facere. 486. 488. 
Lafquen, mare, pontus, pelagus. laf- 
enn, lafquentun, pifcor, expifcor in mari: 
fces, conchas, aut aliud quodcunque co- 
^ftibile capio, prehendo, traho. lafquentu, 
ine quod in mari prehenditur. QuUun, 
un, Qton lafquen, finus maris. 395. 429. 
o. 

759. LahuaL 399. 

Lahuen, herba in genere. calvu lahuen, 

vitrio- 



*? 2 <& S d£» 

vitriolum. melico lahuen, herbae falutares, 
411. 414« 423. 

Lafim, aranea parva. 378. 

LamAen , foror. 501. 

Lame, lupus marinus. 392. 

Lar, rudera, ruina: dirutum, everfum, 
deletum, deftru&unx laru, labefaftari, di- 
rui, everti, deleri item. fegetes fterni, pro- 
fterni. larln, demolior. 515. 518. 

Lan, morior, emorior; vita v. de vita de- 
cedo.- e vita cedere, difcedere, excedere, 
migrare ; obire , extremum vitae fpiritum 
edere; fpiritum Deo reddere. La, mor- 
tuus, defunftus- lan, la, mors, obitus, fu- 
premus dies hominis. lahue, partes vitales , 
quae vitiatae generant mortem. lahue cufe, 
menGs Auguitus, quod occidat vetulas: nam 
iftae hoc menfe, ut calefiant, calorem cap- 
tent; fe folent folis radiis exponere; cum- 
que illud tempus Gt variabile ; vel a fuborto 
repente vento frigido, vel a pluvia necan- 
tur. laduam , mortis articulus , maximnm 
vitae periculum ac extremum difcrimen. lan, 
metaphorice Ecclipfis , Solis aut Lunae de- 
fe&o, deliquium. lai anfii, interjeAu Lu- 
nae, folis lumen languere nobis & hebefce- 
re videtur. lai cixyen , Luna Terrae interpo- 
Gtu laborat, deficit, obfcuratur. lainicuh; 
lai ni queufon , ufum manfts , linguae amifi v. 
amifit laln , lalcan , vitam tollere. laeln, la- 

yeln, 



n, propinquum, confanguineum , agna- 
n, cognatum aut affinem mori. lantun, 
ritum conjuge orbari. lanpen, uxorem 
[uari. lantu, orbatus conjuge. lanpel,lan- 
1, lanpe, vidua orbata marito. 535. 537. 
1. 

r6o. Lagmn, neco, occido, obtrunco, 
imo, interimo, interficio, trucido, con- 
cido: ufuram hujus lucis eripere; vitam 
mere , necem afferre ; vita privare , exue- 
morte afficere, de medio tollere. 532. 
Lapmn, extendo, protendo, diffundo, 
plio, amplifico, dilato, explico. 567. 
Larumen, repentina, infperata, impro- 
l, fubita, fubitanea morte de vita dece- 
e. 246. 

laun, capillos alicui defluere. laumn, 
io; pilos, plumas evello: glabro, degla- 
. 476. 

J>u, Ivo , rumex 410. 
xo, pani radix, 534. 
Mulau, UauUau, frultus coihue arboris. 399» 
<en mamll, ligni cortex. 403. 
<ef, quine lef, cito, celeriter, quam ci- 
me , quam celerrime; velociter. lefn, 
ire , velociter currere. lefentun , evolare, 
)i , evadere , effugere , erumpere : ex 
ajus manibus fe proripere; imminenti 
culo fe eximere , eripere , fubtrahere. 
un , invado , adorior , aggredior : con- 

cur- 



694 •$&$<#• 

currere, confligere, irruere, incurrere, in- 
volare in aliquem; in hoftes prorumpere; 
in aciem procurrere, item. velociter ince- 
dere. 390, 528. 

LegleQ, tefta capitis, calvaria, cranium. 

Lel 206. 

Leln, ledcilmn, leXe&mn, folvere: vincu- 
lis exfolvere, exuere, liberare, eximere, 
expedire ; e carcere emittere , dimittere. 528. 

761. Le\i , vigilans , attentus , experre- 
ftus. le\in, lelilen , vigilare , experre&um 
effe : immotis oculis intueri ; attente afpi- 
cere/ oculos in aliquid defigere. 440, 

Lelvun, campus, vallis, planities. 360. 

Leva, calvus. item. verticis facerdotalis 
tonfura. 436. 463. 

Lemn, pondus attollere; in altum tolle- 
re , levare , fublevare. lemtunien , pondus 
fuftinere, aequilibrare. 404. 405. 533. 552. 
569. Quando Indi ob mortem cujusdam 
confanguinei fibi petunt fatisfieri vel ab in- 
terfe&ore vel a veneficis ; folent uti his ver- 
bis: lemlqechi ta ni lonco: & tunc neceffe 
eft folvere vel in re aut aere/ vel vita & in 
cute. Quoties autem ipfl unum vel plures 
ex iis , quos putant fuifle authores mortis 
cujusdam fui caciquii vel confanguinei , in- 
terfecerunt, folent dicere: qume, epu, cula 
&c. lonco iei: fignificando numerum illorum 

quos 



•$&$<#• 6 95 

os in vindi&am vel fufpendio , vel liga- 
manibus pedibusque in fluvium vel pu- 
im conjiciendo , vel per avia & devia 
>tando trucidarunt. 
Lecai, hirudo, fanguifuga 378. 
Lemu, lemuntu, fylva, arboretum, arbu- 
n: locus arboribus confitus. 360. 397, 
• 

\en, cupreffus, cypariffus. 399. 
xpmn, pecora abigere, avertere, 413. 
£pun , verrere , mundare , eluere , pur- 
3 , -expurgare , detergere , abftergere , 
ire, defricare. lepiintu, fordes, purga- 
ta. lepuhue , fcopae. 476. 520. 
ephn, atrium, atriolum, impluvium. 
£ lepun, tradtus, plaga, regio. 517. 531. 
zuvu, flumen, fluvius, amnis. 429. 430. 
9 ,upe, lanx, catinus; patina figurae ova- 
1 manibus lavandis prsecipue deftinata. 

rb., profe&o, fane, certe, hercle, me 
le. leu d§u , ita me hercle gefta res eft ; 
tft profe&o. 480. 533. 
f, mundus, lautus, purus, defaecatus, 
atus , lotus , limpidus. lif mapu , ter- 
ocus domibus & incolis carens. lifn, 
mundum, lautum &c. lifeln, lifelcan, 
lare , eluere , purgare , expurgare , 
g-ere , abftergere. lifiqetuai ta mi pllu, 
nni delifto mundaberis; a peccatis ab- 

fol- 



696 ^ Si ^ 

folveris ; ab omni culpa liberaberis, 480» 
482. 

762. Lican, lapis albus, quem Machii 
magni aeftimant , ac inde folent cognomen 
mutuare. E.g # Quintulican,Huentelican,&c* 
520. 425. 

Lichi, lac. 457. 

Lien, UHn, argentum. 420. 

Lihue , vita , fpiritus , anima , halitus , ala- 
critas , vigor animi. lihue %ei, eft animofus, 
alacer, fervidus, audens, impiger, impa- 
vidus. relihue, jejunus, integram famem ad 
ovum afferens. item. uti nunc fum; me vi- 
detis. relihue montun, evafi uti nunc fum. 
lihuetun , animum laxare , fpirare , refpirare, 
recreari, refici. item eleemofynam petere, 
rogare, corrogare. 343. 480. 482. 498 533. 

Lilco , petra falis omnino pellucida ac dia- 
phana. 423. 

Lihuen, mane, diluculum. 5,39. 

Lil, lile, faxum, rupes, fcopulus, cautes, 
petra. 360. 

Lila, atrium. 517. 

Lilpu, vitrium, fpeculum, fchiftus in te- 
nuiffimas bra&eas fillilis. 425. 

Lime, ricinus, ricinum. 378. 

LipaQ, humerus.445. 

Lin, palea. 402. 

Lipm, falar, tru&a. 392. 396. 

Lira , tergum. 454. 763. 



763. LiH, albus, candidus. liti, Patiru, 
digiofus B. V. MARIjE de mercede Re- 
mptionis captivorum. litihuen, claritas, 
rfpicuitas , evidentia. liixhuenco , aqua cla- 
liuhuenn, effe clarum, manifeftum, evi- 
is. liun> efTe album, candidum. UHln, 
sdbo : album colorem inducere ; album 
tjuid facere, reddere. UU curam, ovi al- 
men. 417 418. 428 475. 539. 
Lof, populus vel plures familiae eidem 
mino vel Caciquio fubje&ae. item. ovium 
jx. item. vallis, 360. 363. 531. 
Loco, fpecies conchae. 393. 
r ^ofn, llofn, dirui, everti, deleri, deftrui 
nos, aedificia, civitates item. exercitum 
di; milites, hoftium copias profligari. 532. 
r ^olcanhua, maicii folia. 413. 
r ^olma, pruina afcendens, caufa nubium 
frigoris. 347. 

\od, madidus, humidus lodn, humidum, 
iidum efle. lodmn, madefacio, humefto, 
tiore afpergo, perfundo. 428. 
*olo§n, faucibus digitum immittere. 446. 
.olodcinn, cancro occupari. 534. 
.onco , caput. 436 437 438. 761. 
\ouloun, luxuriare agros prae ubertate & 
pim copia; agrorum feracitatem luxuria 
>rare; luxuriofam efle: luxuriat campus 
bis: luxuriat carduis & fpinis incultus 

X x Lmiin , 



698 ^S * 

Lmun, Imixntun, voro, devoro, helluor, 
deglutio. 476. 

764. Lpi, pluma, penna, calamus. 389. 

LpHn, pronus. Ipln, Iphln, pronum collo- 
care. 443. 470. 

Luan , Guanacus , cameli non gibbofi fpe- 
cies. luan cura, befarum, 373. 425. 

Lucan, lucatun, contentionem aut rixam 
movere, excitare, fufcitwe: cum aliquo de 
aliqua re rixari : inter fe jurgare , digladia- 
ri, jurgio contendere. 484. 

Luche, herba marina bona & comeftibilis. 

475 \ 
Ziigilm, ifchias, ifchiacus dolor, coxen- 

dicis morbus. tixgllinn, ifchiacum elfe; ex 

coxis laborare. 535. 

Lix/, flamma. tb/n , ardeo , flagro , exar- 

deo, lu/th/n , fulgnrare , corufcare , micare, 

nitere , albefcere. item formicare. item. fra- 

ga maturefcere , maturari. 352. 354. 418. 

534. 535- 
Lucu, genu. lucutun , genua fle&ere, fum- 

mittere : poplitibus fe excipere : genu nixus, 

genibus advolutus, provolutus. 451. 452. 

LixQdxx, cochayuyi radices. 475. 

Liibr, pifc. 392 

Liiti, fquama. 394. 

Lululun, ftrepere, obftrepere; ftrepitum 
edere. item. refonare, reboare, remugire. 
531. 561. • Luma 



*S& ® Jfr 699 

Luma , arbor , cujus ligna funt oppido 
ivia & dura. lumatu, lignum quo arant 
cumque imprimunt, partem obtufam ven- 
pelle vel corio obarmato opponendo .* un- 
non paucis hernia. lumatun fupradi&o li- 
ac modo arare , fulcum imprimere. Ha* 
lt & aliud inftrumentum hueixllu , pala. 400. 

'65. Lpmn, lilpumn, incendere; ignem 
cere; faces fubdere, admovere, adhibe- 

354. 
Lutixmn, par cum alio facere; compari 

nponi ; parem fibi adjungere , aequare , 

equare. 567, 

lavan, crumena. 520» 

lavacha, llabata, bufo: reptile, infeftum. 

n. cavillatio & Qgnum contempt&s, 362. 

« 

lafquen, llabquen, finciput. 436. 

r aco, aqua tepida. llacon, elTe tepidam. 

• 

f ahuen, fraga. 412« 

'ahuige, palpebrae,gen3e. llahuitun, clau- 

b. llahui, clavis. 

ainacmn, repudiare, renunciare. 421, 

a\la, focrus. 504. 

aViin , macer , gracilis , exilis , macie con- 

as, ftrigofum pecus, llallixm , macrum 

; vix oflibus haeret. 455. 

ame , forores. llamecan , cantus Indarum 

Xx 2 mo- 



7°° -Sfc ® <& 

molentium 501. 564. 

llann, llanciin , cadere, labi, excidere, ef- 
fluere, corruere, collabi, concidere, perde- 
re , amittere. llancixln , perdo , difperdo , 
everto , deftruo , corrumpo , deformo , diffi- 
po, profundo. 42'. 

llancun , ab uberibus , a mamma , a lafte 
remotum , disjunctum , depulfum efle. 446. 

llami, llapin, ftorea, teges. 520. 

766. llanca, lapilli virides duriflimi, qui 
perforati rotundique funt maximi inter In- 
dos pretii; hisque homicidia redimunt, e- 
muntque neceffaria. Perdunt hi lapilli quan- 
doque fuum nativum colorem , tuncque 
quod pretium amittant , dicuntur defundi 
effe : lai m llanca. Mirura autem , complures 
ejusmodi lapillos inveniri ; at unde Gnt • aut 
ubi locorum reperiantur ; aut quis primus 
eos attulerit,- penitus nefciri. llancatun, llan- 
calun , his lapidibus folutionem facere. llan- 
caiu, monile, murenula. llanca voro, gula. 
425. 445- 469- 
llaqui, gener. 

llaumun , dolorem mitigari , levari , leniri, 
extenuari, rainui, remittere: fenfum acer- 
bitatis confopiri. 537 

llauven , llauoiien , llavii , umbra. llauvixht, 
umbraculum. Uauvixiun , locum opacum 
quaerere; opacitate frui, gaudere. 342. 517. 
llau, 



la&, dimidium, dimidia pars. UaUn, di- 
o , partior , feco : ex sequo dividere, par- 
onem aut partes facere. item. idem eft 
>d caiun, alicui propinare. Atque in his 
Lbus propinationibus non eft illicitum da- 
alteri, quod fibi eft propinatum, quam- 
femper primum guftare, deguftare, prae- 
tare aut delibare oporteat : at in propina- 
le p/am nullatenus licet id quod propi- 
um eft dare alteri, & nihil illis adeo dif- 
;et , nihilque aegrius ferunt , quam non 
nitti aut non perlibenter recipi , quod 
it. UaUpaetmt , propino/ praebibo tibi; 
ddiam partem tuae fanitati libo. 418, 479. 
. 545. 822, 

67. llauquetun, participo: commune ali- 
d cum ahquo habere ; partem rei capere ; 
fortem aut partem admitti.' % diftingxiitur a 
Xn , ilaiipan , quod hoc de potabilibus ; 
iquetun , de comeftibilibus intelligatur. 
m more pofitum inter Indos , ut quoties 
1 accedunt, ubi vacca vel fimile quid ad 
ledendum occiditur , carnis frufto do- 
tur: nam alias male fecum a&um putant; 
gravi injuria fe affeftos exiftimant f fru- 
n autem hoc carnis llauquetu vocatur. 

. 47 8 « 

Ittian, llcan, timor, metus, formido, pa- 

, trepidatio. item. obfervantia, reve- 

Xx 3 ren- 



7° 2 <«*» $ t» 

rentia , verecundia , pudor. item. timeo , 
metuo, trepido, formido, pavefco, exhor- 
refco : expavefco , perhorrefco ; obfervo , 
colo, vereor, revereor, veneror, erubefco, 
lliuantun, llucaniuln, terrere, terrorem ali- 
cui afferre, mjicere ; timorem incutere; in 
metum adducere , metu afficere , perturbare. 
486 488, 

Ucante, fplen. 455. 

llecu , ad , prope , juxta, circa. llecun, pro- 
pinquum, vicinum, proximum, fimtimum, 
confine effe. 288. 

lleun, liquefco, liquefio, liquor. lleumn, 
liquo, liquefacio. 476. 

llepin, formica. 378, 

llepu, caniftrum, calathus inftar magni 
difci. 472. 520. 

lleun , nafci. intelligitur de animatis & in- 
animatis e. g; herbis, &c, 496. 

lli , principium, initium , primordium, 
caput , fons , origo. llitu , id. llitun , incipio, 
exordior; dicendi initium facio; dicere ag- 
gredior, initium capio, fumo, duco. llin 
mapu, majores unde defcendunt vel quorum 
funt pofteritas , pofteri , minores. huente lli, 
uropygium, coxa. 389, 545. 530. 

768. llid, tomentum. llidn, finire, fae* 
ces ad fundum defcendere; ad extremum, 
finem, exitum, calcem pervenire. 477. 478. 

llihua, 



^S^ 703 

llihua, inventor, au&or, vates, divinus, 

huan , llihuatun , invenio , excogito , inge- 

>fe aliquid comminifci ; divino , praefa- 

), praefentio, conjicio, vaticinor. 570,571, 

'liun, catarrhada. 429« 

'liopin, rafilis, abrafus, 467. 

'lidyen , focium , commilitonem , colle- 

m, convi&orem, confervum, comitem, 

itubernalem elTe. llidmeyen, egeo, indi- 

d, opus mihi eft, 487, 

limen, llimencura, cos, llimenhuecubu , 

rbus unde nafcitur membrana inftar ve- 

e caeruleae prope jecur coftis adhaerens; 

*m morbum Indi veneficium exiftimant. 

tentun, praedi&is maleficis artibus affice- 

item. acuere, aciem ad cotem ducere 538. 

lipi, panni fegmentum. 469. 

UH, fabae ad ludendum: derivatur a liH, 

us, lliUcan, fabis ludere. 563. 

liq^qui, llinqui, rana.378, 

69. llmllmn , mico , niteo ; collucere , 

efcere. llmmepilun, auriculas vel aures 

ie parvas habens lliimpapilun, habens 

es praegrandes. 418, 441. 

'ochof, zon& vel cingulo praecin&us. llo- 

?n , cingulo fe praecingere : proprie quan- 

veftiti vefte ftragula, huic zonam vel 

fulum fuperponunt. 466. 

oncotu, mala terreftria ad fementem fa- 

idam refervata, 409. 

Xx 4 Uo- 



704 •*&$<#• 

llopidn, lleupidn, ignem tranquillum ette. 

354- 
llolle , rete , reticulum arundineum , ex 

cannis confe&um., 395. 

llopu y Avunculus. item Confobrinus: at- 
que haec confanguinitas eft, quee inter In- 
dos Chilenfes majoris aeftimatur; eo quod 
Avunculus teneatur dare fuas filias confo- 
brinis fuis in uxores: & viciffim confobri- 
ni teneantur Avunculo in omnibus fuccur- 
re, eumque adjuvare. 501. 

lloun, accipere, excipere, recipere. 518. 

llpan, gallina glocitans. llpann, gallinam, 
aves ova incubare ; ova incubando fovere. 
386. 

llpan, llpalen, lloyiin, inftar cati, felis, 
paratum , promptum , accin&um , inftru- 
ftum, prseparatum opperiri, praeftolari. 368. 
528. 

llepef, palpebrae , cilia. llepefn , llepefciin , 
nifto, llpefnolu, immotis oculis. 43Q. 

770. lluchu , laxum, prolixum: laxi fu- 
nes. lluchun, laxum, diflblutum, remilfum 
effe. 470. 

llud y caelebs , liber , folutus , innupta. llud- 
hua, maicium purum absque foliis. lludn, 
laqueis fe explicare , expedire ; elabi , eva- 
dere, effugere, erumpere, evolare. item. 
laeve , levigatum , lubricum effe. lludun , ca- 

pillos 



1 



^ @ JS* 705 

3S defluere, glabrari, deglabrari, dete- 
pilos , plumas amittere, lludu , molle , 
re, lene, blandum. lludpxien, infans re- 
3 natus. 498. 514. 413 495. 515. 529. 530. 
udcun , abortum facere ; foetum intem- 
ive ejicere ; foetum immatunun edere. 
cumn, abortum procurare/ partum me- 
mentis abigere, abjicere. 496. 
uin ; liquefco, liquefio, liquor. lluimn, 
efacio, liquo. 476. 

im , res occulta , abdita , obftrufa , fe- 
a. llumquechi, clam , clanculum , furtim. 
\n , abdere fe in aliquem locum ; latebris 
ccultare; fe in latebras conjicere; fe in 
m abditum detrudere; alicubi delitefce- 
llumln, occulto, celo, abdo, tego, con- 
abfcondo, recondo. llumn, llumun, 
Lefcere. llumui, evanuit ; e confpe&u fe 
ipuit; ex oculis evolavit. 525. 526. 527. 

wiild, coecus, captus oculis, caifus lu- 

bus, oculis orbatus. UumUdn, caligare, 

itire. 463. 464. 465. 

'>pu%, olla. 520. 

\bu, torrens. lluvun, flumen magnum, 

mdum, rapidum effe. 429. 

uan, 373. 374. 

771. M. 

94- 95. 

Xx 5 Ma. 



706 1j& $ ^ 

j»/a. 211. 

Macha , concha. 393* 

Machi , Indorum medici viri ac mulieres; 
plerumque tamen mulieres , quarum offi- 
cium eft , partem dolore affe&am fugere 
vel lambere; ut ita huecubu veneficium ex- 
trahant: Hi nunquam medentur absque ra- 
mis cinnamomi rehue ; quos in domo in- 
firmi otdinatim difponunt vel terrae infigunt 
machitun, di&o modo curare, curari 483. 

485. 532- 538. 

Macun, veftis ftragula, in medio fciflu- 
ram habens, ubi caput immittitur. maeunn, 
talem veftem conficere. macuntun , tali vefte 
fe induere. 466» 467. 

Madow, torns, titio. madomn, madomtun, 
ignem urgere, excitare. 351. 

Ma§en, ma$etun, Potationes adire; com- 
potationibus interefle. maq/eln, ad compo 
tandum invitare, provocare. ma%enn, ad 
occidendum Caciquium vel alium virum 
nobilem compotationes parare, inftituere. 
476. 478. 

Maq/in, magitun, alluvies, alluvio; flu- 
minis mundatio. item. ita alluvione fluvium 
excrefcere , ut praeter ripas effluens cam- 
pos inundet, obruat. 429. 

Maqu, fecale , filigo , typha. ma$u co/que, 
panis fecalicius, filigmeus. 407. 

Madi, femen unde oleum cibarium con- 
ficitur, exprimitur. 407. 772. 



<$&> & d£> 707 

72, MallHen , virgo , puella , foemina, mu- 
mallHentun , virginem violare , vitiare , 
•umpere ; pudicitiam illi eripere ; vim 
:uprum inferre. mallHen pin , blanditiis 
pulchritudine aliquam ad fui amorem 
:ere , trahere , excitare : lenociniis iibi 
rem alicujus conciliare. hem. capi ali 
s amore, allici, incendi, flagrare, hue 
l&en, virginitas. 490, 495. 514. 
fahuentu , concharum ficcarum linea. 393, 
r ahuida, mons. 360. 
r au 288 : 3. 293. 

r aiain, mayaintun, aliquid carni infixum 
, haerere. item, inftrumento camem pe- 
are ad illud quod infixum eft, tollendum. 

r aicon, turtur, 386. 

aickhn, maichixtun, philtro, poculo a- 

>rio mentem alicui eripere. 490. 

aichun , manu alicui ad illum vocandum 

ere. maichuhue, fecuris fpecies ad ligna 

Dranda, formam manus annuentis refe- 

, 449. 568. 

ayen , nego , abnego , denego , inficior, 

as eo: abnuere, renuere. 526. 

aipill, lignum, quo ignem urgent, ex- 

t, fcalpunt, cavant. 354. 

%ipun, terram fubigere, profcindere, 

>• 413. 

ilal, fepes, feps, feptum, fepimentum 

li- 



7o8 «!&> & Jg? 

ligneum. malaln, malaltun, fepto ligneo 
cingere , circumdare , munire , claudere w 
vallare, fepire. 363. 413. 531» 

773. Maldun, maldutun, tango, attingo, 
palpo; manibus, manu attrefto, teneo, ver- 
fo, trafto, contre&o. Item. experior, tento, 
periclitor; periculum alicujus rei facere; ufu 
aliquid difcere, percipere, cognofcere, ex- 
perimento probare, comprobare. maldiitu- 
bichi , videam , probem , experiar quid , 
quale fit. item, oculis luftrare aliquid; in- 
fpicio, recognofco, fcrutor, lego. maldh- 
le\en vachi chUlca , lege mihi iliam chartam, 
fchedam, fchedulam, epiftolam. 422. 449. 

573. 635. 

Malhue, vas ligneum ad bibendum. 520. 

Malcu; intervallum a nona matutina uf- 
que ad undecimam. 539. 

Malin, lapilli fubnigri, tranfparentes du- 
riffimi acutiflimique , qui etiam queupu vo- 
cantur: his bacillo fiflb infertis, & ne fal- 
lant, fortiter ligatis, ac pollice medioque 
digito , feu talitro percuflis , venam incidunt 
ac veluti fcalpello feu phlebotomo fecant. 
malintun % venam difto modo incidere, fe- 
care. 425. 536. 

Malmal, os offls. malmaln, malmaltun, of- 
fa extrahere, nudare, coquere. 454. 

Malon, malocan, bellum. item bellum con- 

flare, 



s , apparare , fufcipere , adornare , in- 
e, gerere; bello perfequi, premere, ur- 
j, oppugnare. 531, 

faUa, mala terreftria inculta. maUan, 
colligere. item. perdices perfequi , infe- 

falkhe, pifc. 392, 

r aUa, patruus: patris frater. item. pa- 

lis 501. 

r aViehua, maicium verficolor, 413. 

4 MaViin, lacuna, palus udis. 429. 
r a\lo, terra alba. item. malorum terre- 
m conditio, conditura, condimentum. 
m, illa condire. 475. 
alun , lignum ficcum , quod ex fluvio 
ihitur, vel in fluvio reperitur, haeret. 

amll, lignum, ftipes, truncus, fuftis, 

3, fudes, baculus, arbor. mamll,mamlU 

lignari, lignatum petere, ire: fuftibus 

em caedere, percutere, debilitare. 403. 

axi, latus dextrum. mancuii, manus 
era* mann, optatis fortunam refponde- 
xeptis DEUS adeft, fuperique favent: 
elicem fortitur exitum: Deus rem pro- 
;t; Superique fortunant, 448. 481« ' 
incuu uln, juramentum reale; non tam 
^ptis verbis, quam opere & fequenti- 

bus 



7io «Sfc ® d& 

bus jurare caeremoniis: dum fcilicet uter- 
que in manum fuam dexteram exfpuit, ac 
fic confputam alter alteri porrigit. Atque 
hoc juramentum praeftant nno quando vo- 
lunt cum aliquo inire amicitiam. 2do. quan- 
do aliquem commendant, traduntque alte- 
ri qui eum comitetur, ut hic eadem caere- 
monia ac in eodem ftatu, quo illum accepe- 
rat, tradat alteri, & hic alteri, donec ad 
deftinatum locum, ac intra definitum tem- 
pus pervenerit: & hoc juramentum eft fi- 
mul contra&us & paftum: verum quando 
fit Perfonae commendatae traditio; nemo 
exfpuit/ fed apprehendentes duntaxat ma- 
num ejus dexteram , illam dant uni vel plu- 
ribus, quibus commendatur, vel fi funt 
valde multi, unus aut alter apprehendit 
manum, at reliqui eam folum obiter tan- 
gunt. 3tio. fit dictum juramentum , quando 
folutionibus fuis fatisfaciunt. Conveniunt 
nempe utrinque confanguinei ac reus dat m 
manus deprecatori vel Interceffori ftrophio- 
lum vel quid fimile; & Interceffor illud of- 
fert omnibus, ut finguli illud tangant, vel 
ad illud tangendum accedant: atque hac ra- 
tione non folum fatisfaciunt omnino; fed 
fimul promittitur acceptam injuriam peni- 
tus oblivione delendam , deleri , aut deletam 
effe. 288 : 5. 510. 

Manciln, calcibus petere, percutere, con- 
culcare. 372. Man- 



ancha, mancha mancha, mancha quechi, 
n , placide , paulatim , pedetentim. man- 
huentu, tardus, lentus; qui intente ac 
tentim agit. manchan , manchacan , pau- 
i procedere. 239. 482. 540. 
mahue, capitium fcorteum; cudo. 466. 
znum, gratia, gratus animus, memoria 
ficii. manumn, gratificor; habeo gra- 

quod meum negotium tibi cordi lit ; 
itatem tibi gratificor : amo te multum 
nra & diligentia,- grata mihi erit fem- 
:anti beneficii recordatio: veftri memo- 

beneficii perpetuo colam: nunquam 
. in me beneficii memoria confenefcet: 

mihi femper erit, ne quae praeftari a 
►oflit gratia, a vobis unquam delidere- 
requiratur, exigatur. 480 481. 
mpuun, manu blandiri, demulcere: 
fmis & plaufu equo blandiri , dorfum 
dcere. 449. 

inque, milvus, vultur. 380. 
mfun, bos, 364. 
ilquiuman, alteratio carnis, 457. 

>. Mapu, terra, tellus, regio, provin- 
civitas. huenu mapu , caelum , coeli , cae- 
patria/ regiones aeris. Vachi mapu, 
mapu, Humus, & quaecunque hujus 
li Regna aut Provinciae. Vill mapu, 
lus univerfus. Huinca mapu, Huinca 

m 



7" *%*&<& 

n* mapu , Hifpania, muru Huinca xd mapu 9 
Mauntania , & alia Regio quaecunque. Laf- 
quen mapu , ora maritima ; loca mari adja- 
centia. ad mapu , mos , confuetudo , ufus 
Patriae: de more, ex confuetudine , ut mos 
eft, ut moris eft. Tolten mapu, Redu&io 
Toltenfis. CautUn mapu, Converfio Impe- 
rialis. Santa Fel mapu 9 Milfio fan&ae Fideu 
q uine , epu , &c. mapu , unus ager , arvum : 
duo agri, &c. mapun, loco affuefcere : v. 
huimn. Ca maputun , alio migrare , commi- 
grare ; fedem aut domicilium mutare ; folum 
vertere. $en mapu, Terrae dominus. 301. 

492 493. 

Mareupu antu 9 ranulae quas fuperftitiofe 
colunt. 378. 545. 

Marichi. 272. 288 : 17. 547. 550. 

Mari mari 9 formula falutandi , &c. mari 
marin, falutare, ave dicere; falutem alicui 
dicere , impertire. item valedicere , agere 
gratias, &c. 289. 506. 

Mari mari, caro -qua coftae teguntur: ca- 
ro coftas tegens, operiens, obvolvens. 455. 

Marmar, masmas 9 pappus, lanugo, vil- 
lus. 458. 

Matu , feftinanter , celeriter , propere , 
praepropere. matuln 9 feftino, propero, ac- 
celero: advolare, celeritatem adhibere item. 
inftare alicui, urgere aliquem. 540. 



776. 



«Sfc @ Jfr 7<3 

76. Matican , animal matre orbatum, 
um. 372. 

favixln , ample&or , comple&or , am- 
tor : fuo aliquem complexu recipere; 
ilicujus complexum ire, incurrere; diu 
11 complexu fuo tenere: in alicujus col- 

invadere, illumque amantiflime com- 
rti. item falutem fuam mittere: mavixle- 
, illum meis verbis humanifiime faluta; 
>que nomine ample&ere, 449. 450. 
faucaltu, malcantu, ferta. maucaltun, fer- 
:exere, contexere 469. 
faviin, mavutun, folutiones, quas prop- 

uxores debent confanguineis cibo, 
1 , carne , pifcibus , efculentis folvere. 
n qui habet uxorem , obligatur toto tem- 
3, quo uxor vivit, ejus patri & confan- 
leis, quoties opus eft, fuccurrere: imo 
ndo uxor moritur, debent aliquas prae- 
3 folutiones, & multo plures fi probetur 
credatur eam mariti culpa mortuam efle. 

* 

fautun y maiten, arb. 400. 
fau , reftis , funis fparteus. maun , reftes 
torquere. 566. 

faun y maunn, pluvia, imber copiofus, 
ns , denfifiimus. item. pluo. aldiin mau- 
f , copiofa pluvia decidit ; maxima eft im- 
im vis : aifiduos imbres habemus ; afii- 
& copiofe pluit. Pichi maun , tenuiter 

Y y plue- 



7<4 «Sfc $ d& 

pluere. maual, pluviae prognofticon. 347. 

348. 
Mailn, mufcas abigere, pellere, excute- 

re. 37 2 - 37 8 - 

Mclai, lignum helui coloris. 400. 

Mchan, complicatum efle. mchamn, pli- 
care, complicare. 449. 470. 

Mchuihue , torris , titio. mchUitun, mchiiln, 
ignem urgere, excitare. 351, 354. 

Mchu, uxoris forores. 504. 

Mcu/n, paleae manipulos fubter perticas 
cannasve immifTos fortiter ad teftum confi- 
ciendum aftringere. 517. 

Mcu , moir, naporum radices. 409. 

Mche%, calcar ligneum loco orbiculi vel 
rotulae clavum aut ferrum acutum , quo 
equum ftimulent, urgeant, incitent, habens. 
366. 

777. Mda, farina aqu& cofta; puls, pul- 
mentum, 475, 

Me, 77. 79. 

Me , ftercus, fimus, excrementum. me 
parxilhue, ferrago, rubigo, men 9 mecan, al- 
vum , ventrem exonerare / ad requifita na- 
turae recedere. mecahue, latrina, foricae. 420. 

458. 

Mequen, in loco publico vel coram aliis 
ventrem exonerare. 458. 

Medan , offerre , gratis dare ; gratuito, 
item. offerre , dare alteri fuam fororem fpe 

fore, 



«Sk $ d& 715 

, ut ille fuam viciflim det, offerat. 421« 

fedcun, molo, tero, tundo. 413« 

fedun, dormitantis nutatio: inter dor- 

indum caput demittere. 437. 

fel, additum numeralibus vices indicat. 

l tempus. va mel, jam nunc: mox. 288: 

18: 19: 547, 

feli , quatuor. melin , quatuor effe , 

3re. melichi, quatuor vicibus. 545. 547. 

r ellmell, ripa fluminis; cujuscunque rei 

tnum, extremum, extremitas. 430, 

r elvutln , melbuun , labium , labellum , la- 

a. 442. 

r encun, onus, fafcis, farcina. item. hu- 

s tollere, portare: tergo aliquid exci- 

, fuftinere. menculn, onus alicui impo- 

• mencuhue, vas majus, in quo vinum, 

uque potum aflervant, transportant. 

phorum. 418. 552. 

r eru, avis. 387. 

'erun, mucus, mucofus, pituita e nafo 

lens. 458. 

8. Mefe%, vas minus vino affervando. 
um mencuhue. V. mencun 520. 
etan, metatun, ulnis gerere; inter ma- 
afferre, geftare. item. fufcipere baptiza- 
metahue, cantharus, amphora. 449. 
520. 

Yy 2 Metl, 



7i6 «$& ® d& 

Metl , mtlhue , cervical quod folet effe fru- 
ftum ligni vel quid fimile. 

Metu, muliebria, verenda mulieris, 451, 

Meu, mo, 6. 290: 1. 

Meulen, turbo, vorago. 558» 

Meblan, morfus: morfu carnem trahere, 
avellere. 370. 

Miiirn, mihrcun, vefte ignem fovere, 
excitare, vel modo extin&um accendere. 354. 

M$en, mqpnchi, femper, perpetuo, nun- 
quam non. ltem in perpetuum, in «ternum, 
in fempiternum. 540. 

mi. 13. 25. 66. 

miaun, ambulo, gradior, ingredior, gra- 
dum facere : procedo, incedo, peregrinor, 
peragro: vagari, divagari, oberrare. nua 
miaun, luftrari, fcortari. qpiman miaun v. 
iaun , erro , deerro , aberro .- a via defle&ere, 
declinare. miauln , adducere , portare , ma- 
nu fuftinere. 452. 490. 491. 

michi , felis , catus , aelurus. 368» 

miUa,a.urum miUan, aurum, aureum efle. 
miUatun , inaurare , auro tegere. miUantun, 
aurum colligere, efFodere. miUantuhue, aurifo- 
dina. miUa ecull; compedes. miUaeculln, com- 
pedibus hominem vincire. 420. 528. 

779. Minche, infra. minche leuvu, fecun- 
do flumine : infra fluvium. minche ecull, fub 
vefte. minchen, minchelen, inferus, infernus, 
infernas: inferne. 555. 556. 

Minu, 



•%* & J& 717 

\\inu , intra , intro , intus. minun , minu~ 
, intus effe. minulei, intus eft ; intro fe 
iidit, fe conjecit. 518. 
nifqui, mel, dulce. mifqui manfana, ma- 
1 dulce. mifqui $ei, dulce , fuave eft : mel- 
1 edulia; poma faccharo condita, bellaria, 
jediae. 388. 405. 
nita, vices. 288: 17. 547. 
niticun, aufugere, fugere, fugam arri- 
•e , capeffere : fe in fugam conjicere ; fu- 
fe v. in fugam dare; fuga flbi confule- 

532- 533. 

nivu, quot, mivtlchi, quoties. mivui, 
5t funt. 548. 550 

nlan, maicium conterere, contundere. 
nminuere. item. liba inde confe&a. 476. 
nlcayun, labor, delabor: lapfus, prolapfio. 
• • 

nllco , morum. 410. 

nlen, effe, exiftere. mlehue, habitatio, 
nicilium. 421. 517. 518. 
nlmlhn, tremere, contremere, tremori 
noxium effe. 462. 
nln 9 facio, efficio, fingo, effingo, for- 

. 567- 

nlo, fcemina fterilis. 514. 

nUo, cerebrum, medulla cerebri. 455. 

nlpxxntun, projicio, excutio, abigo, pel- 

■ finem facio, concludo. 372. 526. 

Yy 3 78o- 



7i8 *S&> @ Jfr 

780. ^Altun, frumentum, triticum co&um, 
tritumque. 475. 

mixlven, ros. 347. 

mllcoqpun, caput illidere: arietare. 363. 

mllell, omne lignum quod corrumpi non 
poteft, vel non facile corrumpitur. 403. 

mlpun, fuligo, fuliginofum effe. 352. 

mlu, maffa ex corylis, nuce avellana aut 
lini femine toilo. 475. 

mlum , ros. mlumn ,• rorari , irrorari , afper- 

gi. 348. 

mn. 17. 24. 66. 

m%u, cochayuyum, herba marina, bona, 
comeftibilis zonae, fafciae, cinguli fubviridis 
figuram referens. 475. 

mnumn, mnun, involvo, implico: invo- 
lutum, obvolutum, implicitum velut in fac- 
co portare. mnul, involucrum, integumen- 
tum. mnuln , alicui quo fe tegat , involvat 
dare. 470. 

mnan, fpe falli, decipi, deludi, fruftrari: 
omnes fpes meae penitus conciderunt, eva- 
nuerunt; de fpe conatuque depulfus fum; 
longe aliter atque fperabam, accidit, evenit. 
item. aliquid corrumpi, vitiari, putrefierL 
item. mnan, munatun vocantur omnia vafa 
quae prius plena, modo funt vacua. mnatu- 
biq>e veichi ralli, agedum, quid moraris? 
datum tibi ferculum comedere diutius ne 
tardes, mnaln, prolongare funem. item» 

moras 



is trahere, ne&ere; rem prorogare, 
xaftinare : omnes moras interponere ; 
ufque & ufque differre. 421,476. 

>i. Mnen, mnetun, in balneis, flumine 
ri. 431. 

numn, reftituo, reddo. 421. 
o. 290. 

9§en , vita , falus , ufura hujus lucis ; hu- 
ae vitae curriculum, curfus, periodus, 
, item. valetudo, fanitas; valere; com- 
a & firma fatis valetudine uti. item. vi- 
vitam agere, degere, colere; vitam & 
tum ducere. mo§etun, convalefcere, re- 
cere, a mortuis furgere, refurgere; ad 
n redire, reverti, remigrare. mo$etui* 
, aliena mifericordia vivere, trifti men- 
ate vitam trahere, producere; emen- 
ta ftipe vitam degere , tolerare. mo$eln, 
n tribuere, dare; faluti effe; vitam, fa- 
n afferre. item. alo, pafco, fuftineo, 
nto. 461. 465. 499. 

9yu, mamma, mamilla, uber. moyun, 
%tun, fugo: lac ex mammis ore elicere, 
ire. moyolu, moyulu, la&ens. moyuln 9 
ntem laftare/ uberibus admovere. 445» 

447- 
?/,herbae fpecies quam equus appetit. 412 

oll, femper. itenL nudus, omni vefte 

ms. mollqjen, nudum effe; femper effe. 

Yy 4 moll 



7*> «j& ® e#* 

#w?// <ra/& /00, in omne aevum. moll quine, 
unusquisque, quisque, finguli. moll quine 
antxx, quotidie. mollknon, nudo, denudo; 
vefte aliquem exuere, fpoliare. 467 468. 540. 

moMe , arbor pomumque , unde potum 
conficiunt. 398. 

mollbiin, molviln, fanguis , cruor. item. 
fanguinem emittere , fanguine perfundi. 
mollvuntun , mollvixln , cruento ; fanguine 
inficere, afpergere, maculare. 457. 503. 536. 

mom 221, 

mon , neceflitas : opus eft. adhibetur abs- 
que Tranfitione. 92. 93. inche molaimi, mea 
opera non indiges. eimi molan, non opus 
eft mihi tuo auxilio , conftlio, &c. te conven- 
to. item. valeo. Chumtn mobui , quanti in- 
dicarunt ? item. mereor , promereor , di- 
gnum efle aliqua re. tpunmui ta mi nuaiaun, 
dignus es qui vapules. glamnmuWei ta miya* 
vuduam§en, tua pervicacia, pertmacia, na- 
turae afperitas meretur reprehenfionem , vi- 
tuperationem , objurgationem. 4. 522. 527. 

mon , fertilis , foecundus , ferax , uber. num 
tipantu, annus fertilis, foecundus, in quo 
magna agrorum ubertas. 413. 

montun, elabor, evado, effugio, erumpo, 
evolo. ex alicujus manibus fe proripere : im- 
minenti periculo fe eximere, eripere, fub- 
trahere; laqueis fe exuere. montuln, peri- 
culo aliquem liberare, laqueis illum expli- 

care, 



, expedire ; ex periculo eripere ; a vi 
fte incolumem praeftare. 529. 598 662. 
ncol, integrum, cui nihil abeft; nihir 
iminutum. 436. 555, 

:, MonmaAue , ejusdem gentis, familiae, 
lis: eft mihi cum illo jus cognationis: 
itione mihi conjunAus eft: communio- 
.nguinis devin&i fumus. 758 501, 502, 
u , ala , penna. mpun, alas movere, agi- 
exagitare. 389. 39. 

\n, ita in anguftiis haerere, ut nec pro- 
, nec regredi pofiit. item : qui refpi- 
difficuitate laborat; fufpiriofus, afth- 
us, anhelator 490. 535. 
xln f grunnio, grunnitus. 372. 
incii/tue, peftus quadrupedis. 445. 
, mta$ f cornu. mtatun, cornu pete- 
ignare, ferire. 364. 
nn y miancun, fuftem alicui vehemen- 
npingere : fuftibus aliquem caedere , 
:ere, debilitare. 528. 
, folum, tantum, tantummodo, dun- 

mtenn , mtntun , eo pervenire ut at- 
; fed non ut terminos aut limites ul- 
s tranfeat , excedat. vei ni mtentubiel, 

hoc & nihil amplius. 286. 545. 550. 

Mta, bardum, folox, craffum. mta- 
lum craffum ; minime tenue aut fubtile. 

Yy 5 472. 



7» «Sfc & d& 

472. mtatun, lafcivire, vitulafcere; fe invi- 
cem attre&are; petulanter colludere. 490. 

Mtnquel, vacerra , palus , vallus. mtnquen, 
mtncixn, vacerram figere, infigere. mtnqueln, 
mtncvdn, vallare. mtndxhue, malleus ligneus. 

53i- 554. 

Mteun, mteulaymn, infidiofe, perfidiofe, 

per infidias occidere: perfidum , foedifra- 

gum efle ; infidias ftruere ♦ infidiis petere ; 

necem alicui machinari: ex infidiis interire. 

a tergo adoriri. 484, 

Mtoun, quatio, concutio, decutio, ex- 
cutio. mtocuiitun, manibus plaudere. 404. 
449. 

Mtoln, repulfam dare. mtol, repulfa 499. 

Mlm, mtbm, vocatio. mtmn, voco, ar- 
ceffo, accio, inclamo. mtmvaln, arceffo; co- 
gere, convocare. 532. 533. 

Mtiirn, mturcun, mtorn, mtorciin, ofFen- 
do, cefpito: in limine offendere; in lapidem 
incidere, incurrere/ ad lapidem offendere. 
mtoruln, offendiculum ponere. 452.485. 

Mu. 116. 271. 272. 288 : 2. 

Muchan , ofculum , fuavium , bafium. item. 
ofculor, deofculor; ofcula figere, imprime- 
re:fuaviari, bafiari, 443. 

Mudai, murai, potus hordeaceus. 477. 

784. Mudin, periculum praecavere, evi- 
tare ; providere ne quid fiat. 532. 

Mui, 



*%* & dfr 723 

i, panus, tuber, tumor, inflatio. tnu- 
umere, turgere; tumidum, turgidum, 
un, tumefa&um effe. 534. 
: en, cibum, potumve novum deliba- 
ummis labris attingere ; primoribus 

guftare, deguftare. 478, 
m, mom t 221. 781. 

na, mediocriter, modice, fatis, affa- 
munan , fufficere , fatis effe : fatis multa 
50; his contentus fum. munape, fuf- 
fatis eft. muna amon , modice proce- 

quantum fatis eft. munahue, pauci 
nenfes, anni funt, cum . . . . muna pu y 
>nge abeft. muna huentu , ftaturae me- 
5: mediocriter do&us , efficax. 461. 

19- 540- 543. 

\a , mox ut. munan , capio ; tantam 

um frequentiam Templum non ca- 

r8. 

tun , munuln , paleam in manipulos ad 

landum colligere. 485. 

ca, potus pinguis ex maicio. 477. 

i, motte; triticum, maicium co&um. 

ircun, labiorum dum fugunt vel con- 
itur, fonus. 443. 

un , acidum , acerbum effe ; habere 
>niam, acorem: aceffere. 

Mu , mu. 116. 271. 272. 

muchai, 



724 <$& $ Jfr 

muchai, mutai, ftatim, continuo, illico, 
e veftigio. a&utum , confeftim. 540. 

muchi, grana unde Puekhes potum con- 
ficiunt. 479, 

mhdencixn, auro vel argento aliquid in- 
cludere. 469. 

mugel , profe&o, fane, certe, hercle, me 
hercle. miiQeltun, credo, pro certo habeo: 
in animum mduco; mihi perfuadeo ita effe: 
adducor ut credam. 480. 

mun, fornicari, mixQevoe, impudica mu- 
lier , lafciva , libidinofa. 489. 490. 

mitmln , orno , exorno , excolo ; fe ad fpe- 
ciem comparare, comere, componere. 470. 

mtlnchun, quatio, concutio, decutio, pul- 
verem excutere. 470. 

mixntun, rapio, arripio, abripio, praeri- 
pio. 484. 

mupin; veritas, verum, vere; verum di- 
cere. mupiltun, mupitun, credo. v, muqel, 
muQeltun. hic fupra. 

mUr , par turturum , perdicum : jugum 
boum. mixrln, mUrknon, aequare, adaequa- 
re , aequiparare. quine mur huaca , yugum 
boum. murhuen, amicorum fumma conjun- 
Aio qui nec animo nec loco feparantur, 364. 
514 548. 567. 

mixri, fic fe appellant invicem mulieres 
vel a mixrn effe pares , sequales ; vel a mix- 

rin. 487. 5°*. 

mixrin, 



*& & Jfr 725 

\rin, miiritun, zelotypia uxoris; zelo- 
n effe. 487. 

trque , farina tofta. murquen, farinam 
re. murqueln, torrere curare. 474. 
Aai, muchai, ftatim, quamprimum , il- 
aftutum; momento temporis/ nunc 
). muchaiquechi , continuo, omni mo- 
o. quine mutai mo , hoc momento, 
jam. 540. 

5. Mutu, utique: non committam, ut 
u item fupra, intus. 519. 526. 
tikin , a principio , ab origine , a ftipite, 
refti. 502. 526. 
iquh, cervix, collum. 445. 

787. N. 

ihue, nahue, nau, Patris filia. 501. 

xhuel, tigris. 375. 

iHun, nayiin, irafcor, fuccenfeo, fum 

livis ad iraxn, 365. 486. 

xL 288. 

iln, invado, adorior, aggredior: proe- 
committere ; Ggna conferre ; manus 
hofte conferere, concurrere, confli- 

. 532- 

zltun, vinculis hominem vel fe folve- 
exfolvere, exuere, liberare, eximere, 
dire. 366. item, equum folvere, diffol- 
; vel diffolvi feu fe diffolvere, 
%mun, pes, crus. namuntun, pedibus 

iter 



7^6 <$&»&(*£• 

iter facere. namuntuche , pedes , pedes iens» 
epu namun, Indus miles. 451. 452. 453. 

Napumn, napmn, aqu& aliquid madefa- 
cere , macerare. nafn, aqua aliquid mollefce- 
re, lentefcere, madefieri. 432. 

788. Nancan. 369. 489. nancan tehua, ca- 
nis, catella ad venerem concitata. nancan 
huerquen , fpeculator , explorator , emiffa- 
rius. 501 . 

nape, cancer pifcibus hamo capiendis in- 
ferviens. 395. 

napud, llapd, grando. napudi, grando de 
ccelo ruit , delabitur , praecipitat ; praeceps 
cadit horrida grando. 347. 

nanun, tumug, focrus, nurus. 504. 

Naiqui, nafqui, naiqui, felis, catus, aelu- 
rus. 368. 

Nati, , nau , infra : defcenfus , defcenfio : 
facilis defcenfus averni; at revocare gradum 
hoc opus, hic labor eft. naHn, defcendo, 
demitto : ceflare , minui. natii ni iillcun, jam 
furor ceflat; ira defervuit; refedit irae im- 
petus, remifit, quievit. naA llanca, duode- 
cim folutiones integrae, mulfta impofita illi 
qui Caciquium occidit. na&al, defcenfus. 

naHHmn , nacmn. nacmn v. naciimn fignifi- 
cat imo. defcendo, demitto. 2do. hominem 
dejicere, deturbare, profternere, praecipi- 
tem in terram dare, muchai nacmaeimi. 3tio. 

opus 



s facere , perficere , finire. inei ni nac- 
tva, hoc opus cujus eft. 4to. fornicari, 

lefte & metaphorice. De reliquo nacmn 
eft aequivocum. 482. i. 360, 433. 488. 

. 569. 

feciil, curfus, curriculum. neciiln, cur- 

curfo, curfito. neculln, equos, mulos ad 

um v. currendum urgere, excitare. 370. 

> 

Te$n, moveri, agitari. ne%mn, moveo, 

o. negmlabin , ne attigi quidem. 320. 450. 

T ehuen, vires, fortitudo, vis, violentia, 

%en $ei f corporis viribus praecellit: prae- 

ius eft ; tam robore corporis , quam ani- 

irmitate praeftat. nehuentun , nehueln, ne- 

'tun , vim alicui adhibere : aliquem inva- 

i, adoriri, aggredi. 461. 465. 530. 

Ig. Neyiin , fpiro , refpiro. neyun, neuun, 
tum ducere. 446. 

r emel, verbum, fenfus, fenfum, fenten- 
judicium, opinio, documentum, item. 
datum, nuncius. 443, 444. 
r epen, vigilare, experre&um effe, ne- 
, expergifcor; fomnum excutere; fom- 
blvi; e fomno v. de fomno excitari, 437. 

erm, pulex. 378. 

egn , n§n , linqui animo 5 deliquium • 

li pati; metu exanimari. 534. 535. 

Nien, 



72« «$fc $ & 

Nien , habeo, teneo. nieln , dare ; ut alius 
habeat efficere. item rem alterius depofitam 
fervare. nielduamn, rei pulchritudine capi f 
allici , affici , teneri. item. nimio ftudio in a- 
liquem inclinare ; ftudiofe alicui favere ; plus 
jufto illi tribuere; plus quam par eft, illi de- 
ferre; praeter modum alicui ftudere; omnia 
illius caufa velle. meta nien, ulnis gerere; 
inter manus afFerre , geftare. quintu nien , 
infpe&are; coram & in confpe&u habere: 
praefentem & fpe&antem efle. item curare; 
curam alicui rei impendere, adhibere. nieun, 
ftbi temperare; continere fe/ abftineo, par- 
co. 421. 489. 

Niqai, faftidium, fatietas, taedium. ni$ai 
puetun, faftidio efle alicui; offendere alicu- 
jus animum ; faftidium illi afferre ; ingra- 
tum efle & putidum: ftomachum movere; 
offendi quorundam afpe&u, quae oculi fer- 
re non poflunt, 

Niutun, fanguinem, lacrymas fiftere. 457. 

Nma. 211. 287. 

No. 116. 117. 272. 288 : 1:2. 

No%in, fegetes, fementem obnubi. 413. 

Notn, fortis durus & extenfus. noimn, 
extendendo reftum facere, dirigere. 452. 

Notu, prunus. 398. 

No. 271. 272. 

Nopinn , nopin , vinco , convinco , coar- 
guo , fupero : pauciflimis verbis hominem 

con- 



ficiaro ; nullo negotio convincam ; gla- 
illum plumbeo jugulabo. nopixiQen, ad- 
is me, ut tibi alfentiar, 482. 526,' 532. 533. 
otun, flumen trajicere, traducere, tranli- 
rate aut plauftro transvehi : fcopulos prae- 
fehi : aditum , montis jugum fuperare , 
isgredi , tranlire , transcendere. item. 
nfionem facere; fponfione aliquem lacef- 
>. notulefn, fponfionem facere quis currat 
us. notucuViin , au&io , au&ionem facere : 
bonis fubhaftatis , haftae fubje&is, fub ha- 
aut praeconis voce venire juflis ; plus cae- 
s offerre. notucan, protero, obtero, pe- 
do, conculco. Nihil illi obftitit, quo minus 
:inata perageret; omnia libidini poftha- 
t ; nihil penfi habuit , dum vinceret. item. 
tendo, decerto, altercor: contra torren- t 
1 niti : contentionis funem trahere : durio- 
1 fe praebere. 484 563. 

90. non , nontun , fluvium trajicere. non- 

, illuc tranfire. nopan, huc tranfire. noln, 

im tranfportare , tranfvehere. noltun, ed, 

c tranfportare. nolpan , nolpatun, huc 

ifportare, tranfvehere. nontuhue, portus. 

ne, ultra, trans. 431. 433. 533. 

Vor, re&us, dire&us. norn, re&um, di- 

tum effe. norln, normn, reftum facere, 

igere, 555. 

Vucu , bubo. 382. 

Zz Nu- 



730 «j& @ Jg. 

Numun, numun, oleo, redoleo, fuboleo: 
odorem emittere: odoror, olfacio: odorem 
percipio. item odoratus ; odoris , odorandi 
fenfus. numuln, odorum, odoratum, odori- 
ferum efle. nixmuln, jento, jentaculum fu- 
mere, 443. 

Nu/cix , ulna. nix/cixtun , ulni metior, di- 
metior. 555. 

Nudo , nudo, nudo, extremum: pars infe- 
rior, pofterior; exterior pars fundi. item. 
clunes, nates. ndo mamll, pali, ligni pars craf- 
iior , inferior. nudo huampu , puppis. nixdo 
ruca, domfts pars pofterior. 404, 451. 517. 

557 
Nudol, dux, princeps exercitus, fa&ionis, 

militiae. nixdolen, effe ducem &c. 498. 

Nuhuircun , nuhuirclen , collum inftar ci- 

coniae diftendere, producere. 445. 

791. Nixyix, fchupones: plantae quarum 
fuccum fugunt, ore extrahunt. nuyixfiue, lo- 
cus fchuponibus abundans. nuuun , nixyutun, 
fchupones legere, colligere, extrahere. 409» 

Nu&ixn , terrae motus. nixUilquei, terra tre- 
mit, contremifcit. 360. 

Nixye/cixn, geftio, gefticulor. 452. 

Nulan, aperio, recludo, patefacio, reiero. 
nixlai , porta patet nixlabin m piuque, omnia 
mea confilia , animi fenfa , latebras , receflus 
intimosipO patefeci, aperui. n\aln, aperiri, 

reclu- 



*» © & 73i 

idi, patere; alteri patefacere. 518. 519. 
vdciltun , aciculis prehendere , figere, te- 
, infibulare, fibulam injicere. 473. 
un , pugno capio , fumo , accipio. qui- 
un, quantum pugnus capit. 449. 450. 
cHxn, cingo. ncrhhue, zona, cingulum. 

pdnpd, herb. 410. 
\xpu, caullt funes fylveftres. 402. 
hrin, incanto, excanto: carminibus aut 
onibus aliquem ligare, in aliam formam 
ire. nhrhfn, claufum efle, ndruftun, 
dere, concludere; portas claudere; fo- 
portas, januam obdere, occludere, op- 
e : pelfulum oftio obdere: repagulis 
is munire , firmare : epiftolas qomplica- 
>bfignare. 484. 518. 

Itam, fabella, narratio, apologus, lepi- 
arratio, feftivum commentum nhtamn, 
ncan, narro, memoro, refero. item. 
aliquo familiariter agere , familiares fer- 
js conferre. 562. 

\taun, clamo, vociferor, clamito, in- 
tas voces, clamorem edere. 486. 
ncu , aquila minor. 380. 

2. namn, mori, vitam finire, mortali- 

1 explere ; perire : vita fun&us eft ; cef- 

vita ; vitae fabulam peregit ; corporis 

lis exfolutus eft; ftadium vitae decurrit, 

Zz 2 eva- 



732 •*&©<#• 

evanuit, contabuit. namln, perdo; difper- 
dere, evertere, deftruere, diffipare, profiin- 
dere. 364. 532. 

namculn, caput alicujus palo, haftae, lan- 
ceae infigere, 532. 

xxapen, homo pacificus. napenn, pacifi- 
cum effe. 480. 

jVunii», ncm, locus apricus. ncmtun, a- 
pricor: apricatione calefcere: quaerere quo 
fe protegat ; quo frigoris vim propellat; quo 
fe muniat contra frigoris vim & inclemen- 
tiam. 559. 

ncdquen , arrogans , infolens , elatus : qui 
nimium fibi fumit & arrogat. item. audax.* 
projeclae audaciae homo. nedquenn, effe.&c. 

483. 

nehucn, rete, caffis: fagena. nehuentun, 

retia mittere, tendere, laxare. 395. 

Ke$hue, fru&us roboris. 398, 

Kexm, a lachrymis ceffare, tacere, filere. 
440. 

nifn y ad auras excitari ; liberiore aura, 
aere frui: areo, exarefco. uipmn, liberiori 
aeri , vento exponere ; ficco , exficco , arefa- 
cio. 431. 

nicxx/cxin, nkto, conniveo. 440. 

nidhucn, fufpendo; fufpendio neco. 528. 

xvampiln, deambulo, inambulo, fpatior, 
ambulationem facere. 452. 

ncnc , confobrini. 501. 

m7/- 



«S& © t» 733 

Xiillhue, herb. 410. 

xxocha , herba ex qua funes , corbesqiie 
conficiunt, 412. 

nodim , vello : pilos , plumas evellere : gla- 
bro, deglabro. 458. 

xxom, taciturnus, pacificus, honeftus. nom- 
clen, efle taciturnum, &c. 480. 514. 

xionque, vellus feu pellis arietis culcitae v. 
culcitrae lanese vicem fupplens. 520. 

793. xion, taedet ifta toties audire: faepe 
repetita fatietatem afferunt ; faftidium pa- 
riunt. 476. 

xxoxxo, confocer. 504. 

Xiaiqui, narqui, xxafqui , felis, catus, aelu- 
rus. 368. 

. xxua, vafer, veterator, callidus, fubdolus, 
verOpellis, fceleratus, nebulo. xiua domo , 
impudica mulier, lafciva, libidinofa, vul- 
gatae ac venalis pudicitiae, omnium profti- 
tuta libidini. xiuan, luftrari, fcortari, per- 
graecari. xxualcan , ad luxuriam , lafciviam, li- 
bidinem provocare. 489. 490, 

xxuin , aberrare a via ; a refto tramite de- 
fleftere. item. tero , trituro : grana ex fpicis 
in area excutere. nuin prun, tripudium, fal- 
tatio, chorea triturantium : nam Indi ipfi In- 
daeque faltando cantandoque grana ex fpicis 
nodtu in area excutiunt. 413. 493. 564 

xiulln , fugere , aufugere : abdere fe in ali- 

Zz 3 quem 



734 •%*&<& 

quem locum ; latebris fe occultare , fe in la- 
tebras conjicere, fe in locum abditum de- 
trudere: alicubi delitefcere, xiullvoe domo, 
publica meretrix, proftituta; vulgare fcor- 
tum. 489. 490. 

XKumcudi, lapis quo utraque manu fupra 
alium lapidem terunt, molunt. 520. 

wuquc, mater, matertera. nuquentu, no- 
verca. 501. 504. 

Ndcofcixn , labiorum nimia compreflio ; 
labia nimis comprimere. 443. 

Nhdtifn, n&dtifcan, fuo, confuo, alfuo: 
refarcio. 473. 

xiuUutun , pilos emittere , renovare , pel- 
lem mutare 366. 376. 

n&incuin, farinario cribro fuccernere; fa- 
rinam fubcerniculis purgare , excutere. item, 
panem in micas friare; digitis comminuere. 
476. 

ntimun, narro, accufo, criminor. 526. 

xxumitun, difperfa, prolapfa in terram, fo- 
lum, pavimentum colligere, attollere, fuftol- 
lere. 421. 476. 

794. o. 

Ollan, carnem bene coctam elfe. 476. 

Ollon, ambitus, circuitus, anfraflus. item. 
ambio; circumdo, cingo, circumeo, per cir- 
cuitum iter facere: praeftat per difpendium 
ire , quam compendio perire. oUoln , olloltun, 

urbem 



^ $ Jfr 735 

urbem obfidere, obfidione cingere, obfeffam 
tenere: coronS. urbem claudere; fepire mi- 
litum copiis: hominem circumdare, circum- 
ftare, circumliftere , tenere undique. OUol, 
ambitus: in orbem, in gyrum. 493. 532. 

Ononn, ononclen, fub alicujus praefidio, 
patrocinio, tutela elfe. 342. 

Onoimi, coetus, balena, cete. 392. 

Opun , plenum efle. item. res perfefta, cui 
nihil abeft, deeft; ad unguem fa&a; omni- 
bus numeris abfoluta. opun pirina , fraenum 
una cum habenis, capiftro, &c. opuntu, re- 
dundantia , affluentia , cibi reliquiae , & quid- 
quid fuperfluit , fupereft , redundat. opuln , 
impleo, expleo, repleo, compleo. 475. 478. 

567. 569- 

Orcbn, medicinam ad vomendum, vo- 

mitandum fumere. 536. 

Ofcun, forbere, delibare, guftare, expe- 
riri res liquidas. 476 

Odn, huakn, domum perplui, perpluere, 
429. 518. 

Ovicha, ovis, bidens: pecus ovinum. all- 
ca , vixta ovifa , aries. entucudan ovifa , ver- 
vex. pichi alca ovifa , agnus. domo ovifa , 
ovis. ullcha ovifa , ovis horna , quae nondum 
peperit. 12. 363 

Ovtidln, forbere, delibare, fummis labris 
aliquid attingere; primoribus labris gufta- 
re, deguftare. item. arcanum, fecretum con- 

Z z 4 ti- 



736 «$& $ Jfr 

tinere , tegere , abfcondere. 476. 479. 

795- P. 

Pa. 76. 79. 213. 287. 

Pabdcon, paimdcun, vefica. 456. 

Pab , paf, pav, tumor, tuber, vomica, 
apoftema , fuppuratio. pafn , vomica dirup- 
ta eft; vomicae fanies erupit. pabln, papmn, 
rumpere, dirumpere. 535. 

Pacarua, bufo. 378. 

Pacacha, Indorum poculum majus, feu 
machina lignea ex altera parte anguftior,cui 
Indus os applicat ; ex altera vero parte am- 
pliffima, ubi potum liberaliter infundunt; 
ut per canalem in os Indi delapfus arentem 
ipfius animam pafcat, recreet, refocillet. 479. 

796. Pachvixn, panismicas, farinam, Gli- 
quas pugno difpergere. 386. 

Padal, integumentum quod tefto impo- 
nunt. padaln, padaltun, domum tegere, ob- 
tegere. 517. 

Padxxn, onus humeris portare, tollere, 
446. 

Pa$i, leo, leaena. pichi paqi, leonis ca- 
tulus, paQi namun, herb. 375. 410. 

Pahua, hernia, ramex, enteroc£le. Pa- 
hua?i , pahiiatun , enterocelicus , herniofus 
fum. 535. 

Pai, papai , ita filise matrem appellant. 506. 
item. ita puellae vetulas in fignum reveren- 
tiae. Paicka, 



«$&> $ & 737 

Paicha, grana vitrea veneta filo inferta, 
colledla , colligata. paichan , paichaln , /01- 
chaltun , filum calculis inferere : filo calcu- 
lorum lineam ducere. item. implico, irretio. 
item. ferere difcordias ; alterum alteri cri- 
minari atque omnes inter fe committere. 
469. 473. 484. 

PaiOfO , Qamno , fruftra. 201. 

PaiWan, paitialen , fupinum jacere. item. 
tranquillum, quietum, pacatum efle: nullo 
bello turbari , fumma pace frui. item. mani- 
feftum, clarum, perfpicuum, apertum, mi- 
ftime obfcurum efle. paillaln, paiUaknon, fu- 
pinum collocare. item. rixam, turbam, dif- 
cordias fedare , componere ; diflidentes aut 
tumultuantes in concordiam adducere: ut 
redeant in gratiam efficere. 452. 480. 

797. Paine , caeruleum, cyaneum: caeru- 
leo colore tinftum, fufum. 417. 

Paiiun , barba. pauunn , barbam habere , 
alere , nutrire. paytmtun , barbam abradere. 

458. 

Pal, crux fidus Auftrale. 333. 

Pa\, lignum quo terram fodiunt, aperiunt 
foramina. pa\n , hoc ligno fic uti. 568. 

Pala , pedes inftar anferis deprefli. 462. 

Palin, harpafto ludere. palitun, idem. pa- 
li, globulus ligneus , quem ad metam vel ali- 
ter impellunt. uHno, urxo, harpaftum: feu 

Zz 5 bacu- 



738 ^ $ & 

baculus qui inferius in figuram fphsericam 
ita definit , ac G quidam globus vel globulus 
ipfius extremitati adhaereret, Eft hic ludus in- 
ter Indos Chilenfes perfrequens, & ad eum 
undequaque concurrentes , veftes , equos , 
fraenum, calcaria, &c, fi aut ni Titius vice- 
rit, fpondent. 563. 

Palu, amita. item. amitinus, 501. 769. 

Palm, lacertus, lacerta. 376. 

Pana, pana, jecur, hepar. 455. 

Panun , panunn , farinam toftam vel quid 
fimile, ficcam, inco&am edere. 476. 

Papaf, loquax, dicax, garrulus, blatero, 
rabula, Architae crepitaculum. 483. 

Pataca, centum, centuria. patacan, effe 
centum. 545. 547. 

Pataran, plicare, complicare. 470. 

798. Patiru , pachiru , pachi/o ; Parde, pa- 
drl , paye , Pater , Religiofus , Clericus. 498. 

Pchu, pichi, parvus, pufillus, exiguus, mo- 
dicus. pchun , pichin , parum , paulum , pau- 
lulum, pauxillum, nihil admodum. pchidn, 
minuere, diminuere, praecidere, decurtare, 
aliqua omittere , praeterire , praetermittere. 
pchiinman, parum morari, cun&ari. pchxan- 
ma, pichinma, exiguo tempore, parvo in- 
tervallo. 461. 543. 

Pchon, pchonn; fumo: fumum emittere: 
ignem te&is adjicere, fubjicere, admovere; 
faces ad urbis incendium immittere, conjice- 
re, ja&are. 352. Pcon, 



^fo @ t& 739 

Pcon, brachia infantibus, uti folent, adu- 
rere vel ut liberentur aut praeferventur a fca- 
bie; vel ut hunc anticipatum calorem, quan- 
do illis poft obitum mare erit trajiciendum, 
fecum, ut aiunt, afportent. 354, 

Pd, denfus, fpiffus, condenfus pdn, den- 
fum, fpiffum, condenfum effe. 554. 

Pdhuin, hirudo, fanguifuga. 364. 378, 

Pe. 214. 

Pcha$n, pchancun, remotum, feparatum, 
disjun&um effe. pchaqmn pchaq>tun, fepara- 
re, fejungere, removere, abftrahere,- folum, 
remotum fine arbitris deprehendere. 532. 

Pechunn, infidias alicui parare, comparare, 
opponere, inftruere, moliri, machinari, pone- 
re, tendere, collocare: infldiis aliquem pete- 
re, appetere: infidior. item. vigilias, excu- 
bias agere; in fpeculis effe. 532. 

799. Pecotun, refarcio. 473. 

Pedan, pedantun, invenio, reperio. 421. 

Peojen, appareo. pegelai, nufquam appa- 
ret homo ille. pe%et, jam tandem apparuit, 
repertus, inventus eft. Cheu peqei veichi d$u , 
ubi iftud accidit; unde illud fcitur. peqeln, 
oftendo, monftro, demonftro, indico. Tva 
ta mi peqelbin , formula propinandi : En hoc 
tibi demonftro: fcilicet ut vinum, potum ore, 
canthari fundum oculis hauriat , percipiat, 
421. 479. 528. 571. 

Pe$eUen, verruca. 462. 

Pe- 



740 <fe ® dB» 

Pehuen, pinus. Pehuenche, Indi qui mon- 
tes Andes incolunt. 398. 492. 

Pel, faux, guttur. quinepel, tot grana vi- 
trea filo inferta ut pro monili fufficiant : moni- 
le , murenula. cixme pel, fuavis, plena, dulcis, 
clara, canora, fonora vox. peltun, plane & a- 
perte loqui. 445. 447. 

Pelcu, privignus. item. vitricus. pelcu votm, 
privignus. pelcu nahue, privigna. pelcu chao, 
vitricus. 504. 

Pe\e , pelle , pede , lutum. 428. 

Peleva, frontis anguli. 436. 

Pelon, lux, lumen. fplendor. item. lumen 
oculorum, vifus. pelolen, vigilare, experre- 
ftum elfe. peloln , lumen , facem alicui prse- 
ferre: a fole omnia collucent & illuftrantur: 
lumen oculorum reftituere, illuminare. 459. 

800. PellHm , peliim , hofpes. peliimn pel- 
lixmtun, hofpitio aliquem accipere; fuis teftis, 
domo,- aedibus excipere. item. diverfari, di- 
vertere apud aliquem. Eft inter illos fuperfti- 
tio vel delirium , ut quando ignis multas fpar- 
git fcintillas; a.ut Loica ad januamcantat; cre- 
dant adventuros elfe hofpites. 518. 519. 

PeWad, pruina. 348. 

Pellpelln , metu contremifcere , terrore 
concuti. 486. 

Pellu, concha. item. muliebria. 393. 

Pen, peel, lucrum, quaeftus: bona labore 
parta; laboris & induftriae fruftus. item. vi- 

deo, 



deo, cerno, afpicio, oculis percipio; acqui- 
ro , invenio , reperio. chuchi mi pemon tvei, 
ubi id invenifti, lucri fecifti, comparafti, ac- 
quifivifti, lucratus es? pehuentun, virum co- 
gnofcere. pehuentunolu, virgo. peleln 9 often- 
dere, monftrare. pelelduam, documentum ex 
proprio vel alieno damno. pelelduamn, dare 
ex proprio vel alieno periculo documentum, 
alieno malo, damno, periculo fapere, doceri. 
petun, recupero, recipio, invenio. peye peye- 
quen 9 peye peyequebin ta ni huerilcan , iniqui- 
tatem meam ego cognofco ; & peccatum me- 
um contra me eft femper. peknon, animo aut 
mente fingere , concipere; imaginari; aliquid 
cogitatione moliri. peknouquebin ta m laial, 
imaginor me moriturum. pecixyenn, peciiye- 
naimi, veniet, veniet illud tempus: erit, ade- 
rit, illuceffet aliquando dies illa; cum... pe- 
cixyeni veichi domo , menftrua. muchai peaimi 
v. penmauaimiv. pemoaimi v. penmuaimi, mox 
videbis tuo damno, experieris &c. 421.422. 
440. 481. 482. 

801. Penchu, ante. penchun, penchulen,an- 
tecedere, praecedere, priorem locum occu- 
pare. penchuln, anticipo, antecapio, prae- 
verto. 544. 546. 563. 

Penca, cucurbitae fpecies. 409. 

Penn 9 penun, marcefco, languefco. 416, 

Peni, frater, item. patruelis, confobrinus. 
penihuen, frater confanguineus ; uterinus fra- 

ter. 



74* **» & & 

ter peniun, omnes fratres colle&ive fumptL 
item, amore geminos effe; amicitiam cum 
aliquo conjungere, contrahere, inire, infti- 
tuere: in alicujus amicitiam recipi. 501 502* 

503 
Pepi, 60. 61. pepin, poffum: frequentius 

eft negativum quando folum. pepilan, non 

polfum, pepiln, compono, apto, orno, appa- 

ro, inftruo, concinno, difpono, venufto, ex- 

colo, exorno. pepilun, cultus, elegantia, or- 

natus, concinmtas : cerufla, pigmentum, pur- 

puriffum ; medicamenta candoris : capillos 

arte medicari, tingere, venuftare; ad fpeciem 

decoris promittere; frangere in gradus: fa- 

ciem fuco & pigmentis illinire: naturalem o- 

ris colorem fucato nitore ementiri. item. ac- 

cingere fe , fe praeparare , expedire , compa- 

rare ad iter, munus obeundum, pepium, cul- 

tus, habitus, veftis, luxus. 60. 466. 470. 

802. Pefuen, Afio. 383. 

Percan, mufcus, mucor. percann, percan- 
tun, mucefco, mucorem contrahere; mufco 
affici, infici; mucidum fieri. 420. 476. 

Perimon, perimol, perimontu, res mira, mi- 
rabilis, prodigio fimilis : miraculum. perimoln 9 
perimontun, edi miracula, prodigia. 515. 343. 

Perper, faex. perpern, faeces dari. 477. 

Perquin, crifta, jubae. perquinhua. 389.413. 

Percun, pedo: ventofa efflatio; crepat a 
tergo fonus. 458. 

Pctu, 



«*&> ® e*&» 743 

Petu, etiam nunc, adhuc, petuln, perfe- 
vero , perfto , duro , permaneo , perfifto. 
petu ma$i leuvu? petuli, an perfiftit, adhuc 
durat fluminis inundatio? durat, perfiftit. 433, 

Peucu, accipiter. 380, 

Peuma , fomnium , infomnium , vifum 
fomnii. item, felicitas, fortuna profpera, fe- 
cunda. §en peuma, felix, fauftus, fortunatus. 
vXo peuma, mfortunium, fortuna adverfa, in- 
felicitas, peuman , fomnio , per quietem ali- 
quid videre. peumabin , per quietem mihi 
vifus eft; dormienti obje&a mihi eft ejus 
imago. peuma$en, fortuna fecunda uti: om- 
nia illi peropportune cadunt ; ex fententia 
cedunt. 437. 438. 482. 480. 

803. Peun, peutun, vereor, fufpicor, fub- 
vereor. 486, 

Peul, vorago, vortex. peuln, aquam cir- 
cumagi: equum circumducere, circumagere. 

429. 
Peuca, peucachi, opportune, tempeftive, 

in tempore, 540. 

Peiln, peiin cxxyen, pexxl, pexiQen, ver, ver- 
num tempus : folia erumpere , arbores revi- 
refcere, germinare, pullulare; foliis, flori- 
bus veftiri. 404. 539. 

Piann,pia?tciin, albefcere, refulgere.418. 

Pivun, pivun, putris, tabidus, putridus, 
cariofus. pivuxxn, exedi, confici, contabefce- 
re: putrefco, tabefco, tabeo. 476. 

Pichuxx , 



744 <fe ® d* 

Pichun, pluma, plumula. pichunn, plu- 
mefco, plumo. 389. 

Picur, picr, folea, lingulaca. 392. 

Pichiiln, pichulcan, frumentum ventilare; 
ventilabro excernere, purgare. 558. 

Picu, polus ar&icus, feptentrio, Borealis 
pars. picun , ad feptentrionem vergere : ven- 
tum feptentrionalem effe. 558. 

Pidcu, phafeoli & maicium fimul cofta. 475. 

Piden, pifen, avis. 381. 

804. Pidll, domus pars fuperior. 517. 

Pidcun, figurae pyramidalis. 516. 

Pi%da, avicula valde parva & multo pul- 
cherrima, tum ob plumulas verlicolores pul- 
cherrimas, tum praecipue ob volatum, qui 
in duplici motu conliftit; altero quo aliud 
fpatium quamvis perexiguum acquirit; al- 
tero, quo circa proprium centrum inftar 
globuli fe verfat: tota hyeme roftro parieti 
aut arbori infixo ibi fine cibo , fine potu fu- 
fpenfa haerens permanensque ; verno tem- 
pore revivit volatque miraculum naturae, & 
mirabilis in omnibus Dei O. M, Providen- 
tiae. 383. 

Pidcun, refrico, attero. 567. 

Pila pila, piHapilla, pifc. 392. 

Pilcadn, mutilo, detrunco: truncam ar- 
borem reddere/ cornua truncare; fcapuma 
botro divellere ; ramum ex arbore detrun- 
care. 404. 364. 

Pilco , 



'<*» ® d& 745 

P&fo? , internodium , anguftior fiftula : 
guttur, gula. pilcotun , internodio, fiftula bi- 
bere. 404. 445. 536. 

Pihuichen, coluber, anguis, ferpens volati- 
lis, quem qui videt, vel audit fibilare, mori- 
tur; addo & qui non videt; uti vifus eft ne- 
mini. 376, 

Pilin , piliti , pruina , glacies. pilinn , ge- 
lo, glacio, congelo. piluntu cahueMu, equus 
fubalbus. pilintun, pilinman, gelafco, conge- 
lafco, conglacio. Vinearum gemmse frigore 
obriguerunt ; fegetes uredine exaruerunt ; 
arborum, vinearum fruAus in fpe pruina de- 
coxit. 347. 348, 413. 

Pilol, cavus, inanis, pilol voro; dentes fca- 
bri, rubiginofi , putridi. piloln , vacuum , in- 
ane effe. pilol cura. 404. 427. 

Pilquern, in orbem complicare. 404. 

Piltann, piltancun, mutilo, detrunco. V. 
pilcadn hic fupra. 404. 364. 

803. Pilu , furdus. pilun , furdum effe. 

463. 465- 

Pilun, auris, auricula. pilunn, aures habe- 

re. pilunhueque , plantago. 410. 439. 441. 

PiUan, caufa prima, cui varios effe&us na- 

turae E g Tonitrua, fulgura, fulmina, alia- 

que ejusmodi attribuunt. pillarxn , tono , in 

tono, detono, fulgurat, corufcat: crebris mi 

cat ignibus aether : fulmina erumpere , deci 

dere. 315. 345. 348. 720. 

A a a Pi Uiia i, 



746 <$&> ® d@» 

PiUiiai, fandapila, feretrum. pUuain, pi- 
VLixaitun, feretrum conficere .• portare. 537. 

Pilltna , pila luforia. pillmatun , pila lude- 
re; pilam reciprocare; ultro citroque jace- 

Pillmaiquen, hirundo. 387. 

PiUu, ardea, ardeola, ciconia. 381. 385. 

Pimun, pimon, pimotun, fpiro, flo, inflo: 
afflat, afpirat ventus : flatu lucernam extingue- 
re, ignem accendere, excitare. pilmocahue, 
follis 354. 558. 

Pimurciin, Harpaftum tabaco fuffire, V. 
palin. 797. Nam quoties harpafto ludunt, il- 
lud prius fuffiunt tabaco; & fanguine agni, 
cujus caro inter collufores diftribuitur, un- 
gunt, perungunt. 563. 797. 

806. Pin, dicere, jubere, certiorem fa- 
cere, &c. V. a Nr. 234. ufque ad 260. pileln, 
piUeln, dico, moneo, admoneo, certiorem 
facio , reddo. pilelpran , falfum alicui affinge- 
re; falfo illum criminari: calumnior. pilelen- 
tun , callide aliquid quaerere , elicere , expri- 
mere, extorquere. pillel cu/e, menfis Septem- 
bris. pitun, repeto, replico: oportet, necef- 
fe eft, opus eft pitui. pivaln, mittere ad di- 
cendum, diftum: & quando eft negativum 
pivallan: non intereft, non refert; nihil ad 
rem. item. nolo, non confehtio. pinmaln, pi- 
nacmn, irridere. $en pin, Vates, Poeta. piam 
d$u, piam piam, rumufculi, rumor, fabella, 

piknon, 



<fc» ® dfr 747 

piknon, di&um, mandatum relinquere. 58, 
59. 443. 444. 481. 484. 486. 542. 559. 

PtlbH, funis fylveftris, 402. 

Pipi%en, pipiyen, ftrepitus, tumultus, ob- 
ftrepo: ultro citroque de aliis murmurare, 

572 573. 484. 

Pina, certe; profe&o, absque dubio. item, 
praeterea. pinalen, manifeftum, clarum, per- 
fpicuum, apertum, compertum, minime ob- 
fcurum, certis indiciis, fignis, argumentis 
comprobatum efle. 224. 526, 

Pinu, paleae minutae, 402, 

Pinu, pulmo. 455. 

807. Pinu pinu, flocci nivis: coeleftis aquae 
fpuma, tacitarum vellus aquarum. 347. 

Pinunu, pinono , pumex. 428. 

PincHn, ftylo perforare. pincixhue, ftylus 
acutus. pincallhue , fiftula, tibia. 562. 567. 

Pinom, uxoratus, nupta, conjux. mupin 
ptnom , quos facro ritu Parochus matrimonio 
devinxit , rite conjunxit : qui matrimonii 
vinculo tenentur, & jugali vinculo adjun&i. 
pinomhuen, maritus & uxor. Indorum infide 
lmm, & eorum, qui olim baptizati , poftea 
morem Patriae funt fecuti, matrimonia non 
effe verum ac facramentalem contra&um ma- 
trimonii inde fatis conftat, quod defit indiffo- 
lubilitas : nam mos Patriae eft , ut maritus u- 
xorem repudiet, vendat, aut plures fibi con- 
jungat. Ipfa etiam uxor maritum nonnun- 

Aaa 2 quam 



748 «jjfc & d& 

quam deferit , & vel nubit alteri vel domum 
fuam revertitur. Si nubat alteri; folutiones 
datas a priori , fequens maritus reftituit : G 
revertatur domum, & Confanguinei illam 
recipiant, admittant: hi folutiones reftituunt, 
easdem vel aequivalentes , quae ipfis fuerunt 
perfolutae : (i maritus folutiones has acceptet, 
admittat, recipiat; debet etiam liberos matri 
reftituere , praefertim fi nullas vel paucas fo- 
lutiones, quando illam dux.it, perfolvit. 713. | 

504- I 

Pvxuique, pinique, vefpertilio. 382. 

Pirca, paries. 517. 

Pire, nix, grando. pire mapu, pire tnahui- 
da, Andes, Montes Chili, & qui totam Arae- 
ricam faltem meridionalem ab Auftro fepten- 
trionem verfus continua ferie pervadunt,fem- 
per nivofl, Altiflimique , & non pauci igni- 
vomi & flammivomi. piren, piden, ningo: 
nix duos pedes alta jacuit ; nivofae rupes can- 
dent, nivalis dies; grandinat, gTando de coe- 
lo ruit , delabitur : praeceps cadit horrida j 

grando. 347. 348. 492. 

Pirina, fraenum. 366. 367. 

Piru, vermis, peftis. piru cutan, dolor 
dentium. $en piru, qui habent fupremum 
dominium m vermes, peftem. anilis fuperfti- 
tio : non enim Deum aut Sanftos vel medicos 
intelligunt : fed omnino alia flbi fingunt, ima- 
ginantur: unusquisque ad libitum. pirun, 

piru^ 



<$*,&«£> 749 

pirutun, vermiculor, verminor: vermiculis 
fcatere. item. peftem graflari, faevire; per- 
multos peftilentia decedere , iniici , invadi, 
pirutuln , pirutucan, alium contagione affice- 
re, inficere. apmpiru, m apmpirun, coetus, con- 
ventus; conventum agere, habere, convo- 
care ad vermes depellendos, expellendos; 
ad peftem comprimendam , extinguendam, 

37^. 53i- 535- 
Pijima, pijiman, notu pijiman, ludus a 

grams maicii, quibus ludunt, nomen trahens, 

563. 

Pifpifn, pipio. 386. 

808. Pita, pitau, callum. 458. 

Pitu , vitiligo. allhue pitu , impetigo , fca- 
bies. 534. 

Pitucan , canere fiftula , inflare tibiam, pi- 
tucahue , fiftula. 562. 

Pivaln. 227. 806. 

Piut&n, pendeo. piutMn, fufpendo. V. 
pixltun. 809 470. 

Pivhlca, fiftula bellica, tibia. pivhlcan, il- 
lam inflare. 562. 

Pivtiln, fibilus, fibilum, machiorum dum 
curant, medicantur, fibilandi modus. 562. 

Tiuln, neo: penfa carpere, trahere quo 
filum deducas. piulu, filum, ftamen, 473. 

Viuque, cor, voluntas. item. arcanum, fe- 
cretum. elcapiuquen , fecretum fervare , ab- 
fcondere, elupiuquen, revelare. arcanum ego 

Aaa 3 con- 



75o *%* B <& 

continere non valeo; plenus fum rimarum, 
hac & iftac perfluo : jam prurit animus & ge 
ftit fecretum foras mittere, 199. 455. 460, 
480. 491, 

Piur, conchae fpecies. piurn, illas legere, 
colligere. 393. 

Vibn, pivln, pipmn, fordes, excrementa 
per anum fordide ejicere. 458. 

POin, fcalpo, fcabo: prurigo, pruritus» 

378 449. 

Viaun, in gyrum fe verfare; convolvi; gy- 
ros agere, ducere. item. multa pati; multis 
miferiis & aerumnis premitur, opprimitur; 
malis & calamitatibus obruitur; jaftatur ma- 
lorum flu&ibus ; verfatur in magnis miferiis ; 
graviflimam malorum tempeftatem fuftinet; 
fortuna utitur infenfa & iniquiflima caVupiau- 
pe , abeat in malam crucem , malumque cru- 
ciatum. piauln, in gyrum verfare; aliquem 
in tricas conjicere/ in litium contentionem 
incidere 487, 488. 

Vlai. 402. 

VlcaHUn, labor, delabor, lapfus, prolapflo. 

532. 

»09. Pilcha plcha, ruga. piilchan, plcha~ 
len , rugofum efle, plchaln, in rugas contrahi, 
corrugari : frontem contrahere , caperare» 
402, 470. 

Plpl, frutex, virgultum. plpln, plplcan, fe 
foliorum hujus fruticis feu virgulti fucco per* 

unge 



r 



<$*»&«&» 751 

ungere , uti folent Indae , ut amentur, Idem 
faciunt Indi qui gen huenu, Domini pluvise 
vocantur; quod putent in ipforum effe pote 
ftate aquas cseleftes ; & ut pluat efficere. Hi 
enim ut pluviae quantum fatis eft, aut velint, 
de caelo detrahant ; praedi&a folia una cum 
aqua lapidibusque intra vas ligneum verfant, 
volvunt, revolvunt: unde Indi ut exprimant 
inftare pluviam copiofam, magnam imbrium 
vim; dicunt fuos $en huenu rem ftrenue age- 
re ; lacertos movere , lapides exagitare. 348. 
412 

Vle , verfus ; coram ; & , etiam. eimi fle , 
coram te. 216. 619 290: 22, 

Plginn, ofliculum vel fpinam pifcis intra 
fauces aut guttur haerere* 446. 

Plmi, crabro, aftlus, ceftrum; mufca ve- 
nenofa, virulenta. 388. 

Vlol , achores , tinea capitis ; manantia ca- 
pitis ulcera, capitis ulcufculis horridus 535. 

Vlqui, fagitta, fpiculum. plqui huecubu, 
veneficium , maleficium. plquitun , arcum 
adducere, intendere. Quoties Indi contra 
Hifpanos conjurant, eft qui clanculum & in- 
credibili fecreto, omnibus ac Gngulis mon- 
ftret parvam fagittam vel os tibiamve cujus- 
dam ab ipfis quondam trucidati Hifpani, tan- 
quam certiflimum conjurationis flgnum. 531. 
538. 813. 

Vltayen, porto, importo. 552. 

Aaa 4 Pii/- 



752 •%*&<» 

Vultun , pendeo. pltidn , fufpendo. V. piu- 
tun. 808. 528. 530. 

8io. Plu, mufca. 388. 

Plul, cavum, inane, obliquum, tortuofum, 
deflexum. pluln, flc effe # 404, 

Vllcuma, pulcuma, finus. 445, 

Vllcon 478. lutamentum. 

Pllti, anima, mens immortalis. 434. 519. 

Vlu, arbor qua florefcente dicunt ferendi 
tempus effe. 400. 

"Pnarn, pnarchn, pnadn, pnadcun, haereo, 
adhaereo , inhsereo. pnal villcun, polipodiunu 
pnad, fpica, ariftae. 404, 410. 

Pnern , pnercim , amburere, uftulare. 354. 

Pnon, veftigium. inapnon, inveftigare, 
indagare, odorari, illius veftigia perfecutus 
eft; illum diligentifflme perveftigavit ; vefti- 
giis in illum incidit. pnontun, pnoncbn, calco, 
conculco; pedibus obterere, proterere, pre- 
mere. 373. 

Pniln, virilia, pudenda viri. pnunman, 
alteratio carnalis viri. 451 457. 

Pnen, egeo, indigeo, opus eft mihi. 421. 

811. Pn*n, parvulus, puflo, infans, puer, 
puerculus , pupus. pnenn , pario , enitor ; 
foetum in lucem edere; gignere, procreare. 
epupneni, geminos enixa eft; uno nifu edi- 
dit , effudit. item. nugari , nugas agere ; pue- 
rorum modo colludere. pnencaun, pueros 
imitari : effici ficut parvulus. tva ta ni pnen- 

caun , 



*8& & jfr 753 

caun , quine $ei ta m pnencaun , habeo quae 
petam pauca nec difficilia. 495, 497. 

Pna , fru&us roboris ; glans. 398* 

pnu, peftis. 535. , 

Poco, bufo. 378. 

Poeln , pueln , fruftra aliquem habere ; ex- 
pe&ationem alicujus decipere, fruftrare, lu- 
dificare ; ludificari ; illa quae ofFert non ad- 
mittere. 421. 766. 693. 

Poftun, neo, torqueo, contorqueo. pof- 
tun cahuellu , equus nobilis, generpfus, Bseti- 
cus, Ghilenfis. 365. 473. 

Poin, tumeo, turgeo; fum tumidus, tur- 
gidus, inflatus, tumefa&us. poi, tumor, tu- 
ber, inflatio. 534. 

Poipoi, dyipepfla, cruditas. poipoin, cru- 
ditate laborare; ex facili fatiari. 535. 

Pollcb, taeniola, vitta; crinales fafciolae.465 

Pom, vox non flgnificativa, quam adhi- 
bent; quando invocant Majorum fuorum a^ 
liaque fuperftitiofa nomina, nam exufto in 
concha folio tabaci, fumum per fiftulam attra- 
hentes, poft fingula nomina, dum fumum in 
os acceptum emittunt, inclamant pom; id- 
que toties repetunt , dum Litanias fuas abfol- 
verint : nomina autem fuperftitiofa magis 
ufltata funt: pu llacu, putem, pu vilu, anchu. 
lamHen, epunamun, mareupu antu, 413* 

Ponon , pana , jecur , hepar. 455. 

812. Ponpon, villi. ponponn, pannum 

Aaa 5 de- 



754 «Sjfc $ <& 

defricare , ut villos excites atque erigas, 473. 

Ponuenn, ponctm, ponquin. idem quod 
poin. V 811. 

Poncho , veftis ftragula. V. macun. 466. 

Ponorn , ponorclen , incurvefco ; incurvum, 
incurvatum efTe, 452. 

Ponu, poni, mala, poma terreftria. ponbJ- 
hue, locus ubi dantur. allhue v. alhue poni, 
haec mala fylveftria. 409, 

Popofn, popofcUn, repullulo, repullulafco, 
regermino. vibex: vibices fuperefTe, exfta- 
re. 404. 528. 

Por, immunditia, fordes, illuvies, purga- 
menta , omne quod maculat. porn , fum im- 
mundus, fordidus , teter , fpurcus. porln,fc&- 
dare , inquinare , commaculare , inficere , pol- 
luere, contaminare aliquid: maculo, coin- 
quino: labe vel macula afficere, afpergere. 
porclei, coinquinatum , infeftum, pollutum 
eft; maculam fufcepit, concepit, contraxit: 
macula lavari, deleri, elui debet. por lonco, 
porrigo, furfures capitis. 458. 

Poto, fedes, anus. 451. 

Pque, fungi fpecies non comeftibilis. 412. 

Pra. 233. 234. 

Pran, fcando, afcendo, infcendo, con- 
fcendo, fubeo. pramn, attollere, in altum 
tollere; levare, fublevare, erigere, evehere, 
extollere, efFerre, promovere. pramun, ar- 
rogantia, confidentia. Nimium fibi fumere, 

tri- 



«Sfc $ <& 755 

tribuere, confidere, arrogare, pralihuen,pra- 
tulihuen , fufpiro , fufpirium edere , emittere, 
ab imo trahere : fufpiria ab imo pe&ore du- 
cere, folvere, laxare; in aliquem fufpirare. 
365. 480. 48.2. 483. 485. 487. 488. 

813. Prn, purn, haereo, adhaereo, inhae- 
reo : equitandi peritum eife ; ftapedibus uti 
brevioribus. callide equum agitat, ftrenue- 
que verfat. 366. 

Pron , pronn , nodus ; nodum vel nodos 
neftere; innodo, in nodum ligare. item fu- 
niculus nodis implicitus, qui fagittse V. plqui 
809. adjungitur/ & quot nodos habet, tot 
defunt ufque ad conjurationem dies. Item. 
quando funt condu&i ad laborandum, afler- 
vant ad juvandam memoriam duos funiculos; 
alterum qui tot nodos habet ; quot diebus ipfi 
eft laborandum ; alterum , in quo fingulis 
diebus quibus laboravit, novum nodum in- 
ne&it; donec fit alteri funiculo nodorum nu* 
mero aequalis. item. quando aliquis aliquem 
occidit, Confanguinei iftius occifi mittunt 
ad homicidam funiculum tot implicitum no- 
dis, quot ipfi folutiones funt folvendae: Quod 
fi funiculus fuerit coloris rubri, fignum eft 
fub poena mortis folutiones folvendas effe, 
quod explicant hac phrafi : quelu buu laqma- 
bin piquei. pronnienolu, enodis. pronmamll, 
centrum. pronculiu, geniculum. 473. 474. 

Prun, tripudium, faltatio, chorea. pru 

loncon, 



756 «$& $ Jfr 

loncon, vi&oriae caufa vel nomine publice 
plaudere: Io, io triumphe conclamare, inge- 
minare : nam quoties reportant vi&oriam 
cantant & choreas ducunt coram aliquo hofti- 
li capite haftae vel lanceae infixo. 561. 692. 793. 

Pia, arbufc. 401. 

Ptafcixn, talitrum imprimere, impingere. 

449. 

Ptar, pediculus. ptarn, pediculis fcatere. 

item. pediculos expifcari, ad necem quaerere. 

378. 

814. Pten, pHten, ardeo, conflagro: do 
mus noftra incendio flagrat ! item. calore ni- 
mio aeftuare , languere , folvi, deficere. item. 
uro. ptei anth, omnia folis ardore flagrant, 
fatifcunt. ptemn , ptetun , comburo , exuro ; 
cremo, concremo, inflammo, incendo. 349. 

Ptem , tabacum. ptemtun , pulvifculum pa- 
tul& nare excipere, exforbere: exufto in con- 
cha tabaci folio fumum per fiftulam afflatu at- 
trahere; & in os exceptum emittere. 409. 

ptefciln, afpergo: falientibus guttis prae- 
tereuntes afpergere , irrorare. item. hinc in- 
de carpere , libare ; nunc haec nunc illa tan- 
gere. 432. 

Pton, piichon, ptonn, pUchonn, ptoln,pcholn, 
fumare, fumum emittere. item. ignem te&is 
adjicere, fubjicere, admovere: faces ad ur- 
bis incendium immittere: conjicere, jaftare. 

354 

Pt&n, 



<*& ® <& 757 

Ptun, abundantia, copia, ubertas, afflu- 
entia: abundo; affluere frumento, divitiis. 

378. 

Ptum, tinftura, coloris infe&io. quiwe 

ptum , quod uni tin&urae fufficit : fic duae un- 

ciae feu fextans glafti pro una tin&ura coloris 

ceerulei fatis eft. ptxxmn , tingo : imbuere co- 

lore lanam, &c. 418, 419. 

Pu. 8. 219. 

Puchun, fupero, fuppeto; fuperelfe, fu- 
perfluere, fatis fuperque habere. puchu, quod 
fuperat, fuperflua, reliquiae. 478. 

Pualy deliramentum, delinum. pualn, 
pualgen, deliro, defipio. pualQeimi cam? 
quae te dementia cepit? quis te tantus furor 
invafit? quo furore correptus, oeftrove infa- 
niae percitus es? 535. 

Pucuchu, clyfter. 536. 

Pue, alvus, venter, uterus. vurepuen, odi- 
um, livor: odio aliquem habere. ciipapuen, 
amor , ftudium , cupiditas , voluntas , bene- 
volentia: bene erga aliquem affe&um effe, 
aliquem impenfius diligere; alicui ftudere/ 
in aliquem efle propenfiorem. pueln, faftidio 
effe alicui; offendere alicujus animum; fafti- 
dium illi afferre. puel , quod fatietatem af- 
fert ; ingratum eft & putidum. Puelches , 
qui trans Andes Chilenfes habitant. puel crf, 
ventus Orientalis, £ous. puel cura, lapis quo 
colorem croceum imitantur. 418, 445. 486. 

493. 558. 815. 



758 «$& $ <& 

815. Pufciin , puvcun , ore afpergere. 432. 
Puie, pifces parvuli. 392, 

Pulai cuil, vola, palma. pulai namun, plan- 
ta. 448. 451. 

Pulihuen, multo mane, valde mane, ante 
primam lucem. 539. 

Puminu, intus, intro. 518. 519. 

Pun, poun, paun, accedo; devenio, per- 
venio : attmgo , contingo : fufficere , fatis ef- 
fe. pui , hucufque , fatis , affatim : jam perve- 
nit; haftenus de jocis; fatis jocorum eft; af- 
fatim jocati fumus. pulai, nondum, adhuc 
non pervenit; defideratur. puln, adveho, 
deporto , deduco. chumtn pu , quoufque. 
venten pu, ufque eo, ufque illuc. pichi pu, 
parum diftans. aldix pu, valde longinquum. 
muna pu, mediocriter diffitum. 551. 554. 556. 

Punculn, augeri, ampliari, crefcere. 413. 

Punchuhi , falfum alicui affingere , falfo il- 
lum criminari: calumnior. 484. 

Pun, nox. punn, advefperafcit : nox ap- 
petit , ingruit , adventat , imminet. epu pun 
v. epupuni, duo dies funt, cum . . . epu punai, 
epu punal, epupun mo, poft duos dies. 539. 541. 

Punun, valde intro fe abduxit, conjecit. 
interius, valte altum, profundum. 554. 

816. Pun, intus, intro punclen, intus ef- 
fe, hserere, abfcondi. puxdal, pannus fub- 
dititius: pannus, quo veftis interius muni- 
tur. 469. 

Pun- 



«Sfc $ d& 759 

Punpuia, axilla. 448. 

Puque, exta, inteftina. 456. 

Puquem, hyems, hybernum tempus. pu- 
quemn, hyemem efle. puquenman, hyemo, 
hyberno : milites in hyberna dimittere. 

T?ura, 0A0. 545. 

T?uta, venter, alvus, aldiin putai, eft ven- 
trofus, prominenti alvo. pixta yene, coeno- 
fus lacus, locus. 428. 445. 

Vutauquilquil , fungi mali nec comeftibi- 
les. 412. 

Putem , Majores, ante nati viri ac mulieres. 

495. 

Puto , cafa ex ramis: ramalia, ubi ad biben- 

dum conveniunt. 517. 

Yuixdu , puyu , cervus, caprea, dorcas, ca- 
preolus. 373. 

Puixllau, mufculi, femur, femen. 451. 

'PuixVLi, folum, terra, humus, pavimen- 
tum. PuiiUil, ccementerium. catupuuUi, 
incile , aquae derivatio. ancapuixlli, clivus de- 
prefTus. 360. 413. 517. 537. 

Pixv, tenfus, contentus: rigidus, fortis, 
durus. pixvn, pixvclen, contentum arcum ha- 
bere: arcus tenfus. 473. 

Puvilll, fufus. 472. 

Pixdn, ferpo: ferpit quotidie malum, lon- 
ge lateque diffunditur. 534. 

'PuyellcHn, fcintillo. 333. 

Ptiiinmo, focer, nurus. 504. 

817. 



76o *& ® <& 

817. Pixllcu , pulcu , potus. curix v. quclu 
pixlcu, vinum. pixlcun, potum ex pomis con- 
tufis, hordeo, &c. conficere. 478. 

Vulfantun, auferentem aliquid; illudque 
fub axilla portantem aufugere, 449. 

Purn, plenilunium efle. pureixyen, folis & 
lunae oppofitio. 542. 

Vixtun, potus, potatio. item. bibo, adbi- 
bo : poto , compoto ; in orbem bibere. ^ii- 
tuln , propino. pufuXen, da mihi bibere. pxx- 
tulcobiop v. pixtucolbige cahueViu, da equo 
bibere ; duc equum ad fluvium , aquam; ubi 

bibat 367. 37 8 - 

Puuya. 401. 

Pduche, pixuto, fungi comeftibiles. 412. 

Fu/Z», rem re&e exequi; eleganti opere, 
affabre facere. Vixllbiqe veichi ovifa , pellem 
fine vitio ovi huic detrahe ; bene excoria hoc 
pecus, item. pharmaco cathartico noxios 
humores ejicere ♦ falubri potione corpus 
eluere. 536. 567. 

818. Q. 

Que. 10. 220. 295 .• 5. 

Que , ftomachus , ventriculus. que matnll, 
arboris medulla , cor , matrix. que uixn , lin- 
gua. 442. 403. 455. 

Quebunn , pannis obfitus ; centonibus ma- 
le te&us, pannofus. queburt, veftis obfoleta 
& lacera: centunculus. 467, 

Queckan , 



^fc $ <& 761 

Quechan, grex. quechan ovifa, ovium 
grex. quechan cahueWu , equorum. item. fa- 
cere , ut ordine ac re&a via procedant : re- 
&e, re&a ducere, propellere. 364. 

Quechu, quinque. item. ludus. quechucan, 
hunc ludum ludere. 545. 563. 

Quedecan , uni pedi infiftere ; uno pede 
fubfilire, faltare. 452. 

Quedinn, quedintun, tondeo. quine que- 
din, vellus. mtWa quedin , vellus aureum. 364. 

QueQun, confanguineis uxoris veftibus, 
panno fatisfacere. 505 713. 

Quehuan, quehuatun, contentionem , ri- 
xam movere, excitare, fufcitare: in homi- 
num pugnandi cupidorum infanias incidere. 

484. 

Quehuenbn, vociferor, quirito, ejulo. 484. 

Queipblln , falientibus guttis praetereuntes 
afpergere, irrorare: afpergo. 432. 

Quecun , tero , molo. item aliquem fatiga- 
re, defatigare; moleftum effe alicui; nego- 
tium ei faceffere, exhibere. 413. 486 

Queipun , pedibus fcalpere , excavare ter- 
ram/ unguibus circumcirca fcalpurire, fcal- 
pturire. 390. 

8 1 9. Queuin , pale& lsedi , fe laedere. 404. 
Quelut, galloavis: avis triftiflima, gallo- 
pavo fimilis. 385. 

Quelpu, vari, fubtiles tumores; vitiligo. 535. 

Bbb Quelu, 



762 <$*»$<*&» 

Quelii, ruber, purpureus, rubens, rubi- 

cundus. quelti achahuall, crifta; criflula : avis 

criftata. item. vibex. queltn, rubrum elTe. 

queluln, quelilcan, rubro colore imbuere, 

^tingere. 417, 389. 

QueUe, fandalium, folea. item. folea fer- 
rea. queiietun , foleas ferreas jumento affi- 
gere ; ferreis foleis ungulas mumre. 469. 

567« 5^8. 

QueXe , lippitudo. quelen , lippire ; effe lip- 
pum, lippitudine laborare. 462, 

QueWxnen, fraga culta. 410. 

Quellun, auxilior, opitulor, adjuvo; au- 
xilium , opem ferre , auferre , praeftare : fe 
adjutorem alicui praebere , exhibere ; ab illo 
ftare, facere: facere omnia amici, amicitiae 
caufa/ nihil ejus caufa recufare. 480. 

Quemchol, frontis apex: furre&i in fronte 
crines» quetncholn, quemcholclen. 436. 

Qnemchu, terra rubra. 426. 

Queme , galea , caflis , lorica , torax cora- 
ceus , ferreus. queme cona , galeatus , galea 
teftus , loricatus , lorica indutus. quemetun , 
virtutem alicujus experiri: periculum de eo 
facere, 531. 

Quenan, errore quodam aliud cum alio 
commutare, permutare: per inconfideran- 
tiam verba commutare ; vel ambigua verbi 
fignificatione decipi. 484. 

Quepu, focer, gener, levir. 504. 

Quepe , 



Quepe, gleba. 412. 

Quenciirn, aliquid lingulis de portione 
detrahere , decerpere : vel de toto fervata 
proportione, habita ratione aliquid repone- 
re, refervare. 476. 

820. Quenparn, quenparclen, capillos fo- 
lutos, turbatos habere: incompta mulier, 
paflis crinibus, foluta aut turbata coma. 469. 

Quepun , ager v. aliquid agri nondum cul- 
tum fed colendum. 413. 

Quetadpun, protero, obtero, pefundo, 
conculco. 532. 

QueXan , aratio : ferendi tempus. item ara- 
tro terram fubigere , profcindere : fulcum 
imprimere : fulcum altius imprime , ut mef- 
fis tibi uberior proveniat. 413. 

Quete: mentum. 442. 

Queto , balbus , blaefus , mutilus , mutila- 
tus. queton, balbutio, titubo, haefito: haefi- 
tantibus verbis .loqui. item. mutilo, detrunco. 

Queuli, arb. 398. 

Queum, 89. 

Queuiin, lingua, V. que, S18. 

Queupu, lapis quo venam incidunt.. V ma~ 
lin, 773. 425. 

Quidu, folus. item egomet, ipfe. quidu- 
len, efle folum. quiduduamn, ipfe mihi fuf- 
ficio: non eft opus mihi.- fum mei arbitrii; 
arbitrio fuo duci; arbitratu fuo res gerere; 

Bbb 2 jure 



764 •*&$<#• 

jure fuo vivere; pro libidine agere. 29. 32. 

538. 

Quilca, chillca, papyrus, charta, epifto- 

la, liber. 572. 

Quimn, fcio, cognofco: non ignoro,non 
me fugit, non me fallit, non me latet. mu- 
tu quimbin , certe , certo fcio , compertum 
mihi eft , compertum habeo , exploratum 
mihi eft, exploratum habeo. item. Sapio, 
fapientem effe / fapientii , do&rina , erudu 
tione vigere, florere, praeftare, praeditum 
efle, excellere. item. fentkv. fenfu aliquid 
percipio. quimlai efpuela vachi cahueUu, hic 
equus calcaria non fentit. quimln y doceo, 
edoceo , erudio , inftruo/ quimln Dios ni d$u, 
Chriftianae fidei rudimenta tradere ; fidei my- 
fteria rudibus exponere; pro eorum captu 
explicare. 367. 480. 481. 482. 

Quu 105. 148. 149. 

Quintun, quaero, fcrutor, perfcrutor, in- 
veftigo : afpicio , intueor , . fpedlo ; oculos 
in aliquem conjicio, intendo, quintudgun, 
contentiofum , pugnacem effe. quintud$u t 
pueri domi infervientes, juvenes, famuli do- 
meftici. quintunien, ob oculos habeo, cufto- 
dio, fervo, confervo, attendo, tueor, tu- 
tor. cume quintuniebi§e ta ovifa, oves cu- 
ftodi, tuere, conferva diligenter. 421. 446. 
487. 498. 528. 



821« 



«Sfc $ *» 765 

821. Quine, unus. quinechi, femel. <p#rit£ 
vla , fimul & femel ; una. quixietu , hora pri- 
ma. ^&mi ^ #nt£ , alius poft alium. quinelque, 
aliqui. quine mollbun, ejusdem ftirpis, gene- 
ris , cognationis : propinqui , confanguinei. 
quinentcun, hauftum fumere. quine rumen\ 
quirxe adn , quinentrn , Dmiliter , eodem mo- 
do , ejusmodi , ejusdem generis , fpeciei , 
furfuris. quirxen: eSe unum; primum. qui- 
neln, dare, facere unum. quinenple, ex una 
parte. 405. 540. 545. 546, 547. 548. 550. 

Quiqui, 373. comadrecha. 

Quiquircxxu, ftrideo, ftridor. 561. 

Quirque, bufo. 373. 

822. R. 

Ra%i, dimidium, dimidia pars, medius. 
ragi antix, meridies, meridianum tempus, 
duodecima. ragi pun, duodecima noftis, 
media nox. ra§in , in medio mari : in me- 
dio mundo terra fita eft ; in medios hoftes 
irruere: medium agmen perrumpere: me- 
dium confixit , trajecit : medius , digitus 
medius. raqinche , rayinche meu , ra%in pu 
ulmen, medius inter Caciquios, medius in- 
ter homines. item. mediocris , modicus. 
ra$in huentu , mediocris aetatis homo. ra- 
Qinn, intercedo: do dimidium, dimidiam 
partem : propinandi formula. ra§inn , fa- 
$inn, ita ut uterque, feu unusquisque illo- 

Bbb 3 rum 



766 «$& $ d& 

rum duorum bibat partem dimidiam. raqin 
raqinn, aliquid interjicere, interponere, in- 
terftinguere. 478. 495. 545. 550. 766. 

Railxx, flos, rafihn, rauxdiuenn, floreo, 
florefco: flores emitto. 415. 416. 

Ralli ', catinus hgneus. ralli lonco , calva- 
ria, cranium, tefta hoftilis capitis, ex quo 
bibunt. 479. 520. 522. 

Ramtun , rogo , interrogo , quaero , fcif- 
citor, percunftor: exigere rationem de vil- 
licatione, &c. ramtud%u, interrogatio : ro- 
gatio reprehendi non debet, nifi fi inepta fit. 

5 2 5. 526 

Ran, depofitum vel fponfio in ludo facla» 
rann, fpondere v. fponfionem in ludo de- 
ponere. item juro. jure jurando aliquid fir- 
mare ; juramento fe obftringere , obligare. 
item fe in difcrimen dare , vitamque fuam 
in aleam cafus committere. 532. 563. 

Ranql, carex. ranqln, ranqueltun, cari- 
cem legere, colligere 402. 

823. Rapa, creta. rapa %ilahue , vadum 
cretofum. 425. 

Rapin, vomo, evomo. 478. 536. 

Rapun, arcum adducere, intendere/ fa- 
gittam, fpiculum emittere. 532. 

Racumn, claudo; fores, januam, portas 
obdere , occludere , opp ilare : peflulum oftio 
obdere: repagulis valvas munire y firmare, 
rac&m, raciimvoe, sera. 518. Ra 



•S& $ d8» 767 

Raqui, avis. 387. 

Raquin , aeftimo : honoro : aliquem ob- 
fervare, colere, vereri , honore afficere, 
profequi ; honorem alicui habere , praeftare, 
tribuere : magni facere , multum deferre. 
item numeros ad rationem fupputare. item. 
virum bonum & integrum aliquem habere, 
efle cenfere. 

reche raquieneu, inter Indos me numerat. 
raquiun , raquiupran , aeftimatio propria ; fu- 
perbia. item. fuperbire : nimium tibi pla- 
ces; immodicus tut aeftimator es; multum 
tibi arrogas; nimium tibi tribuis, fumis, af- 
fumis; nimium te efFers, magnus plane & 
felix tibi es. raquidicam, triftitia. raquiduamn, 
moeftum, triftem elfe; triftitia, moerore af- 
fici; dare animum moerori; jacere in mce- 
rore, & lacrymis. 484. 486. 531. 

RaquidQun, conciliabulum : num alter al- 
teri bellum, damnum inferat. 438 480. 482. 

Raqui coHau , Coetus , conventus , in quo 
hofti trucidando dant in manus manipulum 
bacillorum, quos in caveam in areae medio 
paratam projiciat : mox imperant , ut alta 
voce dicat Heroum fuorum nomina: & quo- 
ties aliquem nominat , debet unum ex ba- 
cillis in praediftam caveam projicere : om- 
nibus ac fingulis ea ratione projeftis, jube- 
tur illos denuo colligere: dumque fe ad il- 
los colligendos toto corpore inclinat; i6him 

Bbb 4 collo 



768 <$*,&<£*• 

collo feu cervicis nodo impingunt; caput 
amputant, cor involant, extrahunt ; extra- 
$i fanguinem fugunt ; eodemque lanceas 
ungunt ; ac tandem caput lanceae infixum 
inter cantus & tripudia circumferunt. 532. 
811 730. 

Rarin, dadin, virgulta. 412. 

Rau , creta. ratcco , aqua cretofa. Inde 
Arauco: nam Hifpani interroganti quo va- 
dis? refpondebant hifpanice a Rauco. 425. 

Rhcafc&n, calcanti pedi aliquid infigi: 
pedem calcantem eo , quod calcat ; laedi , 
vulnerari. 535. 

RUcu, rcu, pe&us viri. rculn, admoveo 
peftori: recubo, recumbo. 445 446. 

Rcu, mifer, deparcus, illiberalis, ftriftus, 
parcus, tenax, avarus, fordidus: fordidapar- 
(imonia. rcim, effe avarum, &c. rcuun, nolle 
effe complicem. 483. 484. 

824. Rcbl, ventriculus avium. 389. 

Revun, vas in quo cibos refervant, 520. 

Recan, decan, torreo: verfare ad ignem 
infixas veru carnes. aflum, torridum. reca- 
hue, veru. 475. 

Rehue , tra&us , plaga , regio. novem. 
Rehue conficiunt Provinciam quae aiVia Re- 
hue , novem Rehue vocatur : Regiones autem 
illae minores vocantur fingulae fuo proprio 
nomine e. g. melirehue, quechurehue, &c. Re- 

huetun 



«Sfc» $ <& 769 

huetun eft conciliabulum Machiorum, quod 
etiam geicixrehue appellatur. 411. 494. 399. 

Re\ rechi , folum, tantum. 222. 

Rel, e regione, adverfus, oppolitus. reln, 
ex adverfo ftare: item. rem in eodem eife 
ftatu. item. fpe niti, magnopere confidere. 
renman, fe opponere : facie, ore, vultu ex- 
cipere. 222. 

Rehuin, fulcus. rehuinn, fulco. 413. 

Reipun, mixtum, permixtum, promifcu- 
um elfe. reipuln , mifceo , admifceo , permif- 
ceo. 478. 

RelUe, feptem. 545. 

Reltnu, iris. 346. 

Renix , antrum , fpelunca , ubi aiunt con- 
gregari fuos Veneficos. 492. 494. 753. 

Repu , "Snftrumentum & modus duo- 
bus bacillis eliciendi ignem. Alfumunt nem- 
pe duos bacillos falicios/ bacillumque alte- 
rum , qui propterea domo vocatur , fafta 
prius in medio parva concavitate, fubfter- 
nunt feu collocant horizontaliter ; atque fu- 
per hunc intra illam concavitatem ponunt 
perpendiculariter alterum bacillum huentu 
diftum : mox hunc huentu fupra alium domo 
utraque vola* quam citiflime in orbem gy- 
rumque verfant, uhde ftatim ignis concipi- 
tur, qui ut fit copiofior; radunt primo u- 
trumque bacillum, ponuntque rafamen in 
medio prope diftam caveolam. repun, re- 

B b b 5 putun , 



770 'ft, & d£* 

putun, ignem dido modo elicere. 354. 

825. Rere, avis. 387. 

Rerm, rerixm, crifta. 389. 

Retu, fcipio, baculus. retxi pont, femen- 
tis malorum terreftrium. retun, fcipionem, 
baculum conficere : mala terreftria ferere , 
feminare. retu alhue, fungi venenoft. 412. 

413 464. 

Reu, unda, fluftus. reuquen, fluftuofum 

effe. reureun, idem. item. ftrepitum, tu- 

multum excitare: ftrepo, ftrepito. 429. 

ReU , pars. rexrfun , divido , diftribuo f 
partior , difpertior. reutu , portio , rata por- 
tio; pro rata parte, pro rata portione. 532« 

Rqpn , caveum , cavea , foffa : effodio f 
excavo, paftino. rqpln, fepelio, humo, tu- 
mulo : humo corpus condere ; fepulturae 
mandare, terrae reddere; fepultura affice- 
re; in fepulchrum inferre, humo injeAa te- 
gere: vivum in terram defodere; terra ob- 
ruere. r§aco , fons. Item duae nubeculse jux* 
ta viam la&eam. rqptu, dqatu, dqpchu, 333. 
412. 413. 429. 537. 538. 

Rgen , effe craffum : habere marginem , 
oram, limbum. E. g. pannus craffus oram, 
limbum , fimbriam habens : fimbriata veftis. 

554. 

Rqo, farina cruda. rqpn, rqpln, molo, 
tero, tundo: aliquid comminuere, conte- 
rere. 474 

Rian , 



<«*»&«&• 77i 

Rian , riatun , fcindere , findere ligna. 
item. fciffa ligna, affulae. 404. 567. 

826. Rifcan, vellico, carpo, carptim vel- 
lere. rifcatu, pili evulfi. cume rifcabin, ne 
pilus quidem aut veftigium rehftum eft. 
458. 476. 

RiQlun, pun6lim ferire, percutere. iftus 
pundim infli<ftus : gladio illum confodit , 
tranfverberavit. 364. 

Rimu, flos heluus, deliciae perdicum. 415. 

Rincun, vultu, voce aut corpore aliquem 
deridere; ejus mores aut geftus imitari, ef- 
fingere, exprimere. item. exfilio, infilio, 
tranDlio. 431. 487. 

Rinxxn , in fylvam fe abdere ; fylvis fe oc- 
cultare. 464. 404. 

Rita, fentis, fpina, vepres. 

Rito , rede. ritomn , dirigo , compono , 
difpono , conftruo ; res refte coftituere, 
ritolen, ordinatim, ex ordine, ordinate,fuo 
quemque loco, ordine & gradu procedere; 
ordine pofita , difpofita 5 ex ordine colloca- 
ta effe. ritoduqun , elegantiffime loquitur , 
emendate , venufte : nihil dicit , quod ad 
rem non pertineat ; nihil non appofite ; om- 
nia ad rem accommodata ; fmgula in loco 
dida, huelu rito, fidus. 333. 480. 493. 494. 
480. 526. 

Ritu, arbor. 

Riu, 



772 *%*&<& 

Riu,Jiu % carduelis, acanthis. 383. 

Riuncuil, riuncha§, lacertus. 448.451. 

Rivuln, intercus. 532. 

Relbun, radices ad tingendum colore m- 
bro. 411. 418. 

RAle, gravedo, coriza: rheuma, cathar- 
rus, deftillatio , diftillatio , defluxio. rlen t 
deftillatione laborare. 535. 

827, Rlun , mergere fe in aquam: im- 
mergo, demergo, fubmergo. 431. 

Rme, juncus, fcirpus. 402. 

Rmn, dmn, rHrnn, dimn, fubGdeo, fub- 
fido : navis flu&ibus obruta , opprefla eft : 
aqua navim abforbuit: mergi, demergi, fub- 
mergi. 431. 

Rncoi, talus, calx. 451. 

Rnunciin, debilitatum, fatigatum effe. 534. 

Rnguenn, maturor. maturefco. 

Robln , ampleftor , compleftor , ample- 
xor. 449. 

Robi, terrapro colore nigro, 418. 

Roltan, yoltan, impello, repello. 532. 

Rompti, crifpus, crifpulus. 458. 

Ron, pellem alicui detrahere, excoriare; 
in partes dividere, incidere, fecare. 364. 

Roncal cahueVLu , crines , jubae. 366. 

Ronican, vellico. V. ri/can. 826. 458. 

Roh, rami, ramalia, ramus. rotUun, ra- 
mos colligere, abfcindere; ramis explere. 
403. 404. Rpun, 



•%* $ d& 773 

Rpun , ligna expolire. 567. 

Rpuix , rupu , via. r/«« , tendere , pergere, 
contendere aliquo; equo, curru, rheda ve- 
hi. rputun , viam ingredi , inire , fufcipere : 
fe in viam dare. 492. 494. 

Rque. 223. 

Rtan, rixtan, malleo percutere, tundere: 
ferrum, arma, enfes, clypeos formare, in- 
formare, excudere. 567. 

Rto, palea. 402. 

Rten, rtelen, cogitabundus , cernuus: ac- 
ceflit demiffo capite ac vultu. 437* 

Ruca, domus, aedes, domicilium. rucan, 
rucatun, domum exftruere, conftruere, ae- 
dificare. rucatuche, familia, domeftici. enum 
ruca , vocat gener futurus focerum futurum. 
28. 504. 517. 519. 

Rog/, cannae ficcae. 402. 

828. Ruiln, duiln, aliquid volvere, re- 
volvere , verfare , mifcere , permifcere. 476. 

Rui\i, arbor robori non abflmilis. reuXi, 
eadem. 400. 

Rula, palmus. rulan, rulatun, palmis me- 
tior. 555. 

Rulitckn, averfa manu colaphum impin- 
gere, tranfverfo iftu caedere, ferire* 487. 

Rulon, rivus, rivulus. 429. 

Rulmen, inofficiofum faftum, inurbani- 
tas, rufticitas, fuperbia, audacia, licentia, 

im- 



774 «Sgfe, ® rfg» 

impudentia , defe&us , error , mendum. item, 
effe inurbanum , &c. item. voro , devoro , 
helluor, deglutio. 476. 483. 

Rulpan , traducere , tranfportare , alio ad- 
ducere. 433. 

R#/#, campus, locus madidus, humidus. 
428. 

Kume. 224. 

TLumen , ambitus , circuitus , anfraftus : 
ambio, circumeo; per circuitum iter facio. 
quando jungitur alteri verbo, fignificat re- 
pente , obiter. larumei , morte repentina 
obiit. pe$erumei, apparuit at mox evanuit. 
rume tipan , charta literas transmittit , eft 
bibula. rume duamn , oblivifcor , dedifco : 
excidit mihi nomen. rume quintun, perlu- 
cidum , pellucidum , translucens , diapha- 
num. rumeai llanca mo . fatisfaciet lapidibus 
pretiofis, margaritis , vitris venetis. 247, 

484. 573. 
• Kumpeln , zelotypia , rivalitas , aemulatio 

viri contra mulierem; aemulatione accen- 

di; rivali invidere; metum ab aemulo aut 

rivali, uxori, vel amicae indicare, aperire, 

non celare, 487. 

Kuen, rueln, fcalpo, fcabo. 378. 

Ku?ta, quantum pugnus capit. runatun, 
pugno fumere, extrahere, carpere. 555. 

'R.unca , rumea , pe&en. runcan, rumcatun, 
pedo: pe&ine crines explicare, extergere, 
difcriminare. 520. 829. 



•*&$<#• 775 

829. Rupan, ante hac, olim, quondam, 
elapfo anno, aliquot abhinc annis: abhinc 
annos v. annis decem. item. praeterire, tran- 
ftre, praitergredi , praetervehi, transgredi. 
rupai chyen, tempus plantandi, ferendi, &c. 
jam eft elapfum, praeteriit. rupaln, tranfpor- 
tare, transvehere; permitto, patior, conce- 
do , conniveo , lino, rupalpi antit , tempus 
loquendo fefellit: agere aliquid animi caufa. 
item. obiit. 494. 540. 543. 

Rupen, rumpi, dirumpi. vomica dirupta 
eft: vomicae fanies erupit. 536. 

Ruren, carmino. 473. 

Rutan, enfem capulo apprehehdere , te- 
nere; fceptrum tenere, manu premere. r«- 
ta nien , fraenare , infraenare , domare , com- 
pefcere. 449. 532. 

'R.utin, vellico. item. lapides pun&im, 
pungendo, feriendo formare: lapides cun- 
dere, caedere. 449, 567. 

Ruton, frutetum, dumetum, virgultum. 
401. 

Rutotnn, propter pulverem oculos lacry- 
mari. 440. 

BJibatun, fpurcum. 372. 

Rbuntun, fundere, defundere in vas: trans- 
fundere, infundere, afFundere; elutriare. 478. 

830. T. 

Ta, 295 : 6. 

TabU, 



776 ^ $ <& 

Taiti., tavu, cafa , domicilium. 517. 

Tavixl, planities. 554. 

Tacun, tego, operio, occludo, obturo. 

476. 

Tacm, tuquem, lapis pret. 425. 

Taa>a taQa, mandibula, maxilla. 442. 

Ta$i, ratis, fchedia, navis trabica, e tra- 
bibus compa&a. taqitun, rate vehi, navi- 
gare. 557. 

Talca, fclopus, fclopetum. item tonitru, 
vuta talca , fclopus longior , major ; tubus 
furcillis librari folitus. talca carita, tormen- 
ta bellica, militaria, aenea, currulia. talcan, 
talcatun , explodo , difplodo : fclopis aliquem 
petere; pilis & fulphureo pulvere inftru&is 
tubis invadere, occidere. item. tono, into- 
no: detonat. 533. 531. 532. 

Tamn, animo frangi, debilitari, cadere, 
deficere. 366. 

Tampal, nudus, omni vefte vacuus. tam- 
paln, tampalclen, nudum elfe. tampalknon, 
nudo , denudo ; vefte aliquem exuere , fpo- 
liare. tampalknoun, veftem deponere; ve- 
ftimenta abjicere. 467. 468. 

Tancun , obedio , pareo , obtempero , ob- 
fecundo, obfequor, morigeror: morem ge- 
ro, difto audiens fum. 481. 

Tampadcun, manu aut calce priori per- 
cutere. 449. 

Tampedchn, premo, praelo aliquid fubmit- 
tere, excudere, urgere. 567. Tapl, 



<$*»&«&> 777 

Tapl, folium, frons; frondes, folia deci- 
dua. tapl$e , palpebrae. tapluun , tapuiln , la- 
brum, labium. taplpita: tachpiita, caro quae 
ventrem obtegit. 403. 

Tavaico, captivus, captus. tavaicoche, ta- 
vaicon, capio: in fervitutem redigere, da- 
re, tradere, adducere, abripere. 498. 532. 
NB, v. infrsi tavon. N. 834. 837. 

*Tvon, tuflis. tvonn, tuIDo, 535. 

Tviil , obliquus , tortuofus , deflexus. 
tviiltvtiJ, crifpus, crifpulus. 404, 458. 

831. Tca, fecale, typha. tca cofque, panis 
fecalicius. 407. 

Tcan, tucao , pfittacus. 383. 

Tco. 837. 

Tcun, tucun, immitto, intromitto. tculn, 
idem : item accufo. tuculbin apo mo , ad 
Praetoris tribunal nomen ejus detuli. ca- 
tuntcu, pars domus feparata, ubi aliqua af- 
fervantur. tarintcu , involucrum, integu- 
mentum, quaecunque res illigata, obligata. 
tanantcun , praecipitando intromittere. tan- 
tuntcun , difturbando , dejiciendo , profter- 
nendo intromittere , immittere. 470, 478. 

Thcun, tcun, fata, fegetes: fero, femino: 
fementem facere ; femina terrae fpargere, 
mandare; planto. tcuhue , fementis. 413. 

Tdcun, ftillare. 348. 

C c c Te , 



778 ^ $ dfr 

Te, res familiaris, bona, facultates, fortu- 
nae, divitiae, opes. $en te, rei dominus. m 
tealu, te%eal, tegealu, ut haec res mea fit, ut 
ego illam poflideam. 421. 422. 

Teye, ille. teyeu , Uluc. teye tu mlen, ecce 
illic. 19. 23. 555. 

7«» , parietinam vetuftate dilabi , difflue- 
re , deficere. Item. cum aliquo de aliqua re 
rfxari; inter fe jurgare/ jurgio contendere, 
484. 518. 

Teivixn, everti, confundi, &c. teivumn, 
hoftem fundere, profligare; cunlta difturba- 
re , disjicere , evertere , confundere , diflipa- 
re. 532. 

TeiHe , falix. 399. 

Tellan , dellan , effe denfum , fpilfum, con- 
denfum. 404. 

Tica, lateres crudi, Gcci. 517. 

Titi, plumbum. item, interje&io. 293. 420. 

497- 

832. Tlbun, chlbun, mala adminiftratio ; 

imperitia in republ. gerenda. item. effe lan- 

guidum, segrum. 

To, nervus major caput cum fpina dorli 
conjungens, item. capitis cum cervice com- 
milfura: cervicis nodus. toto, 293. 445. 456. 

Tol, frons. 436. 

Topel, cervix. topeltun. arieto , incurfo. 
topeli, onus ad cervicem befliae prolabitur, 
inclinat. 445. 363. 553, 

Toqui, 



^ gi ^ 779 

Toqui , fupremus Belli Dux ac armorum 
militiaeque Praefe&us. item. fecuris lapidea, 
aut lapis ficuris figuram referens, quae femper 
eft penes diftum fupremum militiae Praefe- 
&um, ac propterea Toqui, %en Toqui appel- 
latur. Hic tempore pacis lllam aflervat ab- 
fconditam; at belli tempore eam profert in 
lucem; atque in comitiis illam fanguine tin- 
&am ex paleato fune fufpendi curat. 480.482. 

53i. 533. 525. 527. 

Tu. 28. 94. 226. 287 : 6. 

Tva. 20. 23. 

Tvei, vei. 20. 23. 

Tufdxn , faliva , fputum : fpuo , exfpuo , 
confpuo , excreo : falivam regerere. 457. 

Tue , terra. tue mapu , orbis terrarum, ter- 
ra, humus, tellus. 309. 355. 

Tulcuu, redivia, reduvia. 458. 

Tume, forte, cafu; non confulto, fed ca- 
fu fa&um eftj forte evenit; fors & fortuna 
tulit. tumechei, fi forte , nili forte ; nifl forte 
gravaris; nili forte moleftum lit, 28. 

833. Tun, lego, colligo, carpo, decerpo, 
capio, percipio. Compofitum cum verbis, ex 
neutris facit a&iva. 92. 404. 432, 

Tupu, leuca; tria milliaria, tria palfuum 
millia , tertius lapis. epu tupun , duas leucas 
difto: ad fextum lapidem v. ad fextum mil- 
liarium abfum. 555. 556. 

Tupu, acus major, aut ftylus ferreus prae- 

Ccc 2 acu- 



7»o «Sgfe, ^ <& 

acutus , habens annexam laminam argenteam 
rotundam; quo Indae veftem prope peftus 
prehendere folent. 469. 

Tute, opportune, tempeftive, probe, fci- 
te, fcienter, loco & tempore opportuno: e 
re nata, ex occaiione. tuten, tuteln, re&e 
conjicere; rem attingere,- fcopum tangere: 
rem tetigifti : fcite medicinam facere ; oppor- 
tunum remedium adhibere )( neuter rem 
tangit; uterque procul a deftinato; uterque 
a fcopo aberrat : alius alio abit a re propolita, 
mediamque relinquunt. Tempeftive advenit, 
tempori adfuit; in tempore venit. 480. 482. 

iuXu, chuchu, avia; nepos ex patre. 501. 

Tutuca, tuba, tibia bellica: fit vel ex can- 
na, vel ex tibia cujusdam hoftis ab iplis tru- 
cidati. 562. 

Tuun, abeo, difcedo, egredior, 422.493. 

494. 

Thlqfcun, pede errare calcando aerem: 

vacuo eludi & folido illidi. item. percufforem 

vires in ventum effundere. 452. 

Zun, pediculus. 378, 

834. tutiii, interj. ftgnum contemptds: i- 
ronice amoris. chhchiiiQeimi , nae tu es mul- 
tum amabilis. tiituican, contemno, negligo, 
fperno, defpicio: defpicatui aliquem ducere. 

293. 
* NB. Quod iterum a litera A incipiatur. 

Tavon, frangi. item. frango, infringo, con- 

fringo. 



^ ® dfr 781 

fringo. chavonj chavon loncon, morbus tabi- 
ficus, febris aeftuans, peftilens. 534. 

Tab, taf, tav, una, flmul, ad, apud, juxta, 
propter. taf leuvu, prope fluvium. taf a$e, 
coram. tafcui, ex una manu in aliam. tafcuUn, 
chafcuixn, contra&us commutationis , per- 
mutationis cedo, dabo, taflonco , chaflonco , 
chafloncon , poena talionis : adeo ut fi alter al- 
terum occidat; Interfe&or, nili folutionibus 
fe redimat, ab occifi confanguineis eodem 
modo occidatur, & caput pro capite, dentem 
pro dente folvat : unde occifus lonco appella- 
tur. melilonco nacmeneu vachihuera calcu, qua- 
tuor capita mihi abftulit ifte veneficus: & qui 
ab ipfls propter alterius necem occiduntur, 
etiam lonco vocantur. epu loncoyei, meli lonco 
iei. 525. 

Tafn f convenire in unum locum, conflue- 
re, concurrere. item. participo, particeps fio; 
partem accipio. item. ad nummum folvere, 
in folidum fatisfacere. chavini cu\x t quod de- 
bebam, integre, omnino perfolvi. tafln, co- 
gere concilium , congregare : convoco. item 
facere participem. taftu, coram, praefente 
Praetore; in confpeftu, in oculis ejus. tafmen, 
concurrere , confluere , convenire. tafmen , 
tafmel leuvu , confluentia. tafmaxium , retri- 
butio, remuneratio, merces, praemium, com- 
penfatio. tafman , congregatio fafta in gra- 
tiam, bonum alicujus infirmi, in qua fit ex- 

Ccc 3 hor- 



782 <$b & e&* 

hortatio ut vicem infirmi doleant, ei compa- 
tiantur, quoad poffunt fuccurrant. tafma, 
chafma , parafitus, fine fymbola coenans; alie- 
na quadra vivens, affecla menfarum, cupidi- 
coenus. item. res vetus, quae in annum fequen- 
tem fervatur, chafma tipantu, legumina re- 
flantia ab anno priore. item finis anni praece- 
dentis ac novi initium, principium. tafpeln, 
raucefco, raucus fio. tafdugun, dialogus, col- 
loquium. 414. 421. 422 494. 514. 525. 530. 536 

835. Ta$a, avis. 387. 

Tavuia, vefper, vefpertinum tempus. ta- 
vuia moy vefperi, vefpere: flexo in vefperam 
die , ad vefperum. 539. 

Taqpn, frangere, frangi. taqpntcun, ta- 
vontcun, dare repulfam, colaphos impinge- 
re. 487. 521. 

Tahua, putamen, cutis. 403. 

Taun, convenio. V tafn. 834. tauln, colli- 
go, congrego. 328 364. 

Tauma, lufcus, cocles. tauman, lufcus fio. 

463. 

Tai&en, fcatebra emicans; torrens, fcatu- 

rigo. 429, 

Tamtamciin, impulfus, impulfio. aliquem 
pulfare, intrudere, lmpellere, expellere, ex- 
trudere. 532. 

Tanana , cetra , pelta. tananan , cetra fe 
tegere, protegere. 531. 

Tann, cado, labor. tanmn, tanln, tantun, 

tan 



tantuln, dejicio: hominem deturbare, pro- 
fternere, praecipitem in terram dare. tantuln 
fignificat etiam idem quod lacutun v. fupra. 
tanman, calco, conculco, peffundo: pedibus 
obterere, protere, premere. item, deprimo, 
opprimo, obruo. tanmaun, alium fupra alium 
jacere; proftratum, obrutum. tan, tantu, ar- 
bor excifa, vel quae fponte aut vento in terram 
projefta eft. tantcu, tantuntcu, arbor trans- 
verfa viam impediens , occupans. tanma , 
chanma, res proftrata, fubje&a, ab aliis obru- 
ta. chanma conn , fuperjicio , fuperinjicio , 
aliud fuper aliud intrare. 506. 532. 

836 Tanan , contero , contundo , com- 
minuo, jacio, conjicio, projicio, praecipito, 
dejicio. tanatcun, incruftare, trullifare. ta- 
nacupuaun, fruftum carnis prunis impofitum. 

567. 475. 

Tapi, piper rubrum, hifpanum. tapican, 

hoc pipere aliquid afpergere, condire. tapu 

\ahuen, 490. 410. 475. 

Tapel, funis, funiculus. tapeln, funibus li- 
gare, conftringere, vincire. 472. 

Tapmn, jungo, conjungo, lenocinor, le- 
nonem, lenam ago. tapmn, filum contortum. 
tapmhue , fufus tapmtu , nothus , fpurius , ex 
damnato coitu. 472. 490. 

Tar, pus, fanies tarn, tarpen, purulen- 
tum effe. 537. 

Tarin, fafcis, fafciculus. qutne tarin huaca, 

Ccc 4 ju- 



784 -JfeS^ 

jugum boum. 364. quine tarin anil, fafcicu- 
lus glafti, duae unciae five fextans. 419. item. 
ligo, obligo, fafcio, fafciis ligare, vincire. 528. 
tariln, tarilen : tarilei ni huaiqui. 533. ferrum 
haftae alligatum effe : lanceam in promptu ef- 
fe. tariknohue, cingulum coriaceum. 465. 

837. Tatarua, armus. 454, 

Taultaul, rana. 378. 

Taun, tavn, accipere aliquid; hofpites ex- 
cipere, recipere. 421. 422. 518. 

tco, tuco, glomus. tcon, glomero, agglo- 
mero, conglomero. item. pedibus debilem 
effe , debilitari : nervorum rigore affici : ner- 
vos contrahi. tcoln, idem. 472. 422. 518. 

Tvn, fpiritum ducere, refpirare non pof- 
fe: fufpiriofum , aftmaticum, anhelatorem 

effe. 535. 

Tevn, moveri, fonare, ftrepitum excitare. 
tefcixn, teftefn, teftefcun, cor palpitare. tepmn, 
ftrepitum, tumultum excitare. 535. 

Tecan, paffus. lente procedere: paflum 
producere ♦ gradum grandiorem facere ; gra- 
dum fiftere , continere , fuftinere : gradior. 
555. tecan cahueUu , gradarius. 366. tecana- 
Hn, defcendere; defilire ex equo, de rheda. 
367. tetanche , advena, exterus. tecatcun, 
femina terrae mandare reli&o femper unius 
paffus intervallo. 555. 556. 

Te%te% y montes in quibus aiunt, majores 
fuos aquas diluvii evafiffe. 492. 

Tehua , 



<«b $ e&> 785 

Tehua, canis, catulus, catellus, 369. 
Tehuanque, fcorpius nepa. 378. 
Tenvul, gleba. 426. 

Telan, telalen, didu&is crunbus ailare 452. 
TeloRin, parietem fcindi, divelli, diflblvi. 

Telpon, telton, equo fuccuffore, fuccufla- 
tore vehi. tenpol, teltol cahueUu. 366. 

Teliin, ru&o. eru&o. 446. 

Tem, fenex, grandaevus, setate grandis,»- 
tate proveftus. temn , educare , educari , 
crefcere. 495. 496. 

Templcahue , anus, vetula; de quibus fa- 
bulantur unam ex his templcahue poft obitum 
apparere, ut defun&i animam in infulam Mo- 
cha quam carculafquen appellant, abducat 497 

Temo, robuftus, fanus, formofus, pulcher, 
decorus; formS. infignis, egregius; facie li- 
berali. temo$en, pulchritudo, fpecies, decor, 
venuftas, forma, fuavitas oris. 461, 

838. Temu, arbor. 400. 

Tenca, calandra. 383. 

Tenc&n, coagulo: lac coagulatum. 457. 

Tenn, opportuno tempore ad prandium, 
coenam, jentaculum, merendam, potum, po- 
tationes venire. 478. 543. 

ieniepln , tremere , contremifcere , intre- 
mifcere. ieniepl, tremor. item. vino madi- 
dus. , vacillans. 462. 

Tentican , grallis nixum incedere. 452. 

Ccc 5 Te- 



786 $fc ® <& 

Tepen, laetari, gaudere, exhilarari, exulta- 
re, prae gaudio geftire, tripudiare. item. vino 
calefcere, incalefcere. item. vigilare, experre- 
&um effe. tepeln, e fomno aliquem excitare, 
fufcitare : expergefacio. item, aliquem exhila- 
rare; hilarem laetumque reddere, efficere,ri- 
fum alicui movere; laetitiam excitare. fepeun, 
confternari, exterreri, terrore concuti, per- 
celli, commoveri, exhorrefcere , metu per- 
turbari. proprie autem dicitur de iis , qui ex 
incubo ac fupprelBone no&urna exterriti ex- 
pergifcuntur. 486. 535. 

Tefin, caligo, caecutio, allucinor. 464. 475. 

Teun, effe maturum; mitia poma, matura. 
teu v. tehu huentu, homo maturi judicii ; non 
acri feftinatione, fed mature agens: qui quan- 
do opus eft, rem prorogare, procraftinare 
novit; feftinans lente. 404. 495. 

Teid f avis. 387. 

Teixn , fcintillas fpargere, difpergere. item 
ftrepitus tum ab igne tum a rebus eo quod ig- 
ne torreantur. 354. 476. 

Teye, ille. 19. Teyeu. 290: 22. 

Tgiir, tqpd, planum, rotundum. f$urn, 
effe planum, rotundum. 360. 

839. Ticvd, ticl, panis primarius, Gligi- 
neus, butyro co&us. 475. 

Tierclen, tortuofe, oblique cubare. 521. 

Tihue, laurus. 399. 

iili, chili, avis. 387. 

Tinti, 



$fc $ <& 787 

Tinti, gyrus, crifpus, crifpulus. 458. 

Tinpin, tmnio. 440. 

Tipan, exeo, egredior, excedo, prodio. fe 
publico committere : efFerre pedem. tipatnol- 
bun, fanguinem exire. tipapitui, apparet fca- 
bies. tipan%en, erumpunt oculi. tipaln, eli- 
cio, educo, eruo, effodio, edo, profero, pro- 
duco, expromo, expello, extraho, exprimo, 
eximo, anixtipan, fella furgere, fedem relin- 
quere. tipantu , annus. tipantun , effe annum 
elapfum, completum. allue tipantu, annus & 
amplius. tipaco , maris acceffus. tipanman, 
pollutio, mollities , effuDo feminis. 429. 457. 
518. 539. 543. 

Tirca , albugo , glaucoma. tircan f myops, 
cujus oculi hebefcunt, funt hebetiores. 463. 

Titanclen, indutus vefte obfoleta, lacera, 
pannis obfitus; centonibus male te&us; pan- 
nofus. 467. 

Tiuque, chiuque, avis. 387. 

Tiixn, fciffura, confciffura, divifura, rima, 
ruptio. tiiitnn, traln, fcindo, findo, rumpo. 518 

840. Tla, ardea, ardeola. 381. 

Tlef, fortis , durus. tlefn , f ortiter ac viri- 
liter refiftere, repugnare. 461. 

Tilque, cutis, pellis, corium. 364. 

Tenifcun , concuti , contremere : timore 
perterritus contremuit: tonitru concuffa do- 
mus. 486. 

Tnofn, pedibus debilis, debilitari. 535. 

Ten- 



7«8 <$*>&(&» 

Tencul, volumen. tenciiln, involvere. ten* 
chl, tencl, tenql, crudum, durum. tenchJqen, 
Qc effe. 404. 405. 515, 

To$n , compreffum , obturatum , confti- 
patum effe. togmn, ftipo, conftipo : tego, 
occludo, obturo. item. domum tegere, te- 
Itum illi ftrameneum imponere. 518. 

Tniin, paries terreus, formaceus. tnimn, 
parietem terreum ' ducere , pariete terreo 
claudere, occludere. 517. 

Ttgirn, togin, occurfus rei quae offendat, 
obftet, intercedat, impedimento fit; quo mi- 
nus aliquid fiat. 452. 

Toqjii, macer, gracilis, exilis, macie confe- 
Aus, vix oflibus haerens; nihil praeter pellem 
& offa habens : ftrigofum pecus, 462. 

Tovn, rumpi, dirumpi, explodi, difplodi, 
tofpai, hucufque pervenit fragor, ftrepitus. 
topmn , rumpo, explodo. 354. 476. 532. 533. 

Toi, commiffura, junftura; articulus, pun- 
Itum. quixxe toi, unus articulus : primum pun- 
ftum. ca toi: epu toi, fecundum pun&um, al- 
ter articulus, duo punlta. viita toi §ei , oblon- 
gis cruribus. 448. 450. 453. 550, 

841. Tolenctin, fibi i&um impingere, in- 
fligere. 534. 

Tolof, cavum & longum : inde tegulae vo- 
cantur, tolof, choUof 515. 

Tomircun, corpus tremere. 535. 

Tome, carex. 402. 

Tompl, 



«Qb dfr 789 

Tompl, obliquum, tortuofum, deflexum. 
tompln, fic effe. 464. 

Tonco, catinus ligneus. 520. 

Toncun, pulfare: quis pulfat fores, ja- 
nuam ? 518. 

Tonon, trama, fubtegmen. tononn, tex- 
turam ftruere , comparare , adornare. tonon- 
hue x licium. 472. 

Topan , multicolor , verficolor , difcolor, 
topatopan, topatopalen, effe multi coloris. 417, 

Toquin, imperium, lex, mandatum, juris- 
di&io, praeceptum, penfum, fors. quixie to- 
quin anil, uncia glafti. toquin, jubeo, praeci- 
pio, impero, edico, decerno : fummo cum im- 
perio praeeffe; rerum potiri/ omnibus domi- 
nari; imperium in omnes tenere, item. cen- 
feo, habeo. tehua toquieneu, canem me cen- 
fuit, habuit. toquiln, idem. toquitu mapu, ter- 
ritorium. toquin, toquiln, metior, pendo, ap- 
pendo, trutino : pro pondere v. pro eo quan- 
tum in quibusque fit ponderis. toquihue, to- 
quiqueum, ulna, decempeda, libra. 525. 527 

554- 
Tor, torvan, fpuma, torvann, fpumo: fpu- 

mas agere. entutorn, defpumo: fpumam de- 

trahere, auferre. 476. 542. 

Torem, ventriculus avium. 389. 

Tortorcun , gannitus : fallax vulpecula gan- 

nit 373* 

\o\o, gutturis nodus. 445. 

Tohn, 



790 *» %i ^» 

Toun, hio, dehifco. /<?u, hiatus, fcifiura: 
terra hiat aeftu. 359. 413. 518. 

Tepefdxn, confternari, exterreri, terrore 
concuti, percelli, commoveri: expavefcere, 
exhorrefcere, metu perturbari. item. aufuge- 
re , evolare , alta petere. tepefculn , terrorem 
alicui afferre , injicere ; timorem incutere. 
in metum adducere; terrere. 486. 

Tpun, clav4 aut fufte contundere. item fla- 
gello, verbero; flagris, virgis caedo: funicu- 
lis, ferreis tribulis infertis, dorfum lacerare, 
cruentare : cave vapules, tpuntun, exilio mul- 
ftare; in exilium mittere, exigere, ejicere, 
alio relegare, profcribere, amandare, depor- 
tare, 528, 

Tren, tiiren, cani, fenedutis inflgnia, cani- 
ties. trenn, ad canos perveni, ne unus quidem 
pilus in capite meo non albicat. 462. 

842. Tviin , turbidus, limofus, foeculen- 
tus. tviinn, Gc efle. 428. 431. 

Tvur , pulvis, tvhm , pulverulentum ef- 
fe. 428. 537. 

Tufquen , cinis : tufquenn , cineres dari ; 
cinere confperfum elfe. 352. 

Tuvn, cibum palatfe haerere ex fatietate, 
aut prae dulcedine .• non facit hoc ad palatum 
meum : fatietatem mihi affert ; non eft hoc 
mei ftomachi; faftidio mihi eft. 476. 

Tumau, acervus, cumulus, congeries. /«- 
mauknon, congero, aggero, cumulo, coacer- 
vo. 413. tun- 



«Sfc $ d& 791 

tuntunca, tympanum Machiorum. 562. 

Tuv, velox, pernix, celer, agilis, citus. M- 
vixn, tvtin, tvn, agilem, promptum, expedi- 
tum, paratum effe : ut fatagit & hac atque il- 
lac volitat; quam celeriter ultro, citroque re- 
curfat. tixftu, velociter, celerrime, 480. 540. 

Tixcan, obfervo, colo, vereor, revereor, 
veneror, 480. 

THqpt, ceflare, ftare. tixQmn, continere, 
fiftere: gradum fiftere. 457. 

Tixhuer, orbis, circulus. tUhuern, in orbem, 
circulum confiftere, 492. 

Tuilin , tuilitun , dare ut aequivalentia pe- 
tat: qui eft eorum modus petendi, mendi- 
candi, acquirendi. 421. 

Tilyau, albugo oculi. 439. 

843. TixUtin, tixyixn, laetitia geftire, gau- 
dio exultare. tuyuln, laetitia afficere, celebra- 
re; hofpitis gratia ludicrum agere; bene ho- 
fpitem excipere. 486. 488. 519, 

Tulirn , pun&iones , cordis palpitationes 
fentire: cor affe&ione aeftuat; vehementius 
palpitat: acriter dolor verminat, aeftuat, fae- 
vit , urit. 535- 

Tuncon, chuncon, tumpoln, convolvo, in- 
volvo, difperfa fibi colligere. 470. 

Tulixrciln, tlixrcun, ttxlrcun, tlrcixn, cafu 
i&u, occurfu pellem aut cutim offendi , laedi. 

532. 
Tixna, quod utraque manu .apprehendi- 

tur; 



792 <5& & e&> 

tur ; aut ambabus volis colligitur. tixnan, utra- 
que manu apprehendere , colligere. 555. 

Timincixn, clurcun, capillos alicui deflue- 
re. 485, 

Tunamun, cum metu dicere: di&urum 
pro concione fubitus horror occupat: genua 
milfi labant; mens vacillat; totusque torpi- 
dus ac pene elinguis efficior. 486. 

Ticntilnciin, frigore, metu contremifcere. 
486. 

Tiin/ctin , fpafmus, fpafma, nervorum ri- 
gor, contra&io, convulfio, 535. 

Tiaqpiil, tixvl, tvl, incurvus, incurvatus. 
462. 

Tixquercun, affe&are gravitatem : valde jam 
lautus es, qui grav§re. 483. 

Tiir, aequum, bonum, exa&um: ad regu- 
lam, legem compofltum. thrn, rem compo- 
fitam: paftis, juri, injuriae fatisfa&um efle. 
tiirmn , turknon , tilttlmn , cum adverfario pa- 
cifci , tranfigere , paftionem facere : litem ex 
pafto & convento dirimere. 494. 567. 

Tiiun, frigefco, frigeo, algeo. 559. 

844. U. 

U. 1. 174. 185. 186. 187. 190. 
iichtlr, obliquus, tortuofus, deflexus. uchiirn, 
fic effe tcchtcrnamun , fcaurus. 462, 464. 

Uchun, utun, fundi, effundi, diffundi. u» 
tuln , fundo , effunbo , diffundo. utunman , 

uchun- 



«Sfc $ d8» 793 

uchunman, caeremonia effundendi potum fu- 
pra mortuorum fepulchra* 432. 537. 644. 

Udvix, portus vel quivis locus, ubi navis 
aut navicula ad terram appelli poteft. 430. 

Uduam, incuria, negligentia, indiligentia. 
uduam^echi ', per incuriam, incuriofe, negli- 
genter : per incuriam fibi excidere Dmulavit ; 
per ftmulatam incuriam effluere paffus eft; 
quafi incogitans effudit ; quaft non id ageret , 
excuflit, abjecit. uduavm, negotium neglige- 
re; negligentius agere; caufae indormire; pa- 
rum de re cogitare , laborare ; rem parum cu- 
rare. uduamtun, me iucautum excepit; nec 
opinantem, nec cogitantem, nec fufpicantem 
oppreflit. NB. uduamn derivatum a verbo un, 
eo, flgnificat voluntatem eundi habere. 484. 

u/chin, obfervantia, reverentia: reveren- 
tiam alicui praeftare, exhibere, honorem ha- 
bere. item. cedere alicui ; hoftibus fe dedere, 
fubdere, fubmittere; deditionem facere ; da- 
re manus ; herbam porrigere : praecipuum au- 
tem obfequii, deditionis, obfervantiae ac re- 
verentiae flgnum eft ad Perfonam, cui fe quis 
fubmittit, flexis genibus in utroque poplite re- 
verenter accedere. 523. 531. 577. 583. 657. 
666. 

845. Ula. 229 

UllQtn, oftium, janua, porta, fores, valvae. 

517. 

Ullviin, caules emittere, producere. 413, 

D d d Ulion, 



794 «Sfc $ dfr 

UUon, linteum, membranam convolve- 
re. 404. 473. 

Ullpud, ulpu , potus ex aqua & farina to- 
fta. ullpixdn, hunc potum bibere. 877. 

Ulcu, veftis, 466. 

Uleuman, dormientem loqui. 437. 

Ulmen, nobilis, dives, locuples, opulentus: 
Haec autem omnia conQftunt in his tribus: 
habere multas uxores; multos equos, vaccas, 
oves; & multum potum, quem propinent 
421. 422. 498, 500. 

Uln, aliquid alienare, abalienare, vendere, 
venundare, diftrahere ulmeyen, nundinor. 
item. comitor. uln td m cuu , per incuriam 
mihi e manibus effluxit. 421. 422. 296 : 14. 

Ulo, fcapus cannse. item. virilia. 402. 

Ulul, os popliti vicinius. 454. 

Uyun, uuun, effluo: imbibi. uuulonco, vcr- 
tex. 436. 478. 

846, Uyun, vertiginem patior; vertigine 
afficior, corripior. uuuln, hominem ftupefa- 
cere, confternaae. uyiv. uHini lonco, fum paf- 
fus vertiginem, id eft : eram vacillans ex potu; 
vino madidus. 486, 535. 538. 

Uyen, oblivifcor: excidit mihi nomen. 484. 

Umau , fomnus , quies , fopor. acui ta w 
umau, fomnus me comple&itur; le&um co- 
gito. item, tempora. umaun, umautun, dor- 
mio, obdormio : fomnum capere, inire. umau- 
tuqueum, le&us; vel locus, ubi aliquis dormit. 
436. 437* 438- 5*9. Umer- 



*fe $ dfr 795 

Umerclen, dormito, obdormifco. 440. 

Umexm, fene&utis vitio delipere, delirare. 
umexx , delirus fenex. 483. 

Un , eo. uita x\t ' cuix, uln ta \\i cuii, ui ta x\i 
lonco , non fcienter fed per incuriam faltum 
eft : non confulto fed forte evenit ; fors & for- 
tuna tulit/ Dc erat in fatis. uln, dimitto, ex- 
pello. item. comitor. item. alieno. 452, 494. 

512. 

Ux\, uiin, os oris. 442. 

Une , primus, prior, princeps. unen, pri- 

mum effe. unen votm, peni, filius, frater na- 

tumajor; major natu. unen domo , princeps 

uxor; praeftantior omnibus, caeteris praelata, 

reliquas antecedens. Quod hi Barbari maxi- 

me procurant. eft ut habeant uxores quam 

plurimas, talesque quae flnt forores: inter has 

uxores femper una reliquas antecedit, praeit, 

antecellit, ideoque vocatur unen domo: ac or- 

dinarie eft illa, quam primam duxerunt: ejus- 

que primarium & fere unicum officium eft 

procurare ne unquam defit , fed femper fup- 

petet , abundetque , quod Maritus cum fuis 

compotatoribus bibat: Maritus vero aliud, 

quodagat, non habet; nifi ut aret, & terram 

ad fementem praeparet: reliqua uxores cu- 

rant , excepta tritura, quae fit, ut diftum ver- 

ho prun, nuin prun: & fepibus; ad quae quot- 

quot volunt, concurrunt; quibus fatisfit vino 

aut alio potu, Indorum merces magna nimis. 

D d d 2 uneln, 



796 <%*&&* 

uneln, incipio, aufpicor; primo loco ponere; 
facere initium. uneltun, idem. item terram 
ad fementem difponere, rumpere, praeparare. 
unen me, Majores, Patres, Anteceflbres noftri. 
495- 514. 516. 546. 550. 549. 

Uno, harpaftum. 531. 

tino. 230. 

847. Unon, unotun, redeo, revertor, re- 
verto, remigro, remeo, repeto. uno cutani, 
uno cutantui, fuperiore morbo corripi, reten- 
tari : periculofior eft morbi repetitio , recidi- 
vaque febris. urxo chillcai, uno chillcatui, re- 
fcripfit, refponfum dedit, repofuit. unoln, 
recupero, vindico. unoltun, reftituo, reddo: 
reftitutio. 493. 494. 538. 

Upen, oblivifcor. 484. 

Upl, inaures. upl grii, anfulae. 469. 

Uriul, anas. 384. 

Ute, frigus. uten, frigeo, algeo: frigidum, 
algidum effe. ute %en, frigida tempeftas eft; 
frigus ingruit. con uten, frigore ex fudore 
torpere : fudore madentem frigus invafit : fu- 
dans frigore fubito correptus eft. item, frigo- 
re concuti, tremere. uche$ei, fubfrigida tem- 
peftas. 538. 558. 559. 560. 

Uiun , uchun , fundi , diffundi , difiipari. 
utuntun , idem. item fundo , effundo , diffun- 
do, diflipo, difpergo. 436. 

Uiempe , pifcis. 392. 

Utiirn, uchhrn, obliquum, obtortum, tor- 
tuofum effe. 844. Utiin, 



«Sfc $ d£» 797 

C/lii// , colligatio , colle&io maicii in mani- 
pulos, ut fic colligatum affervetur fufpenfum, 

Uda, hua, maicium, granum Turcicum. 
cufum prhua, maicium nigrum. quellu hua, 
rubrum. pijima , verficolor. callquintu , par- 
tim album, partim nigrum; albinigrum. 407, 

Ucan, uucan antix, antix cuyen, aeftas, aefti- 
vum tempus. 539. 

Uuf, uf, fcaturigo , fcatebrae. item quid- 
quid fponte nafcitur. ufco, fontis fcaturigo, 
uilfn, nafci. uixfln, uupmn, producere. 429, 

848. UAdan, dividi, partiri. item. divido, 
partio : ex equo dividere, partitionem aut par- 
tes facere. item. fejungi. difcedo, abfcedo: 
segre abs te divellor: molefte fero acomplexu 
tuo diftrahi ; periniquo animo patior a te di- 
gredi, disjungi, feparari. vau mo uitia uitda- 
pabin, hic primum ab eo divulfus fum. uixdaln, 
feparo fejungo, removeo. ulidalen, effe re- 
motum, feparatum, disjun&um. uhdan peni, 
patruelis, confobrinus. uixdan lamUen, foror 
patruelis, confobrina. uixdan tipantu, folfti- 
tium; anni dimidium numerando ab utroque 
folftitio. uUdan, uiidan, aliqui. uudan mita, 
aliquoties. 319. 494. 501. 544. 547. 

Uuia , heri , hefterno die ; pridie hujus 
diei. 54 1 # 

Uiile, ule, cras, dies craftinus. 541. 

Uul$orciin , aliquod corporis membrum 

Ddd 3 lsedi, 



798 *$& &i Jfr 

laedi, offendi, luxari. 534. 

Uuntalchn, obftupefco: obftupui , ftete- 
runtque comae, vox faucibus haefit. 486. 

t/iirc , aurora, matuta: prima luce, fummo 
mane ; diluculo , illucente aurora , albefcente 
die. uxxnn, illuceo, illucefco : luceflit ; dies ap- 
petit; lux adeft/ fol exoritur, affulget, appa- 
ret: adventat dies. cheu uimmaimi, ubi hac 
no&e fomnum cepifti; ubi tibi fol furrexit, 
ortus eft. quixie uixnman , iter unius diei & am- 
plius. uuntu , res corrupta , depravata , vitia- 
ta, vetus, annofa. ubnelvoc , lucifer. 333.475. 

494. 539. 

849. Vutan, vixfan, Ito, furgo, affurgo : e 

lefto fe proripere ; e ftrato furgere ; aflurgere 

feniori , praeftantiori ; pedibus infiftere. vu- 

taln , gradum fiftere , continere ; confifto ; 

ftare : texturam ordiri. item. excogito ; in- 

geniofe aliquid comminifci. vufalcoi\lad$un, 

falfum alicui affingere; falfo illum criminari. 

calumniatus eft me fugam meditari: calum- 

nior. vutalen, pedibus infiftere; efle praefen- 

tem ; teftem effe. eimi vutalebuimi, teftem te 

do, adhibeo, appello: vos qui adeftis, atte- 

ftor ; vos appello teftes. mi vbdalen mo , te 

praefente. pichi vutai, parvus, pufillus. rii- 

ta vutai, procerus, excelfa ftatura, prolixo 

corpore. vutan, ftatura hominis. cayu vufan, 

vufa?iche , altus eft puteus pedes fex & trigin- 

ta. vufann, ftatura. chumtn vutani? cujus 

fta- 



•&» $ d& 799 

ftaturae eft? vanten vutani, hujus. 452, 473, 
484. 520. 526, 527. 554 555. 556. 570. 

850, Uhtan , utan , iter facere : peregrina- 
tio. uhtanche , viator , peregrinus , hofpes. 
uixtalcan, alteratio fenfualis viri. uiitan mapu, 
terra hofpitalis. Territorium Indorum Chi- 
lenfium in quatuor uiitan, vutan, uiidan ma- 
pu, id eft hofpitales, vaftas, difFerentesque 
Provincias dividitur, quarum alia Araucoi 
incipiens, totam oram maritimam Baldiviam 
ufque comple&itur : alia initium fumens fan- 
tajuance ac Purenum , Imperialemque fe pro- 
tendens, lambensque radices ignivomi mon- 
tis Villarica; demum cumcoum petit: alia 
pro limite feptentrionali habens yumbei , ex 
currensque per Virquen , Maquehue , Chaqjil; 
limitem Auftralem ViWaricam ftatuit : demum 
alia principium a fluvio Maule captans , & 
Occidentem verfus ambiens ChiUan; verfus 
Orientem Montes Andes feu Cordilleram tran- 
fcendit. Hae quatuor Vutan mapu tempore 
belli fibi invicem funt fubfidio ; fervantque 
inter fe Commercium , quod caql vutan v. ca- 
cixl utan mapu vocatur. 457, 498. 

Uruan, exhalo, vaporo. 429. 476. 

Avn , comprimo , coangufto , contraho. 
item. fumptibus parcere, moderari, modum 
adhibere. 452. 

iivir , herba. ixvirciin , traho , attraho : 
plantae ex terra fuccum trahunt, quo aluntur. 
404. 446. 476. Ddd 4 iicaf- 



8 °° •$& & e£» 

uca/cun, includo, iritromitto. quod femel 
apprehendit, oftrei in morem mordicus tenet: 
ubi gradum fixit, aegre inde dimoveas. 567. 

Ucaipue, naufea, faftidium, horror. ucai- 
puen, afpernor, faftidio, naufeo, refpuo: nau- 
feam mihi movet ejus afpe&us : abhorret ani- 
mus & oculi ab ejus afpe&u. 486. 

Ucaln, defino, ceflb, omitto, fuperfedeo; 
defero, relinquo, intermitto: non definam, 
donec perficiam: nifi perfe&a re non defi- 
nam: animam relinquam potius quam illum 
deferam: a vitiis fe avocare, abftinere. 526. 
527. 634. 

851. hchan, vitupero, contemno, defpi- 
cio: defpicatui habere, parvi ducere, proni- 
hilo putare, 526. 437. 

iichann, frangere dentibus. 443. 

uchu/pun, decrepitus, fenio confe&us, qui 
ad fummam feneftutem pervenit. 496. 

ucun, alicubi morari, commorari, immo- 
rari , fubfiftere : cundor , cunftantius ago ; 
moras ne&o, interpono. 478. 

ixcm, ft', filentium, file, tace! nihil de C«- 
fare. iicmn, ut caveat caute admonere. 443. 

Uda, lepra, vitiligo, 535. 

iiden , odi , deteftor , execror , abominor : 
odio profequi, habere: nemo eft qui illum 
non oderit ; oculis fugiat ; auribus refpuat; 
animo afpernetur. 486. 

ildhue, maris tranquillitas, malacia. udhue 



antU , magna eft a vento tranquillitas ; nullo 
vento mare, aer concutitur; nullo flatu agita- 
tur, commovetur; malacia naves detinen- 
tur. 558. 559. 

\xdi, feps, fepes, feptum, fepimentum. 288. 

iiQafun, ofcito, ofcitatio. 443. 

iiQarctin, mando: cibum dentibus confice- 
re; ftrepitum mandendo excitare; manfaque 
in ore videri , apparere. 443. 

iiQechi, nimis, nimium, fupra modum, 
immodice, immoderate, extra modum: plus 
aequo, plus fatis, extra modum bene. 483.488 

iiQeln, expefto, opperior, praeftolor, fpe- 
ro. uQelQen, fpes. fpe decidi: boni hinc quod 
expe&es, nihil eft. 480. 

iiQen, HQentun , excelfus, excedere. mo- 
dum in eo non fervafti , tenuifti : immodicus 
tui aeftimator es : nimium te fufpicis ; tibi ar- 
rogas; urbanitatis & pudoris fines tranfilifti. 
tlQentu, nimius, fupervacaneus , fupervacuus, 
fuperfluus: nimius & intemperans in eo vi- 
fus es. 483. 488. 

HQeln, rodo, exedo, corrodo: me in con- 
viviis carpit, rodit : mihi in circulis & compi- 
tis obtre&at. V. tlQoitun. 852. 373. 

ilQerin, dentium ftupor. uQerimn, ftupo- 
rem dentium facere, caufare, 443. 

852. hlcha, ullcha, omne foemininum quod 
nondum concepit. ulchatun , cum virgine 

Ddd 5 rem 



8 ° 2 «S& ® d& 

rem habere. 495. 

Ulut, fputum ore defluens. ixluin, uluitun, 
fputa mihi defluunt. 462. 

xxlenn , crambe bis co&a mors eft ; noli me 
hac de re amplius obtundere, fatifco. 486. 

idofl,, dens molaris. 442. 

illoflitun, rodo, corrodo. V. uoflln. 851. 

ixlin, coitus animalium. 363. 

icllcun, ira, ftomachus, iracundia : iram 
tenere, premere, fuftinere, cohibere, com- 
primere non potui. item. irafci: facile fubi- 
rafcitur ; bilis illi in promptu eft ; iram in 
promptu gerit ; levi de caufa excandefcit ; de 
nihilo iram concipit; ira corripitur; exarde- 
fcit in iras , in furorem erumpit ; aeftuat ira. 
iillculn, ftomachum alicui facere, movere; 
exacerbare aliquem; bilem illi movere; ho 
minem ad iracundiam provocare, xdlcunpen, 
aliquem objurgare, increpare, cum illo de re 
aliqua vehementer agere. 487. 

ixllQumn, deglutio, voro, devoro. 476. 

ullQodn, ulo,orcun, offa luxari; horologii 
machinam folvi, diffolvi: delirat horologi- 
um, non libi conftat. 534. 

iiltfxa, damnum, jadura, incommodum, 
detrimentum. ixlluatun , hanc tu calamitatem 
attulifti; hanc peftem importafti, invexifti; 
hoc illi vulnus inflixifti , impofuifti : hanc illi 
perniciem comparafti. 483. 

Ullhuemtun, cibo uti moderate; modum 

in 



in viftu tenere; a praefcripta vi&us ratione 
non difcedere : abftineo , parco , temperare 
fibi in re aliqua. 536. 538. 

Ulmenn, ulmenun, Caciquii dignitatem, ho- 
norem, munus fufcipere, accipere, fibi fume- 
re. ulmeneln, magnifico: aliquem obfervare, 
colere, vereri, honore afficere, profequi: ho- 
norem alicui habere, praeftare, tribuere. 498. 
499. 500, 636 845. 

854. ulmeyen. huera ulmeyen, detrahere de 
abfentibus : alicui v. de ejus fama detrahere. 
487. v. hic infra: u/. 

Ulpuuxxn, os, dentes, haufta & regefta 
aqua colluere, mundare. 432. 

ulxxn, machios medentes fugere. 536. 

u/, carmen , verfus, cantio, cantus, de 
quibus refte dixeris : cum bene potavi cantus 
& carmina fundo ; at fine arte & absque om- 
ni Mufa vel Minerva/ adeoque merse cantiun- 
culse : nihilominus his dele<5tantur , fibique 
plaudunt/ funtque ipforum Annales, & libri 
hiftorici, perpetuaque & continua Patrum fi- 
liis & a Majoribus pofteris relifta traditio. u/w, 
ulcan, ulcatun, cano, canto: cantus edere, 
fundere. ulmeyen, cume xilmeyen , laudo, col- 
laudo: omnes illum maxime commendant; 
laudibus ornant, afficiunt, cumulant, effe- 
runt, extollunt/ in coelum ferunt. 487. 480. 

57 2 - 6 36. 

xxltamcon , fe cibo ingurgitare : voro , de- 

voro, helluor. 476. ixmi, 



8°4 <fe $ rfg» 

ii/0*, palpebrae, cilia. item. arifta. 413. 

ixmircixn, prurigo, pruritus. item, pruri- 
tum habere; pruriginem fentire; prurigine 
vexari. 534. 

xxmtun, nomino: fuo nomine aliquem ap- 
pellare, vocare; nomen ejus enunciare; men- 
tionem alicujus facere / de te in fermone me- 
minimus / in tui mentionem incidimus ; de te 
fermonem intulimus ; te in fermonem addu- 
ximus. 496. 

ixmun, utramque buccam inflare. 443. 

xxmixmun, quo fe tegat, operiat, dare. 467. 

xxna, aranea venenofa. 378. 

xxnan, morfus, mordeo, morfu apprehen- 
do. ixnapue, ixnapiugue , inveterata invidia, 
odium , livor. ixnapuen , unapiuquen, laudi ali- 
cujus invidere ; divitias & honorem alicui in- 
videre; potentem & dignitate confpicuum 
aequis oculis videre non poffe ixnanman, al- 
teratio carnalis fceminae. ilnatun, fe invicem 
anillatim apprehendere. 370. 457. 486. 567. 

855. ixnco , columna, fulcrum ac quilibet 
palus, feu quodvis lignum terrse ad fuftentan- 
dum perpendiculariter infixum. item. prae- 
fldium , perfugium , patrocinium. ixncoln, 
ejus modi ligna ita infigere. ixncoyen, unconn, 
aliquem Meccenatem, patronum, fautorem, 
&c. acclamare, fufcipere, venerari. 499. 517. 

ixni, cancer. item. efca: efca malorum vo- 
luptas, quod ek non minus homines; quam 

hamo 



hamo pifces capiantur. \xnin , ixnitun , pifces 
inefcari , efcaxn appetere , mordere , invade- 

re. 393. 395- 39^. 

tiiw*, ixnii, perverfus, ingenio malo pra- 
voque. uxwin, flc effe inviln, alteri maledi- 
cere ; male de aliis loqui ; aliquem verbo lae- 
dere , ejusque famae detrahere. 487. 

ixnam, amicus in malam partem, item. ami- 
ca, amafla. ixnamtun , concubinae aut pellicis 
illecebris capi , teneri : concubinae amore ca- 
ptum effe. ixnamtuiaun , concubinarius, con- 
cubinatu infamis, unamhuen, concubinarius 
& concubina. 489. 

856. ixnm, avis, ales, volatilia. ixnmn, cur- 
flm, obiter alicui cibum praebere. 379. 

ixneun , uneun , exacerbari , fubirafci : va- 
pide me habeo. 486. 

ixpe, ferrumen, pix : navis commilfuras 
ferruminare. ixpen. 353. 

iiped, angufta viarum, 492. 

\xpl, ora, margo. 432. 

xxpifcixn, pafco: dare paftum; ad pafcua 
educere. 364. 

ixpin, ixpitun, pediculos dentibus, uti fo- 
lent, necare. 378. 

ixpmn, falfum alicui affingere; falfo aliquem 
criminari: calumnior. 484. 

ixqueln, equum e collo ligare. 366. 

Urcixn, fatifco, deficio, defatigari: fcri- 
bendo feffus, defeffus fum: itineris labore 

lan- 



8o6 ««fc $ ^ 

langueo , deficio ; laflus , fatigatus , defatigatus funi : 
feflus fum de via : non tenebo te pluribus. urcutun , qui- 
efco , requiefco : ceflare ab opere ; labore fuperfedeo : in 
tuis oculis , in tuo ore , vultuque quiefco , conquiefco. 
urculn , aliquem fatigare , defatigare ; moleftum efle ali- 
cui , negotium ei faceflere , exhibere : multus & ineptus, 
qui premit, occidit ; in quem incidit. 532. 

857. uren , efle madidum , intinltum : madide ma- 
deo. vLremn, madefacio , tingo , perfundo. 432. 

urzit , lupus marinus. 392. 

xxrbin , fubmergi , fluctibus obrui. 43 1 . 

utafcttn , interpono , interjicio , interfero : ne te ultro 
alienis rebus ingeras : noli te intrudere : non invitatae 
veniunt ad prandia mufcae. 404. 

htan , palhis , paftio : pafcere , pafci , pabulari , efle 
in paftu ; mollia , larga , Ireta , luxuriofa , triftia pafcua 
depafcere : nullum hic impafcitur pecu9. utaln , pecus 
agere. item. equum de uno loco ad alium meliorem mus 
tare , perducere , deducere. 364. 

vXar , nucleus. 403. 

ut^ , dolor dentium : dolores multos patior , fultis 
neo ; doloribus disrumpor. \iten , lens dis. 378. 

iithfn , nihil temere feceris ; nihil fme confllio fufcb 
pias ; nihil inconfulte aggrediaris : in medios hoftes ir- 
ruit ; in confertiffimos hoftes fe dedit , immifit ; prac; 
ceps in omne fiagitium ruit , fe conjicit. yxtiifeniun , 
jacio , conjicio , expello : abi in malam crucem : male 
verbis acceptum dimifit. 487. 532. 

utir 1 invidia , livor. Summa petit livor ; quos fors 
tuna extollit , invidia deprimit : rumpatur quisquis 
rumpitur invidia ! xitirn , invidiae ftimulis agitari : pne- 
ftat invideri , quam invidere. 486. 

htif, inftrumentum , quo fibi barbam evellunt, con* 
fiftitque vel in lamina ex metallo in forma reftanguli, 
duplicata ; vel in concha duas valvas habente , quibus 

fins 



Sfc © dS- 



807 



fingulos barbae pilos fortiter apprehendunt , prehen: 
fosque radiciliis evellunt. 460. 

iitiR, fel > in quo putant latere venenum a venefico 
vel quocunque alio ptopinatum : ideoquc cuicunque 
defunclo fel extrahunt , coqunnt , & fi in felle qusedam 
membrana appareat ; id fieri abaque veneficio non pof: 
fe , libi certo perfuadent. 455. 

Uitn , os oris, 441. 

V. vide B. 1. 
Y. vide I. 53. 54. 

858. NB. 
Voces qnx incipiuut a liter» S omifimus , eoquod 
S initiale nou eft litera propria , fed vel R vel D, qua- 
rum aliquando locum occupat ; mullo magis X qua; 
eft litene S fubaltema. 4. 223. 273. 101. 

. O. A, D. G. 

Geilte 37. Seplembr. 1771. 




8o8 



<fc d& 



ER^ATA TOMI II. 

Nr. 739» p. 673. I. 11. /^,- exterere. 
Nr. 785. p. 725. 1. 4. legei torreri. 

IN APPENDICE: 

Pag. 9. lin. 3 , lege : coecarat. 
14. lege 



P. 11. 
P. 15. 
P. 19. 
P. 27. 

P. 28. 

P. 30, 
P. 32. 
P-37. 
P-39- 
P-43- 
P.46. 

P.47. 

P.57. 
P.61. 



P.65. 
P. 76. 



11. lege 
19. lege 
14. lege 
14. /*#<? 
6 /^ 
29. lege 
10. /^f* 

16. lege 

13. /<y* 

17, /^ 

1 9. lege 
4. /^*? 
7. /^ 

20. /^ 

32. lege 
10. /^* 
24. /^* 



tetri. 

intus. 

faftidire. 

falutaris. 

premant. 

miferrime. 

inter, 

clementiflima. 

inimici. 

tegis. 

Tranfituris. 

voluptate. 

denfi, 

te. 

frequentata. 

Quot. 

mos. 

firmamentum. 




Tslafflnic.cur. WifT-lhitiiTji. 



CHILIDUGU 

PARS QUINTA. 

VOCES LATIN^: 



EODEM ORDINE 

ET 

ADJECTIS NUMERIS. 
TOMUS III. 




Monafterii Wefiphaliie Typis Afchendoifianis. 
'77 7- 



859. NOTANDUM. 

imo. Quod fi ponantur verba; plerum- 
que omittantur fubftantiva, adje&iva & ad- 
verbia : & quando ponitur mafculinum; 
omittatur foemininum ac neutrum: & vice 
verfa : eoquod cognita fonte vel radice vocis; 
derivata in hoc Idiomate , nullo negotio 
formentur. V, Nr. 574. 

2do. Brevitatis caufa ponuntur folum vo- 
ces magis obvise, omiffis fmonymis minus 
notis ; quae tamen invenientur in eodem nu- 
mero. 

3tio. Si aliqua vox hic non fit pofita ; illaxn 
vel finonymam invenies quaerendo aliam vo- 
cem, cujus fignificatum fit ejusdem fpeciei; 
vel generis faltem : E. g. ut inveniatur arbor 
quaecunque v. g. Laurus ; quaeratur vel vox 
generica: arbor, vel Cupreflus, populus, &c, 
Et quaerendo vocem genericam aqua; in eo- 
dem numero invenies, aqua frigida, calida, 
&c. item mare , fluvius &c. 

4to, Idem eft intelligendum de verbis & 
phrafibus: nam in eodem numero ubi habe- 
tur equum e. g. adducere ; etiam dicitur fter- 
nere, infcendere, &c. equum. 

5to. Eodem modo , quaerendo quamcun- 
que praepofitionem e. g. a, cum, pro, &c. vel 
quamcunque conjun&ionem , particulam , 
interjedionem, &c. ubi una invenitur; in eo- 
dem numero vel fecundum vel extra ordi- 
nem Alphabeticum ; invenientur reliquae : 
ut praxis facile docebit. 



860, A. 

A. 290 541. 543. 546. ab, abs. 290. 229. 
288: 19. 290. aba&or. 483, abalieno. 421. 
abavus. 501» abdo, 290: 15. 529. abeo. 452. 
488. 519. 620. aberro. 452. 493 563. ab- 
hinc. 229. 287:4. 541. abhorreo 486. 488. 
abigo. 372. 413. abjicio. 368. 485. 524. 
abjnro. 421. 645. abla&o. 446* ablego. 532. 
abligurio. 422. abluo. 432. abnego. 526. 
abnuo. 499. abominor. 661. 662, abortus. 
496. abripio. 484. 485. abfcindo. 404. 

521. 567. abfcondo. 364 482. 525 529. 
abfens, 486. 519. abfimilis. 569. 616. ab- 
folvo. 526. 634 476 480. 482. 527. 530. 546. 
567. 569. abfonus. 561. 564. absque. 290 
222. 290: 2. 598. abftineo. 536. 538. 477. 
479. 480. abftra&a. 285. 532. abfum. 290: 

•13. 479. 485. 494. 497. 527. abfumo, 460. 
475- 479- abfurdus. 514, abundo. 544. 
212, 219. 378. 548. abutor. 421. abylTus. 
554. 357* 55°. ac. 291. accedo. 390: 13. 452. 
453. 482« 519. accelero. 540. accendo. 
354 355. 8 2 4. accentus. 34, 298 accepto. 
526, accerfo. 443. 444. 526. accido. 484. 
485. 516. 527. 619. accin&us 552. accio. 
526. accipio 296 : 19 421. 478. 479. 518. 

522. 639 : 7 : 11. accipiter 380. accom- 
modo 492. accumulo 404. 405. accurro. 
606. 667. accufo. 526. 527. acer. 482. 535. 
acerbus 405. 478. 515. achores 534. aci- 
dus 405. 478. acies 521. 531. 532. acinaces 



Eee 2 531 



531* aconitum 535, 537, acquiefco 235: 
2. acriter 535, acrimonia 405. aftus 
contritionis, 582. fidei, 648. fpei, 649. cha- 
ritatis/ 659. 660. 661. 662. 663. 664. 665. 
aftutum 488. aculeus 488. 708. acumen, 
521. acuo, 521. acus, 469. 472, 536. 693, 
acutus, 568» ad, 216, 227. 290 adamo, 
486. 491. Adamus, 598. adaequo, 567. 
adagium, 514. additamentum, 551. 553. 
556. addivtno, 563, 719. addo. 270. 544. 
551. 644. adduco 367. aded, .549. 
adeps , 353. 455 474. adesdum, 453. 
adhaereo, 404, 491. 567. adhortatio, 481, 
532, adhuc, 215. 229. adje&iva. 31. 84. 
91. 275. 276. adjicio, 544 adimo, 544. 
adimpleo, 634. 635. adipifcor, 526. 618, 
aditus, 531. adjuvo, 196. 433. 532 553. 
567. adlaboro, 567. adminiftro, 499. 
admirabilis, 598. admiror, 481. 598. 
admifceo, 478. admilfarius, 372. admit- 



co, 413. 490. aaonor, 532, auumo, 001. 
adoro, 635: 3 639: 12. 844. adfcribo, 
526, adfum, 214, 518. 519. 533, 609, 
adveho, 368. 479 521. advena, 498 500, 
adventus, 452, 453. 488. 543. 550. ad- 
verbium, 286, 287, 288. 289. adverfa, 
482. 487, 488. 516, adverfarius, 740. 
adverfus, 558. 559, advefperafcit , 539. 

adulor, 



adulor, 484. adulter, 483. 489. adulte- 
rinus, 422. 514« adultus, 514. ad un* 
guem, 567. advocatus, 666. 667. advo- 
co, 667. advolo, 540* aduro, 354, 443, 
567. 798, aedes, 492, 517. aedifioo,5i7« 
519* 538» ®ger, 205, 534. aegrefero, 
488 538. aenigma. 563, aequalis, 270. 
.288: 26. 323. 500. 515. 550. 554, 567. 
aequino&ium, 542. eequitas, 525. aequi- 
valens, 421. «quor, 429. aequus, 480. 

5*5- 5 2 5* 5*7* 544- 554- *** » 34J. «ra» 
413. aerugo, 423. aerumna, 486. 528. 

aes, 420, 421. 422, ses alienum, 421» seftas, 
539. aeftkno, 42 1 # aeftuarium, 430» 
aetas, 495. 496. seternus, 540 543* 584. 
592. 620. aevum. 540. Affabilis, 460. 
affabre, 569. affatim, 553. affe&o, 483* 
485« affe&us, 292« 293. 294. 486. affe» 
ro, 367« 368 afficio , 192. affigo, 450, 
515- 5 6 7. affinis, 501* 504. affirmo, 526. 
affli&io, 486. 534. 597. affli&o, 504, 50$. 
afflo, 556« affluo, 378* affluentia, 478, 
africus , 558* agafo , 363. 498. age , age- 
dum, 39, 405, ager, 413. aggredtor, 
527. 532- 533* agilis. 480. agito, 440. 
452- 475- 482. 532. agmen, 531. 532. 
agnofco, 441. 485 503. agnus, 362. ago 
363. 497. 569. agonizo, 538, Ah! 200. 
598. ajo, 234, 443. 526. 534. Ala, 389. 
390. alacer , 460, 486. alapa, 487. 534« 

Eee 3 alba- 



8i4 $& & dS^ 

albedo, 285. 419. albugo, 439. 463. 474, 
album, 417» 418 419. album, 417. 418, 
419. alexipharmacon , 534. algeo, 535. 
554, aliis, 288: 11. alienigena, 492. 493. 
498, 500. alimentum, 497. alioquin, 549 
aliquando, 485, aliquis, 288: 20. 295: 5. 
471. 540. 550. aliquoties, 288: 17. 547. 
aliter, 516. 548. 549. alius, 361. 464 492, 
532. 533. 545. 546. 548. 549. 550. 619. 691. 
allido, 487- alligo, 367. 470. 528 552. 
allium,409. allucinor, 464. alluvies , 429. 
433. alnus, 399. alo, 461. 496 526. 569. 
altare, 523. alter, 488. 533 545 547. 548. 
alteratio, 457. altercor, 484 488. alter- 
natim, 547. alterno, 740. alteruter, 550. 
altitudo, 324 337. altrix, 496 497. al- 
tum, 554. 555 556. alveus, 306. 563. 
alumen, 423. alumnus, 497. alvus, 448. 
45 8 . 535- amarus, 405. 478. amafia 489. 
ambidexter, 288: 20. 516. 550. ambiguus, 
480. 481. 486 ambio. 493. 532. ambo, 7. 
33* 37- 40. 548. 550. ambulo, 452. 493. 
amburo, 354. 798. amens* 383. amica, 
.489. 681. amicus, 479. 480. 488. 489 497 
502. 514. amita, 501. amitto, 421. 563, 
603. amnis, 429. 433. amo, 482. 488. 
489. 595. 59^ amor, 486. 491. 503. 628. 
amor DEI perfe&us , 584. amphibium , 
361, amphora, 477. 479. 520. ample&or, 
.449. 450. amplitudo, 556. amplius,202. 

299. 



269. 270 288 : 25. 541. 544» 548. 550. 
amputo, 404. 521, 567, an ? 266. 267. 
288: 6. 13. anas, 384. anchora , 557. 
anciila, 498» 625. andes , 556. 494. an- 
fra&us, 359. 493. angelus, 313. 314. 318. 
590. Angelus Cuftos, 669, angiportus, 
359. angor, 486. 534. anguis, 376. 
angulus, 517. anguftus, 468. 492. 554, 
anhelitus, 535. 538. anima, 434» 480. 530, 
548. 604. 615. 653» animadverto, 481, 
animal, 361. animus , 480, 482, 532. 533. 
annona, 474. 475. annofus, 474. annuo, 
235- 437. annus, 329. 414» 497, 539. 
54i. 543- 55o. anfa, 449. anfer, 384. 
ante, 290: 3. 540. 543. 600. 644: 4. 
antea, 288: 9. antecedo, 462» 544. 
antecello, 482» anteeo , 544, 
antehac, 200. 288: 6: ii, 540. 543. 
antepono, 270, 524. antequam, 229. 299:3 
antiquus, 540. 543. Antiftes, 498. 
antrum, 492. anus, 495. 514 537. 
anxius, 634 apage, 488, aper, 373. 
aperio, 413. 515. 518. 519 536. 639: 12» 
apis , 388. apium, 410. 
apocha, 526. apologus, 526. 
apophthegma, 514. 516. 482. 
apoplexia , 535, appareo. 421. 440. 500. 
532. 537- apparo, 500. 552. 

appello, 497. 519. 527. appendo, 533. 551, 
appeto, 202. 235. 486. 489. 535. 

E e e 4 apporto, 



apporto, 519. apprehendo, 528. ,536. $67. 
approbo, 235: 2. appropinquo> 452, 
apricor, 492. 558« Aprilis, 542. 

apt°» S5 2 - 55 3- apud* 290W 

aqua, 306. 413. 428. 429« 432. 443. 644. 

aquatile, 361. 379. aquila, 380, 

aquilo. 558« aquofus, 429* 

arabilis, 413 414. aranea, 378. 

aratnun, 413. 414. 565« arbker, 492. 

arbitrium» 500« arbitror, 482 538. 

arbor, 397« 400. 403« 598, 

arboretum, 212» 219. 403. 

arbufcula, 397, arbuftum. 397. 401. 403. 

aroanum* 460 327. 

arceffo, 443. 444, 497. 332. 

Archi - Epifcopus , 498. 

ArchiteAus, 565. 570, ar&icus, 492. 

arftus, 492, 554 

arcus, 346. 4&4> 531. 532. ardea, 381. 

ardeo, 342, 334. 516, 607. 619. 653. 

ardor, 352. 534 538. arduus, 481» 482. 

area, 517, arefacio, 431« 

arena, 245. 428, 

argentum, 420. 421. 422. 469. 

argeftes, 558, argilla, 418. 425. 4*7» 

argumentum praecidere , 695. 

arguo, 526, aridus, 479, 620. 

aries, 362* arieto, 363. 437. 

arifta, 413. arithmetica , 344, 

arma, 531, 533, armentum, 365- 

armilla, 



armilla, 469. aro , 413. 764. 

arripio, 422. 449. 479. 528. 530. 
arrogans, 483. 500. ars, 527. 565. 569. 
articulus, 448. 450. 550. 
artifex, 498. 565. 569. arundo, 402. 517. 
arvum, 413. arx, 492. 

afcendo, 359. 58* 599. 622. 
afcia, 568. 569. aflhis, 388, aflnus, 372. 
aflo, 383. aTpe&o, 440. afpedus, 486. 
afper, 485. 515. afpergo, 432. 
afpernor, 484. 486. 488. afpicio, 440. 
afpiro, 558. affentior, 235 : 2. 
affequor, 219. 481. 528. affer, 517. 519. 
affevero, 526. affifto, 537. affo, 474. 
affuefco, 468. 481. 493. 
affula, 403. 404. 405. affuo, 473. 
afthma, 535. aftringo, 368. 456 552. 
aftronomia, 539. aftrum, 320. 

aftutia , 483. at , attainen , 291 : 3 : 6. 
atavus, 501. athleta?, 532. atque, 291. 
atqui, 267. atramentum, 571. 
attendo, 586. 616. 642. attero, 432 567. 
atteftor , 527. attinet, 227. 527. 
attingo. 219. 404. 440. 449. 
attoUo , 404. 484. 552. 567. 639 : 12. 
attonitus, 486. attrefto, 449. 490. 
attribuo, 526. attritio, 634. 663. 664. 
avarus, 483. 485. auoeps, 379. 390. 
auAarium, 270. 551. 553. 556. 
au&or, 485. 497. 503. 570. 

Eee 5 au- 



818 «Sfc $ dS» 

au&oritas, 482, 516. 553. 

audax, 224. 481. 483. 500. 646. 

audens, 480. 482. 533, 

audio, 62. 63. 440. 441. 485. 594. 595. 620. 

auditus, 459. 465. aveho , 364. 479. 494. 521. 

Ave MARIA , 577. avellana , 398. aveo , 486. 

averfor , 485 488. averfus , 486. 

aufero, 479. 488* aufugio, 364. 

augeo, 496. 538. Auguftus, 542. 543. 759. 

avis » 379- 3^9- 390« 39 1 ' 4*3- 5*5- 665. 
aura, 296: 8. 347. 431. 543. 558. 560. 
aureus* 376. auricula, 439. aurifodina , 421. 
auriga, 565* auris , 370. 439. 440. 470. 527. 

aurum, 420. 421. 422. 469. aufculto , 440. 527, 

616. aufpicor, 544. aufter, 558, aufterus. 514. 

aut , 291 : 2. Autumnus , 539. autumo , 538. 

avunculus ,501. avus ,501. auxilior, 532* 552. 
axilla , 448. 449. axioma. 514. 

B. 

Bacillus , 823. 824. baculus , 462. balaena. 392. 
baptifmus. 497, 523. 599. 600. 601. 644. 
barba, 458. 851. barbarus , 598. bafis , 517. 

batuo , 390. 475* beatus, 313. beilua, 361. 373. 
beilum, 531, bellus, 515. bene, 288: 16. 481. 
482. 567. benedi&io , 634 : 5. benefacio , 610. 

641. beneficium , 308. 538. 641. • benevolus, 486. 
488. benignus, 480. 482. 538. Berta, 550. 

bibax , 477. 571. biblia, 571. 

bibo , 296 : 7. 367. 368. 443. 477. 478. 479. 608. 
biduum, 541. bifariam. 549. bilis, 457. 486. 

bini, 546. bis, 547. 550. 601. bitumen, 353. 
bivium , 492. blandior , 292. 449 484. 496. 

blandus . 515. blitum, 409. boatus. 533. 

bolus, 370. bona fortuna , 420. 421. 422. 

boni homines , 590. 627. 653. bonitas , 285. 480. 

482. 



«S*9 & dfr 8 '9 

482. bonus , 50. 71. 83. 480. 514. 515. 516. 
boreas , 558. bos , 364. 365« brachium , 448. 449. 
517. branchiae , 394. breviarium , 571» 

brevis, 554. bubo , 382. bucca , 443. 475. 
buccea , 370. buccina , 562. bufo , 378. 683. 
bulga, 520. 



c. 



Caballus , 366* 367. 368. 376. Caciquius , 498. 
caco , 458. cacodoemon, 315. 589* 590. 606. 
cacumen, 492* cadaver, 537. cado, 368. 452. 479. 
cadere caufa, 527. caducus , 535. cadus, 520. 
caecias , 558« caecus , 462. 465. caecutio , 464. 
caedes , 537. caedo , 487. 521 528. 532. 
caelebs, 350. 417» caeleftis , 350. 417. caeleftis glos 
ha, 617. 618. Caelites , 313 589. caelum , 304. 

310« 492. 550. 584« 588* 627* caeruleus, 417. 

caerimoniae , 563. Caefar , 498. calamitas , 486. 
calamus, 571. calandra , 383. calathus, 520. 696. 
calcar , 367. 368. calcitro , 372* calco , 532. 534. 
calefacio , 349. 354. 355. 475. calidus , 354. 
caligo, 440. 464. 539. calix, 636 : 8 : 12. 654. 
calleo, 573. callide, 481« 483. callis , 492. 
callum, 458 534. calor , 342» 352. 535. 

calvaria, 454. calvus , 463. calumnia, 227. 484. 

487. 526. calx, 492. camelus, 373 557. 
campus, 359. 360* cancer, 371. 393. 395. 534. 

candela , 351. candelabrum , 351. candeo , 418. 
candidus, 417. 419. cani , 485. 462. 497. 

canis, 294. 369. 370. 371* 511. canna, 395. 402. 
canorus , 379* cantharus , 477« 479. 520. 

cantilena, 411. 561* 564 571» 854« cantio, 571. 

x de fide, 651. 658* x de fpe , 655. x de Decalogo, 
656. x de perfe&onibus divinis, 659. 660. 661. 662 
x de Ss. Euchariftia, 657. 654. x de puero JESULO, 
66$. x de Ss. Nomine JESU , x de B. V. MARIA, 

666» 



666. 667« 657. x de S. Jofepho, 668« 1 ad S, An- 
gelum Cuftodem, 669* x de animabus in purgatorio, 
670. 671. . x de re&a intentione, modo furgendi , 
ac praefentia DEI 672« x in adventu Praefidis, Epifr 

copi, R. P. Provincialis, &e. 673. 674. in comitiii, 
675« Canto , 390, 446. 561. 564. 571« canus, 462. 
capax, 465. capero, 437. capillus, 458. 473. 697. 
capio, 219. 364. 374, 395. 7^ 4 8 °* 5*8. 530. 597. 
capitium, 531. capo, 386* capra, 373. captivk 
tas, 532. captivus, 498. 533. capto, 395» 478. 
capulum, 449, caput, 436. 437, 438, 532. 535. 550 
carbo, 352. 353. carcer, 528. 530. carduus, 412 
careo . 482. carex , 402* 405« caribdis, 355. 530. 
caries, 475. caritas, 475. . carmen, 411. 484. 571. 
carmino, 473, caro , 455. 460. 474. 475. 478. 534. 
Opera carms, 635 : 10. carpo, 449. carruca, 568. 
carrus, 568. cala, 517. Cafiquius , 498« 500. 723. 
cafiis, 531. caftellum, 492. caftigo , 609. 
cafus , 218» cataphra&us, 531» cataplafma, 534. 
catara&a, 429. catarrhus, 535. Catedxifinus, 575. 
584* 585* 630* 639 : 9« x in verfu , 650. 
caterva, 544, Catholicus , 584« catinus , 520. 522. 
556. catus , 369. 370. 373. cauda , 372. 389. 705* 
cavea, 413, caveo, 224. 482« 533. caverua, 306. 
373. cavillor , 490« canlis , 4W. 413. 
caupona, 479» caurus, 558* caufa* 482. 485. 

525. 526. 527 530. $37. 538, 738. cautes, 525. 
cautus, 440« 480. 530. cavus, 403. 404* 51$. 
cedo , 476« 550. celebro # 488» 543. celer , 325. 
480. celeriter, 540» cella, 517« cek>, $26*509. 
centauria, 4*0. centefimus, 546. 548« 

centies , 288 : 17. 547* ceato , 467. 

centum , 545. centurio , 498« cephatea , $35. 
cerebmm, 455, oexno, 520« cerauus, 437. 
certamen , 531. certatim , 484. 

certe , 226. 272« 288 : 2 : 16. 295 : 3« 

Cer* 



<ft» ® etf> «» 

Certiorem facio, 631* 708. 

certus , 236. 480. 515. 616. 622. 

cervical, 520* cervix, 445» 

cefpito , 452* 327. ceffo , 526» 532* 550, 665. 

cetus, 392. chalcanthum , 423. chalibs, 531. 

chara&er , 573« charitas , 480. 486, 

charta, 563, 571. charta geographica , 557. 

charns, 613. Chili, 494. 746» 850« 

chorea, 561. Chriftianus, 482. 497« cibo , 475. 

cibus, 474« 475, 536. 620. cicada, 388* 

cicatrix , 536. ckonia , 385. 

cicur, 361» 362. 480. 481. cilium, 439. 

cinereus, 417. cingo , 469. 493. 532. 

ringula, 364« 466« 467. 469. 

cinis, 352. 355* 432* 475» cinnamomum, 399« 

circa, 554. 556. 628. 

circker, 208. 296: 13. 543. 548. 

circuituB , 493. circulus , 493« 554. 

circumago , 532. circumcurfo , 478* 

circumdo , 493, 532. 619. circumvenio , 484* 

cis, 213. 290:4. 431. cifterna , 429. 

cito, 287: 5. 288: 15« 480. 540. 

civitas , 492» 493. 

clam , 290 : 4. 453. 490, 526. 529. 

clamor, 443. 484. 561. 666. 668. 

daritas, 440. 515. 526. 527. 539. 

claflis , 379. clathri, 517. 

clava, 531. 532. claudo, 439. 518. 

daudus , 463« clavus , 557. 

clemens , 583. clerus , 798. cliens , 498* 

clivus, 359. clunis,45i. dypeus , 531. 

clyfter , 536. 

Coadjutor , 567. coagulo , 457. 

coar&or , 534, coarguo , 526. 

coccinus, 417. cochleare, 478. 520. 

cocles , 463« ccecus , 440. 

c<r- 



822 ^ & & 

coementerium , 537. coenum , 359. 428. 

ccetus, 513. 531. 

cogitationes malae, 635: io* 

cogito, 481. 482« 538. 591. 667. 

cognatio, 501. 502. 503. 644« 

cognomen, 513. 644. 715. cognofco, 481. 490.628* 

cogor, 465. 488. cohibeo , 491. 

coitus, 364. 377. 

colaphus, 443. 487. 534. collega, 204. 

colligo, 363. 404, 405. 421. 478. 544. 

collineo, 532. collis , 359. 492. 

colloco , 452, 532. colloquiuxn , 506. 508. 

collum , 445. 446. 447. 449. 

colo , 481. 500. 520. colobium , 531, 

color, 368. 417. 418. 419. columba, 386. 482* 

columna, 517. coma, 458. 

comedo, 450. 455. 460. 474 475. 476. 598. 608. 

cometa, 346 comis , 480. 519. 

comitia, 513. 531. comitor, 452. '508. 

commendo, 227. 485. 498, 526« 

commercium , 494. 

comminuo , 370. 404. 475. 567. 

comminifcor , 571. commiferatio , 480. 

committo, 481. 484. 526. 527. 

commodo, 421. 422. 508. commodum, 211, 533. 54O 

commoveo , 478. 489. communico , 494. 

Ss. Communio, 523. 636. 639. 640. 641« 

commuto , 421. como , 496. 471. 

compar , 567. comparativum , 269. 270. 288 : 25. 

comparo , 464. 482. 500. 550. 647. 

compater, 644. compello , 530. 

compenfo , 422. 551. compertum, 515. 526. 527. 

compes, 421. 528. compefco, 532. 

complano , 567. complementum , 289. 453. 

compleo , 421. 543. 567. 61 1. complico, 470. 

compono, 526. 527. 536. 552. 553. 567. 

com- 






compos , 491« 526. compotatio , 477. 478« 479. 692 

compoto, 478. coraprehendo , 481« 

compreflum , 554. comprimo , 413* 489. 532. 

comptus , 458« 471* computo , 544« 

concavus , 515. concedo , 499. 481. 

concha, 393. 395. concido , 364. 518 567. 

concinno, 552. 553. 

concio , 482. 585. 591« 603. 615. 730. 

concito , 489« conclave , 517« 

concordia, 481. 5 00. 527. 

concnbina, 485. 489. 491. concubitus , 490. 

concubo, 521. conculco , 413. 452. 532» 

concupifcentia , 489. concurfus, 542. 

concutio , 404. 486. 535. condemnatio , 482. 

condimentum , 474. condio , 301. 424. 

conditio , 627. conditor , 308. 492. 495. 500. 

condo , 413. 492. condono, 530. 613. 634: 4. 

condormio , 625. conduco , 482. confero, 464 526 

confeflio, 523. 634. 654. confeflio facra, 634. 

conficio, 475. 485. 532. 567. 569. 

confido , 296: 21. 482. confinis , 492. 746, 

confirmo , 234 : 3. 288 : 3. confirmatio facra , 646. 

confiteor, 530. 543. 634: 5. confligo , 531. 532. 

confluo , 430. 433. confodio , 532. 

conforto , 638. 639: 11. 646. confugio , 527. 

confundo , 475. 478. conglomero , 472. 

conglutino , 567. congrego , 363. 

congregatio, 531. 536. conjefto , 339. 

conjicio , 431. 526. 

conjngatio, 32. 96« 104« 119. 150. 174. 175. 181. 

185. 188. conjun&iones , 291. 

conjungo , 364. 452. 486. 567. 

conjuro . 532. 809* conjux , 504. 

conniveo, 440. 481. conqueror , 486« 535. 

conquiefco , 296: 3. 491* 

confanguineus , 204. 501. 402. 503. 

cons 



* 2 4 ^3 © <*• 

confcendo. 452. confcientia, 482. 

confcius, 482. confecratio, 524. 642. 

confecro, 524. 

confentio, 235:2. 526. 635: 10. 

confequor , 526. 528. 645. 

confervo f 421. 533. confervus , 53. 

confidero, 538. 599. 

confilium, 244. 481. 482. 488. 

confobrinus, 501. confoceri, 504, 

confpeftus , 488. 494 500. 

confpicillum , 439 465 confpiro, 550, 

conllans, 482. confternatio , 486. 

confterno, 486. conftipo, 452. 554. 

conftituo, 527. confto, 422. 527. 

conftruftio , 274. 567. 

confuetus, 220. 481. 493. 

confuetudo , 492. 494 525. 527. 620. 

confulto, 193. 485. confummo, 496. 

confumo , 349. 422. 478. confuo , 473. 

contemno, 484. 486 499. 620. 

contendo , 484. 563. 

contentio, 464 486. 488. contentus, 296. 

contero, 404. 475. 567. 

contineo, 450. 527. continentia, 450. 

contingo , 404. continuo , 202. 550 554. 

contra , 290 : 6. 603. 619. 

contraftus , 421. 422. contradico, 490. 526. 

contraho , 437. 534. 

contrarius, 549. 550. 558. 559. 619. 

contremo, 450. 486. 535. 573. 

con- 



Contribuo, 422. 

contritio, 582. 634. 654. 660. 661. 662. 
controverfla, 525. contubernalis , 514. 
contumax , 484. 

contundo, 404. 475. 528. 534. 567, 
contus, 557. contuflo, 534, 
convalefco, 461. 536. 538. convenientia, 533 
convenio, 468. 471. 486, 550. 
convenit , 638, conventus, 531. 
converflo, 491. 666. convinco, 526. 
convitior, 485, convivium, 477. 478. 692, 
convoco, 532. convolvo, 404. 470. 473. 
cooperio, 467. copia, 212, 219. 378. 
copulo, 365, copula, 490, coquina, 519 
coquo, 474. 475. coquus, 566. 
cor, 455, 460. 535. 641. 
coram, 225, 290: 7. 485. 
corbina, 392. 396. corium, 363. 520, 
cornu, 364. 373. 561. corona, 493, 
corpus, 434, 538. 594, 600. 604. 616 639. 
corpulentus, 556. (640. 

corre&io, 480. corrigia, 466. 469. 
corrumpo, 421. 535. corruptus, 474. 
corruo, 518. cortex, 403. corvus, 381. 
cors, 517. cos, 520. cofta, 454. 455. 535. 
coxa, 367. 368. 452. 454. 
cranium, 463,478. cras, 287:4. 539. 541. 
craffus, 460. 554. 556. craticula, 475. 
creatio , 301. creator, 497. 500. 586. 602« 
creatura, 584. 588, 590. 651. 

Fff cre-. 



8*6 <%»&<£> 

crebro, 548. creditor, 421. 
credo, 480, 482. 578. 597. 584. 648. 
cremo, 349. 354. creo, 301. 585. 
crepo, 537. crepufculum, 539. 
crefco, 404. 413. 496. creta, 425. 
cribrum, 475. 520. crimen, 483. 
criminatio, 484. crinis, 436. 473. 
crifpus, 554. crifta, 389. 466. 
crucifixus. crucio, 528. 530. 
crudelis, 483. crudus, 455. 515, 535. 
crumena, 422. 470. 520. cruor, 457. 
crus, 451. 452 453. 

crux, 575. 578. 584. 591. 599. per fig- 
num crucis, 575, 612. 
cryftallus, 425. 

cubiculum, 517. cubitus, 448. 449. 
cubo, 521 543. cucurbita, 409. . 
culex, 388. culina, 519. 
culmen, 492 culpa, 483 485. 530. 
culter, 520. 522 

cum, 22. 210. 290: 1 : 8. cum, 540. 
cumulus, 544. cunae, 470. 520. 
cun&anter, 482. 543. cunftator, 482. 543, 
cunfti, 548 cuneus, 527. 

cupiditas, 484. cupio, 482. 486. 488. 614. 
cupreffus, 399. cuprum, 422. 
cur? 266. 267, 268. 288: 13. 
cura, 367. 480. 482. 526. 527. 528. 
curia, 525. curo, 227. 363. 534. 536. 
curro, 3^5» 370, 371. 529. 533. 564. 

currus, 



currus, 568. curfor, 498. 540. 563. 571. 573. 

curfus, 563. 564. curtus , 374. 

curvus, 452, cuftodio, 421. 528, 598. 604. 

Cuftos Angelus , 669. 

cutis, 363. 403. 451. 532. 536. 

D. 
Damnatio, 482. damno, 528. 
damnum, 211. 483. 484. 491. 525. 538» 634: 
datum, 573. datur, 602. (4. 

de, 290. dealbo, 418. 

deambulo, 452. 453. debachor, 486. 
debeo, 227. 500. 530. debilis, 534. 535. 
debitor, 421. 422. 525. decalogus, 579. 
decem, 545. 550. December, 542. 
decempeda, 554. decem prsecepta, 579. 
decerpo, 449. 475, decet, 486. 488. 
decido, 416. decies, 288: 17. 547. 
decipio, 482. 484. 485, 597. 598. 
decipula, 531. declaro, 572, declinatio, 6. 
decorum, 486, decrepitus, 495. 
decrefco , 209. 429. 433. 
decumbo, 485. 538. decutio, 404. 405. 
defe&us, 340. defendo, 482. 526. 527. 
deferveo, 486. 488. defeffus, 532 
deficio, 475. 532. 535. deflefto, 493. 494. 
defleo, 441. 482. defluxio, 535. 
deformis, 514. defun&us, 537. 
deglutio, 620. 639: 8. dehifco, 518. 
dehinc , deinceps, 202. 541. 550. 

Fff 2 de- 



dejicio, 367. 532. deinde, 549. 
delabor, 532, deledlo, 486. 488. 564. 607. 
delego, 527. deleo , 492. 518. 
deliberate, 450. 485. delibo, 475. 478. 
deli&um, 483. 525. delineo, 571. 
delinquo, 484. deliquium, 535. 
deliro, 484. 535. delitefco, 529. 
de longe, 599. deluto, 517. 
demens, 483. demergo, 395. 431. 
demeto, 413. demigro, 492. 
demitto, 404. 494. 521. 607. 
demolior, 532. demonftro, 572. 
demulceo, 449. demum, denique, 549. 599 
denego, 526 

dens, 372. 442. 443. 444. 462. 497. 535. 
denfum, 404. 554. denudo, 467. 468. 
denuntio, 526. 527. denuo, 548. 550. 
deonero, 552. deorfum, 555. 
depilis, 458. depleo, 478. 521. 
deploro, 491. depono, 421.478.552.563. 
depofitum, 421. 526. deprecor, 526. 
deprehendo, 526. 527. deprimo, 436. 515. 
depromo, 724. depuduit, 484. 
dereli&us, 422. derideo, 487. 
defcendo, 359, 367, 368 390. 494. 622. 
defertum, 492. 494. defes, 483. 
defidero , 202. 235, 421. 482, 486. 488, 

614. 635 : 9. 668. 
defilio, 367. defino, 422. 526. 616. 665. 
delipio, 482. 484. 485, 535. 

defifto , 



defifto, 526. 530. defpicio, 482. 486. 

defpumo, 475. 476. deftillatio, 535. 

deftruo, 421. 492. 518. 532. defuefco, 422. 

defum. 202. 527. 553. detergo, 475. 

detero, 467 468. deteftor, 661. 662. 

detineo, 478. detondeo, 458. 

detraho, 467. 475. 484 486. 571. 

detrimentum , 534 detrudo , 532. 

detrunco, 364. 404. deturoeo, 486. 536. 

deturbo, 532. devincio, 308. 

devito, 784. devium, 515. 

devolvo, 425/ 527. devoro, 475. 

DEUS, 498. 500. 584. 585. 592. 651. 675, 

dextra, 448. 633. 721. 

diabolus, 315. 511 590. 598. 606. 619. 

diaeta, 536. 538, dialogus, 584. 

diaphanus, 418. diarrhoea, 535. 

dico, 58. 231. 234. 443. 444. 480. 602. 627. 

di&um, 514. 

dies, 296: 5. 539. 541. 542. 543. 556. 

differo, 323. 422. 543. 

difficilis; 481. 482. 500. diffido, 482. 

diffluo, 478. 

digitus, 413. 446. 448. 449. 450. 555. 556. 

dignofco, 464. 

dignus, 227. 308. 485, 500. 516. 614. 637. 

digredior, 494. 544. diligens, 573. 

diligo, 482. 488. dilorico, 496. 

dilucefcit, 539. diluo, 417. 

diluvium, 492. dimico, 531. 533. 

Fff 3 di- 



dimidium, 438. 494, 545. 550. 556. 569. 822. 
diminuo , 273. 292. 52 1. 
diminutivum , 200. 
dimitto, 528. 599. 634: 4. 
dire&e, 554. dirigo, 526. 536. 
dirimo, 527. dirumpor, 354 478. 
diruo, 492. 518. 532. 
difcedo, 453. 488. 493 550. 
difcepto , 484. difcemo , 464. 
difcindo, 449. 467. difciplina, 543. 
difcipulus, 573. difco, 572. 573. 
difcrimen, 500. 531. 538, difcrucio, 528. 
difcus, 520. 522. disjungo, 494. 
difpar, 550. difpergo, 390. 413. 
difperrus, 363. 532. difpliceo, 514. 
difplodo, 531. 532, diffentio, 482. 
difiimilis , 549. diffipo, 363 421. 532. 

diffolvo, 470. 534 567. difluo , 467.. 
difto, 219 494. 519. 532. 538. 546. 554. 
diftraftus, 544. diftribuo, 532. 
diu, 540. 573. divello, 404. 
diverfus, 492. 514. 549. 
diverfor, 493. 494. 518. 519. 
dives, 421. 624 



uives , 421. 024 

divido, 327. 405. 493. 532. 544. 

divinitus, 533. divino, 563. 719. 

divitiae, 420 421. 422. 

diutumum, 12. 405. 480. 516. 

do, 421, 422 467. 478 490. 496. 550. 642. 

doceo, 481. 493. 496. 497- 572- 573- 6 °.3- G15 



do c"ius , 



do&us, 480. documentum , 444. 480. 

dogma, 645. 

doleo, 486, 488. 491. 516, 538. 

dolium , 520, dolo, 568. 569. 

dolor, 486. 488 534. 535. 600. 

dolus, 290: 15, 645. domefticus, 361. 

domicilium, 494. domina, 498. 

dominus, 285 422. 492. 498. 518. 

dominica, 542 domo, 491. 

domus, 492. 494. 517 518. 519. 567. 

donec, 219. 479. 541 543. 

dono, 421. 422. 490. 

donum, 422. 499. 642. 

dormio, 437. 438. 573. dormifco, 438, 

dormito, 482. dormitorium, 438. 519. 

dorfum, 450. 452. 454. draco, 376. 

dubito, 213. 214. 225. 480. 481. 

duco, 493. 554. 613. 

dudum, 215. 287. 540 541. 

duellum, 484. dulcis, 404. 405. 5Q3. 

dum, 215. 229. duntaxat, 222, 22\. 544. 

duo, 545. 550. 

duplex, 288: 20, 485. 549. 550. 617. 

dupliciter, 288: 20. 550. duplico, 544. 

duro, 515. 540. durus, 405. 425. 515. 516. 

dux, 498 531. 

dyfenteria, 535. 538. dyfpepfia, 535. 

E. 
E, 270. 290. 

ebrius, 477. 479. 608. 635 : 12. 

Fff 4 ebrio- 



«3* ««fc %l <& 

ebriofus , 477. 479. ecce , 23. 288 : 14. 

ecclelia, 580. 584. 648. echinus, 393. 

echo , 561.. eclipQs , 340. 341. 542. 759. 

ecquis, 548. edifco, 572. 

edo, 296:7. 443. 475. educo, 496. 

educatio, 485. 497. effervefco, 475. 

efficio, 481. 497. 526. 567. effodio, 413. 

effugio , 529 532. 

effundo , 432. 533 640. 644. effiitio , 485. 

egenus , 421. 488. egeo, 235 : 4 421. 487. 521. 

ego, 13. egredior, 493. 518. 

egregius, 533. ejicio, 371. 528. 532. 

ejulo, 532. 

elabor, 479. 529. 532. 533. 54L 

elatus, 483. 485. eleemofyna, 481. 499. 

elegans, 515. 569. 571. elementum, 309. 

elevo, 654. elicio, 421. 

elido, 528 534. 567. 

eligo, 235:3. 421. 532. 613. 

elinguis , 486. elixus , 474. elumbis, 463. 

eluo, 480. 536. eminus, 599. 

emiflarius , 531. emo , 421. 422. 

empyrium, 304. 310. 311. emun&orium,702 

en , 23. 288 : 14. enato , 431. eneco , 431. 

enitor , 496. enixa, 514. 

enQs, 422. 449. 531. enterocele, 534. 

enucleo, 413. e6, 288: 12. 549. 

eo , 77. 79 209. 213. 452. 453. 494. 

ephippium, 366. 367. 368. 

epiglottis, 445. 446. Epifcopus, 498+ 

epiftola , 



epiftola, 299. 571. 573. epulum, 477. 692. 
equa, 12. 366. eques, 367. 368. 
equidem , 291 : 5. equito , 367. 368. 
equus, 366. 367. 308. 376. 
eradico, 413. eregione, 222. 519 526. 
Eremita , 29. erga , 290. 
ergo, 261.4 603. erogo, 421. 422. 
erratum, 483. erro, 482. 483. 484. 490. 563. 
erubefco, 481. 482. eruca, 378. 
erufto, 446. eruditus, 480. 481. 572. 
erumpo, 413. 496. 529. 532. ervum, 408. 
eruo, 413. efca, 395. 
eryfipelas, 534. efurio, 475. 476. 
et, 204 291. etenim, 488. 
etiam, 216. 291. 482. Eva, 598. 
evacuo, 478. 521. 
evado, 529. 532. 533. 603. 611. 
evanefco, 538. evaporo, 478. 
Ss. Euchariftia, 636. 637. 639. 640. 6^1. 
eveho , 552. evello , 391. 413. 458. 475. 
everto , 492. 518. 432. evidens , 515. 
evito, 532. enuchus, 514. 
evolo, 529. 532. evomo, 458. 
ex , ,808 270. 288: 19. 290. 
exacerbo , 486. exaggero , 288 : 2. 
exagito, 528. examen, 630. 634. 635. 
exardefco, 354. excandefco, 486. 
excarnifico, 528. excello, 554. 
excello , 554. exceptio , 488. 290 : 16. 
exceflus, 218. 270. 272. exfcindo, 413. 

Fff 5 exci- 



*34 «jfc @ dg!> 

excipio, 488» 518. excito , 353. 367. 526. 532. 

excolo, 470. excorio, 363 364. 365. 

excrementum, 458 excreo, 458. 639 : 13. 

excrucio , 528. excubiae , 531. 798. 

excudo , 567. excufo, 512. 614. 625. 

excntio, 368. 404. 413. 470. execror, 511. 

exeo, 213. 363. 518. 519. 617. exequor, 61 !• 

exerceo , 569. exercitus , 531. 532. exefus , 475. 

exhaurio , 478. 479. 521. exhibeo honorem, 681. 

cxhilaro, 532. 543. 561. 564. 573. exhorreo, 486. 

exhortor, 481. 532. exicco, 431. exigo , 526. 

exiguus, 554. exilis, 765. 455. 

exilium, 528. 583. 666. eximo , 528. 532. 

exifto , 421. 496. exonero, 458. 552. 

exopto, 614 exordior, 532. 544. 546« 

exorior, 539. exorno, 468. 467. 470. 482. 

exoflb, 454. expedo, 193. 540. 543. 573. 

expedit, 638. 482 538. expeditus, 368. 528« 552. 

expello, 471. 532. expendo, 471. 

expenfa, 422. expergifcor, 437. 535. 

expergefacio , 437. experior, 422. 478. 482. 509. 609. 

experientia , 480« 482. expio , 480. 

expiro, 537. expifcor, 526. explano, 526. 572. 

expleo, 551. explico, 526. 572. explodo, 531. 532 

exploro, 422« 481. 526. 527. 573. expono, 490. 526 

expofititius , 514. exprimo , 432. 

exprobo , 488. 530. expuo , 458. exquiro , 573. 

cxfto , 532. exta , 456. 

extendo, 364. 429. 452. 470. 475. 567. 639 : 12. 

exter, 498. 500. exterior, 43$, 436. 533, 

exterritus, 486* extinguo , 354. extirpo , 413« 

extollo, 552. extra, 226. 290: 9 485. 518. 555. 

extraho, 518. Extrema Un&io , 638. 

extremus , 492. 549. extrudo , 532. exturbo , 532. 

exudo , 536. exulcero , 534. exulto , 486. 

exundatio , 429. 433. exuo , 467. exuro , 349. 

Faba, 



F. 

Faba , 408. Fabula , fabella, 516. 526. 

faber, 522« 565. facefco , 371« facetus , 514. 

facies , 222. 461. 465. 517. facile , 87. 88. 

facinorofus , 485. facinus , 484« 

facio, 192. 304. 481. 500. 526. 527. 569. 598. 

facio certiorem , 632. faltio , 498. 531* 

facultas , 236. faex , 477, falco , 380. fallax, 483. 

<VI1~ .O. «£. -«- 



iiuua, zi. 20. 49 

5*7- 53i* 635 : 8. , ___ _,„_ 

famofus, 485. famulus , 498. 500. 514. 

farcio , 456. farina , 474. 476. 477. 

fafcia , 469. fafciculus , 552. 

faftidio, 421. 475. 484. fatigatus , 367. 438. 490. 535 
fatigo , 532. fatuus , 345. favonius , 558* 
faux, 445. 446. 447. 535. 537. fax, 351. 440, 
febris , 535. Februarius ,542. 

fel, 455* 457- felis » 3°9« 370. 373* 

felix, 481. 482, 514. femoralia , 466. 467. 468. 

femur ,451. feneftra ,517. 

ferale amiculum , 537. ferax, 413. 414. 

ferculum , 476. fere , 404. 543. 

feretrum , 537. ferialis , 543. ferio , 532. 

ferme, 404. fero , 452. 486. 521. 

ferox , 361. 486. ferrugo , 421. 

ferrum , 420. 421. 422. 567. 571. 

fertilis, 413. 414. ferveo , 475. 428. 491. 

fervefco ,475. fervidus , 533. ferula ,532. 

ferus , 486. feflus , 486. 

feftino , 283 : 15. 540. 543. feftum , 542. 643. 

fibula , 469. fifte , 484. 

fides, 480» 485. 526. 527* 648. .fido, 480. 

figo, 440. 494. figulus, 425. 517. 

figura, 



W «Sfc S dS» 

ftgura , 356. filia , 501. 

fiUul, 296: 33. 501. 503. 505. 538. 631. 

filum, 3«. 472. 473. 475. 745. 

fimbru , 466. 704. fimns , 413. 438. 

fimetnm , 458 274. findo , 404. 56/. 

fingo, 186. 317. 464. 516. 571. 

finio, 131. 288: 23. 543. 546. 567. 569. 

finb, 167. 359- 47»- 479- 48L 493- 5»6 549- 653. 

finis bommis, 590. 604. fio , 231. 600. 627. 644. 

ftiHumwulum , 305. 310. 320. finno , 532. 

Cinu , 554 fiflnn , 518 fifcell» , 472. 

filinla, 561. flagello, 528. 530. 

fb£itinm , 483, 489. 491- 8*6™, 35+- 

flamma, 352- flavus, 417. 418. 

floito , 404. 639: 12. Aeo, 440. 441. 666. 

fletns , 440. flo , 354. 558. floccos , 807. 

floreo , 416. 69;. flos , 415. 416. flnctuo , 429. 

flume» , 429. 433. ftoo , 429, 432. 433. 478. 534. 

flaius , 533. focus , 351. fodio , 413. 

f odini , 421. frecnndns, 413. fcedifrigus. 783. 

fcedus , », am , 514. 515. focdus , eris, 350. 

tahu, 12. 495. 314. 516. fattnj , 496. 514. 

folinm , 403. 413. follico , 354. foUicnli, 413. 

fons, 429. 433. fonmen, 413. 439. 470. 568. 

foris, 518. 553- foces, 517. 518. 519. 

forfex, 368. foricn, 518. fbris , 226. 287 : 6. 555. 

formki , 37S. formico , 334. fonnido , 486. 

formo , 5:6. formofns , 596. formnbe, 506. 

forrm . 351. 354. 317. fornkari, 489. 491. 607. 625. 

forutat», 214. 266. 267. 288: 6. fortis, 480. 533. 

fonciu, 453. 481. 482. 514. 528. 538. 

l',\4 , 359. foflUi*, 4I3. foVCO, 526. 

frx-i. 409. 412. 414- fa&*. 345- 355- 533- 
fewgo . 404. 443. 334. 567. 639 : 7- 

WT, 501. 504. 801. 
Enas, 290: 15. 433. 483. 645. 






<fe» 8 C0» 8 37 

frcmitus , 429. fremo , 486. frenum , 367* 366« 

frequenter, 85. 76» 94. 95. 548. frico , 433. 567. 

frigeo , 431. 535. 538. 558. 560. 

fritillus , 563* frons , dis , 403* 404. 

frons, tis , 436. 437. 517. fru&ifico , 404. 

fruftus, 397. 403. frugalis, 475. 480. 

fruges, 406« 413. 482. frumentum , 406. 407. 

fruftra, 201. 218. 

fruftum , 364 404* 474« 567« 621« 745. 

frutex, 401. fucus , 469. fuga , 490. 533. 

fugax, 405. fugio, 490 529. 532. 533. 

fog > 53 2 * 612. fulcio , 517* 520* fulgeo, 418* 

fulgetrum, 345. fulgur, 345, fuligo , 352. 419, 

fulmen, 345. 348 560. fulvus , 417. 

fumus, 352« 354. 488. funda, 531. 

fundamentum, 517. fundator, 492. 495. 

fundo , 432. 644. fungus, 503. 414. 418« 

funis, 367. 368. 402. 404. 472 552. 557, 

fur, 483. 484. 485. furca, 471« 

furcifer, 483. furfur, 458« 474. 

furnus , 351. 354. furio , 484* 486* 

furtim, 453. 

furtum, 421* 422. 484. 485. 527. 606« 635: 11. 

fuftis , 404 528. fufus , 472. 

futilis, 201, futurum , 33. 36. 497. 

G. 

Galea , 531. galerus, 466* 468. 

gallina, 386. 391* gallus , 386. gangrana, 534. 

gargarizo, 445. garrio , 564. 573. 

gaudeo , 486. 499. 508. 516. 653. 

gelo, 347. 538. gemellus, 501. 514. 

gemma , 425. 426. 766. gemo , 486. 666« 

gena, 439. 442. gener , 504. 

generalis , 498. genero , 496. 

generofus , 496. 497. 498* genifta , 401* 

genitif 



1 



»3« <%>$«*£> 

genitivus, 6. 9. genius , 491. gens, 469. 53. 

gemi, 451. 452. 453, genus, 12. 495. 496. 513. 

Geographia, 309, 492. 494. 

Geometria, 554. 555, 556. gero, 552. 

geftio, 449. gefto, 552. geftus, 536. 

gibbus, 442. 462. gigas, 463. gigno , 496. 

gingiva, 442* glabro, 475. glacies , 347. 

gladius, 422. 449. 531. 533. glans, 398. 405. 

glaftum, 419. glaucus, 417. gleba , 412. 

glis, 373* gKfco, 496. 

globus, 356. 357. 554. 562. 563. 

gfocito, 386, 390* glomus, 472. 

Gloria caeleftis, 617. 618. Gloria Patri , 643. 

gloriofus , 533. glorior , 484. 485. 490. 

glos , 504. glnma , 413. gluten, 568. 

gracilis , 462. 765. gradior , 368. 452. 493. 

gradus, 357. 555. graflae , 452, gramen, 412. 520. 

grandaevus , 688. grandis , 347. 

grando , 347* granum , 406. 413. 474. 

graflator , 483. 485« 

grates, 289. 480. 482. 634: 6. 640. 641. 

gratia, 600. 640. gratiofus, 639: II. 

gratis, 222. 421. gravedo, 535. 

gravida, 496. 514. gravis , 538. 601. 639: 10. 

gregarius, 531. grex , 363. 364. grunnio , 372. 

gubernaculura , 557. gubernaror, 533. 651. 

guberno, 481. 499. 500 527. 

guia, 445. gufto, 475. 478. 

guftus, 404« 459. 475. gutta, 347. 429. 478. 

guttur, 445. gyrus, 376. 

H. 

Habena, 367. habeo, 421. 422. 488. 538. 573. 
habito, 641. habitus , 220. 

hac , 216. 288: 12. hattenus , 541. 

haereditas, 537. 538. 

hsereo , 



*%*&<& «39 

Haereo , 404. 444« 446. 490. S 2 ^* 534* 5^7» 

haeres , 537. 538. haefito , 484. 485. 

hamus, 395. 396. 

harpaftum, 531. 532. 563. 797. 805. 

hafta , 531* 533. haftile, 568. 

haurio , 432. 433. hauftus , 477« 478* 479. 

hebdomada , 542, 543» hefticus , 535. 

hepar, 455« heu , 491. 

hemina, 554. herba , 393» 402» 406* 410. 536. 

heri, 287: 4. 541. 543. 

hermaphroditus . 514. hernia , 634* 

herus, 363» 498. 499. 500. heu , 200* 491* 

hic , 20. 23. hic , 288: 12* 556» 

hierarchia , 317* 318. hilaris, 482. 486. 

hinnitus , 367. hio , 443. 515* 

hirundo , 387. 

Hifpania , 492* 498» 606. 609. 625, 775. 

hiftoria, 526. hodie , 288: 10. 541. 543. 

homicida , 483. 533* 623. 

homo , 12 434. 500« 514« 527. 591. 598. 602. 647* 

homo , beftia, 753. (698. 

homines boni , 627* 590. 653. 658. 

x perverfi, 623. 624* 627* 653. 658. 

honeftus , 480. honor, 371. 482. 488. 681. 

honoro , 482. 523. 606. 635 : 8. 647. 

hora , 296 : 4. 539. 541. 543. 

hordeum , 406. horologium , 852* 

horreo, 486. 535. hortor, 481. 532. 

hofpes , 493. 518. 800. 

hofpitium, 493. 494, 518. 519. 

hofpitor , 482. Ss. Hoftia , 584. 637» 654. 

huc , 216. 288: 12. 555. hucufque, 541. 

humanitas , 480* 482. 

humerus , 445. 446. 552. 

humidus , 429. humilitas, 481. 482. 

humo , 



8 40 *&*&<& 

humo, 537. humor, 457. 535. 
hyberno , 539. hydrte , 520. 
hydrops, 535. hyems, 539. 

hypocrita, 485. hypocauftum, 536. 

I. 

Jaceo, 205. 452. 521. 532. 

jacio, 487. 532. jafto, 484. 490. 

ja&ura, 421. 483. Jacobopolis, 556. 494. 

jaculum, 531. jam, 288: 8. 18. 31. 540. 

janua, 517. 519. 

ibi, 2^. 288: 12. 556. 

iftus, 449. 487. 528. 533. 

idcirco, ideo. 291 : 4. 

idem, 196. 226. 549. 550. 

idioma, 570. idiotifmus, 296. 

idololatria. 584: 3. idoneus, 559. 

jecur, 455. 535. jejunium, 635: 7. 580, 

jejunus, 296: 11. 475. 476. 639: 9. 

jento, 475. 

JEfus Chriftus, 319. 584. 591. 652. 

igitur, 291 : 4. ignarus, 550. 573. 

igneus, 344. ignis, 349. 354. 355- 824. 

ignitabulum, 353. ignoro, 598. 

ilia, 451 illac, 216. 290. illaqueo, 532. 

ille, 19. 21. 2^. 183. 184. 181. 

illic, 288: 12. 290. illicitum. 485. 

illico, 488 illido, 487. illucefco, 539. 

illumino, 665. illuftro, 418. 

illuvies, 458. 

ima- 



imaginor, 197. 464. 465. 592. 593. 597. 
imbuo,4i8. immaturus, 469. 534. 
immenfus, 584. 609. 651. 
immergo, 395, 43 1. immineo, 539. 
imminuo, 209. immifceo, 213. 227. 296: 2. 
immitis, 515. immitto, 518 528. 536. 
immodice, 483. immortalis, 604. 616. 653. 
immundus, 515. imo, 216. 291 : 6. 
impar, 548. 550. 553. 567. 
imparatus, 484. impatiens. 486. 
impavidus, 480. 533. 
impedimenta, 552. 553. 
impedimentum matrimonii, 630. 631. 
impedio, 518. 526. 626. 631. 
impello, 473. 532. impendo, 422. 
impenfa, 422. Imperator, 498. 531. 533. 
imperfeftus, 438. 556. 567. 569. 
imperitus, 573. impero, 500. 
imperfonalia , 101. 102. 103. 
impertior, 475. impetro, 526. 640. 668. 
impetigo, 534. impiger, 533. 
impingo, 532. impleo, 478. 551. 611. 
implico, 368. 467. 473. imploro, 532. 
implumis, 390. impluvium, 517. 
impono, 532. 555. importo, 550. 
importunus, 487. 488. 
impoflibilis, 465. 553. 
impofterum, 202. 288:23. 541. 
impotentia, 514. imprecor, 511. 
improvife , 534. imprudens , 422. 485. 

Ggg im- 



«4* <$& & d£> 

impudens, 483. 

impunis, 422. 479. 485. 488 509. 
in, 290. inaequalis, 567. inamoenum, 514. 
inanis, 404. 515. inauris, 469. 471. 
inauro ,421, incantatio , 484. 
incapax condlii, &c. 483. 527. 
Incarnationis myfterium, 591. 
incaflum, 218. 201. incautus, 484. 
incedo, 500. 555. incendium, 352. 
incendo, 354. 567. inchoo, 567. 
incido, 452. 493. 530. incile, 413. 429. 
incipio, 288 : 9. 527. 532. 544. 546. 563. 569. 
incito, 371. 372. 
inclino, 486. 489. 552. 553. 605 
includo, 469 567, incolumis, 461. 
incompetens , 527. inconfideratus , 484. 

inconftans , 538. 550. ( 485. 

incorrigibilis , 485. 491. incorruptibilis, 403 
incrementum, 404. 413. increpo, 486. 
incubo, 390. 535. 697. 
incumbo, 452. 481. incunabula, 520. 
incuria, 483. incurro, 452. 
incurvo, 452. indago, 421. 528. 
index, 448 449. indicium, 531. 
indico, 422 449. 493. 631. 
indiculus, 301. indigeo, 465. 487. $22. 
indignatio, 486 488. indignus, 227. 
indoles, 482 484. 486. induco, 527. 
indulgeo, 475, induo, 467. 
indurefco, 679. indus, 494. 498. 606 

inebrio, 



inebrio, 608. inedia, 475. ineptus, 514. 

iners, 483. 485. inexfpe&atus , 518. 

infamis, 485. infans, 449. 495. 497. 

infarcio, 456. 475. infe&us, 567. 

infelix, 487. 

infernus, 315. 530. 584. 619. 620. 621, 

infero, 526. infibulo, 496 inficio, 418. 566. 

inficior, 526. infigo, 532 534. 

infirmus, 534. 538. 606. infle&o, 404. 

infligo, 296: 19. 528. 

inflo, 354. 443. 534. 558. 561. 

infortunium, 487. infra, 290: 10. 555. 

infundo, 478. ingemifco, 486. 

ingenium, 480. 482. 527. ingenuus, 528. 

ingero, 484. ingluvies, 389. 

ingratitudo, 634: 3. ingratum, 514. 

ingravefco, 538. 

ingredior, 453. 493. 494. 505. 518. 519. 615. 

ingruo, 539. 558. inguen, 451. 

ingurgito, 475. inhaereo, 368. 515. 567. 

injicio, 532. 

inimicus, 482. 527. 531. 619. 637. 

iniquum, 567. 

initium, 523. 527. 531. 532. 544. 546. 

injucundum, 514. injungo, 526. 527. 

injuria, 488. 531. 

injurior, 484. injulTus, 530. innitor, 449. 

innocens, 530. 605. innotefco» 405. 

innumerabilis*, 321. 332. innuo, 440. 

innuptus, 514. inopia, "500. 421. 

Ggg 2 in- 



8 44 ^ & <& 

nopinato, 518. inquam, 527. 
nquietus, 490. inquino, 515. 
nquiro. 525. 527. infania, 483. 484. 485. 
nfcendo, 367. 368. infcius, 491. 550. 
nfe&um, 361. infequor, 528. 
nfero, 745. infidiae, 484 531. 532. 
nfigne, 49^. 53 1. infipiens, 658. 
nfolens, 483. infomnis, 535. 
nfperatus, 518. inftar, 287: 5. 549. 37 i. 
nftituo, 481. 584. infto, 526. 543. 
nftrumentum, 22. 89. 90. 225. 568. 569. 
nftruo, 481. 552. 572. infula, 429. 
nfumo, 422. infuo, 473. 537. 
nfuper, 556. 600. infufurro, 440. 526. 
nteger, 476. 541. 543. 550. 554. 
ntelleftus, 480. 530. 
ntelligo, 480. 592. 597. 630. 
ntemperantia , 483. intempeftive, 479. 
ntentio, 640. 641. intentus, 516, 
nter, /90: 1 : 11. 405. intercalaris , 405. 
ntercapedo, 405. intercedo, 526 666. 
ntercludo, 531. intercus, 535. 
nterdiu, 539. interdum, 541. 
ntereo, 538. intereft, 533. 
nterficio, 484. 485 532 533. 
nterje&io, 292. 341. 405. interim, 215. 
nterior, 435. 454. 456. 482, 
nterluco, 544. intermedms, 546. 
nternodium, 403. 536. interpello, 526. 
nterpono, 341. 405. 546. 

inter- 



interpretor, 526. 572. 

interrogatio , 525. 584, 635. 

interrogo, 526. 586. 591. 630. 

interfum, 546. interftin&im , 546. 

intervallum, 405. 419. inteftina, 456. 535. 

intimus, 514. 

intra, 287: 6. 290: 12. 478. 555. 

intro, 363. 518. 519. 615. 

introduco, 518 introeo, 518» 

intromitto, 290: 12. 518. 567. 

intrudo, 526. 532. intueor, 440, 535. 

intumefco , 296 : 12. 413 

intus, 219. 226, 287: 6. 288: 2. 290: 12. 518 

invado, 532. (519. 

invalidus, 644: 13 invenio, 421. 422. 526. 

inventio, 570. inverto, 470. 473. 

inveftigo, 421. 478. 528» invicem, 621. 

invi&us, 482. invideo, 486. 

invigilo, 532. invifo, 506. 509» 518. 

invito, 478. 627. invitus, 465. 530. 

inundatio, 429. 433. invoco, 550. 

involucrum, 470, involvo, 467. 470» 

inurbanus, 483. 484. 485. inuro, 421» 

inutilis, 218 465 514. 601. 

jocor, 490. 561, S. Jofephus, 652, 668. 

ipfe, 29. ira, 486. 491. 

irafcor, 486. 488. 511. 628. iris, 346. 348. 

ironia, 294. irretio, 473. 532. 

irrigo, 432. 520. irroro , 432. 

irrumpo, 532. irruo, 431. 532. 

Ggg 3 is, 



846 ^jfc & & 

is, 20. 31. 183. 184. 181. 

ifchias, 535. ifthac, 216. 

ifte, 20 21. 23. iftic, 555. 

ita, 207. 220 287: 5. 288: 3. 291 : 14. 549. 

item, 549. iter, 493. 494. (619. 

itero, 226. 548. 

iterum, 226. 288: 11. 288: 17. 547, 550. 615 

itidem, 549. juba, 367. 389. 

jubeo, 227. 444. 500. 530. 

jucundus, 482. 486. 573. 

judex, 525. 527. 624. 

judicium, 479. 480. 525. 526. 

judico, 600. 599. 652. jugulum, 445. 

jugum, 364. 472. Julius, 542. 

juncus, 402. 403. jungo, 364. 

Junius, 542. juramentum, 510. 

jurgium, 532. jurgo, 484. 

jurisdi&io, 498. 525. 527. 

juro, 288: 5. 482. 510. 635: 5. 

jus, 500. 528 550. 29. jufculum, 474. 

jusjurandum, 288: 5. 774. juflum, 306. 

juftitia, 480. 525. juvenis, 495. 

juvo, 196. juxta, 219. 290: 13. 

• 

L. 
Labor, V. 452. 484. 532. 
labor, S. 64. 422. 482. 519. 533. 567. 569. 
laboriofus, 422. labrum, 442. 443. 475. 
lac, 364. 457. 496. lacero, 467. 
lacerta, 376. lacertus, 376. 448. 

laceffo, 



«Sfc $ Jfr 847 

laceffo, 533 564. 
lacryma, 441. 458. 488. 491, 706. 
lacrymo, 440.441. 444 619. 620. (496. 

lafteo, 363. 372. 446. 496. lafto, 363. 446. 447 
lacunar, 517. 519. lacus, 429. laedo, 534. 
laefus, 368 538. laetifico, 486. 
laetitia, 285. 486. laeva, 448. lambo, 370. 
lamentor, 486. 535. 619. 620. 653. 
lamia, 483. 69^2. lamina, 469. 
lana, 363. 4*9. 566. lancea, 531. 532. 533. 
lancino, 533. langueo, 416. 558. 
languide, 483. languor, 534. 
lanugo,458. lanx, 551. lapideus, 276. 
lapis, 425. 520. 531. 532. 567. 
laqueor, 517. laqueus, 364. 
largior, 421. 422 480. larva, 537. 
lafcivia, 452. lafcivus, 489. lafcivio, 490. 
laflus, 529. latebra, 404. 489. 529 
lateo, 529.654. latet, 227. 
latef, 517. 519. 569. latrina, 518. 
latro, V. 370. 371. latro, S. 483. 
latrocinium, 485. 
latrunculorum ludus, 563. 
latus, S. 431. 452. 448. 549. 552. 
latus, a. 558. laudo, 481. 488. 571. 
lavo , 431. 432. 566. 600.. laurus, 399. 
lauretum, 212. 219. laus, 532. 571. 
laute, 500. laxo, 368. 470. laxus, 554. 
lettus, 517. 520. 573. 625. legatio, 499- 
legatus, 499. 626. 627. lego, as, 532. 

Ggg 4 tego, 



«48 <lft» ® e£* 

lego , is , 571. 573. lembus , 557. 

lenis, 515. lenocinia, 484. 

lens, dis, 378. lens, tis, 408. 

lente , £S8 .• 15. 482. 540. 555. 

lentigo , 462. 749. lentus , 482. 838. 

leo, 375. lepidus, 514. lepra, 534. 

leuca , 555. 556. levigo , 567. 

levir, 504. 505. levis, 515. 

levo, 404. 405. 552. 567. lex, 525. 

libenter, 488. 491. 603. 638. 

liber , S. 571. 573. liber , a. 498. 528. 529. 

liberalis, 480. liberator, 662 

libero , 527. 528. 529 598. 644 : 4. 654. 

libet , 235. 476. libido , 486. 489. 

libitinarius , 537. libra, 554. libro, 551. 

libum, 478. licentia , • &3£. 609. 

licet, 50. 227. 236. 290. 519. 569. 

lic&t, 193. Lichas, 555. 

licium, 472. lien, 455. 

lignum , 353. 376. 403. 404. 413. 430. 567. 568. 

lignor, 404. 405. {569. 

ligo , 470. 552. lilium , 413. limax , 378. 

limbus, 466. 468. 493. limen, 519. 

limes , 359. 492. 555. limo , 567. 

limpidus, 419. linea, 554. lingo, 370. 

lingulaca, 392. 

lingua, 442. 444 9 484. 570. 639: 12. 

linquo, 193. 197. 227. 368 535. 

lippus , 462. liquefacio , 421. 620. 

liquefco , 347. 421. lira , 413. 

lis, 



««fc ®s t& 849 

lis, 484. 525. 527. litera, 1. 2. 3» 4. 

literae , 571. 573. littus , 430. livor, 846. 

lixivium, 352. 432. lixus, 474, 

loco, 452. locuples, 421. 

locus, SP. 90. 478. 479. 482. 485. 492. 499. 

500 519. 532. 536. 537. 546. 615. 639 : 12. 
locufta, 378. 414. lolium, 412. 
longfe, 272. 485. 554. 599. 
longinquus, 546. 554. longus, 554. 556. 
loquax , 483. 488. loquela , 484. 490. 
loquor, 443 444. 446. 462.' 465. 480. 484. 
519. 527. 532. 571. 

lorica, 533. lorum, 367. lotium, 458. 535 
lotrix, 432. 566. 
lubet, 232. 333. 342. 344. 539. 
lubricum, 452. 515 

luceo, 332. 333. 342. 344 539. lucerna, 351. 
Lucifer, 315. 333 665. 
lucius, 392. 687. 
lucrum, 420. 421. 422. 563. 564. 
luftatio, 532. 533 luftus, 488. 
ludicrum , 519. ludus , 490 561. 563. 564. 
lues, 534. lugeo, 441. lumbricus, 376. 
lumbus, 451. lumen, 440, 
luna, 335. 338. 339. 542. 
lupus, 375. 392. 453. 497. 
lufcinia, 383. lufcus, 287. 463. 
luftror, 489. lutamentum, 478. 
luteus, 417. 517. lutum, 428. 517, 359, 
lutra, 377. lux, 342, 440. 

Ggg 5 luxor, 



850 <$*» ® e&> 

luxor, 543. luxnria, 413. 489. 607. 

M. 

Macer , 455. 462. macero , 432. 

machinor , 485. 570. 

machius, 492. 536. 561. 728. 738. 762. 771. 

macula, 419. 558. madefacio , 432. 

madefio , 348. madidus , 429. 432. 

magis, 269. 270. 288: 25. 544. magifter, 565. 

magiftratus , 499. magnanimus, 480. 482. 553. 

magnates , 499. magnifico , 499. 

magnitudo, 322. 323. 338. 357. 556. 

magus , 483* major , 269. 270. majores , 495. 

majus , 542. mala , 442. malacia , 558. 

mala terreftria , 409. 414. 474. 

male, 288: 16 534. maledicus , 484. 

mali homines , 590. 623. malitia , 484. 

malleolus , 451. 567« malluvium , 520. 

malo , 270. 524. malum , S. 405. 409* 

malum, a. 483. 515. 516. 530. malus , S. 405. 

mamma , 445» 446. 447. mancipium , 498. 

mandatum, 499. 525. 605. 

mando, are , 227. 444. 500. 525« 614. 630* 

mando , ere , 443, mane , 539. 

maneo, 494» 519. 538 639: 12. 

manes , 485. 494. manifefto , 482. 526. 527. 

manipulus , 405. 413. 517. manna , 347. 

manfuefacio , 481* manfuetus , 480. 

mantica , 478. 520. manuduco , 552. 

manus , 296 : 14. 432. 448. 449. 450. 452. 465. 

536- 555« 6 39: 12. 
mappa , 475. marcefco , 416. 

mare , 429. 433. margarita , 417» margo , 430. 493 

S. MARIA, 319. 550. 584. 593. 641. 643. 652. 683. 

maritus, 504 mars , 527. (666. 

Martius , 542. marfupium , 520. 

mas, 



1 

■ 



mas , 12. 514. 516. mater, 501. 503. 

materia , 267. 479. 569. matertera , 501. 

matrimonium, 504. 505. 607. 613. 630. 644. 652. 807 

maturefco , 404. 413. 536. maturus , 404. 

maxilla , 442« maximus , 336. 

mechanicus , 565. 567. 568» 569. 

medeor, 411. 534. 536. 606. mediaftinus , 498. 

medicina, 496« 534. 536. 

medicus , 406« 410. 411« 534. 538. 570. 606« 

medimnus , 554. mediocris , 550. 556. 

meditor, 481« 482« meditullium , 539. 

medium, 516. 539. 544- 54 6 - 549- 55°» 8 "- 

medulla , 403. 455. mejo , 458. mel , 347. 405. 

melancholia , 488. melior , 269. 270. 614. 

membrana , 456. 535« membrum , 538* 

memini , 480. 482. memoria , 480. 484, 642. 

memoro , 443. mendax , 483. 484. 527. 622. 

mendico , 475. mendicus , 488. 497. 498. 500. 

mendum , 567. mens , 480. 482. menfa , 476. 543. 

menfis , 296 : 6. 539. 542« 543. menfor, 554. 

menftrua, 457» 460. 542. menfura , 554. 556. 

mentio , 296 : 20« mentior , 235 : 5. 

mentum, 442. mercator, 565« mercor, 421. mereor, 227 

meretrix, 489, mergo , 395. 431, 

meridianus, 539. meridies , 492. 539. 

merito , 62« 63. meritorius , 368* merus , 222. 

meflis , 413 414. metallum , 421. 422. 

meteora, 343, 344. metior, 554. 556. 

meto , 413 414. metuo, 486. meus , 24* 27« 

mica, 475. mico, 333. 342. 418. 

migro, 492. 493. 494. miles, 498. 531, 532. 533. 

militia, 531. 532. 544. mille , 287 : 17. 545. 

milliarium , 555. millium Indicum, 407, 413. 474. 

milvus , 381. mimus , 464. 

minime , 271. 288: 2. 491. 544. 550* 615. 

minitor , 487. 528« minor , 484« 509. 

minus, 



852 •*& %i <& 

minus , 269. 270. 544. $47* 55^- 
minutal , 474. miror , 481, mifceo , 478« 
mifer, 483. 486. 528. 598. 
mifereor, 482. 486. 488. 534. 615. 667. 
mifericors, 480. 598. 620. 641. 649. 666. 
Mifla, 296: 17. 482. 523. 524. 635: 6. 642. 654. 
miflio , 492. 627« mitefco , 404. mitis , 480. 
mitto, 213. 227. 521. 532, 573. 
mixtus , 363. moderatio , 480. modernus , 543. 
modicus , 554. modo , 288 : 7. 540. 
modulor, 446. 561. 571. 
modus, 288 : 20. 506. 549. 573. 
moechus , 483. 489. mceftus , 486. 488. 
mola, 520. 521. moleftus, 206. 487. 488. 611. 623 
molior, 486. mollio , 367. 432. mollis , 515. 
mollities, 635: 10. molo , 413« 474« 476. 
momentum , 201 303. 540. monachus , 29. 
moneo, 481. 527. 543. 603. 
moneta, 420. 421. 422. monile , 469. 471. 
monitum , 444. 482. 485. 488. 
mons , 356 359* 492« mons ignivomus, 351. 
monftro , 493. 666« monftrum , 374. 376. 514. 
monumentum , 496. mora , 569« 
morbus , 534. 535. 538. mordeo , 370 567. 621. 
mores , 497. moribundus , 527. 538. 628. 
morigerus , 480. 

morior, 296: 10. 363. 532. 533. 537. 538. 614. 
moror, 287. 494. 543. (628. 653» 

morofus , 485. 486. 
mors, 476. 497. 534. 537. 538. 598. 
mortalis , 491. mos , 492. 494. 508. 525. 527. 
motiva fidei , 584* 597. 639. x fpei , 649» 
x charitatis , 584 : 24. 592. 
x attritionis & contritionis , 634 : 3» 
x obedientiae , 614. 

motus , 266: 16. 326. 339. 804« moveo, 449. 

639 : 12. mox, 



•%* & jfr 853 

mox, 230. 288: 7: 32. 518. 540. 543. 598. 

muceo , 421. 458. mucor, 421« 474. 475. 

mucus , 458. mula , 372. 376. 

mulgeo , 364. 432. mulier, 495« 514. mulio,498. 

mullus , 392. 396. multa , 530. 788. 

multangulus , 554« multi , 272. 288 : 2 : 1 1 : 24. 544 

multicolor , 418. multifariam , 288:20. 549. 

multiformis , 288 i 20. 549. 

multiplico , 544« multitudo, 212. 219. 274. 544. 

multoties , 547. 550« mulus , 372. 367. 

munditia, 419. mundo , 475. 480. 

mundus, 301. 480. 492. munero , 480. 

munificus , 480. munio , 413. 532. 567. 

munus , 460. 482 499. munufculum , 499, 693« 

murmur , 531. 561. murmuro , 488« 

murices , 531. murus, 531. mus , 373. 

mufca, 372. 388. mufcipula, 531. 

mufeum , 519. 573. mufica , 561« 562. 563. 

mutilo , 404. muto , 367. 452« 484. 488* 494. 

mutu6 , 185. 533* mutuor, 421. 422. 

mutus, 463. 538« mutuus, 421. 42. myrtus, 399. 

N. 

Nae , 224. naevus , 462, 465. 

nam , 488. nancifcor , 526. 

nanus , 463* napus , 409. 

naris, 414. 442. 443. 462. 534. 

narratio , 526. 598. narro , 488. 526. 598. 

nafcor , 363. 496. 497. 500 nafus , 442. 462. 

nates , 451. natio , 494. 498. 513. 

nato , 431. 619. 395* natu minor, 514. 

natura , 471. 482. navicula , 557. 

navigo, 431. 557. 559. navis , 557. 560. 

naviter, 573. naufea , 458. 475. 486. 536. 

nautica, 557. 558. 559. 560. 

n6, 266. 267. 288 : 2i. 291 : 7. 

nebula , 



^» § _* 

537. nebulofus, 323. 



^,... 5-s_ t*_$- 034. 639: 9. 644. 
.-» ._* *Xk »a. 4*4. 532, 533. 761. 

c*. rj$: *. »-. liS : 17. 526. 
-~i_5. <_>i. 5 -u 5:*. 520- $27. 569. 
•-r.r ^>*_ ^-_ r*^_. ■eaBO, 548. 

. 501. 






, *c-*/-_u.*z__a 3& i* rl-- vj-?- Cl>. 

^- *. ^— » 5--i_ asasr. 23- 
-*v-*-r- <+, vuticaBL. is~. *J4: 2. 55J. 
*** ^ - t-._*v-«h_ . sAi» __C2P , 443. | 

***-*_*- / V- X»IL«5 . * - 4.;** 4*$w 

i.:* - dv srv sr-v. a--".- **-" 545- 

• .* . s: r^ JV-i. unfliK. 3***. 54& 
i.«-> ;- X -.c-^ v^ mi§5 _ 347. 34$- 

*t.- ^_,._ :?.. «_ im-tf . 4_i. 

*..♦ : <^A ^. -*. -13-. .V- l£$* X-^ 

•*».>- -. jv <v- >^, iw^. 

•*■*.. .._*- -.■ :** ^j.tk ._*"■. *.i±. iu*_er - *"*"*- 

•»■--*-. ../„ fe*-_arr 553. »5- j 

«i * * _> »_*»-__ . * — ~ * ~* _" ^* - ' ~ ^_g. 4 - * 

^ •- "«■ — «k» ~ « "1 k-W»- J. «■» «» »fc- "-«. - ^«V*^ « «. %- 

•» •-_ t .. _»._-. __.*-. fc-*i*_ ^r-* -.-3. 5 ai - -53* rs*- 

-*. .* .t ..— r •-. i* f 11. 

-*.•<* ^v. . -_ v_ "f~^-_. 

** it* ■- v* **- *» "* -«•**-■ -3-51- 

-*<».:» "t ^ V. *» i~> -UQB- - 3_R* : I i. 



* .«k*. .*, _, _t "*?*•> 



^i ■ 



-.-: 



*••«*• 8 55 



nothus , 514. notifico , 526. noto , 481. 

notus, 527. 558» novem, 545. 

November, 542. noverca, 504. 543. 

novi , 628. novilunium , 542. 543. 

novitas , 514. 516. novitius , 573. 

novus , 202. 267. nox, 296: 24. 489. 539» 665. 

noxa, 483. nubes, 347« 560« nubilis , 495. 

nucleus, 401« 413. nudius tertius, &c. 287:4. 541« 

nudo , 467. 468 469« nudus , 288 : 7. 467. 644. 

nugor, 490. 561. nullus , 548* 

num , 214. 266» 267« 288 : 6: 13. 

numero , 321. 32Q. 363. 544. 550. • 

numerus , 6. 288 : 17. 544* nummus , 420. 421. 422 

nunc , 288:8: 18. 540. 541. 543. 599. 

nuncio , 488. 

nuncius, 498. 500. 571. 573. 626. 627. 

nunquam , 224. 288 : 23* 482. 543. 550. 

nuper , 540. nupta , 504. nurus , 504. 

nufquam , 267. nuto , 437. nutrio , 496. 

Nutrix , 496« nutus , 490. nux , 403» 405. 



, 403» 405. 413» 



o. 

O. 200. 662. 666. ob, 662. 

obdormio , 438. 452. 534. obdurefco , 413. 

obediens , 480. 532. obedio , 481. 482. 533. 614. 

obefus , 218» 272. obiter, 2