Skip to main content

Full text of "Report on manuscripts in the Welsh language.."

See other formats




Henrg W. Sage 


hAm^%% i/U 

The original of this book is in 
the Cornell University Library. 

There are no known copyright restrictions in 
the United States on the use of the text. 

Historical manusorip'j^s oommissioi^. 

R E P () II T 





VOL. II.— Part I. 

Jesus College, Oxford ; Free Library, Cardiff ; Havod ; Wrexham ; 
Llanwrin ; Merthyr ; Aberd^r. 

?rfSfiitrB to laarliamjiit fii; ffiommnntt of W^ ^njestp. 




And to be purchased, either directly or throuRh any Bookseller, from 

EYRE AND SPOTTISWOODE, East Hakding Street, Fleet Street, E.C, nnd 

33, Abiitodon Steeet, Westminstek, S.W. ; or 

OLIVER AND BOYD, EdinbttbgH, or 
E. rONSONBY, lie, Geapton Street, Dubliit. 


[Cd. 1 100.] Price Is. dd. 




The present report deals with documents in the Welsh language 
in the libraries of Jesus College, Oxford, and of the town of 
Cardiff, as well as nearly the whole of the quondam Havod collec- 
-tion, and a few stray manuscripts at Llanwrin Rectory, Merthyr 
Tydvil, and Aberdar. The collection at Jesus College is the J^sus 
result of gifts from some of its alumni, of whom the Rev, Thomas Oxford. 
Wilkins, of Llanblethian, in the county of Glamorgan, is the 
worthiest in this respect. To him belongs the credit of having 
rescued from the vicissitudes of private libraries the Bed Book 
of Hergest, the largest vellum manuscript and one of the best 
known in the Welsh language. This Red Book, though in- 
complete, forms in itself a fairly good mediteval Welsh library. 
Theology and the laws excluded, it may be said to contain a 
representative collection of the best literature current in Wales 
at the close of the fourteenth, and the opening of the fifteenth 
centuries. And though work done for this Commission has 
made it clear that most of its prose contents are to be found in 
earlier documents, still, if we exclude the Black Book of 
Carmarthen, the Book of Aneirin, and the Book of Taliessin, 
it remains practically our oldest and most reliable source for a 
very large part of the works of the poets of the twelfth, thirteenth 
and fourteenth centuries. The purely historical value of these 
ijaetrical productions is too readily overlooked. Indeed it seems 
necessary to reiterate again and again, with emphasis, the im- 
possibility of writing the social history of the Welsh peoples 
without an attentive and exhaustive study of mead-song and 
elegy, the trumpet call to battle and the paean of victory and' 
peace. When all that remains of the " poetry," produced in 
Wales between the rise and the fall of the monasteries, has been 
properly edited, the historian will find a wealtli of unsuspected 
material often stamped with the hall-mark of the eye-wilntss 
and fresh as the morning dew. 

The Welsh portion of the manuscripts brought together at PhiUpps MSS. 
Middle Hill, by the late Sir Thomas Philipps, Bart., was removed 
y 98560. AVt. 7609. a 2 


Cardif to Cardiff Free Library in the year 189G. In this coUectioD 
Library. the one manuscript of first rate importance, is the Book of 
Aneirin, which was borrowed or pilfered from tlie collection at 
Hengwrt some time in the eighteenth century. The subject of 
this work is the battle of Cattraeth, which has been argued to 
have taken place at various dates ranging from 540 to 603. 
The present transcript of the poem belongs to the middle of the 
thirteenth* century. Its language, however, retains ancient 
forms of words, which, by comparison with the glosses, carry us 
back to the ninth century. But whether the poem as a whole 
is a medifeval version of a really old composition, or partly 
old, partly altered, and partly added to, is a subject too debatable 
and too full of pitfalls to be pursued here. All that can be said 
with .safety is, that the composition is decidedly older than 
the MS., and that the meaning is often uncertain, not to say 
elusive. There are also at Cardiff" autograph manuscripts by 
Elis Griffith and Wiliam Llyn. In the former we find certain 
particulars about the writer himself, which were matters of 
inference when the introduction to the Mostyn Hall JMSS. was 
written ; and in the latter the greater half of the poet's own com- 
position, a fact which should encourage some student to edit and 
publish the collected works of the author. The fifteenth century 
manuscript, which gives the Estreats of parts of Denbighshire, 
should be examined by students of economics; it also contains 
interesting miscellaneous memoranda. Two other manuscripts 
at Cardiff' give a portion of the Tristan and Essyllt story, which 
we have discovered nowhere in what must have been its original 
form. The plot simply survives with a few fragments of verse. 
Tristim carries Essyllt with him into the Kylydon wood, 
accompanied by her maid Summerday Aspect, and a diminutive 
dwarf as page. The husband, Mai-k, complains to King Arthur, 
who apparently sends Kai the Tall and others of his knights to 
help Mark. Whosoever sheds Tristan's blood is fated to die, aad 
whosoever 's blood he sheds likewise dies. This is the reason, 
doubtless, why tlie knights agree with unseemly unanimity to 
M ark's proposal to engage Tri.stan himself. Tristan " passes 
through three encounters unscathed," while Kai the Tall passes 

* ]i_v some confusion hetwecn " thirttenth century " and " thirteen hundred " the 
JiIS. has teen Hsciibed on p, 91 of the report to " circa 1350 ". Head " cireu 1250." 

on eagerly to Suirimerdcaj^ Aspect, the olDJecfc of his devotion. ^"^fjf - 

Mark goes a second time to Arthur, and laments that he can Librari/— 
.,,,,, „ ~ . , ,1 1 • continued. 

Win neither blood nor money out of Tristan. Art'mr advises 

Mark to send .stringed musicians to soothe tlie spirit of Tii.stan 

" from a distance " ; and afterwards to send bards wl^o slionld 

approach him with his praise in their moutli.s. Tristan acts 

generously towards these, and engages in metrical converse with 

Gwalchmei, who succeeds, as usual, with his golden tongue, where 

the joust has failed. He carries Tristan to Arthur, who salutes 

him in verse, even a second and a third time. At last Tristan 

speaks, offers to consider his ways, and to abide by the counsels 

of Arthur. When Mark is pacified. King Arthur addresses both 

husband and lover, but neither is willing to give up Essyllt. He 

therefore adjudges that .she shall divide the year between them, 

staying with the one while the trees are in leaf, and with the 

other while the trees are bare. The husband, wlio is allowed 

to choose his half of the year, elects to have Essyllt in winter, 

when the leaves are off the trees. Arthur announces hiajudgment 

and Mark's decision to Essyllt, who, after blessing the judgment 

and the judge, bursts out singing — 

There are three trees of constant hue. 

The ivy, the holly, and the yew, — 

They bear leaves summer and winter : 

Tristan ! I am thine for ever. 
William Owen [Pughe] in his Cambrian Biography, published Hwod MSS. 
in 1803, tells us that Edward Lhwyd "made a very large 
" collection of Welsh manuscripts,* which once formed the 
" Seabright collection, but which is now in the possession of 
" Thomas Johnes of Havod." Unfortunately \vhat is written 
about this collection is full of contradictory statements. 
For instance, a writer in the Oentleman's Magazine, under 
May 1807, declares that " Mr. Owen has fallen into a 
strange mistake " (i. 420) ; and he would per.suade us that 

* A writer in the Gentleman's Mayazine, 1807 (Vol. 1, p. 420), says that the 
Edward Lhwyd's MSS. were offered to the authorities of Jesus College, Oxford, but 
owing to a quarrel with " Dr. Wynne, then fellow, afterwards Principal of Jesus- 
■ " College .... the offer . . was refused." Ultimately " they were purchased by 
" Sir Thomas Saunders Seabright, Bart., of Beechwood, in Herts .... aud bis 
" grandson dispersed them by auction in the course of last month" [April 1807]. 
It is difficult now to estimate the loss to Welsh history, caused by this petty act of 
spite or jealousy on the part of the sleek, but forgotten " Dr. Wynne." Compare 
part i., pages 123-4 of the Transactions of the Cymmrodorion (1822). 


Uavod MSS. -^y. w. w. Wyiin,* of Wynstay, boughtj apparently all, the 
—con lime . j^j^^^^^^jj^^^^ -jyjgg^ .^^. gjj. j^j^j^ Sebright's sale in the previous April. 

Owen's statement was then four years old, and Owen was one 
of tlie editors of the Myvyrian Archaiology of Wales, which, 
in its second volume,t published in 1801, contained material 
taken direct from the Havod manuscripts. Owen might, there- 
fore, be expected to know, especially as he had been to Havod 
himself.^ Again, we read in the Oentleman's Magazine 
(i. 269) an account of the great fire at Havod on 13th March 
1807 ; how in "theearljr morning," in the ubsence of Mr. Johnes, 
" who was in town attending his Parliamentary duties . . . 
" Mrs. Johnes was awakened by the Fire at a quarter after 3 
"... and with difficulty alarmed the Family ;" and how within 
three hours the wliole interior of the building was destroyed ; 
how the damage was estimated at 140,000?., notwithstanding 
the fact that " Many of the splendid Books in the lower part 
" of the Library were saved, but," it is added, "all the precious 
" lore that was deposited in the Gallery, and the §Anti- 
" Library fell into the unrelenting flames , among which were 
" the greatest curiosties — the Welsh MSS." After a statement so 
explicit about a contemporary event it would appear to be hopeless 
to expect to see ever again any of the Havod MSS. And yet, 
three manuscriptsj which were indisputably at Havod before 

* A marginal note in the Bodleian copy of the Cambrian Biography (p. 269) 
seems to confirm this. It reads "They were sold hy Leigh April 17, 1807 and 
hot hy Mr. W. W. Wynn of Wynstay." The Myvyrian vol. iii. p. 318, gives 
April 12 as the date. The sale as a matter of fact lasted seven days, to wit, April 
C-1 1, and Monday 13th, the day on which the MSS. were sold. 

■f This volume of the Myvyrian was dedicated to Thomas Johnes M.P., of Havod. 

J The date of William Owen [Pughe]'s visit to Havod is approximately fixed hy 
the two extracts which follow ; — 

" Flimston, Nov. IS, 119^ I will in ahout three w«eks or a month he 

able to disengage mysalf to go to Havod .... As Mr. Owen has previously 
corresponded with Mr. Johns, I believe it would be proper for him to write to hini 
ahout the time to be mentioned in my next, at the same time to furnish me with an 
introductory letter for me to deliver there on my arrival .... Mr. Owen 
can furnish me with a letter from Skin-devil Williams, bookseller, or rather book- 
swindler, of the Strand to his brother at Ystrad Meyryg. There may he some- 
thing of the late Mr. Edward Kichard's collecting there, or if there is not I shall 
nevertheless thank him for such a letter to introduce me to a sight of the School 
and library .... Ed: Williams." [Bygones (p. 91), 1891.] And in a, 
postscript to the letter written from Bristol on July % iSOO, Edw; Williams writes : ' 
" Owen told me at Havod that you have D. Ddu Hiraddug's Missal." [Hrit: Mus- 
Addl. MS. 15,030 fol. 15.] 

§ Doea this mean " Ante-Library " or " Anti[quarian] Library " ? 

I'l Havod MSS. 1, 2, and 16, q.v, 


the second volume of the Mvvvrian was issued In 1801, are still HavodMSS, 

'' '^ — ooutinued; 
in existence, without a trace of even a singeing. A fourth 

manuscript, also, is quoted in the same work as the source of the 

variant readings to the Gantreds and Commotes of Wales* Of 

the twenty-nine Havod MSS. included in this report^ Wrexham 

MS. If is the only work which could be cited for the variant 

readings in question,| and it bears the impress of the Sebright 

seal. But unless there was more than one sale of Sebright MS., 

this could not be described as a " Havod§ MS." in 1801. We arc 

thus confronted with apparent difBculties, look at the matter 

how we may. 

Fortunately they are not wholly insoluble. The " Catalogue 

" of the BiopUcates and a considerable portion of the lihrary of 

" Sir John Sebright, Bart, (of Beechwood, Herts), also the very 

" curioihs collection of MSS. of ancient chronicles. Monastic, 

" History, Charters, &c., on vellum and paper, many finely 

" illuminated. Collected by Sir Roger Twysden and Mr. E. 

" Lhmyd, sold by Leigh and S. Sotheby, on Monday, April 6th, 

" 1807, and six folloiving days {Sunday excepted)," has been 

preserved in the British Museum. The name of the purchaser 

of every MS. lot is written opposite its number in the margin. 

The name of Thomas Johnes, M.P., of Havod does not occur 

once, nor does the description of any one of the lots enable us to 

* Myvyrian Archaiology of Wales, vol. ii, pp. 606, 609-11. (London, 1801.) 

t There is a reference to this MS. as Llyfr John Brook o Fowddwy on page 20 
of Vol. ii of the Myvyrian. This reference, however, is not necessarily made by the 
Editors ; it might htve been made by Lewis Morris, whose compilation they avowedly 

J The writer has not compared the MS. text with the variant readings quoted, 
and is therefore unable to give a decisive opinion. Compare Peniarth MS. 163, and 
footnote *♦ on p. 252, infra to Cardiff MS. 50. Both MSS. were once in the Sebright 

§ The editors, unfortunately, give references which do not always bear scrutiny, 
(see Jesus College MS. 19) so that we are by no means certain that their variant 
readings were taken from a Havod MS. ^olo Morgannwg was at Havod, and as he 
has given evidence of his ability to read accurately a difficult page in MS. 16, it 
seems unlikely that he would copy a list of Cantreds and Commotes from a late 
Panton MS., which he saw after he had been to Havod. Owen Myvyr, however, as 
proved by his marginal directions to his copyist, did deliberately give the preference 
to Evan Evans's Transcripts, though some of their originals were in his own 
possession at the time. The natural inference is that Owen Myvyr and his scribe 
were unequal to the task of reading them. Owen Myvj'r, in his catalogue of the 
contents of Havod MSS. 134 = 20, 19 = 13 112=17, 5 = 3, and 128 = 5, speaks of the 
last as Llyfr anodd y ddarllein. Jan. 1800. [See Brit; Mus : Addl, MS. 15,0C1, 
pp. 82-102.] 


Hdaod MSS. identify anything at this sale with any of the MSS. known to 
—con inue . ^^^^^ been at Ilavod. And yet^'we have seen that a certain 
number of tlie existing Havod MSS. have once belonged to the 
LhwyJ-Sebright collections. It follows, therefore, that Sir John 
Sebright, Bart., had parted with a portion of the Welsh 
MSS., at Beechwood by public sale, private treaty, or gift at 
some time previous to May 28th, 1799, when Edward Williams 
wrote* to Owen Jones as follows : — 

Here at Havod I find invaluccble treasures. A large collec- 
tion of the works of the oldest Bards from MSS. that seem 
to difler in many things from the Llyfr Du Caerfyrddin, 
Llyfr Coch Hergest, &c., amongst them pieces by Gwdion 
mab Don, Heinin Fardd (Bardd Maelgwn Gwynedd) &c. 
Also a large collection of the bards in the times of the 
Princes of Wales, and of the works of the later bards twenty 
or thirty volumes : here are two very fine manuscripts, and 
very large, by J. Jones, of Gelli Lyfdy. One of them con- 
tains a collection of Legends, lives of Saints, Missals, &c., in 
the Welsh language, this is No. 119 of the collection [SSlJ.f 
The other, No. 120, contains the following articles, (I) 
Dwned Cymraeg, a Llyfrau Cerddwriaeth Dafydd Ddu 
Hiraddug . . . (20) Cadwedigaeth Cerdd Dant [334].t 
In another MS. there are ample instructions for under- 
standing the old Welsh musical notations, written about 
the time of Elizabeth. You will doubtless have this copied, 
but do not inform Humstrum Jones of this [304]t : hei-e 
are several copies of Geoffrey of Monmouth [301, 328],f 
but I cannot (as I wished) find one of Caradawc Llancarvan : 
here are numerous volumes of old Theology in Welsh 
[300, 309-12, 318-23, 329]t— of Pedigrees [310, 346-53, 
358-9]t that contaia some interesting historical anecdotes, 
a Religious Drama [331],t or mystery by ^olo Goch ; 
a fragment in the cornish Dialect, ancient tracts on 
Physic [313, 318, 320]t : ancient Calenders [311]t . A 
charter in the Welsh Language, granted by Jaspar Earl of 
Arundel to the Lordships of Chirke (Swydd y Waun as it 
is termed) constituting it a County, with rights of Courts 

* British Museum Addl. MS. 15,030, fols. 14-15. 

t These numbers refer to the pages in this report dealing with the MSS 
naentioiied in polo's letters, 


of Justice, markets, Fairs, curious things may be collected ffauod MSS, 
here [now Peniarth MS. 163]. I shall copy a collection 
of Welsh wordi by E. Llwyd [? Cardiff MS. 50], The 
uncommon severity of the weather deterred me from 
coming here sooner* ...... jfolo Morganwg, 

And on July 9, 1800 he writes further : 
. , I took .1 copy of the Missal by Davydd Zu Hirazug 
from Havod MS. , . . I had begun to copy the 
Cynveirz from E. Llwyd's MSS. at Havod, but Mr. Owen 
told me that my labour was in vain as you had everything. 
Of course I do not send themf . . . Edw'-'^ Williams. 
The above extracts enable us to form a fairly accurate idea 
of the nature and extent of the collection of Welsh inanusciipts 
at Havod. And though it is clear that all the statements of 
contemporaries and later writers about its destruction were 
grossly exaggerated, still they cannot, unhappily, be dis- 
credited altogether. In the present collection we miss from 
Jolo's list the Cynveirz, i.e., the large collection of Bards in the 
times of the Pi'inces of Wales, the pieces by Gwdion mab Don 
and Heinin VarS, and the fragment in the Cornish Dialect, 
These manuscripts may yet be identified, but if we assume that 
they were burnt, their destruction must have served as the 
foundation of the wonderful accretions which soon involved the 
loss of all, and more than all, for is it not alleged that many 
volumes were purchased at the Sebright sale of 1807, and that 
these also perished, though they were sold a whole calendar 
month after the fire had taken place ! The pretty story about 
Thomas Johnes pluckily going back to London to repair his loss 
before the ashes of his home could be said to be cool, finds no 
support in fact. His name, as we have seen, is not among the 
Sebright purchasers. Even the lots bought by " Skin-devil 
Williams," who might bs expected to act for Johnes, found their 
way mostly to Hengwrt. We must therefore conclude that he 
did not buy at the sale of April 13, 1807, and that most, if not 
alloi the twenty-nine Havod- Wrexham manuscripts included in 
this report had left the Sebright collection at some time previous 
to the year 1798. 

The subsequent history of the Havod manuscripts is clear. The l'^' ^- Sa»ks. 
Inte William Lawrence Banks of Hendrewuelod near Llanrwst, 

* liritish Museum Addl. MS, 15,03g, foU, 14-13, 
y 98560, 

t Ibid. 





Havod MSS. and afterwards of Conway, inherited them from his mother, Lucy 

Williams, the daugiiter of the Rev. John Williams* of Ystrad 

Meurig ; and the inscription found on a certain number of them — 
"Lucy Williams from Col. Johnes, Deer. 10th, 1815" is in the 
lady's own handwriting, which cKplains satisfactorily their 
removal from Havod a few months before the death of the 
donor, which took place on April 23, 1816. There is a tradition 
in the Banks family that the MSS.- were a " weddingf gift." 

The three Wrexham manuscripts belonged also to the Havod 
collection, and were separated from their companions in October 
189i, by the probable a^ccident of being kept on the book-shelves 
in the Library, instead of in the chest which contained the 
twenty-six shown to tlie writer in the September immediately 
preceding the sale. These bear internal evidence of their history 
in the Sebi-ight seal, and the name of Edward Lhwyd. 

The manuscripts at Llanwrin Rectory contain one of the few 
Passion Plays in Welsh, and a version of the Marchog GrwydradX 
from the French of Jean de Cartigny's Le Voyage du Chevalier 
Errant, which W. Goodyeare translated and entitled " The 
" Voyage of the Wandering Knight shewing al the course of a 
" man's life, how apt he is to follow vauitie, and how hard it is 
" for him to attaine to vertue." 
Merthyr MS. The Merthyr Manuscript is one of a series in the same hand- 
writing, which, contrary to all appearance, was supposed to 
belong to the reign of James II. The couplet 
^ago'r ail gwr o alwad 
yn deyrn glwys ar dir yn gwlad (p. 450) 
seems to prove conclusively that we have here a reference to 
James II., but the final couplet — 

A hiroes a vo i Harri 

Yn deyrn duwiol yn dol di 

fits only James I., whose eldest son Henry died in 1612. The 

poem in question must have been written before that event, or 

the poet could not wish " Long life " to Prince Henry to succeed 

* This is the brother of polo's " Skin-devil Williams.'' 

t It is mentioned in Lewis's Topographical Dictionary, under Eghujs Newydd, 
that busts by Banks, of Mrs. and Miss Johnes were in the library at Havod, which 
is not far from the old home of Miss Williami. The country is pretty and romantic 
the sculptor naturally walked over to Ystrad Meurig, and paid the penalty, ' 

J Edited by the owner and printed, first in the Brython for 1862 (pp. 1-17 
138-53, 257-67,361-74), ivnd afterwards separately ^Tremadog, 1864). 


his father. The word second in "%mo'v ail gwr o ahvad," MertkyrMS 
seems, therefore, to apply to the final word gahvad, and to 
refer to James I.'s second call to a throne. This interpretation 
is supported by anotlier couplet, — 

Trwy ft'yniant tyviant wyd ti 
Tirion or saithved Harri 
because James I. based his claim to tlie English throne on his 
descent iro;n Margaret, daughter of '' Henry vii." The series 
of manuscripts, of which the one at Merthyr Tydvil is a 
specimen, may therefore be safely attributed to the reign of 
James I. And the fact that the contents, which refer largely to 
Glamorgan worthies, include poems by Llywelyn Sion who 
is reputed to have written and left many manuscripts,* points 
to him as the probable scribe. 

It will ba noticed in this part of the report that the treat- 
ment of the later manuscripts varies not merely in different 
collections but in one and the same collection. For instance, the 
two Aberdar manuscripts are from the same pen ; there is a full 
report of the one, while the other is dismissed with a mention. 
The explanation is to be found in revised instructions. 
Originally it was determined to examine documents as late as 
1800 ; but in 1901 it was resolved to stop with the year 1650. 
The inspector began with the Banks manuscripts at Conway in 
September 1894, but was almost immediately stopped by the 
preparations for a sale on the premises, and prevented from 
finishing his examination by the illness and death of the member 
of the family who had the charge of the MSS., which were a 
little later shipped to South Africa. And it was onlj' a short 
time ago that the opportunity of completing the Banks report 
presented itself. Other collections have offered other diffi- 
culties, and years have intervened between the beginning of the 
work of examination and the end, which, in several instances, 
has not yet been reached. Inequality of treatment will, 
therefore, recur in the report of all such collections. 

Oxford, Christmas 1901. 

* See Hayod MSS, 4,20, and part of 5 ; Llanstephau MS, 134, &e. 



Bedo up Ph. bach, 77. 

Bedo Brwynllys, 81. 

Casnodyn, 15-lG. 

KynSelw, 11, 27-9. 

D. Benwyn, 46-56, 133. 

D. ap Edrawnd,70, 7; 98,249-51. 

D. ap Gwilim, 72-3, 122, 4, 6, 
230, 282, 336-43, 408. 

D. fip Howel, 80. 

D. ap J. ap Rys, 79. 

D. Nanmor, 72. 

D. y Coed, 20, 24-0. 

D. liwyd ap IL'n ap Gr: 76, 83, 97. 

Evan.s, Evan, 260. 

Gr: ap MareduS, 13, 21-3. 

Gutto r Glynn, 73-4, 9 ; 302-3. 

Gwilim ap J, hen, 80. 

Gwilim du o Arvou, 15. 

Gwynvara Brj'cheinog, 12. 

Howel Kilan, 77, 139. 

Howel D. ap J. ap R., 79. 

Huw Arwystl, 165, 220.' 

loan Sienkyn, 260-3. 

^feuan Deulwyn, 78. 

Lewys Glynn Cothi, 78. 

Llywelyii Goch, 20. 

Madawe Dwygreic, 17, 18, 20, 21, 

Morris, Edward, 263-4. 

Morris, Huw, 293-.5. 

Mori'is, Lewis, 300. 

Phillip, Griffith, 232-4. 

Phillip, William, 232-4. 

Prydyd: y Mocb, 28. 

Risserdyn, 18, 19. 

Rys Nanmor, 80. 

Sevnyn, 17. 

Sion Phylip, 68-70. 

Sion Kent, 74-5. 

Sion Ken, 73, 78. 

Sion Tudur, 75-6, 269. 

Trahaearn, 14, 24. 

Tudur Alcd, 70-1. 

Wiliam ILyn, 71-2, 84, 128-32. 1 


p. 7, 1. 42. For fyfai6tl, read fyfar5yd=gyyarwydd. 

p. 14, 11. 8-9. These two lines belong to the next poem 

p. 26, 1. 22. For iowerth read iorwerth. 

p. 38, 1. 6. For plancttu read plancta. 

p. 39, !. U. For yr ych read yr yth=y lith. 

p. 91, 1. 5. For circa 1350 read circa 1250. 

p. 103, 1. 45. For MS. yfern Sul read yferen Sul, 

p. 212, last 1. i^or Elliss read Ellis. 

p. 231, 1. 3. For Wanleuim read Wanleium. 

p. 259, 1. 16. Head Part i is in the hand of, 

p. 346, footnote. For 1895 read 1894. 

Cancel footnote J. 


brii:f summary of contents. 

Achea. See Boned and Pedigrees. 

Adam, 5, 99, lOi, 310, 322, 331, 

Adrian ac Ipotis, 30, 290. 

Agkyr TL. Dewivrevi, Eiyvyr, 30. 

Alexander, 39, 101. 

Amlyn ac Amic, 9. 

Aneirin, Book of, 91, 259. 

Apocryphal Gospels : 

I'seudo-Matthew, 328 ; 330 ; cf. 

Areith Gr: ap ^euan, 11 1, 272. 

AreithWgan, 171, 3; 191, 230, 
244, 29(;, 364, 369, 

Aristotle's letter, 39, 101, 319. 

Arms, their origin, use and 
description, 37. 143, 179, 253, 
351, 369. 

Arthur, cladedigaeth 221, diwed 
231, ar eryr 255, ac Eliwlod, 

Arwya, y xii, 311, 36.3, 4 ; 408 ; 
y XV, 361. 

Arymes Piydein Vawr, 259. 

Astrology, Astronomy, 8, 104, 191, 

311, 352, 7; 363-4,409. 
Athanasian creed, 332. 
Ave Mair, 255. 
Awgrym Haw, 335. 

Awstin,sant, 4, ,110, 331,332, 

Autographs — MSS. wholly or 
partially, or having notes, in 
the hands of : — 
Uedo Havesp, 204. 
Bona, William, 264. 
Brooke, John, 2.02, 340-360. 
Charles, Edward, 297. 

D. ap ^euan, 321. 

D. Benwyn, 133. 

D. Nanmor, 91. 

1). Yale, 95. 

Uavics, John, 289. 

Davies, Dr. J., 340. 

Davics, Margaret, 272. 

Daxies, WaUer, 231. 

Elis, Rev: David, 231, 239. 

Ells Grufydd, 96. 

Eraus of Hendre Vorfydu, T., 1 45-i;i8. 

Evaus, Edward, 371. 

Griffith, Edward, 296. 

Griffith, John Thomas, 158-102. 

Guttju Owen, 35. 

Hoivel ap Syr Mathe, 251, 253. 

Hughes, Edward, 32?. 

Huw Machno, 252. 

ifaco ah Dewi, 254, 314. 

Johns of Ll.V. D. K., D., 40. 

Jones Dregaroii, Thomas, 265. 

Jones of Gelli Lyvdv, J., 163, 213, 

Lewi.s, Evan, 254, 370. 

Lewys ap »**, 345. 

Lewys dwn, 351. 

Llwyd, Morgan, 211. 

Llywelyn Sion, 306, 323, 372-394. 

Maurice, WiUiam, 68. 

Morris, Edward, 206, 262. 

Morris, Hugh, 296. 

Morris, Lewis, 300. 

Morris, Roger, 367. 

I'eunant, Richard, 41. 

Powell, Vavasor, 300. 

Pughe, W. Owen, 259, 295. 

Richard, Edward, 321. 

Richard ap John, 110, 138, 266, 371. 

RhySerch Lewis ap 0., 360. 

Ehys ftp Llywelyn, 365. ? author. 


Ehys, J. DavjS, 172, 251 ; ? 358. 
Salesbury, Wiliam, 39, 110, 23-1. 
Simon, BcDJarain, 254, 206, 395-108. 
Simwiit Vychaii, 40, 260. 
Sion Morvo), 310. 
Vaughan, Eobert, ? 235, 346. 
Wiliam Kynwal, 234. 
Wiliam Llyn, 128-32. 
Williams, Edward, 235. 
Williams, Owen, 231. 
Wiliems, Sir Thomas, 110, 336—44. 
Wjn, William, 68. 

Baiigor, 95, 230. 
BeSeu, Englynion y, 355. 
Beuno, Buchefl, 30, 231, 312. 
Black Book of Carmartlien, 259, 

Boneft Gwyr y Gogleil, 
Bonedd y Saint, 100, 213, 214, 

231, 301, 320. 
Books, a list of, 359. See K,yvyr. 
Botanology, 172, 229, 2G4, 318. 
Bown of Hampton, 7. 
Brachan, 33, 231. 
Brenhin ar gwas, ymflidan 

rhwng y, 108. 
Brenhin Kadarna, y xxiv, 99, 108, 

214, 265, 309. 

Brenhinlhvyth, y pym, 177, 204, 
211, 233, 253, 266, 309. 

Breudwyd. Sec Dreams, Grono 
Du, Maxen, Pawl, Rhonabvry. 

Brown Willis' Survey of liangor, 

Brut Tysilio, 259, 328. 

Brut y Brenhinett, 1, 33, 36, 39, 
40,90, 203, 26&, 301. 

Brut y Saeson, 8. 
Brut y Tvwyssogion, 2, 37, 203, 

Brychlyfr, y, 297. 

Bached. See Adam, Beuno, 
Cathevin, Collen, Dewi, Dorrit, 
Martha, Marthin, Meir. 

Kaereu, a list of, 1G4, 178, 204, 
2.30, 252. 

Kaerwys. See Eistedvod, 

Kalcndare, 36, 38, 311, 356. 

Cantreds and Commotes of Wales, 
2; 163, 4; 231; 252-3; 357. 

Carolo Magno, do, 2. Charle- 
magne's Expedition to .Jeru- 
•salem, 5. 

Cas bethe, 174, 304, 402, 405. 

Cas dynion, 

Casnodyn, 15, 16. 

Catherin, BncheS, 322, 332. 

Cato, vel Kattwn. See Dicta C. 

Cattwc Sant, 33, 214. 

Kelioc, y, 323, 400. 

Kelvydyd, y vii, 334. 

Kerd danne, 30 1, 335, 357. 

Kerd davod, 40, 335, 398, 407. 

Kerdwrieth, ILyvyr, 234, 5, 265, 
335, 371. See Grammars. 

Kestyll Kymry, 163, 280. 

Chronicles, Brief, 2, 8, 34, 35, 99, 
203, 230, 252 ; 265, 6 ; 357. 

Collen, Buched, 231, 322. 

Commandments, the ten, 329. 

Communion, 330. 

Conwy. See Extenta de Nant C. 

Copy. See Copi o law Ac. infra, 

Cors Vochno, 308. 

Counsels. See Kynghorion, Dicta 
Catonis, Taliesin, Triads. 

Kostdglwyth. See Pymp Kostog: 

Credo. See Gredo, y. 

Cross, the Tree of the, 320, 331. 

Crucifixion, See Groclith. 

Kulhwch and Olwen, 7; (170); 

Kuneda Wledig, 213. 

Kmig Verthyr, vii emyn, 333. 

Kybi, Teulu, G8, 

Kyuawc Sant, ach, 33, 231. 

Kwrw, aoheu y, 170, 206, 272, 3G0. 
See Med-dawt. 

Kynghorion, 3; 174; 214; 304, 
310; 330, 361, 3. 

Kyssngyrlan Vuchedj 30, 35, 107, 
108, 329, 332, 


Kyvoesi Myrdin a GwcnSyfl, 4, 

Co pi law 

D. ap Thomas o Selwr, 328. 

D. Du o HiraSug, 33-1. 

Griffith ap ^. ap LI'd, 64. 

Griffith, Siois W., 265. 

Guttyn Owen, 335, 369. 

7ago ap Dewi, 265. 

Langford, Richard, 332, 3. 

Morris, Richard, 334, 5. 

Pennant, Richard, 41. 

Prichard, John, 280. 

Rohert ap Hugh, 380. 

Sion Brwynog, 360. 

Sion RhySerch, 398. 

Siors W. Griffith, 265. 

Thomas Penllyn, 328. 

"Williams, Moses, 231. 

Damliegion, 231, 397. 

D. flu Hiraaug. See Gwasa- 
naeth Meir, Grammars. 

Dares Phrygius, 1, 36, 39, 90; 

265, G; 301, 328. 
Deaf and- Dumb Alphabet, 335. 
Destiny, the book of, 192. 

Dewi, Buched, 30, 68, 213, 231, 
312; prophecy, 308. 

Dialogues vel Interhides, 106, 7, 
8 ; 145, 296. 

Diarhebion. See Proverbs. 

Dicta Catonis, 109, 174, 3G1. 

Dictionaries, 40-1, 370, 405. See 

Didrevnyn, y, 231. 

Dinas Mowthwy, Burgesses of, 

357, 9. 
Diocletian, 4, 101. 
Diophanes, Ilwsmonaeth, 236. 

Cf. 3. 

Doethion Rhuvein, seith, 3, 33, 
101, 6. 

Dog star, the, 104. 

Dorrit, Buched, 312. 

Dreams, Interpretation of, 104, 

Dwned, 334, 5. 

Dydieu periglys, 236, 311, 357. 

Dyvynwal Moel mut, 37. 

Ecclesiastical Documents, 95-6. 

Edeyin Davod aur, Dosparth, 40, 
235. Sec Grammars. 

Egluryn Phraethineb, 336. 

Eiry mynyd, 8, 32, 108, 352. 

Bistedvod of 1567, The, 335, 360. 

Elen. See Cross. 

Eliwlod. See Arthur. 

Elucidarium, 30, 35, 322; 331, 2; 
364. See Lucidar. 

EraynKurig, 231, 333. 

Eneid ar Korff, yr, 100, 108, 174, 

Enweu Erenhined, 33, 204, 213, 
230, 252, 308. 

Englynion y bedeu 355 ; y 
Clyweit, 32; y Misoed, 230, 
307, 320, 352, 395 ; yr Eryr, 32. 

Enweu ynys Prydein, 164. 

Eryr, Prophwydolieth yr, 5. 

Estreats, 253. 

Bxtenta de Nant Conwy, 92-5. 

Exorcising formulae, 318 ; 360, 
361, 4. 

Fables, 231, 397. 

Festival, 329. 

Fifteen Tribes. See Llwyth. 

Flores Poetarum, copy of, 257. 

Fortune, Book of, 

IFraid, San, 333. 

Galen and Ilippocras, 318. 

Geoffrey of Monmouth. See Brut 
y Brenhined. 

Gereint, the Romance of, 6. 

Gildas, 2, 231,310,331. 

Glossaries. See Vocabularies, 

Gododin, y, 91, 259. 

Gospels, 330. See Apocryphal, 
Groclith, Nicodemus. 

Gredo, y, 31, 231, 255, 329, 395. 

Groclith, y, 321, 333, ? 365. 

Graduelys, 335. 


Grummars, 9 ; S.V.40; 204, 234- 
5 ; 243, 255 ; 265 ; 334-5 ; 357 ; 
371 ; 398, 407. 

Griffith ap Kyuau, Life of, 252 ; 
statute of, 235, 335, 357. 

Grono Du, Breuawyd, 102, 186. 

Gwasanaeth Mair, 333. 

GwasgargerS Myrdin, 4. 

Gwenystrad, gweith, 259. 

Gwido, Chwedyl yspryd, 100, 231, 

Gwrtheyrn to King .John, from, 8. 

Hanes. See Taliessiu, Tristan. 

Harris, Howel, 238. 

Hawa i hepcor, 237, 257. 

Heptarchy, Saxon, 37. 

Hergest, 1. 

Historians, list of, 397-8. 

History. See Bruts, Chronicles, 
Gwrtheyrn . 

Holy Rood, 322, 331. See Pren. 

Howel Da. See Laws. 

Hu Saut, 31. 

Husbandry, 3 ; 236. 

Hyneiv, y xxiv., 319. 

]farlles y IFynnon, Chwedyl, 6, 32. 

]feuan, ebostol, 31, vengyliwr 310, 
Vendigeit 31. 

Imago Mundi, 2, 7. 

Interlude, 261, 365. See Dia- 
logues, Pas.siou Play. 

John Edmonde, curate of Tal y 
llyn, 362. 

Joseph, 333. 

^udas, Ystoria, 143. 

^ustician, 319. 

Laws of Wales, 34, 37, 92 ; 220, 
221 J 252. 

Lc-land, 231. 

Letters, 65, 243, 267. See 

Letters of Edward Richard, 243. 

Letter of Evan Evans, a, 243. 

Letters of Govonwy O., 230, 243. 

Letters of '). ap Ll'n Vychan, 65. 

Letters of Lewis Morris, 243. 

Lexicon Cambro-Britannica, 41. 

Liber Landavensis, copy of, 90. 

Lives. See Beuno, Catherin, 
CoUen, Dewi, Dorrit, Margaret. 

Love Play, 296. 

Lucidar, 30, 35, 322 ; 331, 2; 364. 

Iiaswyr Vair, 361. 

Eiong voel, 310. 

ILud a ILevelys, 6, 37,231. 

ILwyd Morgan, 211. 

ILychlyn, pan aeth Uu i, 5. 

ILywelyn a Gwruerth, 8. 

Eiywelyn ap Gr: ap Ll'n, 355. 

Lly vy r. 

Agkyr LlauSewlvrevi, 30. 

Aneiiin, 91, 259. 

apud Basingwerk, 333. 

Brooke, Joho, 346. 

Coch Hergest, 1, 259. 

Davies of Guisannei B., 64, 301. 

Du CarvyrSin, 259, 367. 

Elit Griffith, 96. 

GrifiSth Hiraethog, 352, 3, 7. 

Guttyn Oweu, 335, 358, 369. 

Gwyn Hergest, 164. 

Gwyn EhySerch, 63. 

Hopkin, Watkin, 323. 

Hughes, Hugh, 239. 

Humphrey ap Howel, 369. 

Jago ap Dewi, 398. 

f euan Uoid o Nantmyuach, 353. 

Jones Vicar LI. V. D. K., D., 214, 7. 

Jones, Edward, 371. 

Jones of Gelli Lyvdy, John, 396. 

Llwydiarth, 358. 

Llywelyn ap Mied: alias Gwtta, 163, 

Lhwyd, Edward, Havod MSS., 2, 5, 
24, and Wrexham, 2. 

Morris, Lewis, 297. 

Pennant, Richard, 44. 

Powel of Aberystrwth, D., 39. 

EhySerch ap Ywain, 309. 

Ilhys Bwtling, 335. 

Richards, Edward, 321. 

Salccburi, D., 371. 

Sebright, Sir John, Cardifif MS. 50 ; 

HaTod MSS. 6, 13, 22, 23, 24 ; and 

Wrexham MS. 1. 


Simwilt Vyclian, 371. 

Sion aer y Konwy o IjotrySnu, 335. 

Sion Morvol, 310. 

Talicssin, 259. 

Thomas ap Wiliam, Sir, J3, 33 1. 

Thomas Wyn o Eyarth, 33 1. 

Vicar of Woking, 56, 110. 

VVilkins, Eev. T., 1,318. 

Wilkyn, Thomas, 310. 

Wiliain Kyawal, 357. 

Wiliam Llyu,336. 
Mabiiiogion, G, 231. 
Mabolaetb ^esu Grist, 323, 331,3. 
Manuscripts, a list of, 359. 
Mappa Mundi, 33. 
Marcbog, y xxiv, 301, 309, 310. 
Marcbog Krwydrad, 370. 

Margaret, Bucbea, 171, 214, 322, 

Marginalia. See Autograpb MSS. 

Marcia, Kyfreitb, 37. 

Marie, Transitu.s, 30. 

Martba, Bucbea, 332, 333. 

Martbin, Bucbea, 333, 369. 

Matlbevv, tbe Gospel . of. See 

Maxen Wledig, BreuSwyd, 6, 

Medical treatises and recipes, 
38-9; 107, 172, 313; 318-9; 
320 ; 331 ; 360, 1, 3. 

Meaygou Myavei, 7 ; 38 ; 229 ; 20-1. 

Mea-dawt, Kynneaven, 103, 231, 
320, 328. Sec Cwrw. 

Meir or Eifft, Buchea, 319, 332. 

MeirVadlen, 322, 332. 

Meir Wyry 331, Vorwyn, 332, 3. 
See Gwasanaetb, Eiaswyr. 

Midleton, Capten VV., 371. 

Moes ac arver, 369. 

Moeseii, pregetb, 107. 

Morris. Sec Autograpli jMSS., 

Myuacblog yr Yspryd G]an, 307, 

Myraiu a Gwenaya. See Kyvoc?!, 


Music, Treatise on, 304, 335. 
Nicodemus, Gospel of, 164, 362. 
Oes Gvvrtbeyrn, o, 8. 
Offeren y sul, 31. 

Olew Beudigeid, yr, 253, 310, 322. 
Owein and Lunet. See -farlles y 

Owen Tudor, pedigree of, 252. 

Paen yn llys Gwgan, 173, 364. 

Parishes, of Wales 164, 359 ; of 
Ga,rmartbenshire 231. 

Passion Play, 331, 367. See 

Paternoste]-, 259, 329. 

Pawl, Breuflwyd, 31, 322 ; 331. 

Pedigrees, 30, 33, 99, 107, 
134-6, 204, 21.3-4, 231; 238, 
9 ; 252, 3, 6 ; 265, 6, 9 ; 272 ; 
285, 304, 310, 346-53, 358, 

Peithynen, 295. 

Peredur, Historia, 6, 170. 

Perilous and evil da3s, 357. 

Physiology, 39. 

Physiognomy, 100, 310, 

Planets, etc., 101. 

Plays. See Dialogues, Passion. 

Policbronica, 99. 

Prayers, 300, 320, 365. 

Powis, Rbandirea, 253, 358 ; 
breineu, ?98. 

Pren y vuchea, 322. See Holy 

Prophesies, 5, 101-S, 308. 

Proverbs, 7, 9, 109-10, 230, 2, 

320, 398. 
Purdan Padrig, ystori Owen, 322, 

Pryty mab, 32,231, 332. 

Pngbe, William Owen, v-\iii, 
250, 295. 

Pwyll y ])ader, 31, 231. See 

Pym Brenhinllwytb, 177, 204, 
214, 283, 253, 266, 369. 

Pymp Kostowglwytb, 369. 

Pym oes y byt, 36. 


Pym plas, 108. 

Pyni pryder mcir, 100. 

Pynitheg ILwytli GwyiicS, 214, 

Rliinwea, y iiaw, 100, 332 ; offercn, 

103, 231 ; 322. 

Rhodri mawr, 107, 173. 

Rlionabwy, Breuctwyd, 4. 

Rhys Grythor, 367. 

Riddles, 363. 

Salesbury, W., 10, 1 10, 163, 204, 

231, 4; 336, 371, 
Seith Doethion Rhuvein, 3, 34, 


Seith gelvySyd, 334. 

Sheriffs, Lists of, 179, 230, 238. 

Sibli Doeth, 4. 

Silvester, History of, 310. 

Sul,y, 33, 37, 231, 332. 

Swyno, 360, 1, 4. See Exorcis- 
ing Formulae. 

Taleith, y lair, 173. 

Taliessin, Book of 259 ; hunes, 
272 ; liynghorion etc., 101-9, 
160, 173, 304, 330, 363, 395; 
Trioefl, 356. 

Theology, 30-1, 300, 9 ; 318, 320, 
329, 330. 

Tlw-sy xiii, 171, 187, 214,236. 

Triads, 5, 104, 8, 9 ; 143, 174, 5 ; 
187, 8; 231, 5; 272, 295, 363, 

Tri vel Teir. See Rerach. 

Tristan ac Essyllt, 105-6, 236. 

Tyssilyaw ab Brochuael, 8. 
Tysylio, Tywyssogioii. See Brut. 
Twenty four. See Brenhin, 
Hyneiv, Marchog. 

Vespasian, 330, 362. 

Vocabularies, 173, 9 ; 252, 336. 

Veronilta, 362. 

Vulgate, 330. 

Walter of Henley, 310. 

Weather, 311. 

Wales, its present state, 252. 

Wolting, tlie book of tlie vicar of, 
56,110, 283. 

Wonders of the Island of B., 5, 37j 
252, 321. See Ynys Brydein. 

Walter of Henley, 300. 

Yale (Dean of Bangor), David, 95. 

Ymborth yr Eueid, 30, 329. See 
Kyssegyr Lan Vuchetl. 

YmSidan. See Arthur, Eneid, 

YmSidan rhwng y gwv ar dryw, 

Ynys Enlli, 174, 236. 

Ynys Prydein, enweu, rhyvedodeu 
etc., 5, 37, 164, 252, 321, 398. 

Ystydvach farS, 174. 

Ymrysson. See Eneid, 

Ymrysson rhwng. 
D. Bj) Edmund aGutto'r Glyn, 2:21. 
Edin: PrysaS. Ph., 20S. 
Edro; Frys a H. Machno, 283. 
J. tew a Uedo Havesp, 84. 
0. Gwynedd a W. Llyo, 181-2. 



13| X 8^ inches : 362 folios (deranged more or less in the binding), 
bicolumnar and numbered respectively 1-1442 ; written with few 
exceptions during the last quarter of the xivth,* and the first quarter of 
the xvth centuries ; strongly bound in red morocco in 1851. 

The MS. is not quite perfect, but there is nothing to show how much 
is wanting (see Pias Hen MS. 15). The text, with the exception of a 
few passages, is in a fair state of preservation. It contains a very 
considerable mass of the Welsh literary material, both in prose and 
verse, that was in existence about 1400. Its most important omissions 
are the Laws, the older poetry, and the works of 1). ap Gwilim. 

The MS. is named a£ter its former home, Hergest, in Herefordshire. It win 
presented (in 1701, col. 1371) to Jesus College, Oxford, by the Kcv. T. Wilkios. 
On Febj'. 17, 1701, Edward Lhuyd pays 7s. for binding the MS., which during the 
next thirteen years seems not to have been returned to Jesus College as testified by 
the following declaration : " To all to whome these presents shall come — I Thomas 
Wilkins cf Lanblethiau in the County of Glamorgan doe hereby Certify that I have 
scverall yearcs agoe presented Jesus College Oxon with an old large Mau\iscript 
called Llyfr Coch-6 Hergest, which book was by the order of ye said College given 
out of their Custody to be new bound, And is since (as I am informed found 
amongst Edward Lloyd's bookes) to which Manuscript the said Mr Lloyd or his 
Representatives can pretend no manner of Title Witness my hand this 26th 
of March 1714: Tho. Wilkins." The above statements ars in the original 
hands on slips of paper now pasted on fol. ii. 

Folios iii-iv. The beginning of Dares Phrygius in a late baud. 

Folios v, vii-xi are blank. 

Folio vi. A brief index in a late hand. 

Columns 1 to 30 1. 12. ^Dareh Phrygiun : Pelleaf aoed urenhia 
yghafteft aelwit pelopeus . a bra6t aod idaO ael6it elbn ah6nn6 aoed 
amab idaO aelOit |afon .... ends : Ac eneus avfudhaOys y arch ef . oc 
aedeOis troea ef ae nifeR. To this is added in a different hand: ac 

aaeth ymeith yny longeu Ac y gyt ac elenus uab priaf . ac 

ecuba . achalTandra . ac andromaeea . deucant atheir mil. 

Cols. 31 to 230 1. 11. \YsTORYA Brenhined r Brytanyeit : 
Bryttaen oreu or ynylTed yr hon ael6it gynt y6en ynys yggoBeOigaOl 

fiigia6n ends : A brenhined y brytanyeit kanyt y tty6 gantunt 

y Ityfyr brOtOn h6nn . Yr h6nn a ymchoeles GOaHter archdiagcn ryt 
yehen o vrytanec yg kymraec . yr h6nn yiVyd gynufiedic yn wir oc eu 
hyftoryaeu 6y yn enryded yr rac dywededigyon tywylTogyon hynny . 
Ar y wed honn y prydereis inheu ymchoelut ef YR ILADlN. 

* Cols. 1 to 376 1. 8 ; 391 to 502 1. 7 ; and 605-26 represent the oldest hand ; Cols. 
376 I. 9 to 377 1. 18 ; 502 1. 8 to 516 1. 26 ; 520-71 are slightly later and represent a 
different type of writing. This type prevails through a large part of the rest of the 
MS. and makes it difficult to classify the several hands of this school. The portions 
distinctly later are indicated in the foot-notes. 

t These texts were reproduced under the title Briits, edited by Ehys and Evans 
(Oxford 1890). 

y 98566, A 

S Jesus College Manuscript i. 

Cols. 230 1. 20 to 376 1. 8. *Brvt r Tywyssogyon : Petwar ugeinl 
ralyned n whechaut oed oet crii't . pan vu y uar6olyaetli naOr drOy hoH: 

ynys prydein ends : Ar dyd hOnnO y gorefgynriaOd 

EyB ab Mnelg6n gantref penwedic . A grutrud ab Maredud gymOt 
mevenyd. Benedicamus domino . Deo gracias. 

Cols. 376 1. 10 to 377 1. 18. Gyldas hen broffwyt y brytanyeit a dyweit 
yn hen yftoryaeu y brytanyeit . panyO pedwarpeth awnaeth yi- brytan- 
yeit coHi eu hanryded ar ynys vaOr ffr6ythla6n aelwir ynys prydein. Y 

peth kyntaf oed syberwyt . a ryuic y gOyr ma6r ends : Y 

pedweryd uu . dryckainpeii adrycuoeffeu ybobyl gyfl'redin acha6s 
Jtadron athreifwyr . ac ymladwyr . agot . aglOth oedynt . Ar pedwar 
peth hyn a dywefpOyt . a ynt tebic yr pedwar peth a dyvveit du6 yny 
ftyfyr aelwir eclaacus . teyrnas a dygir rac y g6erin bria6t . nc arodir 
y werin amherthyna61 . acha6s treis a bratyat enwired . ac amry6 
ffalfted. Ecclesiastico X°, [,9] Regwwm a gente in gentem tranlfertwr &c. 

Cols. 377 1. 19 to 380. *Dechreu cantreuoed g6yned . ae chy- 
MYDEU. KymOt infel(ed), kym6t preftan . kymOt rudlan = Cantref 

Tegigyl ends tvith Cantref gOent — ^kymOt tref y grue, kymOt 

vch coet . 

Cols. 381-497. '\De Carolo Magno : Pan wafcar6yt yr ebyftyl a 
dilgyblon yrarglOyd y bedryuannoed byt y bregethu . 6rth hynny y 
gogonedulTaf eboftol iago . adywedir y bregethu yngyntaf yny galis. 
A g6edy y lad ynteu o eraOdyr greulaOn yny,di6ed y doetli o gaerulTalem 

drof vor dilgyblon ereill y bregethu y galis ends : Ac 

ymae y uarnat uch y benn o wydyr tec gwedus . Ac veHy yteruyna 
yftorya chyarlymaen oe weithretoed ynyr yf baen. Ac yn Hawer odeyr- 
naffoedd ereili yntreulaO yuuched amfera61 dros vuehed tragywyda61 
yn ymlad yn erbyn paganyeit agelynyon angwir arglOyd ni ]feffu grift 
abarattoes ida6 ynteu le yny nef dros y lavur yn y byt Amen .... 

A theilOng yO ymplith petheu ereift d6yn ar gof ac ar volyant yn 
argl6yd ni Jeffu grift y gOyrth awnaeth duO yr rolant .... yny He y 
dylyir diOreidaO godineb . yr honn yffyd lefteir eneit a chorfF. 
Hie iacet turpinus remis metropolitanus , , . . 
Ethereum fldus aprilis adiuit u«dus 

Cols. 502 1. 19 to 516 1. 26 Y ttyuyrhOnn aelwir ymago mvndi . Sef 
yO hynny del6 y byt . kanys kedymdeith ae g6naeth o arch y Bait o 
ffuryfedigaeth y byt yr hOnn yffyd ar weith pel gron A gOahanuedic 
or defnydyeu megys 6y . Megys y byd y kibynn ygkylch y g6ynn . Ar 
g6ynn ygkylch y melyn . ar melyn ygkylch y rith . VeWy y mae y 

nef megys kibynn ygkylch y byt ends : GOlith a dyg6yd or 

awyr pann 6rthrymher yr awyr or dyfred o echtywynnedigr6yd y nos. 
ac ymchoelut y gOlith yn law y g6ynha y g61ith ynftOytre6 . Ny6l y6 
pan dynher gOlybOr anyanaOl or dayar yr awyr . neu a vyrher yr dayar 
or awyr . Y m6c h6nn0 aefgyn or d6fyr. 

Cols. 516 1. 28 to 518 1. U.% A brief Chronicle. B16ydyn eii'feu o 
deucant a phum mil auu or amfer y g0naethp6yt adaf yny doeth crift 
ygcnaOt dyn . Deg mlyned arhugeint achant a mil kynu geni crift . y 

doethbrutus yr ynys honu ends: (In 1296) y ryuelaOd 

madaOc uab Hywelyw. (In 1298) y bu y Hadua uaOr ar yr yfcottyeit. 

• These texts were reproduced under the title Bruts, edited by Rhy» and Kvans 
(Oxford 1890). 

t This text was edited by Mrs. Rhys, and issued by the Cymmrodorion Societu 
in 1883. ■ " 

X Eleven lines at the foot of col. 517 are more or less torn out, and the folio 
containing cols. 516-517 is mounted on a vellum leaf, excepting the written portion 
of col. 518 on the back. 

The Red Booh of Hergesi 3 

(la 1307) y bu nar6 hen edwart . ac y kyl"lbgi6yl y iiab, (In 1312) 
y Has pyrs o garltOn. (In 1414) y bu Hadua ai- y laelVou yn yCtriflin 
yny gogled . ac yftas iarft clar. (In 1315) y ryuelaOd Viywahjn liionu 
ym morganuOc. (In 1318) y rodes y breuhin y kantref maOr y hii y 
fpynlaer ieuanc 

Cols. 520 to 527 1. 39. The advice of the wine man to his son on 
conduct, hushandry, &c. Gyuglior ydoeth y keueis megys ydoed ynteu 
yn kyghori y vab . Val liynn . Vymab due dy uuebed yugaft ob'lcgyt 

du6 . arbyt medylia amiot y ffuruauen megjs y try . yr 

hOnn avo yr a6r honn yn uchaf . yny He ybyd yn iffaf ... A echOyn- 
no gan arait ef agyit yr eida6 ehun .... g6ertbu yr cliweugeint . ac 
eilchOyl y brynu yr punt ... A ymacbuppo or blaeu o bell : ages 
y keiff y les . . . . o rody dy da . dyro drOy ewyttys da . ac yna y 
diolchir itt yndeudyblic , . . . ends : Mynycli edrych dyda athwaflan- 
aethwyr , Ac o hynny ygochelir gOneuthur an diwytrOyd . namyn 
gOafanaethu yngywir. 

Cols. 527 1. 40 to 555 1. 9, The Seven Wise Men of Rome. The 
Welsh version in its main features agrees with the Latin text of the 
materia Septem Sapienttim- Roma, and with the French and English 
Seven Sages,* but differs in some respects from all as the following 
summary will show. 

Diocletian emperor of Borne has one son by his ■wife Eva, at whose death the 
prince is entrusted to the seven wise men oE Eome to he tauglit, and a house is 
specially built tor the purpose outside the city. Diocletian marries a second wife 
who learns from a hag that the emperor has a son, whom she aslcs to see. That 
night the seven wise men and the boy discern from the " brightness of the stars and 
the movements of the signs " that it is sought to destroy him. The prince asks his 
masters to defend him, each one day. On the eighth he will defend himself. He 
is summoned to his father's presence, and the stepmother is " enflamed " with love, 
and tempts him in her own room. He despises her and escapee. She repeats the 
stratagem of Potiphar's wife and seeks the boy's death. Then follow the talts after 
each of which the boy is, in turn, condemned to death or pardoned. 

I. The empress tells her first tale of the big pine tree and the little pine plant. 

II. Bantillas (1st) tells the tale of the knight who slew the greyhound that had 
saved the life of the child. 

III. The empress tells her second tale of the wild boar " in a forest of France " 
that was killed by the herdsman. 

IV. Awgustus (2nd) tells the tale of Hippocrates and his nephew. 

V. The empress tells her third tale of the King's Treasury being robbed by a 
poor but spirited man and his son. The father falls into a barrel of pitch. He 
asks his son's advice. The son suggests cutting off his head to prevent identifi- 
cation. The father pleads that the king is merciful. The son retorts that he will 
" not risk three things," viz. (1) the goods he has, (2) his own life, and (3) the 
land bought by the father; and " cruelly, as if a stranger," he cuts off the old man's 

VI. Ltntillns (3rd) tells tht tale of the old man shut out by the youns; wife. 

VII. The empr«ss tells her fourth tale of the " fniitful green tree " which had a 
very fine branch growing out of its stem, near the ground. The gardener advises 
cutting down this branch because it enables thieves to climb to the fruit. The 
owner disregards the advice out of admiration aad love of the branch, and 
consequently loses the fruit. 

VIII. Malqfiidas (4th) tells the tale of the eastern city ruled by seven wise man. 
A cruel king after a fruitless siege of the city promises not to make war upon 
the citizens, if they will deliver the seven rulers to him. Tiie citizens bind the 
seven, but one of them tells the tale of how the wolf by professions of friendship 
persuaded the herd to deliver his dogs to the wolf's care j and how then the 

* See Vol. XVII. of the Percy Society's Publications ; Weber's Northern 
Jiomances ; Appendix XXXII. to The Book of Sindibdd, ed. by W. A. Clouston ; 
Deux Hedaciions du Roman des Sept Sages de Rome, ed. by Gaston Paris. The 
Welsh version has little or nothing in common with Dolopathos, sive de Rege et 
Septetn Sapientiiua, ed. by H. Oesterley. 

A 2 

4 Jesus College Manuscript i, 

wolf, after destroying the dogs, at his leisure ate up the cattle and finally the 

TJv. The empress tells her fifth tale of the column, set up in the heart of Kome 
by Virgil, which had a mirror on the top. 

X. Cato (.5th), the old and wise, tells the tale of the inconsolable widow of the 
young Sheriff of Lesidonia, who in the course of her first night watch at the grare 
digs up and carries to the gibbet the corse of her husband, and there mutilates and 
hangs it in order to save the property and win the hand of a young knight who, 
afterwards, refuses to marry so heartless a creature. 

XI. The empress tells her sixth tale of the king who, after entrusting his kingdom 
to seven men to rule, dreamt every night that he was being blinded. 

XII. Jesse (6th) tells the tale of the " two dreams," or how the knight escaped 
with the young wife shut up in the high tower. 

XIII. The queen tells her seventh tale of the diseased king and the " steward" 
who led his own wife to the royal bed. 

XIV. Martin (7th) tells the tale of the wise old man and the foolish young wife. 
When the empress understands the prince will " speak " himself next day sbo 

becomes speechless. The prince explains the cause of his silence, and tells the tale 
of the Ravens. The empress confesses her intrigue and is burnt. 

The text begins : Dia6chleifon aoed amhera6dyr yn rufein . Ag6edy 
marO eua ywreic . agadu unmab oetiued udunt . ynteu a dyfynnaGd 

attaO feithwyr o doethon rufein ends : Ac yna o varn yr 

amhera6dyr ar gOyrda y Hofget korf yr araherodres ... Ac vefty y 
teruyna chwedyl y feithdoeth.* 

Cols. 555 1. 10^0 571 1.23. BreudOytronabOy . Mada6c uab maredud 
aoed idaO powys yny theruyneu , Sef oed y6 hynny oporford hyt 

yggwauan yggwarthaf arwyftli ends : altyma yr acha6s naOyr 

neb y vreidwyt . na bard na chyfarwyd heb lyuyr . o acha6s y geniuer 
itiO aoed arymej'reh ahynmy o amrauael liw odidaOc ac ar yraruev ac eu 
kyweirdebeu . ac ar y Henneu gOerthuaOr armein rinwedaOl.f 

Cols. $571" 1. 1-577 1. 6. Proff6ydolyaeth Sibli doeth. Sibli oed uercb 
y priaf urenhin o eccuba y mam g6reic priaf . a honno aoed arnei amry- 
uaelon enn6eu . Yn ieith roec y gelwit tyburtina . Yn ttadin albunea . 
Sibli adamgylcbynaOd amryuaelon vrenhinaetbeu y d6yrein .... ends : 
Ac yna yda6 Hef or nef . corn or goruchelder praff y odOrd . Ac y byd 
trift y rei truein ynkOynaO eu pecha6t oc eu hamryuaelon lauuryeu . Ac 
yna y dengys ydayar . ufferna61 defnyd . Ac ygg6yd yd anlbdir pob 
peth . ac ybyrir . Ac yna ydyg6yd tan br6nftana61 or nef adOfyr or un 
defnyd . Ac ar hynny y teruyna proffOydolyaeth Sibli gyt ae breudOyt. 

Cols. 577 1. 7 to 583 1. 38. Kyuoeffi myrdin ag6endyd ych6aer. 
Deuthum i attat y atra6d .... a 

pOy wledych wedy anaraOt . §33. 

579 Neflaf y6 nes y amfer kennadeu anlel .... b 
gogelet du6 o wendyd . Amen. §34. 

584 Gwasgargerd vyrdin yny bed. 

Gwr a leueir yn y bed .... c 

mynyd yn aber karaf. §40. 

Col. 585 1. 24. Hynn adywa6t feint a6ftin am dedder y dayar : 
Megys y dyweit seint a6ftin . tewder ydayar yO . vn uilardec o uift- 
tiroed . Ac unuet rann ardec y viKtir &c. 

Col. 585 1. 32. Hynn adyCaOt yr eneit : Ef auu veu . y mae yn veu. 
Mi ae koHeis . yd ys ympoeni . Mi adreuleis . Mi arodeis . Mi agedweis .' 

* This work is said to be by " Llywelyn the priest." See Jesus Coll- MS 3 = xx 
t See The Mabinogion, pp. 144-61, Oxford, 1887. 

j There are yii-e columns here numbered respectively 571, 5718 571J 571^ 571^ 
§ These figures refer to pages in Pen. MS. 118, which contains copiei of these' 


Tki Red Booh of Hergest. 5 

Col. 585 1, 39. JLyma BroffCydolyaeth yr erijr ygltaer fciiton-.'M.^gys, 
y gOrthlad y dreic wenn y goch , veJty y gOrthlad ywenn . ef a hetta 
y dreic waethaf ac aruthyr . ac o chwythedigaeth y geneu hi a lyic yr 
hott ynys o fflama61 tan . Ac oe vedeitheu ef yd a hOrd o vrowys 

gau ends : Odyna kyO eryr awna y nyth yggoruchelder 

kerric holl vryttaen . a hOnnO ny ledir yn ^euanc . Ac ny da6 yntcu ar 
heneint . Ac yna ny diodef gogonedus uoleitiOyd gyunic larhaet idaO 
ef . yr hOnn alad ar teyrnas dangeuedus. 

Col. 588 1. 27. 1 tri dynyon a ga6ffant yampeu \pryt, a doethineb] 
adqf ; Tri dyn a gauas kedernit adaf . Ercwlf gadarn . Ac ector 
gardaru . a Ibmplbn gad&vn .... ends : Teir gOraged a gauas pryt 
eua yn dri thraean . diadema &c. 

Col. 588 1.41. J Pann aeth Uu y lychlyn: Perth aaeth ygan yrp 
luydaOc hyt yn ftychlyn . ar gOr h6nn6 adoeth ymaii ynoes gadyal y 

byry y erclii dygyfuor or ynys honn ends : Ac yna y bu 

weith camlan y rOng arthiir amedraOt . ac y HadaOd arthur uedraOt . Ac 
ybrathOyt arthur yn angheuaOl . Ac ohynny y bu uarO . Ac y my6n 
plas yn ynys auaHach y cladOyt. 

Col. 590 1. 34. J dechreu y trioed y6 y rei liynn . Tri gorucliel garch* 
araOr ynys prydein . ftyr Sedyeith . a mabon uab modron . a geir uab 
geiryoed ac un oed oruchela6r nor tri . ef a ua deirnos ygkarchar hut 
adan lech echymeint . fef oed hOnnO arthur &c. 

Col. 592.t Trioed y6 y rei liynn . Tair prif riein arthur . GOenn- 

hOyuar uerch gOryt gOent ends: Ac yfef oed y gOas h6nn0.' 

goreu uab cuftennin ygefynderO. 

Col. 596. J Trioed y nieirch i/6 yrei liynn : Tri rodedic uarch ynys 

brydein . Meinlaa march kalTwaHaOn uab beli ends : Ar dryded 

calam uerch jfdon uab ner y gan uaelgwn . 

Col. 598.J Trioed heuyt y6 yrei hynn : Teir unbenngerd y6 . piydu 

achanu telyn . achyuar6ydyt ends: Tri chalbeth gOilim 

hir . I'aer hopkjn ap thomas . efferen ful . adadleu . a marchnat . A 
chas gantaO heuyt . tauarneu . acherdeu . achreireu . Tri dyn yflyd 
gas gantaO . effeirat . a phrydyd . achlerOr. 

Col. 600. J En6eu ynys prydein ae rac ynyjfed ae anryuedodeu: 
Kyntaf enO auu ar yr ynys honn . kyu noe chael uae chyuanhedu . clas 
myrdin . A gOedy y chael ae chyuanhedu y vel ynys ... 33 prif gaer J 

.... 34 prif enryued ends : A their archelcobaOt yflyd 

yndi . vn yin mynyO . ar eil ygkeint . ar dryded ygkaer efra6c . 

Col. 605. The expedition of Charlemagne to Jerusalem and 
Constantinople, or his adventures with Flu Gadarn* : Pan yttoed 
Chyailys yn Ibin denj's ar Oylua y I'ulgOyn gOedy gGilgaO coron 
y vrenhinyaeth am y benn . ae gledyf ar y yltlys . gOedy gOilgaw 
gOifgoed mawrweirthaOc am danaO . ae berfon vrenhiiiawl ae anl'aOd 

vrenhineid yn hoffi ac yn anrydedu adnrn y gOifgoed ends ; 

A gOedy offrymv yr aitaOr o offrOni teil6ng . rannu aoruc y creireu a 
dothoed gantaO y eglOyi'leu freinc . arodi kerennyd aoruc yr urenhines 
amadeu idi y godyant ae geOilyd. . 

Hyt hynn y traeth yftorya aberis Keioallt urenhin yr ynyfred y athro da y 
tlirotli o weithretoed CUyarlys orfimafins yu Uadin ac . amryilon arureuhines . . . 
Ac nyt ymyrrfiys Turpin yu hynny Ac y dicha^n pa6p wybot or ao 

* Sec Peu. M.S. 5, fol. ex, % See Mahinogion pp. 297-309. 

6 Jesus College 3fanu8Cripi /. 

darlleo . neu ae gwaraudafio naoruc ef dim yn orfiac . uamyn , . . . lief eneideu y 
criftouogyou ae gfiarandafio. 

Col. 6274 jfariies y IFynnon, or the Romance of Owen and Lunet : 
Yr arahera6dyr aithur oed yg kaer ttion arwyfc . Sef yd oed yneilted 

diwarnaOt yay yltauell . ac ygyt ac ef owein uab uryen 

ends : Ac owein a trigy^vys yn ftys arthur o hynny attann yn pennteuln. 
Ac yn ami6yl itlaO yuy aeth ar y gyfoeth ehun. Sef oed hynny 
trychant cledyf kenuerchyn ar vranhes . Ac yr He ydelei owein a 
hynny gantaO . goruot aOnaei . Ar chwedyl LOn afilwir chwedyl. 
iarftes y ffynnaOn. 

Col. 655.| The Romanees of Peredur : EfraOc iarli bioed iarltaeth y 
gogled . A leith meib aoed idaO , Ac nyt o gyuoetbeu yn vOyaf yd 

ymborthei efraOc . namyn o l6rneimeint a ryueloed ends : 

Ac y gOledychOys peredur gyt ar amherodres pedelr biyned ar dec. 
megys y dyweit yr yltorya, 

ii. Arthur aoed ygkaer Ition ar wysc prif lys idaO . Ac ygkenaOl 

JiaOr ynewad yd oed pedwar gwyr yn eifted ar lenn o bali 

ends : Ac yna y trewis arthur ae deulu gan y gOidonot . ac y Has 
gOidonot kaer loyO oH. Ac ueBy y treythir o gaer yr enryuedodeu. 

Col. 697. t ILyma vreidOyt maxen wledic : Maxen wledic oed amher- 

a6dyr yn ruuein . atheccaf gOr oed adoethaf ends : Sef y 

kauas yn y gyghor mynet y wlat a ftawer y gyt nc ef. . . . Ac odyno 
ydoeth yn vynych o ynys prydein ac ettwa ydaO yr ieith honno . Ar 
chwedyl hOnn aelwir . breudCiyt inaxen wledic amheraOdyr ruuein . Ac 
yman y mae teruyn arnaO. 

Col. 7p5.J ILyma gyfranc Hud a Ueuelis : Yr belimaOr uab manogan 
y bu tri meib . ftud . achaflwallaGn . a nynnyaO . A herOyd y kyuar- 

•wydyt pedweryd niab ida6 uu iteuelys ends: Ac uefty y 

gOaredaOd Hud y teir gormes yar ynys prydein . Ac o hynny hyt yn 
diwed y oe!" yn hedOch lOydyannus y ttywyaOd Hud uab beli ynys 
prydein . Ar chwedyl hOnn a elwir kyfranc ttud a tteuelys . ac uetty 

ILyma dechreu mabinogiX 

Col. 710. Pwyll pcnndeuic dyuet aoed yn argl6yd ar leith cantref 

dyuet ends ; Sef gOreic a vynnaOd kicua verch wynn 

gohoyO uab gloyO wallt lydan . uab calhar wledic o dylyedogyon yr 
ynys honn. Ac uotty y teruyna y geing honn or mabynnogyou. 

Col. 726. ILyma yr eil geinc or mahinogi: Bendigeitvran vab ttyr 
ttoed vrenhin coronaOc ar yr ynys honn . Ac arderchaOc o goron 

lundein ends : Ac am ganyat udar riannou , ac ar yfpyda6t 

benn pedwar ugeint mlyned. 

Col. 739. ILyma y dryded geinc or mahinogi : Gwedy daruot yr 
ieithwyr adywedalYam ni uchot cladu penn bendigeituran yny gOynvryn 

yn Hundein . . . edrych uGnaeth manaOydan ar y dref ends : 

Ac o acha6s y karchai- h0nn6 y gelwit y kyfar6ydyt hOunO raabinogi. 
mynnweir a mynord . Ac uefty y teruyna y geinc honn yma or 

Col. 751. Honn i/6 y bed6ared geinc or mahinogi: Math uab 

mathonOy oed arglOyd ar wyned ends : A herwyd y dyweit 

ykyuarwydyt ef auu arglOyd wedy hynny ar wyned . Ac veHy y ter- 
uyna y geing honn or mabinogi. 

Col. 769.t ILyma maly treythir oyjioryagereint nab erbin: Arthur 
ndeuodes dala Sys ygkaer Hion ar wylb ends : ac yd aeth 

fSov the text of cols, 627-M4, ste Mabinogion, edited by Kh^s and ETanj 

The Red Booh of Hergest. r 

gereint parth ae gyuoeth ehun . Ac y wledychu o hynny aHnn ynH6yd- 
yannus ef aeuil6ryaeth aewychdra yn parhau gan glot ac etmic ida6 . 
ac y enit o hynuy altan. 

Col. 8 104 The Romance ofKulhwch and Olwen : Kilyd uab kelydon 

wledic a uynnei wreic kynmwyt ac ef ends ; A gOafcaru 

Huoe,d arthur paOb y wlat . Ac uetty y kauas kulhOch olvvea nierch 
ylpadaden penn kaOr. 

Col. 845. The Romance of Bowji of Hampton* : Yn Iiamt6n ydoed 
^arft aelwit gi6n . ao aruer awnaeth na vynnei wreic yiiy ^feuengtit. 
A gOedy hynny pann ymdreiglaOd parth ae heneint yg6reickaa0d . Set 
gOreic auynnaOd g6reic ieuanc tu dra6 y uor . A honno aoed yn karu g6r 
ieuanc . , . . ends : A phan vvelas boOn hi y kymerth yr6ng y 
ureicheu . a gorchymun aoriigant gi eu mab yduO . Ac ar hynny y 
ternynalTant 6y ell deu . Ac y doeth yghwanec y gant o engylyon y d6ya 
eu heneideu yr nef att duO .... Ac yna y corouhaOyt gi o goron 
m0mbra6nt . ac uefty y teruyna yftorya boOn o hamtOn. 

Col. 928. The Physicians of MyCtvei^ : Yma gan borth du6 gorucliel 
bendigedic y dangoffir y medegynyaetheu arbennickaf aphennaf Ortli 
gorff dyn . A Tef y ueb a beris euhyfcriuennu yny mod bOnn . EiwattaOn 
uedic . ae ueibon . Nyt amgen : kadOgaOn . a gruffud . ac einaOn . 
kanys Oynt aoedynt oreu . a phennaf or medygon yneu hamfer h6y . ac 
yn aml'er rys gryc euharglOyd . ac arglOyd dinefOr . y g6r agedwis eu 
breint ac eu (llyet yn gObyl Orthunt yn enrydedus mal ydylyynt . Ac 
ylef achaOs yparalTant hOy yfcriuennu eu kywreinrOyd yny mod h6nn. 

rac na bei awypei gyltal ac awydynt hCiy gOedy Oy Pa 

uedeginyaeth leihaf . kolii dy laO yny wennofo . ac odyna poeri arnoi 
ae ruglaO. 

Abfinthium calidum t ficcum in primo gradu contiuet in fe uirtutem 

expulferimam % continam . contina confortat ftomacum De 

falma herba . . . 1 li de predicto puluere ponatur in lampade t accendetur 
uidebitup quod tota domus lerpentib?<s fit irapleta. 

Eac gwcwyr . keis y dialtean yr h6nn auyd gan yr ylpilTwyf. 

agoreu yO hOnnO rac pob dolur ends : Heuyt na v6yta ynydarfo 

yr kySa wackau . a hynny a elty y adnabot ar dy chwant yrbOyt . ar 
deneurOyd dy ole6 [aliw] . Or bOytey heb ch6ant bOyt arnat . rewi a6na 
y g6res annyana61 , Ac or bOytey pan vo chOant bOyt arnat . dy anyan 
avyd kynwrefibcket athan . A phOy bynnac ny chymevo bOyt yua . y 
gySa a leinO o afiachufter yr hOnn abeir g0ae6 yny penn.§ 

Col. 964.** Welsh Proverbs : A vo da, gan du() : yftir. AdaO roaen. 

ac adaO mab. Aduc yr hyd . yr maes maOr ends : Vyiicb 

trill : diOc aery. Vclicr ada6 . gan drychin . 't cetca. 

Mabieith hengjrys ial . yr hbun aelwit bach budugre . agado fyfarybd . a 
gf>jd varch gyfar6yd . Ar hen wyrda a dywa6t y diaerhebyon o doethineb . hyt 
pen veynt gadbedic gbedy bynt . y rodi dyfc . yr neb afyunyei arnuut . kanys 
ciynodeb parableu llawer . Tynhbyreu y kyghoreu doethbriid . adangoffir ar uyrdev 
yr neb aedyallo yny diarhebyon Cf. coU. 1057 -S3 infra. 

Col. 975. Imago Mundi : Athro ma6r ywybot ae doethineb yn anuon 
annerch y athro araft kyfar6yd ynfEyd y drindaOt . ac yn ffrydyeu y 
doethineb . ar keluydodeu o leith na6n yr ylpryt glan . agOedy 
gorffenno oeflbed y uuched honn . HaOenhau or feith g6ynuydedigr0yd 
ac ynyr wythuet kytwledychu . gyt ar tat trinda6t yn vndaOt 

* This text is a copy of that in Pen. MS. 5, fol. cxxxviij. 

t See Meddygon Mijddfai, pp. 1-27 (Llandovery, 1861). § Ibid, pp. 28-34. 

** Cols. 960-963, ivhich contain pi'overbs, arc misplaced and should follow fol. 971. 

S Jesus College Manuscript /. 

ends : Ac yn declireu kylch laturiuis wedy deg mlyned arhugeint . pOy 
bynnac adineuo delO oe uyd . hi adyweit ualdyn . PaOb onadunt 
agerdant eukylch . wedy deiidegmlyned arhugeint aphumpcant . a 
ityna diwed y Uyuy hOnn. 

Col. 998. A chyt traetho athraOon gerd or fygneu ylTyd jn Zodiacus. 
oduch y plannedeu . ac or ffuruauen . ac or lyr yflyd oflodedic ynUi 

ends : Or dayar hyt att y nef y maent . can mil o mloetl . a 

nnO mil o viloed . athrychant . a phymthec milltir arhugeint. 

Col. 999.^ ILyma weithyon dechreu hrut, y faeffon ac mal y g6led- 
ychaffant .- Gwedy kadwaladyr vendigeit a gorefgyn or faeflou ynys 

brydein ends: y chwechet vlOydyn [1382] oe deyrnal et 

[Eichard ii] y bu y Itifeiryeint maOr . mal yd oed anhadd traethu na 
dywedut awnaeth o drOc ar dra6s ftoegyr. 

Col. 1020.§ O oes gOrthoyrn gOrtheneu hyt weith bad6n yd ymladaOd 

arthur as liyneif ar laeflon eiids : Y vl6ydyn racwyneb yd 

aeth ifeuan vrenhin y ^werdoa . ac y doeth rondOlff farft kaer y 
deganuOy yn erbyn 'Jeuan vrenhin. 

Cols. 1022 I. 9 to 1025 are left blank. 

ymatcrec Uy6elyn agOrnerth by Tyffilya6 uab brochuael 
1026 yfcethru'dc : Eiry mynyd gwynt am berth .... « 

yr duO kyffeffa ynda 282* 
1028 Eiry rayiiyd gOynn pob tu . . . . ^ 

gnaOt pob anaf ar anoeth 285* 

1030 Bit goch crib keilyaOc . bit annyana61 .... c 
bit 10th chwannaOc . bit-ryngaOc cleirch 2885* 

1031 GnaOt gOynt or deheu . gna(»t atneu yn llan .... d 
nyt edeu hirbwyll hirbla 290* 

b. Kalangaeaf kalet graOn .... e 

or kant odit kedymdeith 2916* 

1032 BaglaOc bydiu bagOy onn .... / 
gOedO pob camp heb y daOji 292* 

1033 Govwyu bluen onn . hirwynnyon vydant .... ff 
gOae a dOc daffar o laO 293* 

1034 Goieilte ar vrynn aeruyn uymbryt .... h 
cas dyn yraau yO cas duO vry 296* 

1036 Kynn bum kein vagla6c bum . kyffes eirya6e .... i 

penn g6r pan gOin a dyly 299* 

1039 Dymkywarwydyat unhwch dywal .... k 

elOch ttu a 116ybyr arna6 3056* 

1041 Maemvynn tra vum yth oet : ny lethrit .... I 
maenwynu nac ada6 dy gyScH: 311* 

1042 Panet anet gereint oed agoret pyrth nef .... m 
blaGr blaen eii raCn yn aryant 3116* 

1043 KatwaHaOn kynuoedyuot .... n 
kyueruydom uy am~ eluet 314* 

1044 Sefwch aitan vorynnyon a fyB6ch .... 

nyt gOiO cleiu yth grein y grech 316* 

The nnmbpl's (islcriskedC) refer to Piiis H^n US. 15, which contaius a copy of the 
Ped Rook poetry. 
J l!'or this test see Bruti, ni. 385-403. § tbid., pp. 404-6 ; in n later hand, 

The Bed Book of Hergesi 9 

1049 Gogyfercheis gogyfarchaf gogyfuevchyd , . , . « 
ony molOyf i vryen 326* 

1050 Mai rot yn troi tramhOeilyeu .... b 
y rami oewled oelTwed heb eilVeu 3276* 

b. MochdaG byt yugry t yngredyf carant .... c 

Dygogau tyfyrru erymes trabythaOt 328* 

1051 ILynghes von dirion direidi . , . , d 
Hefferthin werin amdriu drauot. 

b. Cril't ielVu ttwyr uedu Ueuuer criftaOn .... e 

diwed trugared trdy gyfreith |j29t 

1053 Mor y6 gOael g6elet . kynnOryf kynniret .... / 
anroder rann diiiieu . gOenwled gOal oleu 32fl* 29t 

1054 Prif gyuarch geluyd panryleat .... ;/ 
ry bryn hOynt wlat nef adef gpreu 330* 29t 

goffymdeith Uefoet icyneb cla6r . y6 hynn. 

1055 Golut byt eyt dydaO ... A 
kerennyd du6 a hoedl hir 333* 3it 

1057-88 A collection of o5y PioverbsX arranged alphabetically and described as 
Matweith hengj-rys o ial yr L6nn aelwit bach budugre . a cato gyfarfiyd. 
a g6yduarch gyfuarwyd . Ar hen wyrda ady6awt y diaeiliebyou hynn 
odoethineb . hyt pan vydyut gatwedic g6edy 6yut y lodi dyfc yr neb 
afynnyei amunt. Cf. Col. 694 supra. 

A vo da gan duO ys dir . . , , 
val UOyth maen ketti 

1085 Yiiy mod h6nn y treythyr o gedymdeithyas amlyn ac amic 
Yn yr amfcr jdoed pepyn hen yn vreuhin yngwlat ffringa y 
ganet mab y uarcha6c arderchaOc bonhedic or almaen . yny 
kal'tell a elwit berigan oe wreic bria6t . Ac o achaOs nat oed 
na mab na raercli udunt namyn hOnnO . diruaOr lewenyd 

agymerallawt ends : Ac y mae hediO heno yr amlyn 

ac amic . y g6yr auertbyrwyt yr karyat dn6 . Y dryded 
vlOydyu nchweugeint amil oed hynny or pen gynierlh ielVu 
grift gnaOt ovru wyry yr argl6ydes veir . y pedweryd dyd o 
galan ebrill . yny vl6ydyn y bu uarO feint bernat aoed abat 
yngkleros . Ar volyant ac enryded y duO ar cglOys . y gOv y 
bo bendigedic y cnO 3'udragywydaOI poet gOir Ameu.§ 

11 IG (ffeilstion yw dynyon a dall am air duw ammau'r dy ae dyall 

a £0 drwg ai fyd ar irall ef a daera fod arall W. ilydletnu) 

1117 ^ Welsh Grammar. — Pedeir Hythyren arhiigeint kymrncc 
yffyd . nyt amgeu . A. b. c. d. e. f. g. h. i. k. 1. m, n. o. p. q. 
r. f t. V. X. y. w. a. Ac or rei hynny rei yffyd vogalyeit . ereitt 
yffyd gytfeinanyeit. Seith bogal . nyt amgen . a. e. i. o. v. y. w. 
y ftythyr ereill oJt yffyd gytfeinanyeit . kanys kytfeinyaO ar 
bogaglyeit awnant . Rei or kytfeinanyeit yffyd lythyr tawd. 

Ereiit yffyd lythyr mut . &c ends : Triphelh a 

beir kaffau kerda6r . kebydyaeth . a dyfyritytrOyd . a goganu 
dynyon da . 

1143 MaOr aOr y daOn a dyUu .... t 

nef . ar ynaOd ae teulu 216* 

b. Dir vyd yuu bronn kyt boet breuaOl .... k 

tut yfpryt autat yfprydaOl 217* 

The numbers asterisked^*) refor to I'las Hen MS. 1 5, and those with the dagger(t) 
to Pen. MS. 11?. § 111 a laiger, heavier baud. 

I Additiotial Proverbs are given in the margins in a hand of about 1600. 

^0 Jesus College Manuscript i, 

1144 Er mab kyuarchaf rOjdaf vy reen .... « 
kau wyt deu pell godeu ac uu 218* 

b. Reit yO ynudillOng tyllued p»-eiTeut .... b 

moelTeu ae dywaOt aduO ae med 219* 

1145 Goreu y6ydyu diOynyt peri .... c 
ar nef ar iia6d duO aediffryt 220* 

114G Gogaua61 arglwyd goganaOl .... d 

trugared itti vy ri rotua61 221* 
b. Kyuaichaf y du6 dwywa61 weini .... c 

vnduO ynt Gyiiteu . a diben tri . 222* 

1147 Ambo y gan du6 ambo trugared .... f 
kerenuyd douyd beuiiyd ambo 2226* 

b. [Rjeidaf oed yan reith.if . yrabyWyt .... g 

crettGyf di vy ri pan vq reittaf . 22*5 

1148 Dtw arglwyd ergly6 dy volyant .... A 
vn parch 6y porchi a vynant . 225* 

1149 Reen riedaOc rOylb kyuertlii .... * 
yr auo diuro yny divri . 226* 

b. Divri divroed dyhed diheu .... /' 
dinam bwyat Ju6 ae goreu. 227* 

1160 Goreu gwaradret goredvvyn ffaO .... I 

na cheryd y du6 dOyn yr eidaO 227i* 
h. Eidunyant ydyn y dOyn ar uoea .... m 

yn bir nynnOys duO dynnyaOl einyoes. 228* 

c. Einnyoes enryded rac Hu annweir .... n 
nyt oed iaOn y dyn dywedit geir 2286* 

(/. Geir garOffraeth gwaeth g6eith gOyth gywyt .... o 

gobryt gOelet ynhed ynhyt 2284* 
e. Yn byt yn hedwcb ha6d bOyf oe glag .... p 

poet ef vynduO nef vo vyndinan . 220* 

1151 Mab anrodet . mab mat anet . dan y vreiuheu . . . . q 
Ac angOna He , yn tecca bre . yggobrOyeu . 2296* 

1 153 Gwaret arnaf uaf na6d amrodych .... r 
gOynn oleu . ar y ftaO deheu . ym Iteheych 6 if 

1154 Gorucliel du6 golochir ympob va . . . . 5 
Arauedylyeis . ac ar.adigoues . o treis a tbraha 

1158 Moli du6 yndechreu adiwed .... t 
crist ny b6yf trilt yndy ovli'ed 53t 

1159 Yn euG dowu'ni . men y moli . maOr y molaOt ....?« 
Cadarn ungeil . crilt nvt atueil . y teilyngdaOt . 54t 

b. Ponyt gOann truan trynider pechadnj- .... v 

eithyr y amdo amdlaOt bi?<er 2316* 45t 

1160 NaOd ytat armab rat rof amgalon .... no 
yn rwydder Keuuer ymllehaon . 233* 456t 

1161 Y gOr anrodes rinnyeu ardaua6t .... se 
ny bOyf Or agliall . erbyn angbeu. 234* 46f 

b. E DuO yngyntaf ykyuarcbaf . bennaf bieu .... 48t y 
Geyr bronn douyd . )'ndragywyd . gy wir donyeu . 236* 

The numbers asterisked (*) refer to Plas Hen MS. 15, and those ml\x the daRger (t) 
toPcn, MS. 118. 

The Red Book of Strgest. ^ i 

1164 Brenhiu gogonet . breinyaOl y weithret .... o 
ya tragyOyd ryd rat gymannua . 2376* 49t 

1165 Cami tyffilyab y6 h6h . hjndel6 aecant 

Duw dinac dinas tagneued .... o 

meiuot wenu . nyt meiwyr ae ined . 239* 

1 166 KyndelO ae cant 

Mis med treis nys treid ylgcreint .... f 

kein awenn gann awel bylgeint . 241* 

b. kt/ndel6 : Pylgeineu radeu amrodir .... d 

noc auo annwar ac ennwir 242* 

1167 kyndel6 aeeant : Ennwir dyn ael yth erbyn .... e 
seuif ef feuit duO gennhynn . 2426* 

b. hyndelO . Can uod duO yt vun y dilenn .... / 

ftann gamarch HaO barch y berclieii , 2486" 

1168 kyndeV) aecant. 

Perchenn cor kerd wofcor \valga6t .... ff 

A berit y bereriudaOt . 244* 
b. kyndelO aecant: Pennyadur kerygyl keretVyt .... h 
yneluyd penn mynyd penyt 3446* 

1169 kyndelO: PennydOr pennaf ygreuyd .... i 
amgOnaeth obura6r ynbrydyd 2456* 

b. kyndelO : Prydyd 6yf rac prydein dragon .... k 
drefret gOlat waret worthordyon . 246* 

c. Kanu y duO . kyndelO aecant . 

Deudenggrad benn berchenii brad brioda6r .... / 

g6r hydyrueu gheu yggygeSaOr , 247* 

1170 h' : — KyghoHi maOrduO mordybryt yiieb .... m 
ny rygoftes uef ny bo ynuyt 248* 

1171 Enuytrwyd awyd ewyc lauur dOnn , ; . . n 
gOrthyf ny bo tril't cvift creadur 249* 

b. CKeaduryeu nef naOd dialaeth . seint . . , . o 

gan auduG vry Trenhinyaeth . 2496* 

1172 BRenhined benu ban yth anet hael .... p 
caffel yn adef na6(l nef nodet . Amen . 2506* 

Canu y duO . kyndelO ae cant 

1173 Un arglOyd kyfr6yd kyfreithgar wledic .... q 
yolaf y duO y difOyn yuar 2516* 

b. Kac bar anperyf penn haelonaeth .... r 

mOy yt gar Ha6ryd no JftaOgaeth 2526* 

1174 Llewenyd Hu nef Hawena vy mryt .... i 
bard alhyaOl ath uaOl ath uaOrha 254* 

ins MaOi- defnyd bedyd bendiget rieu .... t 

y neuoed yn neuot yneit 255* 

1176 Nyt ynat neb drut ny drefnOy .... u 

cann gynudelO kynnelO kannhorth6y 256* 

b. Candigones du6 andiflaun . verroes .... v 

Ar delieu vy rieu vy rann 109* 

The numbers astcilskt!d(*1 rcf«rto Flas. lieu MS. 16, and those with the dagger (f) 
to Veil, My. 118, 

^2 Jesus College Manuscript /. 

1177 Dv6 dewin gOertheuin gwyrtheu .... * 
ixdoeth eithyr melTur ar vyggeneu . i 10* 

1 178 Portheilt yriiymoes gloes glaflVeireu .... o 
lieli yn enntti liyt yn henHeu ill* 

b. Gwedy dywedut gan annwyt geu ... c 

kynn gorwed ym med poet men 126* 

1 179 Peryf uef pura vygkeudaOt .... <^ 
gyt ar yndu6 maOr yny vnda6t 

1180 Adefnef neirthyatoth rat boetrCiyd .... e 
kein uoli keli kallonnogrOyd . 

1181 GoffymOy tram6y trom digued . byt ... / 
bwyf gwaf du6 kynngOefti dayar , 

1182 A DuO am trolTGy om tra lalOder . atta6 ... g 
gOr a diffyrth paOl paOb a differ 

1183 Diffreidyat maOr rat maOr reith .... ^ 
kaedic nffern ar getbern geitb 

b. AwaraOt pymoes byt o geitb iwet . uffern . » 

imifyd acbrefyd achret 

1184 TRuan.aannyan ynni o arap6yH .... « 
kein uedyd vyn du6 yndjO yl't6yH 

b. Eft6yH ajltyrywys deus defnyd .... ^ 

yn undaOt trindaOt yn dragywyd 

1185 TragywydaOl du6 IragyuanOyf .... '« 
perffeitbweitb ouec adec dalOyf . 

b. TeilyngdaGt adaOt adef gOirin .... «■ 
haed6y jfKiyigynt bael gorwyfi . 

c. Gorvjnu ae tremyn dramyr drefret .... o 
erbyn braOt trin</n6t trinet 

1186 Canu ij cleici agant g6ynnuard brecheiiii/aOc 

Amrodlio douyd dedwyd deweint .... p 

dyrchafOys dewi breui ai breint 271* 55t 

1187 Y Yreint Orth y vryt y vreinaOc .... q 
yt gaHOnn prelVen preffOyl viodaOc 3716 56* 

b. BreinyaOl vyth nydaf pan delwyf eno .... r 

g&naet eiryolet ym am a archOyf . 2726* 56tt 

1188 Arcbaf rec yn dec adigeryd 6yf .... s 
detwydyon breui yny brojd 273* 57t 

1189 O vedru canu coetb anrec ybael .... t 
rys maOr nion wledic reodic rec . 2746* SSf 

b. Rymedylyeii' y bynn y honni .... « 

a uynno nodet kyrcbet dewi . 2756* oSf 

1190 Dv6 auolaf yr eiryolet . ym .... v 
penn ar gynnau bedyd creuyd acbret 277* eof 

b. Ny chronnes rodes radeu . vvaftofyat .... w 

val corn yt glywit gloy6 y eireu 2776* 606t 

1191 Kynu lyrlbei vrOyneu arnryunen . nef .... x 
poet doeth uon ain clyO am gOerendeu 2786 61* 

The iuiniber» asteriskcd(*) refer to Has Hen MS, 15. nnH those with the claggor(t) 
toPeD. MS. 118. 

The Red Book of Hergest. 


b. Y gOi' auolaf g6ir ogoned . ny wnaetli .... a 

dyclieuii- uydOnn ninlieu am clrugaredj 279* C2t 

1 1 92 gr' vah yrynat 

Och hyt ar vrenhin vreint uchelda6 .... b 

a cbril't or diwed . yndOyn attaO 280* CSif 

1194 Gruff ud uab maredtid vab dd' ae cant yr groc . 

Caraf benn raith . cor aryannweith . carei rinwed .... c 
Del6 iiireinryO . yr prynu byO . or prenn arved 257J* 63t 

1195 Dvc morwanec dec o du gaeaf .... d 
trydyd dyd dedvaOl aOr ha61 orhaf . 258i* G4j 

1196 Doeth delO vy6 vy Kyw Hyryoii .... e 
daiigiief gv y6r ttuoed nef o gaer Heon . 260* ecf 

1197§ Due mor kor kywir . del6 vj'6 llyO Bawir .... f 

bit y ardelG yra . byt aehurdeiu . 2616* CTf 

1198 Doeth delO ner aber wybyr ywch eluaer nef .... g 
ftithraOd mor ftathyrgreir kor kaer . 263* 69t 

1199 Meu ymoralw o bwyll difalO o bell dwyfaOI .... /* 
yn -vraOt fEa6t ffyd . gwirion vuyd . g6erin nefa61. 2646* 69it 

1200 Merch Mam #**» veir o diweir . waet .... i 
a neuad y6 vy naOd wyt 2656* Tlf 

b. Arlwyr waret . gril't ythanet .... k 

ar wir uawred ar wyry virein 2666* 7l6t 

1201 Archaf guhvyd . diwaradwyd . dy wiO radeu .... / 
yth le aml6c . yth 16ys olOc . yth lys oleu . 267* 72t 

1202 BaltalVar gynnar geiinat due anrec .... m 
a rodes gyuarwydyt 2686* 73t 

1203 Gr'. uab maredud ae cant\ y dudyr uab gron{(>y) 

DJaO gle6 gleiflym grym gryt flemychu .... » 

paOl pedyr gradivel y del oedv . 75-|- 

1204 y fyr howel uab gron(6y) 

Gweleis le6doeth hael g6iwl6ys wiedeu .... o 

o glot afynnOyr gOlat a feinyeu i86* 77t 

] 206 y dudyr vab gron6y 

Trofles ym grym grilt . oedeith ueith vaengift , . . , p 
gyt ac ederyn I'ant . trigyant trugar . 206* 79-t- 

1207 y dtid : — Awdur hael eglur . heul ogled a ftoer . . , , q 
ae peir pe vyrlwys greir vob meir ae med 226* 81 f 

1209 y dudur : — Arglwyd didrilt grift g6ir dift g6arder . , . r 
delieu keirayeit brwydyr du6 aekymer . 24* ssf 

1210 y dud : — Aer vyngkOyn echwyn och ar gyhoed veir . . s 
penn kenedyl penn eic gwyned . 256* 84t 

b. Doeth y bleit eirchyeit erchyll hir .... t 

ym didyr deigyr am dudur .... 
elyngryt alun gryfder . 266* SSf 

1211 Claf y6 ner niuer nevaOlenr anaO « 
oron6y rwyic greidyaOl .... 

amlew ga6r am le gwraOl . 27* 86f 

The numbers asteriskcd(*) refer to Plas H^nMS. 15, and those -with the daffeerft) 
to Pen. MS. 118. 

J Canu i Dewi ends here. § Cols. 1197-1212 aie in a large, heavy hand. 
^ Apparently Griffith ap Maredu? is the author of the poems ou cols, 1203-12. 

i4 Jesus College Manuscript /. 

b. §Oth hireint eurvreint aeryrat aryneic .... a 

ri rOyfc heird reuved beird byt . 76* 86t 

1212 Os claf raodur mur mawred garanaOc b 
goron6y greir gored .... 

aer ttew balch glew . bolch y gled ■ 

h. Och vi ai'gl6yd r6yd rOyi'c natur yweiu .... c 

avyf yn jng . aer dirvyngdur . 29* 87f 

1213 rtedyf dedyf doeth eurgoeth oergyt molaOt , d 
a nef yr drindaOt hyfrytj 

b. Gruifiid iiab maredud ae kant , 

ILaryeid ueir gyweir digywyt riein .... e 

ttoer HaOr HOyr gynnyd ftu bedyd byt 91* ssf 

c. Meir maOi- driftit byt : bryt a bryderaf .... / 
manon dOP gOiryon g6aret arnaf. 9li* ssif 

d. Avgl6yd r6yd anryd tangneued . eurglo .... g 
yth wenwlat arglwyd yth winwled 92ft* 89t 

1214 Ardwyreaf naf a ner . egylyon .... h 
rec dius naOfdec adeus iiofter 936* 911 

1215 Argl6yd du6 ergly6 eurglaer uannyeii i 

Oeda ni vy ri rinyeu tyl'tolyaeth . 

rac toft dolur agheu . 95* 92t 
121G Eiorof brenhina61 . doeth dewina6l .... k 

HethyrwaOt garaat . ttithyrwaet goron . 966* gsf 

b. Cor eurdar urdas diwyHic .... I 

dOc ui yr wlat nidiffic 97* 93At 

1217 Molaf arwyraf ar eireu prydyat .... m 
trOy uoli vy li tra v6yf inneu 98* 94t 

1218 Nyt oes hael ieflu ny bu ny byd .... n 
a that digronnyat dy gerennyd . 100* 96t 

1219 ILacheu gOyned ttyO dOy orfed . JieG diarfOyt .... o 
vygkorof torof taer . vyndreie ynaer vyudragon 6yt loi* 9-f 

b. eglynyon yftd : Dv6 lul eiirlyO by6 by6yeit arOyein , , .p 
duOful y Ijyd brOydjn'dyd braOt . 

1220 Dylyem pOyttem kynii pelt yiiyal yg • . . . q 
eres pam nawnaOn yrot . 

1221 Tralmearn hrydyd ma6r ae kant 

DvG aOnaeth offraeth Myth adeilat ... r 

trugar duO baunyar 110 yn crbynnyat . I97t 

6. Molet pob Hiwet llyO arglOydi .... t 

aiOr kywir g6ir gGi6 y uoli I976t 

1222 trahaearn heiiyt ae cant 

Diofryt dorgryt grym arOryeith .... t 

kerennyd peryd purffyd perEEeith . i97ct 

1223 Dv6 dewin bi-enhin breinyaOl neirthyat .... ti 
gOyr bleinyat ongyr blOyf diagnt. igsf 

1224 This column is blank 

The numbers asteriskcdC*) refer to Plas Hen MS. 15, and those with the daeffcrff) 
toPen. MS. 113. § See Cols. 1323-4 m/cn. 

+ These two lines are written across the page, and belong to the end of some 
poem either loit or miiplaced. 

T/ie Red Book of Hergest. /5 

1225 Jegin . rif morgregin . a 
v6i'd ft chegin y veird chOeugein .... 

mal yreur niaelaOr eryr , 

b. Gwilym du o aruon yfyr gruffud vah^ae liant . 

Ren triudaOt araOt eiryf ynghyltiul .... J 

HeO dj ymryri'on o von vor rud . idq-j- 

1226 §[N]yt digeryd duO neut digarut kyrd .... c 
o veOu kaei- galch vur vy modur mat. igsif 

b. [M]at amdiffynnyat keidwat kiwda6t .... d 

ettOng ym vy ri du6 tri trinda6t . 200f 

1227 Uyma odleu y miffoed agant gOilym dti yfyr gruffud 
[N]eut kynnechreu mei men anliuned .... c 
neut blaengar karchar grym aerbar gryt . 2006f 

1229 Eight lines blank followed by the englyn : 

Diwyt yw ymbryt braOt bed pur uncof. ... f 

dOyu croes deithu6yn crift ythued . 

b. Bed maOred meith . penn rOydnen reith . bit obeith byt . . y 
Byd gwaet or g6in . boet yn vy min dewin diwyt . aoif 

c. TrOythlaOn achyuya6n achyuoeth y gerd A 
g6rd drahaearn eirgoeth ..... 

trefret baratwys ffraethl6ys ffrOythlaOn 63* 201 ftf 

1230 Uyma a6dyl a gant gruff'^ vab maredtid 

y ron6 vychan vab tudur [in a later hand} 

[N]eut trilt ym gOnaeth crift croes dawgueusd . . . , » 
vn ragoraOl vu ynjrugared . ggf 

1232 This column is blank. 

1233 Cafnodyn^ ae kant 

TrindaOt dibechaOt du6 bych diwahan .... k 

ttenn ot uot neidyaO na gla6 nym g61ych 102* I45t 
h. Trinda6t dibechaOt nyt da bycihan .... / 

IrOy eiryola6r maOr meir a ieuan 1026* uef 

1234 TrindaOt dibechaOt duO ny bechaOd .... ni 
yrwled hed haedblas heb gas gaOd . 104* I47t 

b. AnturyOn hOylyOn heli a thonneu .... n 

tremynnu treiflu tros liant . 1046* I48t 

1235 TrindaOt ffawt ffer : tref iief niuer gwarder gOirdat .... 
Bot yndiwed yntrugared ynro garyat .* I49f 

1236 TrindaOt dibechaOt buched wirion p 

falym OraOl I'eilym aoruc io6i* isof 

b. Gorugum ryrret puret peryf : . . . . « 

gem gaeruflklem geirou lelyf 108* isif 

1237 TrindaOt paraOt pur . traOa maOs moes eglur .... r 
ttOyd rOyd rOyf delOyf drOy dadolOch i08i* isiif 

b. Beit oed im obleit y blodeu pennaf .... « 

gOyr keli vy ri vy reit . i52t 

Tht numbers asterisked(*) refer to Plas Hen MS. 15, and those with the d«gger(f ) 
to Fen. MS. 118. 

J Beginning lost — the folio is misplaced. 

§ The Tinting from here to the end of col. 1228 is later. 

^ This heading seems to indicate that Casnodyn vrrote all the poemt up to the 
end of col. 1248. 

/(? Jesus College Manuscript i, 

1239 AelaO =fa6n yO da6n gne gwaOn gOaOthwec . . ; , a 
meingann dyn eurwann y dinorwec I54t 

1240 Bv oei'chwedyl kenedyl k6yn ennwaOc triftlaOn .... b 
bit heb ^yt hot heb vadaOc .... 

hylaO rod heil uod hael uii 66* issf 

b. Dreic ttii kann dar\ui de6rvnr , drut vada6c .... c 
eryr tut murdrut ma6rdreic 67* l.^ef 
1211 Amdrilt 6yf gorfE6yf ymgorffenn . ymdro .... d 

amled lied o riunwed y ren 684* I57t 

1242 Ren ften aliyfreu goleu galar .... e 
redet vet ueidra61 dreigya61 drugar 69* issf 

b. Trugar g6ar gOir . tr/ciet hoet hir . kOynir keinud ... / 
TrOy Iiir bara . adv6 donya . y dataunud 70* iSSJf 

c. Dat anbuda61 ha6I yO hywled owein .... g 
deuji'ud ud idaO ahodyaO lied 70* I59t 

1243 Hedwled lened y feint . hael diwael uael ueint .... h 
ef nef dref dreidyaO . rodlaO r6yd lam . 71* I596t 

amdrift 6yi . ut prius [1241] 
b. Kynn b6yf gOas grudlas gredyf anuon .... i 

gOar dremwalch . g0a6r v6ynualch uon . 78i* leof 

1244 Synh6yrus deus du6 goruebaf .... k 
hoewlun hael eidun o hil adaf 79* leofef 

b. Vythcant annerch daOnferdi dyn .... / 

vOi'gant aredant ara6t 80* leif 

1246 KlyO yOr men goreu g6reid ganHaO .... ?« 
vd caro gorchuv kerd gyrchu 716* 162t 

1247 cafnodyn : Gwedy creir creawdyr diuei ■. . . . n 
molaOt niaCrwaOt raeir wedy . I64t 

b. Ny dyweit prelatyeit prud .... o 

min pob dewia aedyweit . leiif 

1249 Bledyn tu ac cant 1/ dri6 

Glandat g6ir gelwir ar grill galwaf .... p 

bod tragywydaOl vyn nefaOl naf I376t 

1250 7^1^ u a dyuu o deuaOt g6arder .... q 
yii erbyn attaO dyd braC a braOt I39t 

1251 Y diiO iicliat y kyfarchaf 6yf kyuercbyd .... r 
G6edy penyt naf ti-Oy gywyt . nef tragywyd no\ 

1252 DedunOl ma61 molaf didrilt grift greir naf .... s 
argl6yJ coeth gloewdoeth yr arglOydi 141 f 

1253 ILyO gorftewin . Hawryd urenin . itaryeid vreinyeu ... t 
Dar tree ykaftelt . dewred kadeli . diwreid eadeu i43'(- 

Grufftid vab dauyd uab ttidur ae cant 
b. Eruit newit nwyf . aruer cler am cl6yf m 

ervynnyeit ynirOyf yd wyf yd a . . . . 
duO a ryd y dettwyd yda dieu mi bieur bOa . 2096+ 

1254 Nyt He ym geiffaO . ftauur brOyngur bra6 .... v 
no mynet liOyrget hirgeis iwerdon von y ueis 203t 

The numbers asteriskedC*) refer to Plas Hen. MS. ir>, and those -with the daeirerf +1 
tol'en. MS. 118. ^'' ^^' 

The Red Booh of Hergeat 17 

1255 Dauijd bach nab mada6c wladeid ae cant 

Mi a weleis lys adOj' adec Hys , Ot 

ac ni weleis ly« moi- lOys etaiic .... 

Dyret pan vynnych . ky miner awelych . 

ag6edy delych tra vynnych trie . aosif 

1257 Grufud tiab ttywelyn I6yt ae cant 

Uy argl6yd lOyd reen dy varn gymen . di vurn gameu ... b 

vy chwant cant k61 vygkan modOl vygbup. madeu , 204f 
1268 This column is blank 

1259 Uyma gerdfefnyn 

ILathradd dros vydoed drumoed drimOy .... p 

di vei voned yO da veuvanwy 574* lesf 
b. Kwyt yfgwyt ylg6un gymarred .... d 

J dyn dOy gamp vynaOc yn di g6ymp voned 586* I66t 

1260 Cur6r dreigyeu keryd greigyeu . cleroed eigyeu . e 
klarei dygyat .... 596* i67f 

ttafueu birloQ . ttetueis dirion . ftoch6r gOirion . 

ttychOr gareat . sefnyn agant yr a6dyl hoiino 

Sefnyn ae hant 

1261 MygyrduO hard mae bard balcbifa6t kyuanned .... / 
cor feint corff haedureint . kywir fFydduraOt . 606* lesf 

b. BraOt fEyd pob prydyd-pab priodaOr g 

gOafc HaOr gOeifc kerda6r gOilc hard 616* I686t 

1262 Bryt ar olut byt o byd raa6r dodaf .... h 
rat hylwys blannyat . heul ylplennyd 82* leof 
Gruffud uab dauyd vab tudivr 

1264 GrOyI vun adry hun dr6y hut kur ortho i 

ac antur byd yn gyntaf 84* 2046t 

1265 Dvc gOledic kedic o du eoedyd ros . . . h 
argl6yd boet rOyd y byt draO 206t Jdem gruffud 

1266 Evr a mein coeluein cael y kae melyn .... I 
da o vy6u gra a vu y greir . 20661 

Uyma gerd madaOc d6y greic 

1267 Gwlat yn trie traOfdic 116r6 treifdwyn grufud ....»* 
Kymer di du6 cri trugared attat 

ly6 lochwed yltrat yth wlat ath wled. Ainen, 
Mada6c dwygreic 

1268 Mein agud deurud trom vu yp dinvy .... » 
g6yr dir kynyr ae k6yu 207t 

Mada6c dwy greic ae hant 

1269 Arwedeif uaflwed om g6ed am gwaOt .... o 
eaffwyf gerennyd kynn br6ydyr dyd braOt . Amen . 

Mada6c dwy greic ai cant 208t 

b. Mab y gof gla6rdof diuieu myn [sic'\ parchut . . , , p 

horyn tj» gan yr heint teu , 2086t 
Mada6c dwygreic ae cant . y vorgan ^ab dW ^ab W 

1270 VOytty pobloed af attat vorgan .... q 
coft dalu g6yl kyftal y gCr . . , ; 

Gwr clotryd yffyd yn anfodi .... 
JtaOir vyO hir ef a hi . 209t 

The numbers asterisked (*) refer to Flas Hen MS, 1 5, and those with the dagger (1) 
to Pen. MS. 118, 

fS, Jesxi^s College Manuscript /. 

1272 Eftyryet bobloed yftovya tleykyn .... , /• *' 
deunid oen dei76 y da . 2iot jfdem madaOc 

jfdem Mada6c dwygreic 

1273 Crift arglOyd didrift edryt gyfya{»nder .... , . , ° 
gOahaOd ki nor gOehyd cul aiif Madoc 

h. Anned golet oer annec nadolic .... - " 

*^ &p, hv ar hunyd grin grec . 212t 

1274 Gwrach dieirvach gracli g6rych pyrth eirin . . . • '^ 
gOrach vantach g6rach groenach grin . 2T2bT fdem mad- 

MadaOc d6y greic ae cant 

b. AvaHen beren beth ath bores .... ^ 
reib abo perllan rei a bobe.? . 2i2et 

1275 Avatten beren aboret ym plas .... / 
reib abo perllan rei a bobet . 21 3t 

6^ AvaHen beren beraf dan deint .... '9 

dyn ni wyr ffrCytheu lallwyr6u feint . 2136t 

c. AvaHen beren mae ffr6yth kangen .... ^ 
oeruel yO dyrneu . am yO darnaO . 21 Set 

1276 Yr auttHen a vu beren kyn dy bori ... , » 
ar deil gOyduit aele g6elit ol y g6eli 2l4t 

6, AvaHen beren a bereis .... " 

ac yftlomg6thyr gait lemgul . 2l46t 

MadaCc dtcy greic heuyt 

1277 Gwedy gruffud nud'i yn nyd g6rtligroch trin .... I 
ryd kynn na6 uettyd y nef attoch. 

b. Mada6e heuyt ae cant 214ct 

». Tprue loe lo leua6c y gynfBon .... »» 

y dy ae veudy odei vadaOc . 215t 

it, Tprue loe lo lom y gynffon .... « 

dwy yfgOyd henwyd ar dyd liinon . 2l56t 

Hi. Tprue loe lo leiaf o warthec .... o 

delei yr ffeir v?yl veir von . 2l5ct 

MadaCc dwy greic ae cant 

1279 Ma6r duO vy naf mi ae keilTyaf vac mOy kafleu ..../» 
yr y gythrud yr y dyudd ar y deeu . Amen 216t 

b. Mad: heuyt: [KJyffeffaf maOrnaf ymeurner .... q 

o pbeidywn . a phedyr an kymer , Amen 2l7t 

1280 Oe vam du6 arnam da eurnenn a doeth .... r 
duO eurvab adiweirvam 2176t 

1281 JLyina weithyon gerd Rifferdyn 

Dagreu tros vadeu Hy6 traws vydin draO .... s 

kantta6 nef idaO . eil naf eidin .% 47i* I28t 

1282 UnnyaOn blH hirdaOn o baH harded .... t 
g6i6 176 groeO eigyr g6a<Jr y gOraged . 486* I33t 

b. Rifferdyn ae cant y abat aber con6y . 

TJy rOyf geyr conOy goreu kanyat mydyr .... " « 
kar pui'ffa6t . kywir perfEeith . 64* ISlbf 

The numbOTi asterisked refer to Plas Hen MS. 15, and those with the dagger to 
Pen. MS. 118. 
X This piece should come between those on Col. 1287 and 1288. .^ _ ^ 

The iRed Booh 0/ Bergest '■ i9 

Bledtjn tu a gant yr awdyl honn . 

1284 PrelVwylaOd gyntaf adiif adaOt .... a 
yr y groc ae grou macleu vjmpecliaOt . Amen , U3f 

Jorifcrtli vab y kyrryaOc weithyon . 

1285 Brenhin goiWewiii g6r an}iyw3'a . _J 
vy eneit ym oryni raf , ynof dnO o nef o nef deus . 

Jdem Jorwerth 

1286 Mi a baraf ydyn araf . or a garaf r6yf ogeryd ... c 
gdaOn 116 ocli hediw oe chaOd . 87* 

Rifferdya ae cant rac itaO 

1287 Rygud Hew aryfrud . HyC eurvro gOingol't .... d 
chwyrn dicruthyr chwervron dagreu . 46" i.30t 
Dagreu tros -radeu Ily6'tra6s Tydin &(!. 

Keis yr a6dyl honno yny dahnjneffaf yit ar y Ua6 afJ6 
i.e., the awdyl on col. 1281, from Dagreu . . to . . . yCjaOr y (/6raged ,. 
should hare been written here and followed hy Rifj'erdyn hevyt - ' 

1288 Clytno eidinglot ardwydrin . gleOdOr" detryt .... e 
och vynet Tchaf voned . ior ym min cor . y myOn cud 

Rygud tte6 aryfrud . ^cet' [«j s«pm, 1287] 49* I3lt 

h. lLy6 glyO gle6na6s traOs trOlTyat kerdoryon .... / 

rud aer gamaOn aryF . rydewr geimyat . 50* i34t 

1289 Uar ymleidyat uthur dor ymladeu .... g 
maOred ragor bryt muroed dreigeu . 516* 135t 

1290 Aruot nthyrdreic 6rth gaftelt greic h 
aer aryneic eur bron6y .... 

H:6ryf dawn doethieith . ftoryf dindaetli6y . 526* I37t" 
Rifferdyn a gant y teir awdyl uchot y ronwy uab hiduf 

f<Mo goch xoeithyon a gant yr a6dyl honn , „ 

1291 Coftyaf y VadaOc . kaftyn vntroedyaOc .... H 
Kym6rn burym yfgei . kymmein adunei . 

ygan y ba6ei ny gtaffei Vgraff . 2i8t 

1292 Safyn egoret y6 safyn gorwyr ba6ki .... . k 
fafyn geBaft varO . fafyn gar6 g6yr 2186t Joito heicyt 

Gruffud vychan vab gruffud uab edynyiiet : 
b, Ydwyf ami nyt pedes . arglwyd keinS6yd deucautiys ... I 
yfbys dioer nevm(?) gOys ot 6yf . yd atwaen ida6 d^ytOyf. 
Ydwyf ami nyt cedes tcetera 04* 2i8cf 

Gruffud vychan heuyt 
J294J Anrec wladeid nyf treid traet . adoeth y anoetli eneid . .- m 
arc wann oer yw ywaed . ynghardot eurglod . 220t 

1299.^ Argl6yd r6yd rywyaOc netha6c neirthyat . . , , n 

hanbo vyndiwed yth wled ath wlat . 224f 

Gruffud vychan 
1300 Rwyd yO dauyd rod diuei . rugyl ia6u oelys yd aOn (l<ioe . . 
hOylo He bo tro poet rOyd . hoewgu orchwyl liygyrcbeid 2iib\ 
KyrchOn He gOelOn Hywy gulwyd .... 
vymra6t am gobeith am peii reith 'r6yd 225t ' ■ ; 

E6yd yO dd' . ut supra . 

The numbers asterisked refer to Plas Hea MS. 15, and those with the dagger to 
F«n. MS. 118. . , 

JThe "englynyon" cover cola 1294-6 andJ298T-.9 but not 12S7 which is entered 
bere after col. 1300. 

P 2 

Qa Jesus College Manuscript /. 

Gmff'itd gryc ae hunt 
1297 for nef ae chreir . ac euryn meir , ar g6i' anmed # . . . a 
ymper greluyeint . ympor eurfeiut : ymhir orled 235t 

ILi/ivelyn goch luih meuric hen ae hant 
1301 Achubaf duO naf diamu*yd .... b 

eurdat digronnyat dy gerennyd . 2256t 
b. Henpych weH haelwych ynhwylwaOt prydyd .... c 
Hil cpeth rys durnoeth roes dyrnaOt yngcrei : 
hil ruffud eruei windei wynda6t .... 
huryeil't glot o vro hirieH 
henpych 6ych Cymp wiw dymp well . 226t 

Davyd y koet agant yr odleu hynn . 

1303 Myna6c g6aredawc y gOiO radeu . r . . d 
trugared adiwed da . 2i1\ 

1304 TrindaOt gOaOt gOalch yngharO trabalch .... c 
yr prynu pumoes loss lut . 228t 

1305 Mab ieuau ItOyt eiryan fteO dewred .... f 
glyn aeron da dragon didryged . 

Gwyr ryderch . eneit ferch . annwytfed .... 
a goruot . ac aerjuia fflamdurgled . 229t 

ILywelyn goch uab Meuruc hen ae kant 

1306 ILary wyned SaGer ynot Itef uchel .... g 
ymbrynn aer am ron6y ooh . 230t 

b. Och heuo naOoch yn niCed berthvyt .... h 

mOy m6y due ron6y dager wyned 

ftary wyned HaO erynot . vt prius 23 If 
JLyweV goch ae cant y hophyn uab thomas 

1307 [JG]ogyfarchaf naf ynni arod^et .... i 
un gredadun greir uthur eir a thri . 

Tri ac vn tro ym gun gael .... 

ac vuud vynggogyfarch . Gogyfarchaf naf % cetera . 232t 

ILywelyn goch ae cant 

1308 Henynt ole ny hunir . heol y glynn heil y gler .... k 
ILywelyn uwch y glynn glOys . 

Ryderch gOrverch hygaruoes .... 

Deu o gennadeu gOynnyon ydynt 

dir kaeth Koegyr aaeth boet ffraeth ffiOythynt .... 

pob un o honun yr lie yr henynt . Henynt o le &c. 233t 

1309 Credaf ytt ieffu uab y croewdat .... I 
ym Haryeid obeith ftawrod abat . 2336t 

MadaCc d6y greic a cant {y hophyn vab thomas) , 

1310 Hadd amor tryfor tr6ffyat uchelvreint . m 
ior annyan arthur vnya6n neirthyat 234t 

Yproll agant yr a6dyl hon y domaf ap hophyn 

1311 §Hoe61y6 ry6 ras ryffed edlym .... n 
huaddl raal hyd helyd hoewlyO . HoeOlyO ryO ras &c, 

1312 Blan1(. 

The numbers -with the dagger refer to Pen. MS. 118, 
t Bubiic has T, but tlie scribe wrote correctly " g." 
§ This aicdi is ia a h»iid of about H7$-}50P, 

^The Red Booh of Hergest. Zl 

Gruff ud uab maredud agant yr a6dyl hoh : y owein 

1313 uab thomas : Kafgyl aHu kywir o dir d61flSn : a 
kyrch ros a phenvro hyt vro vreidia .... 

kymraO ar vryneicli kymry vrenhtVj . lOOf 

h. {[TJraOs deyrn kymry tros dued yd a b 

daroganaf ef ydir gOyned . loif 

1314 [L]Iy6 glyO gleO ffrOythlaOa . ttyr dedyf gredyf greula6n . . c 
yn a6r daleithaOc . kenedla6c keinf loiif 

Griiffttdd uab mai'edud ae cant . [y orondy nab tudur'\ 

1315 , i. Kyuarchaf ym naf nefa6l rinwed .... d 
peir gwaetdavyn par bylch lavyn balch . 30* I03t 

it. Rwydwalch aryf kyuaryf koveu beird prydein . . . . e 

kymro breilc kymry ae breint . 31* loif 

1316. m. BreinyaOl oronwy bryt kyt kat ardwy. / 

brys lys les ovwy . trwy rwyl'c eudaf .... 

nenn vrddas gOanas gwyned . 32* losf 

1317 . iv. GOyned amgeled ved veneltri .... ff 

nerthaOl arwraOl eryr . 33* io7t 
gruffud uab Maredud uab dd' ae cant 

1318. J. Hevl wyned neut bed nyt by6 vnbennes .... h 
och wenhwyvar dec . dygyn ynof dy alar .... 
meinir dOf is mynor dy . 736* io8t 

1319. M. Un atbri kyvun nthur y kyuyt .... i 
yr wled ar vuched diafyeehyt . 756* 109t 

1320 . til. Neut afyechyt bryt a bryderir .... k 

y gloe6d6f eureit a glotuorir . 766* not 

1321.i«. Ucheneit vann gelein deirran galon dorri . . . . I 
DGc bonn yth wlat . etonn othrat . wyt vn athii . 776* lUf 
Ac velly y tervyna odleu ywenhivyuaB 

1322 Ny chlyw na challou nachluft .... m 

a vyd oe var6dyd oe vard Ii2t 
6. Gweleis yngvvyngor gwiwlethyr .... tt 

dar ymlaen gar ymlyngat . Il4t 

Ac velly texuyna enylynyon marwnat gronwy vyclian 

[/ Oronwy uab tudur yn hir-heint'] See 12116 etc. supra. 

1323 . i. 0th hireint eurureint aervrat aryneic 

oronwy vrwydyr gyrchyat .... 
meir awyr ma6r airat 

a. 0th bireint hoewvreint nyt byfryt yr vu . . . , p 
ri rwyl'e heird reuved beird byt . 

1324 . Hi. O3 claf modur mur mawred garana6c .... q 
aerliew balch glew bOlch y gled . 

iv. Gwae vi vot-aruot aruaeth godi par .... r 

mirein uud meir oe nodi ii.5f 

1325 . V. Claf yO ner niuer uefaOl a | naO .... s 
am leO gaOr am lyO gOraOl . 

vi. Boet hiroedyl vreilb gOeilc gOalgaOt keuedloed .... t 
aergat beir . eurget baraOt nsf 

The numbers asterisked (*) refer to Plas Hen MS. 16, and those with the diiggcr (f) 
to Pen. MS. 118. 

X From Traws . . . to . , . kein is in a later baud. 

>^ JtmsCoUfige Manuscript i, 

,vii. Hoew gyuarch eurbarch aerbar goronCy . . • . O 

hireint b6yl gereint hael gar . Hot 
.via. Och vi argI6yd r6yd rwylc natur owein .... ft 

aryf yn yng aer duruyng dur - 
ix. Hoew oron6y rOy rywya6c vavdeir beilch . . • * 

g6yry eiir waOr gOirion ua6r ueir lief 
• X. Dot ym biOydyr waOr ga6r g6raf . oronOy .... « 

meith yO vot mur glot mor glaf lief 

Gruffud uah meredui ae cant 
■ 1326 Meu dogyngur arthur o orthir prydeia « 

yr dyn prifdec ttaOir > -. . • 
hoen tonn ogled wyned waOr . 876* ll7t 
Crrufrid uah tnaredud ae cant y fyr howel . uah gron6 

1327 uab tudur : Gwil"ga6d bed eurglod aerglo Huryclas J 

yn fiaOr eglOys uenno .... 
Hew oed deOr gle6 ae dur gled . llBf 

Gruffud uab maredud heuyt 

1328 Molaf gein riein ory6 argl6ydi . . . t 9 
ac wyr 'Jthel uchel ach . 

gam odegeingyl . gem degOch 896* 119t 

1329, JTeir ttythyren wenn windut » 

anduc ynghyvyrgoll gollet 

a tlieir .... an due nef od dygyn ovit . , > . 
aue dec I'ac eua dOytt . 
1380 GOynt tan awyr H6yr HaOr daear ba mOyn , « 

gOyiit gwar . gOeHt gOyd . nos dyd da . dd* y koet 

h. Eyvychan giilt loe61an ly6 . . . . h 

kaf natid y diindaOt ym kylch , 
tiyma euglynyon y du6 agant gruffud vab maredud 

1330 [NJyt arglOyd kyfrOyd kyfrOng nef a Hawr .... I 
nyt reit vcheneit na ch6yn I20t 

Uyma englynyon g6yned 

1331 [N]a wna lot nenn wenn wyned .... »t 
y gOr a ved wyned wenn . 

ILyma englynyow y pedwar angel yftor 

h. [B]oet(?) du6 vy ftyO by6 bedOar , . . . » 

ynrith dyn vu anreith dec JZlf 

Grtffud vab meredud heiiyi ae cant y du6 

1332 [L]liO HaGr ttatbyrdref nef naf y d''iuei wled ... o 
Hyna d''el6 ftaOn o d''olur . I22t 

JLyma a6dyl y gyffcs agant gr: vab Mared\x& vab dd' 

■ [CJreir kret ket kynnyd ! creaOdyr Hu bedyd . . . . p 
vot ym gyfrannyat oth wlat ath wled . Amen . i23t 
ILyma addyl agant gruffud y ron6 vychan vab tud: vab gron6 
1334 [Jljeut trilt ymgOnaeth cril't croes dagneued .... q 
vn ragoraOl vu yntrugared . Amen.f I25t 
Gruffud uab maredud uah dauyd ae cant 
133j Koet myOn cavnben benn bon gOrychyouyn deif .,..»• 
Hygat ym diuat ydyu . ]27t 

The numbers asU'iiSked reier to Plaa Hen MS. 15, and those with the dagger to 
rcn. Ms. 118. 
1 Fi-oju '/'f(V . . . to . . . Ainen [col. 1334] is in later hftuda. , . 

TM Red Booh of Eergest. . 23^ 

b. Mae mab bOrlgraOn ia6n ann wj'ch meilyr .... a 
lafyn kelyngafya caHongi i27t grtcffd keuyt 

c. ILOybyr krOybyr kynyon raon mynycb fflam a deivyl . . „ 6 
hinuf dla6t 'heftaft Iodic laref 

1336 TLech rech lOfc tankOt tiugkyr gwarth tlodi . . . „ c 
pen tteic olgyl pen fteu gafglu . i28t 

Howel 1/ftorym ae cant . y adaf curych 

1337 Kyfuarcbaf ym naf nefa61 oel'tric li6yl .... d 
gagaOc craff daeaOc creffdeu . 236t 

1338 Da y goruc du6 dial yndiua .... e 
rac balcbder einyawu aegraOn grOynyal .... 

. y greft ny tholyet y grift ny thalj. 237t 

1339 Gwae a glyO bledyn . g6aedua6r loltrudyn .... f 
ny bu on ly6das was weft 238t 

1340 Ygg6yd wytb tylwyth talar kas eilgnyO .... g 
Nyl" canmaOl dedyfuaOl da6n ryuic vy llyO 

ftywelyn uab kynnwric .... 

keif rac ftaO b6yftya6 beftach 

kafnodyn kaltyr gCreiiiyn g6rach .... 

bryntyn ftygodyn ftoc wyt .... 

lOt gyrrith ra6t o gorveit . 239t 

1343 GraflaO Orthyt pryt prenn lam keft gaftaOr .... h 

: rus drabaus_ dvahaearn .... 

a meirch fBoch wylltgoch welltgur . 24it 

1345 CrafE y heirch y cleirch (;lerl"6m in6n geiftyen .... t 
coliyn grenp calVec brenn brafF. 243t 

1346 IProm y6 ieuan uan uinftyth .... fi 
mor diureint grycb neint y grach 244t 

^ 1348 ]Lyfl'en6 bOnn awnn o anna6n Had mercb .... / 

A canys di cinyon kano . vn bach .... ' '.'• 

ILywelyn iielyn vil6r kyfot parch .... 
• cammel daOn uchel dfryn ych§ 245t 
Pryclyd breiian ae cant 
1349 ArdGyaf profaf ]3rifwa6t nyl" kyft .... vi 

yn rylVed mecheiif a ryf mechyft 
Maredud kytuud kytuot afyft .... 
aOn ynys derftys de6rHa6r 246t 

ityma beUach'eglynyon. ayant gron6 ffyryoc y tveii- 

hOytmr verch ho6el vab tudyr . 
b. l[R]oet ftenn gud yOch grud grcdyfdreis .... - n 
■.' a gra a wilgapd j grud . Roet tteii gud &c. 2471 ,- •-•,- 

ttyma heuyt eglynyon ac odleu agant mab clochydyn 
y wenhOyuar wrcic bowel vab tndyr vab griiffad 

. 1350 [A]nvud marOgud. neut mawrgur o 

gOyt amergyt oe maOr gud .... 2476t 
1351 ILiaOs ovalou y von a vyd , ■ . . p 

rOng ftu ny daruv ac Jiy d''eruyd . 248t 

The Dumbei's with a dagger refer to Pen. MS. 1 18. 

X " kennwiiu " is written in a later hand after this potm. 

§ Apparently Howel Ystorjm wrote the pieces ou cols. 1337-1348. 

^ From Roet . . . to . . . feudo [see I. 5, next page] is in a later band. 

g4 Jesus College Manuscript /. 

h. Un ny d^'eruyd ia6n djgeiyd ion digared"" ... « 

MarO gOreic ovyneic yvon . 249t 

1352 KyfrOch kern fyb6ch corn febon .... " 
deI6 hoel odaO dyvoel von . 2496t 

jMab clochydyn ae liant yr feudo% 
Yr mcdijl hoh agant ttywelyn du uab y paftard yr wythwyr 

1353 hynn : Kyfarchaf ym naf nifuera6c douyd .... c 
kofueu vy amodeu vi amadaOc , 350t 

1354 Eyngha6c yO madaOc riuc ae medyr gofal .... d 
coes keilyaOc croes colyaOc crin , 25lt 

Prydyd brettan agant yr a6dyl honn y darre. 

1355 Treuyd agyrchaf . tyruan agaraf .... C 
mae gan was fudas f6ydeu idaO. 252t 

Prydydd brenan heuyt agant yr aicdyl honn y 
fiwon morgan o aber teivi . 

1356 Ryuan lywau vran vraeii ogoueu ... / 
ef am geliwir am fiwan gOaedan gCaeth y newidjeu 

ILydan vyd gogan gygus widoa loin .... 
HaJCin o hut ae annudon . 253t 
Talhaearn brydyd ma6r ae cant . y gad6gu6n vicar . aeda6 . 

ac y ttofges y dy . y lialan neffaj iccdy y dychanu y 

nos natolic . ac y Has y da6 . 

1357 TraHaOn gadGga6n gyt ogan ae verch .... ff 
nyt ieith ogeinueit agan 

Mys ab dd' ab einyon ae cant 

b. Pwyt mab gOrab giriat corrgian .... h 
GOae dy uam noethgam ban yth gat 'willi .... 

nac epil na hil na hat 

Tudur uab g6ynn hagyr ae cant 

1358 Keur aeth neut hiraetha6c bun .... t 
y ymgnith ymplith ymplOyf . 

h. Sugynfur yt dibur tebic y gyffeith . . . Jdem ludur k 
na Ha6n yr agaOn o gic 

c. Neuad howel hygel hegel .... Tudur daU I 
ys del dr&y nenn y phenn ffagyl. 

Jochjn du uab Jthel grach . ae cant . 

d. Rodywr vyd cler6r cleu y atleis .... m 
veir pOy a veir ym beis . 254t 

MadaOc d6ygreic ae cant 

1359 BJolgit tan rOyfan refyr kidlH .... n 
Keyc wyt abar ttygat ebiH. 

Dauyd y coct ae cant 
b. Gwnaf drOy not agglot am eglyn yn varO .... o 

bndyr vab rys brys briOibnyn 

ab ieuau dee eb vn dyu . 

Dauyd y coet ae cant , y readyr g6y . 

1360 Haeadyr oercri kadyr ar crOkedeu bach .... « 

kOys deOgur yr koltogion . 

'\ Tlie nuiubcrs with tlic diigger. refer to Pen. MS. 118. 

^ Flora Hoel [col, 1349, i] , , , to . , . fctido is in » later baud, 

The Red Book of ffergesi. 25 

b. Kyrtudfutt haOdult bad6m y pechaOt rf<f y coet a 
yO r mab pychan iatl6m ..... 

ki wyr kedi yO r kid6m . 

c, BOch ttOch trOch kimOch troch kyineli gOarthec i < . b 
de]6 wac ont ta dyly win . Dauyd y coet 

1361 Ryornc rcitliuc fothach was ba61eidyr .... c 
mael heb drugared na macli . 

Dauyd y koet hoet hydyrfant .... 
ffi lann ymdfiifri d^^u vront 

a. He nys gOnaeth o vaeth uethyant . ; . , d 
d''eu gOys nat geu y gylF. 

1361*. Cafas kadOgan HaOn Hef . . . . e 

yn tynnu dr6y wryfc o bryfc bryf .f 
y mob cryc ae kant 

1362 DvO diatneir meir maer kynghoreu .... f 
Ax dinas maelOr fte mae moleft Ion 

yfgOt prenn ftadron am eu Hetrat. 254At 
Crift creir vn mab meir maOr ryuedot .... g 

OgwlychaOd griffri .... vch laO trefykLi6J . . . 
dibOyH arth ffl&rudOyH 6rtli ufferndan , 255t 

1363 DuO amro dyaH cali rac kettweir .... h 
y goet I gat lucliyut y gll lechu 2556t 

1' Justus ftwyt ae cant 

b. Y du6 y tiolchaf | dewin plant adaf .... t 
Gruffud iarit ma0d6y . . . ^Och llann vruul .... 
YfgaOt o vy6u bargaOt b6th 256t Justus ttCyt 

1364 MadaOc corunaOc gOr anelO oe vy6 .... k 
hyt vn ftys vaxen nyt lies vocfach, [lu a later hand.] 257t 

1866§ TnOm y6 trcmygu hael douyd ymryd om r6ydbrynu . . , , I 
fte ymi voli nial y pniO proffwyt , % cet'ra . 258t 

1367 Pan gyhyrdaOd na6d nedeir hyget du6 miOr . , . , m 

dangos iios y luoffyd 

ac wedy nos dangos dyd . 259t 
folio grch ae cant 
1369 Crill audi nos. craton kyrios .... n 

y ymoglyt lac y magleu . 260t 

1371-1372 These folios are Want, except for the signature of 
" Tho Wilkius his booke 1701." 

1373 Meuric uab Jorwerth ae cant y hojihyry tiab thomas 

Djgwyl 6r y dOc y bleit .... o 

kwbyl aOdur maOred nyt kabyledic. 26lt 

1 375ir dd. y coet ae cant y liopkyn vab thomas 

i. Argluydieid treid tr6ydet beird kymry .... p 

gOyrd a hepkyr gOrd hopkyn . 26at 

t The numbers with the dagger refer to Pen. MS. 118. 

X After 4 lines here the Tellnm of half this col. and of col. 1361<: is cut off— 
these 2 cols, and co!. 1361'' are left blank. 

§ Columns 1366-70 are in the same hand, but apparently only the last poem is 
by^olo Goch. Onlj' a fragment of col. 1370 (which is fastened to a vellum folio 
otherwise blank) remains, but the text is complete. 

•([ Cols. 137.5-1408 and 1419-42, are in the siime later hand. Cols. H17-18 ar i 
also in a later but diflferent hand, 

^p- Jesus. College Manuscript- f. 

, .it, Gwrd hopkyu loe6wynn leweid lary gleindyL .... a 
ior gloewdu eovyn argl6ydieid . 264t 

1377 Daui/d y coet ae cant y ruffud uab Uywelyn . 
■■. i. KeredigyaOn walch balcli bylchrou cryfdrafyn .... b 
. . " aergyryf oreuffyryf ruffud . 265t 
ii. GuufFud jiud ud eir . grym llym llafyu difgleir . . . . c 
b6rd kiryet . agOrd keredigya6n . 2G5tt 
Three-fourths of col. 13.79 |incl the whole of col. 1380 are blank. 
1381 kynnyd itywelyn mah gruffud . Dauyd benvras ae cant 

TRaeth6ys vyntaua6t. trOy nerth y drindaOt .... d 

ys caffo ef drugared a diwed da. A men . 133* 266t 

1383 3Iar: howel mah mada6c . u. gr: itygat g6r ae cant 

i. Gwae ui du6 ordiruaOr goitet yrgoSeis .... e 

dr6y benn yntreil'lyaO y6 antriftet , 136* 267t 
ii. Trill yngoruc^crilt cret nyt ymchwel .... f 

barcliulVaf naf ar nef yd el . 137* 268t 

1384 MarOnad grufud luib ednyuet . dd' benvras a emit . 
Gwyun y vyt am gyt a geidw y wir .... g 
ae katwo kedymdeith kywir 1376* 268it 

b. Kywir vrenhin vry gogonet .... h 

a wnel yG eneit gOirneit gOaret. AmeN 139* 269t 

Dauyd benvras ae cant ydu6 ac y lywelyn uab iowerlh 

1385 Mab du6 dylyaf dy bOyllaO .... i 
I duO vry am vrenhin aberfra6. i4o* 2fi96t 

» ttywelyn tard agant yr aOdyl houn yowein uab gwen- 
1387 6ynwyn : Clot ylgein owein clot yfgein . yfg6yd . . . k 
clOyt yl'gOyt clotylgein. 143* 271 1 ti'n varCt 

Arwydon kynn dydbradt . ttywelyn vard ae cant 
138S Gwyu gOarandaO dy ariynhwyr .... ,1 

yn HOyr yn eu ftapn deatt. 2716t JL'71 vard 

Englyn agant ttywelyn vard uab kywryt . y owein vycJian 
vail madaOc nub maredud am dyhyaO arnaO orderchu 
1389 y wreic : Os hyn vydaf naf neirthyat no thi &c. I444* m 
Odyna y dodes owein y anuod ar lywelyn vard . ac y 

cant yr eghjnyon dadolOch hynn . Nyt amgen 
b. Ny bepkoraf' y rOyf byt ruuein y | gOys .... n 

ny hebafy gan y heblior 
ny liepkyr gleillyat glas vor . 1446* Owein Vychan 

MarOnat kedikor uab gertittin . ttywelyn vard ae cant . 

1391 Kediuor eurgoryf p argoet pan oed .... o 
neut g6eryt kyt kediuor . 147* 272t 

MarOnat ieuln owein gOyned . ttywelyn vard ae cant 

1392 . i. Jl)\veia ajwreiu eur wrOn kymry .... p 
ar breiu arued o vedgyfn owein. i486* 273t 

ifrr-Yry-m- ai^l6yd-g0rd gDrdiu6,ng. y var .... a 

gOalpar gOanar gOenwynwyn . 1526* , 274t 

id. Mab kediuor kat worineil . ma6rglot .... r 

Hafyngreu Itt' kediuor - 153* 2746t 

The uumbei'8 asterisked (♦) refer to Plas H^n MS. l.";, and those with the dagger (+) 
' to 1*60. MS. 118. 

, -The Red Book of Hergest. 27 

1395 Teulu owein llary lluoed anhun treis .... a 
kylch kymry kymeraffam . i54* 274ct 

1396 Awcb rodaf aia6t orawen gyffes .... b 
neumarwar ueuin kar neum kyuarch 156* 275t 

G6ely gordeit powys ynt yr enghjmjon rac tta6 . 
h. Kyuarchaf y du6 kyuarch (la6a uolyant .... c 

kyndi-6ymii kyndel6 ae hanrec hjndel6 at eant 

Breineu powys ynt yr eglynyon rac tta6 . hyndelO ae cant 
1398 , i. KerdaGr huenyd huana6 a6ch maOl .... d 

ardec yrdugant oueigeu 

tJ. Gwenwynwyu erchwyo eirchyeit .... e 

gOalcii gOenOynualch gOenwyiiwyn ,. i62* 
Hi. Yoi'werth aergannerth eurganhorth6y kyrd .... / 

aryf taryf toyyf agor yorwerth . 1636* 

Mar: gruffud uah kynan . Damjel uab Uofgdrn me6 

1401 ae cant : Hael arthur modur mut angud rodyon ... g 
aer dalmithyr eur hylithyr hael. 1646* l70t 

1402 GwiraOt yweiu draO dra digoH: uynyd .... h 
anrec brifdec breyenhin . i676* I72t 

1403 Aele nadolic yr ae dyly Uoegyr .... t 
tande ffyryf tFoes aluii . 1686* I726t 

1404 CRilt keli poet iin oin meithueint I'ynnwyr , . . . k 
ehofyu a golofyn geli 170* 173t 

£inya6n wan ae cant . y vada6c uab grvffud 

1405 Sef eu teyrnH6 teyrn ttaO uadaOc .... / 
^ r6yf byt yl'hyvryt os ef . 1736* 276t 

Mar6nat nadaCc uab gruffud einya6n wann ac cant 

1406 Neut reit am vadaOc . trengi kiwdodoed .... m 
3i wed not rudued neut reit . 2766t 

Mada6c clOyreic ae cant 

1407 ILynar mut . ar lut y fyd . y gler6r .... n 
chwedel da o gOeda ny gwyd 277t 

Jollo goch ae cant • 

b. Kara dwyf karueid y6 . , . , o 

gydgOlc am dyn lygatgam 2776t 
1409 Am- dorcboc uarchoc or vanii . i rallwal .... p 

A DiiO ro iechyt ir our dorchoc Leicyf glynn kollu 

1411 Mae ar RoiUer liler ac hyn orev .... q 

yn roes . g6atgyn a Ro flier Letvy^ gfynn 

The four preceding columns [1409-12] are, probably, in tbe autograph of 
L, G. Kothi; anil the two following, 1413-14, are blank. . 

Jeuan tiwyt vab y gargam ae cant (i hophyn uab Ihomas) 
1415 Ha6d vyt ym por paraOt volyant .... r 

drech enO ymlaen drychan mlyned • 

The greater part of columu 1416 is cut out. The back of cols, ot 1415-16 
(mouiitedcOn,a vellum leaf), and the front of cols. 1417^-8 are blank. ■ 

[Marwnad Ej'n ap Gr.'I Gruffud uab yr ynat coch ae cant 
1417 Oer gaSon dau vron o vraO altOynin .... s 

gOenwlat nef boet adef ida6 . 1746* 

The numbers asterisked refer to Plas Hen MS. 15, and those with the dagger 
toVcn, it.S. 118. 

28 Jesus College Manuscript i. 

' 1419 [ Y Lewelyn vab ior:'] TLywarch brydyd y moeh ae cant 
i. Cnilt creaOdyi- ttywyaOdyr Hu daear a nef . . . . « 

cant a chant -a ehynt noc adar 1776* 2786t 
ii. AdarwenidaOc caea6c kynran . drnt .... 6 

ae alaf ae eur ae aryaii can 1796* 2786t 
Hi. Kan y d6yn dechryn adechreulio bleid .... c 

ygkur ylVygcar a orffo . 1806* 279t 
iv. Goruud vd dremrud dramoi- fiiant ym mon .... d 

can (Kwed pob buched bych fant . 182* 2796t 

F canu bychan. y lywelyti nab iorwerth. Prydyd y moch 
1422 ae c««<; Kyfarehaf ymren kyuarchuadr awen . . . . c 
y eryr kymwyr kymot athi . 184* 280t 
Awdyl yr haearn t6ymyn . Prydyd y moch ae cant 
1424 CRsaOdyr nef crededun y was .... / 

bod diiO ym adiangk oe gas 18.5* 281t 
Awdyl weinUian tec prydyd y moch ae cant 

h. DuO I'ulgfiynn yO liynn hoeu gyn6yie glynn .... g 

hyt y daeraOd heul hyt y dOyre . 1866* 28]6t 
Rieingerd eua verch uada6c uah maredud . kyndelO ae cant 
1425.;. GorGynny6c drythylt goruynt a dygaf .... h 

am gyndel6 brydyd y bryderynt . 188* 
tj. ,Gorwynnya6c drythyS gorwythol6yf .... t 

nyt yr keilVyaO tal tros aganwyf . 1886* 
itj. GorwynyaOc drytbytt gordyfyn dyvynet .... h 

goualon eilyon aelwyt reget . 189* 

III}. Gorwynya6c drythylt gordyfyn dy gyweith .... / 

gorne gOaOr uore ar uor diiFeith . 190* 

i;, Gorwynnya6c drythylt gordyfyn dy arl6y .... m 

yn ttedrat^vore gan auarOy . 191* 

I-;. GorwynnyaOc drythylt gordyfyn dy gywir .... n 

pedeltric yolyd pahyt y olir . 1916* 

VI), Uyndewis i riein virein veindec .... o 

iaOn yO dewilYaO dewis dyn tec . 1926* 

viij. Carafy gaer wenglaer o du gOennUmn .... p 

eithiO am eneit y atb6yf yn wanu 1926* 

1428 Manunad riril vleid uab g6rgeneH . ac arlhen 
y vra6t kyndelO ae cant 
Ym peryf digard 6yf dygen geinyat .... q 

awyd ncut afiOyd neut aflaOen . 193* 

»^ Neut aflawen wyf: ncut aflauar drift .... r 

gOr o rfmodiug gOr berging bar . 194* 

tt). Paraht oe adaf kyn noe adaO .... s 

delO yd oed Onhyf y ydOyf 6rtlia0 . 195* 

iixf. Wrth yr arakavei caraf gymenn gad6 .... t 

ar Itary itaO bygyet gOelet gOydleii . 196* 

V. Gwyrdleii ae goriho gortliaO di'iftUiOn wyr .... m 

nym goruc dewrwr deurud warthlaOn . 197* 

• The numbers asterisked refer to Plaa Hen MS, 10, and those with the dagger 
toPen, MS, 118. 

The Red Book of Hergest. 89 

VI, Ny bu waithlef kerd kynuerchin werin ..... a 

rodet ardunyant ardiuodig . 198* 

1432 Hirlas oweiu . Owein kyueilyaOc ehun ae cant< 

a. Gwa6r pan dOyre ga6r adotet .... i 
bugunat kyrn med maOr aw|neuet . I98i* 

b. DywattaO dyr corn ar gynuelyn . . . .■ c 
tec y liydreuyut tra vndyn I99i* 

c. DywaftaO dir corn kanys am can kennyw .... d 
pan vy gyuedach iiorach vorvran 200* 

d. DywaHaO dyr corn kanys myuyr genyf .... e 
gord6y cleu toneu talgarth yftyr . 2006* 

e. DywaHaO dy veneltyr na vynn aghew .... f 
O gott moi'idic ma6r y eilYeu . 201* 

/. DywattaO dyr corn kannym puchant .... g 

neut oed la6a o heul hir vrynn a pbant a03* 

g. Dywafta6 dyr corn yr kynnifyeit .... A 

diitOng carchara6r dyHeift woleit . 203* 

h. DywaHaO dy veneltyr ved hidleit melys .... i 

nyl" gOyr namyn duO ac ae dyweit . 203* 
i. Gwyr ny dOng ny dal ny byd Orth wir .... A- 

yny mae gOelet gOaranret gOir . AMEN. 2036* 
1436 Dadol6ch rys vab gruffud . kyndel6 ae cant 

a. AflOynaf naOd duO diamheu dydaOn .... / 
affOynaf ar ud naf naOd . 337* 

b. Am rodOy rOjrf nef rOyfc awdurdaOt kerd .... tn- 
bwlch y gled balch y gledyfaOt . 338i* 

c. Cledyfrud grud gOr a deifry .... n 
glyO uyget gleO vugeil kymry . 340* 

d. Kymry diffreidyat . kymrOyn y gywlat .... 
Soegyr emit braOlit brOyn . 341* 

c. BfiOydyr algen brOyf nenn hreilc adef .... p 

peir prydein profOn yn tagnef . 342* 

f. Tagnefed am naOd anniuerOch rif . . . . q 
ny wrthyt mab duO dadolOch . 342* 

g. DadolOch Hacliar Racheu gyfarpar .... j- 
HeO dragon HyO dreigeu .... 343* 

h. DReic ehofyn ehang y deruyn .... g- 

gOenuwlat nef gOir adef gOiryn . 3446* 

i. AsdOyreaf y dreic fOyr feleic fer . . . . t' 

yggoleu adef nef yt noder . ameN . 3456* 

1442 Y canu molyant y rys gryc uab rys nab gruffud . 
Uywarch brydyd y moch ae cant 
CEift creaOdyr ameraOdyr an med .... t( 

a phen vro. a phen goruoled. (1. u.) || 

Tbe numbers asterieked (*) refer to Flas Hen MS, 15, 

39- Jesus College Manuscript a. 

MS. 2.'= CXIX. ILyvyb Agkye ILandewivrevi. Vellum; 
6 j X 4| iuches ; 144 folios ; Avritten in 1346 at Eiandewivrevi in 
Cardiganshire iox Gr: ap Phylip ap Trahayarn or Kautref Mawr; 
bound in calf. 

This MS. was leproduceil by Professors Morris Jones and Rhys in 1894, and forms 
one of the works included in the Anecdota Oxoniensia series, issued by the 
Clarendon Press. Mr. Morris .Tones includes the notes, in later hands, in his 
introduction q.v. 

'36 EnOev yl'ioryaeu y llyuyr liwnn= Tai/e of Contents *p. i. 

Ab Introduction : mynych yd erchis vygkytdilgyblonn <fcc. p, 3. 

' 5 Historia Lucidar : Gweithret y Uyuyr liOnn aberthynn ar dwy 
berffon . nyt amgen . ar difgybyl yn gouyn . ac ar yr A thro yn attep. 
ar difgybyl adyOat val liynn . O dydy glotuoruffaf athro . mi aarchaf 
ytti attep ymi yn dilefc ar a ovynnaf . i . ytti . ar anryded yduO . ar 

egl6ys alles ymiahev ends : DuO ath gyfulaOnno tithev oruchaf 

athro o ogonyant yfeint . a gOelet o honat brenhin nef yny nef yn 
anryded . A daoed karuffalem yn holl dydyeu dy uuched . Ameu, 

*pp. 3-76. See Pen. MSS. 

69b Yny mod h6nn ytreithir val yd aeth meir y nef : Melito was 
crt'ft . efcob eglOys fardinei yn anuon annerch myOn taghououed 

crift ends : Ac yn vn du6 anwahanedic yn yr oes oellbed . 

Amen. - *pp. 77-85. See Pen. MSS. 

78 y Uyuyr a eI6ir ymborth tr eneit yr hOnn yfyd drydyd Uyuyr 
or Uyuyr ael6ir KrssEGYRLAN uuched : Traether bellach am dwy6a6I 
garyat drOy yr li6nn y kyflyllder ykreaOdyr i!u6 ae greadur dyu . . . . . . 

ends : Y perffeith garyat h6nn0 an rodho yr yfpryt glan yr hOnn yl'yd wir 
garyat yn. kyniret anu6ylferch yrOg ytat ar mab . ac auuchedokaa yn 
vn d0y6older ac Oynt yn dragyOydaOi oes oeflbed . AiQeu , &c. 

*pp. 86-103. See Pen, MSS. 

926 Gwanecneit kanneit kyunar . val kannOyll &c. *p. 104. Pen. MS. 

93 Vma ytreithir ach de6i ae odalyni oe uuched : Dauyd vab 

fant . vab keredic'. vab kuneda . vab edern ends : Velle y bo 

canhorthOyOr yntev ac y grymoccao y eiraOl ynynheu geir bronn j gOir 
greaOdyr ar gaffel trugared racllaO. DyOededic y6 hyt hynn dalytn 
omicfied de6i ae ivyrt/ien * pp. 105-1 8. See Pen. MSS, 

. J)y6edad6y y6 rac Ua6 o hetli ouuclied veuno ae (njrtheu 

lot GOr bonnhedic aoed gynt ympo6ys yny He aelOir banhenic gerllaO 

auon a el6it ynyr amfer h6nn6 fabrina ends : Beuno vab bugi. 

vab g6ynlliG .... vab auua .... hoiino oed gefnitherO yveir 6yry 
mam greft. *pp. ij9_27. 

Ill Tlystoria Adrian ac Ipotis : Pwy bynnac avynnho dylcu doeth- 

ineb . ac ylprydolyon oreheftonn . gOaranndaOet ends: Yr 

amheraOdyr yua aoftyngaOd ar tal ylin adiol6cb aoruc ydu6 hoUgy- 
uoetha6c yr hynt honno . Ag6edy hynny ymhoelut aoruc ar weith- 
redoed gobrOyaOl . ac alul'fennev gann Oneuthur gogo##nnyant ac 
arddunyant yr maOred ac enryded yduO or nef . Ac °yny mod h6nn6 
yteruynnha ymdidan idnan amheraCdyr ae Jpotis vab yfprydaOl du6. 
■'^'"®°- *PP. 128-37. See Pen. MSS. 

119 Val hynn ydiga6nn y tat . ar mab . ar yfpryt glan vot yn vn 
du6 . nyt amgcn noc yn 6ir dipedrus .- Pwybynnac avynnho iachau 
yeneit ae gorfl' . Reit y6 idaO . . . kynnal fEyd gyffredin eglOOys ieffu 

Theie pages refer to the Oxford printed text. 

Kyvyr Angkyr ILwndewivrevi, 3i 

gnit . . ends : A.C yna y b}'d reil ybiiOp talu dylyet oe weitbret iJi'iaOt. 
A rei aoi'diOeder or yda aant yuiiched tragy6yda01 . A rei ereill ar ydrOe 
aodiOeder ac ar y cam aaiit yr tan tragyOydaOl . A hyuny a gredir 
yn Oil-, •' ■fpp. 138-40. See Peu. MSS. 

121 Yny Mod hOnn ydijfgir ydyn py del6 y dijly credv y du6 . A 
charu du6 . A chad6 ydegeir dcdyf . ac ymmoglyt rac y feith pechaOt 
marOaOl , Ac erbynnyeit Seitk riii6ed yr e(jI6ys yii enrydedns. 
A gOnneuthur feith weithret y drugared yr gobrOyaO nef id(i6 

yntev ends: Athros pob aghyfnerthus g6anii g6edia6 ar duO 

y drugarbav vithaO. • - ■ • ^ - *pp xi\-6. See Pen. MSS. 

125 ILyrna p6yH y pater ae dyall val ydyOeit hu Sunt ; Hv Sant o 
seint victor ymparis ady6eit owedi ypader val hyiin . Gann yTtiditet 

ygallGi 6edlaG megys meiboa ends ■ GOyn eu by t ' yi'ei tagno- 

uedus yny callonnev . kanys yrei hynny rac" Oyneb agerir yn teyrnas 
nef rac broiin crift arglGyd Ho y mae lle6enyd tragy6yda61 heb tranc aheb 
orffenn . Amen. . . . *pp. H7-51. See Pen. MSS. 

1286 Pvmp rinded offerenn sul ynt yrei hynn . kynntaf "o honunt 
yO . bot yn bOy dylioedyl aruod pob ofTeren vyth aOarandeOych &c. ^''p.isi 

129 Brewd6yt paOl : DyO snl dyd detholedic yO . ynyr bOnn y cafEawt 
yny dyd hOnnO yr eneideu auont yny poenev orfibys yn diboen trOy 

leOenyd ends : nynhev a dylyhem haeddu y vodyant ef val y 

cafEem bucbed Iragy6ya61 yn teyrnas gOlat nef. - *pp. 152-6 

1326 ILymayrachos ydeuth bar duO ynycb plitb . A methyant a>--ych 
Uauur ac ar vedOch oda ... achaOs na chedy6ch dy6 sul ynfanteid 
bendigedic .... ends : oe rybudya6 am weith sulyeu ac 6yleu. *pp. i.')7-9 

134 Rybud gabviel angel at veir y6 h6nn pann difgynna6d ieffu 
grift yny bru hi . Ef annvonet Gab»'iel angel ygann duO ydinas o ali- 
lea yr hOnn aoes yenO nazared at wyry .... ends : Uyma laOuorOyu 
yr argl6yd . bit ymi herOyd dy eir di . amen . *p. 159 

1346 JLyma euegyl Jeuan eboft[ol]: ILyma synn6yr euegyl ifeuan 
eboftol her6yd y dylyll ar synh6yr arodes duO yr neb ae troes o ladiii 

ygkymraec ends : Canys ydynolyaeth ef ae eneit aroddet yr 

holl radeu . ar boll Oyboteu yr h6nn ny rodet yneb eithyr ida6 ehun 
abynny yn hollaOI. *pp. ico-2. 

136 Dangos py 6edy dyellir ytat ar niab . ar yfpryt glan vn du6 . 
Kynn bo perffeithacb du6 no cbreadur or byt . a hynny offyrd heb rif 
arnunt &c. *pp. 162-3 

1376 ILyma dechreu yftorya g6lat Jeuan vendigeit . ILyma lyuyr 
aanuones brenhin yr yndia y amberawdyr conftantinobyl .... Jeuan 

offeirat o gyuoetb anerth duO yn arglOyd ni ieflu grift . . . . . . ends: 

Pob mis yny vl6ydyn ef auyd seitb brenhin yn g6aflanaethu yni .... 

Ar yn bort ni y b6yttaant beunyd ar yn deheu deudec archefcyb ac ar y 
UaO affeu vgein elcyb . aipliedriar'ch or lie ymae bed thomas eboftol . ar 
gOr yfyd yn lie pab || reit wanting. 

MS. 3.= XX. PoETEY, the Roniance of Otvbin & Lunet, 
Medifeval Theology, Genkalogies, & the Seten wise men of Rome. 
Vellum ; b\ X 3^ inches ; 70 folios, some of which are rubbed, dirty, 
and partially difficult to read; there are also lacunae iu the middle of- the 
MS. ; first half of the xvth century ; strongly bound — oak boards. 

* These pages refer to ^the,_Oxford printed text. 

S2 Jems College Manuscript 3. 

For transcripts of this MS. ..« Peniarth MS. 120 pages 47-90, and PWs Hto 
MS. 15 folios 114-32. 

1 ILyma yr mod y treythir o eglynyon yr eryr 

Es ryfedaf kann Oyf bard .... « 

Anudon am dir a brat argl6yd 

a diuafio dy la6 gar 

dyd braOt bydaOt ediuar ]is, 

Ac velly y teruyna eglynyon yr cryr. 

3i Eglynyon yr eryr [read yr eiry] See lied Booh, col. 1028. 

Eiry mynyd gwyn pob tu i 

gnaOt pob anaf ar anoeth ^^ 
66 JLyma r Gorwynnyon See Bed Booh col. 1033. 

[G]orwyii blaen onn hirwynnyon vydant . . . .- c 

gOae a dOc daffar o laO fsi 
9 ILyma dechreur gnaCdeu. See Red Book, col. 0131. 

GnaOt g6ynt or deheu .... d 

nyt edeu liirbOyft hirbla, 1-90. 

10 Kalangayaf calet graOn .... e 

or kant edit kedymdeitb. t82 ^w Red Book, co\. 1031. 

10& JLyma dechreu y bityeii. See Red Booh, eol. 1030. 

Bit cooh crib keilya6c . Bit anuyana61 .... f 

Bit lOth^chwannaOc . Bit rynga6c eleiryach t82 

12 ILyma eglynyon y clyweit ar diherebyonX 

A glyweilti agant kynOyt .... g 

(gOett un b)6de no deu adaO || t83-5. 

Folio 16. A fragment consisting of the final sentence: ||honunt y 
gan duO ual y gobrOyaOd . Mi agredaf kaffel or leint buched o gonet 
yny nef y gyt a duO yn dragywydaOl . yr honn a rodo duO y minneu y 
gj't ac 6ynteu 

b. The Romance of Owein and Lvnet— a fragment : Yr ameraOdyr 
arthur a oed yghaer ition ar Oyfc fef yd oed yn eilted diwarnaOd yny 

ftauell . ac y gyt ac ef oweiu vab vrien ends : ac odyna ti 

aweli yltrat megys dyffryn maOr . ac yg(henol) yr yltrat ti a weli pren 
maOr (a glalM'acb yO y vric nor dim Cglaffaf . ac y dan y) preii hOnnO . y 
mae (fynnaOa ac yn y)inyl y fynna6n y mae|| t86-90 

Folio 22. ILyniar mod y treythir o bryt y mab : Y mab mab meir 

wvr(y )d6tjoed ual yn oet deudegml6yd . (ac) yn gymhedraOI 

y dOf a dyat y o hyt a phrafter Orth y oet . Pen gogyngrOn 

gOedeid idaO . A gwallt pengrychlathyr peuyrloyCi eureit vel y 

arnaO yn vn furyf a phei gellit (fol. 26) . A hyny oft a 

oedynt yny gylcb ef yn kanu gOaOt ida6 .... Ac yftyr y waOt a genynt 
byt y gaftei y braOt y deall oed hyn. 

DiolcbCn ion ytt dy rodyon yny veibyon vaboet dirrym . . . 

y gyfunda6t teir peribnnaOt tragywydaOt vnda^t y]g6ner a[men.] 

A hyny yd oed y meibyon merthyri gwerydon yny ganu ya 

waftat ends: galO yn garedic ar yr ylpryt glan gan garoli 

neu hopya6 dy gallon ida6 oe hoH ewyftys ferchaOl garyat. 

Dyret yfpryt .... creaOdyr byt . bydoed eurnaf . 

yn caftoneu an d6y vronneu vreinyaOl hynaf .... 

YmanOyldau . yr ylpryt glan . glein anOylaf . AMEN 

t These numbers refer to the pages of Pen. MS. 120, -vrhicli contains a copy of 
the text. 
J Ttauscribed by Ev. Evans in 1758. See P14i heu MS. 15, folio* U4-120. 

• W^yvyr Kewelyn Offeirad. 33 

Folio 30. TL}im:i der.hreii eboftol y ful yiiy mod h6a. ILyraa yr 

achaos y daO bai- duG yu ycli plith a metliyant ar ycli llauiii- 

ends : ao uy byd trabliidyeu gofalusynygwerhi . a mi a vydaf gialioi'th- 
0y6i- vdunt . A g6ybyd6eh mae mi yflyd iaOn argiOyd . ac nat oes 
arglOyd nainyu mi . Kanys mi a diaM pob drOc a goftfiloint y 0ithy6cli. 
Amen. Compare MS. 2, fol. 1326. *69 

Folio 32. Mi yO pedoi- escob antioes . a dygaf myn gaHu duO yr h6fi a 
gre6ys neCa daear ar mor &c. *7o 

Folio 326. A miniamro Mappa Mundi from Egypt in tiie East to 
Ta-cland in the West. 

SSf TLymar mod y treytldr o ach ItynaOc fant : Kyna6c mab biaehan 
sr. chorinnic m. eui'bre gOydel o ivvedon . Mam viachan oed Marcbelt 
merch te6dric . m. teidi^aitt . M. teidtheryn . m. tbathal . m. annOn du 
vrenhin groec. Enicen y meibyon ereitt y vraclmn ; Drem dremrud &c. 

b. ILyma enweu Merehet bv&^han weithon : GOladus verch vrachan 

Mam cattOc lant ends ; ILud verch vrachfofyn rutluiii yg61at 


34. JLyma weithon ach catl6c fant : Catt6c . M. gwynftiO . M. gliOs . 

M. filur . M. Nor . ji. ab ends: yr anna bono a dywedei wyr 

yr eifft y hot yn gyfynnithderO y veir vorOyn. 

346 Enweu meibon . Ewein vab kercdio . Pedroc lant . &c. 

35 TfibiaOn . ym . raeiriaOn meirionyd. Kan . Ry\vinnya6c &c. 
b Tis6d6r . w, Griffri . m. Bliffe . m. theOdGr . m. Gruffud . &c. 
356 Morgant . m. Evveint m. bowel . sr. Ilees . m. Aruael . 8tc. 

36 Gereint . m. Erbin ; m. kynGaOr . si. tudwaGl . m, GOrwaOr &c. 

b Ayrcol laGhir . si. tryphun . m. Ewein vreifc . m. CyndGr &c. 

366. GGrtbeyrn gGrtheneu . si. gwidaGl . sr. GGdoloeu . si . gloyG 
gGalltir &c. 

37 Rodri . si. Meruyn vrych . si. GGrhyat , si. Elidyr . fandof &c. 
376 ILyma enweu meibon rodri ma6r : Cadelt . meruyn . anaraGt&c, 

38 Rees gryc . m. Ree.s mGynuaGr . sr. grufEud . si. Rees &c. 
386 ILyvvelyu . e. ]forwoerth . si. Ewein gGyned &c. &c. 

40 Howel da . si. kadelt . si. Rodri maGr . si moriiyn viycb &c. 

406 ILyma enweu bienhined y brytanyeit : Eneas yfcGydGyn , 

Afeanius . Siluius . Brutus . Locrinu.s ends: Cadvvaladyr 


416 Brenbined yrei aueant or amferhGnG aftan yngkymry . y garadaGc 
o Ian garban vyng kyt werfGr &e. In later hand. 

42 Vny m.od Mn y treythir o chwedleii feith doetlieon rufein . o iseith 
Uewelyn ofeirxt: DiaGchleifyaGn a oedambci'aGdyr yn rufein . A gwedy 
marG eua y wrcic a gadu vn mab o etiued udunt . ynteu a dyuynnaGd 

attaG feith o doetbon rufein ends : Ac yua o varn yr amheraG- 

dyr ae wyrda y Hofget corfE yr amherodres . ac o varn y goruchaf vraGdGr . 
Sef oed hGnG duG arglGyd kyfyaGn trugaraGc ac amdiffyn y gwirion rac 
daGc . ae dGc y vlaeuwed goruchel ac y diwed enrededus gogonedus. 

•These numbav.s refer to the pages of Pen. MS. 120, which contains a copy of the 

^lbid.,fp. 71-77, and Plas hOn MS. 15, folio* 121-32, contain transcripts of 
folios 33-416. 

y 98560. <3 

34 Jesus College Manuscripts 3-6, 

Ac vclly y teruyna chwedyl feitii iloetli nifeiu o wcith Uewelyu. 
See Red Book cols. 527-555 

70 A list of Englisli kings from William i to Henry vi, written 
subsequent to the year 1471. In this list Henry i is described as 
" Henry dda." 

BIS. 4 = Ivii. The Laws of Howel Da. Vellum ; 6|- x 4| 
inches ; pages i-viii, and 1-308, having 20 lines to the page with rubric 
initials to the sections — wanting some folios; circa 1400 — apparently 
in the same hand as Peniarth MS. 32, as well as of a considerable part 
oi the. Red Book of Hergest ; strongly bound. 

"CoUegio Jofii Oxou 0\reuus Oweu Monenfis donavit A:D: 1657 " (i) ; " CoU 
lated by Aneurin Owen June 1827 "(ii.); "^ohn Gwyn" (v) ; " Hoelus cogno- 
mento bonus filius Cadelli D. G. Rex Canibrise totius Cambras fuos legibus et 

eonfuetuclinibus male ufos efse perfpeiit ends : deique implorarent gratiam 

qua Regis animus ad Cambria; leges et confuetudiues fui fpiritus ^lluminatione 
iastitueretur" (vii): in a 17th century hand. Numbered formerly " 106 " and " (84)," 

The variant readings of this MS., which is the J of the Ancient 
Lows and Institutes uf Walet, have only been partially given in that 
work. The MS. text corresponds with Fb/. f, pages 338-340 1. 15; 
344-414 1. 17; 416 1. 4-492 1. 20; 414 1. 18-416 1.3; 492 1. 22- 
528 1. 8 ; 532 1. 1-572 1. 28 ; 574 1. 6-616 I. 6 ; 246 1. 26-252 1. 11 ; 
314 1. 24-322 L 10; 110 1. 19-112 1. 15; Vol. ii., p. 100 11. 23-26; 
92 11.12-25, 2, v; 411.3-10; 48 11.9-16; 4611.20-23; 64 11.10-13; 
Vol.i.,^. 698 11. 8-15; 700 11. 3-5; 596 11. 20-23; 602 11. 16-17; 
Vol. ii., p. 152 1. 3-164 1.2; .... Vol. »., p. 140 1. 29-188 1. 5; 
200 1. 10-214 1. 15: Vol. it., p. 501. 13-52 1. 12; 372 1. 30-378 
1. 6 ; 350 1. 31-354 1. 2 ; . . . ; 44 11. 3-6 ; 58 11. 10-20 ; 64, lix, & Iv • 
98, iv; 60, xlvi; 44 11. 17-24; 46 11. 13-18; 48 11. 1-3, 20-22; 50 
1. 13-62 1. 6* * * 56, xxix. ; 58 11. 1-6; Vol. i., p. 112 1. 17-124 
1. 18, & 125 11. 3-9 ; Vol. ii., 76 1. 31-86 1. 25; 96 IL 14-21 ; 86 1. 26 
-8S1. 9; 68, Ixxi; 88 1.9-92 1. 11; 112 1. 14-114 1. 10; 94 11.3-11 • 
92 11. 12-25, 29-32; Vol. i., p. 688, xii. ; Vol. ii., p. 92. cxliii • 
122 11. 4-28 (=MS. p. 403 1. 10). 

1. Howel da o rat du6 Mab kadeft brenhin kymry ott aweles 
y gymry yngkamaruer o gyfreitheu adeuodeu . ae o acha6s hynny y 
dyuynna6d attaw o bop kymOt oe deyrnas ch6eg6yr aaruerynt o aOdurdaOt 
ac yngneidaeth . a boll eglOylwyr y deyrnas aaruerynt o deilyngdaOt 
bagleu . megys archefgob mynyO . ac efgyb . ac abadeu . a phrioreu hyt 
y lie aclwir y ty gOynn ar daf yndyuet . Y ty h0nn6 a beris ef y adeilat 
o wyal gOyniiyon yn Hetty idaO Grth hely pan delei y dynet . Ac 6rth 
hynny y gelwit ef y ty g6ynn . ar brenhin argynnulieitua honno trOy yr 
hoft rawys y wediaO duO tr6y dyrwelt perfieith . ac y erchi rat a darpar 
yr brenhin y weftuu kyfreithen adeuodeu kymry . Ac or gynnuHeitua 
honno pan deruyna6d y garafiys y dewiflaOd y brenhin y deudec Heyc 
doethaf oe Oyr . ar vn ylgolheicdoethaf oe wyr aelwit yr athro bleo-ywryt 
y lunyaethu ac y lynhOyraO idaO ef ac oe deyrnas kyfreithen ac arueroed 
yn berffeith . ac yn nellaf ac y geffit att y wirioned a Wnder ac v 

dechreuaOd eu hyfgriuennu yn deir rann . &c ends ■ Y 

gyfreith a dy well eif foes vot yr yngnat yn Or dewis tra vo' yny vraOtle 
ae kadaruhau y vraOt ac peidyaO ahi a dyly. 

303 1. 10. In a later hand. Tri i^heth a dyly bra6d0r o vrcint 
tir y wneuthur kyn barno dim nit amgen gwarandaw y daddleuwvr bob 
eilwers hyd pan ddarffo argaeu or ddadlwryayth adeiliffo bob'parth 

Welsh Laxos, HHuoidarium etc, $ij 

Eil yw gwarandaw ar y ploiJeu yn gwi-thneu brawdvvyr ends ; 

O dyry bravvdOr vara liyb dduhundeb y hoH: vrawdOyr kydrycholyon 
kolber ef val y inynno . k . fef yw liynny kamlwr am anoi'leij ac uy 
ddyly y braOdwr hwnnw vod yn y varn . amen, 

MS. 5 = xxiii. Elucidaeium & Kyssegyulan Vvched. Vellum j 
7^ X 5| inches ; 'i early xvth century ; wanting beginning, middle, and 
end ; very many pages have been retraced, evidently by Sir Thomas 
Wiliems ; in old leather covers. 
Ex dono Giiilielmi Powell 

I Historia Lucidar : \\ ef ydef uyddyeil ac yn yr rei ereill pob poth 
o vywn y defiiyddyeu . Y dy'dd kynntaf dydd tragywyddolder Sef yw 
hynny lleuuer ylprydawl ends : Y mein ereill garsv !| 

The text is practically in verbal agreement with Jesus College MS. 2*. Where 
the readings of the two MSS. differ the later MS. makes the bettor sense as a 
rule. Sir Thomas Wiliems has added (he end of the text on the bottom 
margin of pp. 110-11. 

Ill {Kyssegyrlan vvched . . ij ran yyntaf a draetha atn y 
gteydyev gocheladwy &c.] See Pen. MS. 15, p. 36. 

II Traether bellach am bop vn ar neilltu drwy dangos liylpyfr6yd am 
pob vn onadaut ac eu keingeu yn gyntaf am valchder yr honn yl'yd 

dechreu y bop df6c Saraet yO g6neuthur kam ac arall ar eir 

neu ar Oeithret yn anghyfureithaOl Amegys ymegir balchder 

am pob vn or g6edieu ereill A megys ymae pob vn or gOertyeu yn kyf 
y6 kemheu velly ymae balcbder yn gyf yr leith bri6yt 

119 Traether bellach am y kampou yfprydolyon yflydd yii wrth6yneb 
yr g6ydyeu Seitli ylyd or campeu hynny yn erbyn yffeitb Ac ef aellir 
eu dyall ar vn geir seith lythyra6c megys yfeith briOyt Sef yO ygeir 
h6nn6 kuchade .... -j-Traether bellach am d6i6aGl garyat di-6y yr h6n 

y kyl'lylltir y krenOdyr duO ai greadur dyn ends : y ryntunt 

adu6 nyt oes || 

MS. 6 = cxli. A Kalendak, Pymi' Oes y byt, Ystoeia Daued 
Brut y Brenuinedd ar Tywyssogion, &c. Paper; about 8^ x 5f 
inches; 150 folios, deranged in binding, and imperfect in many places; 
repaired througliout ; vellum boards with leather back. 

This work, which forms a sort of continuous History of the world 
from Adam to A.D. i.'fyi,\vas possibly compiled by Guttyn Owain 
in whose hand it seems to be. The authorities are indicated by the 
following passages : 

Pwy heddiw a vedrei ddatgan y . xii gweithret a naeth Erkwlff gadarn . . . oni 
bai i rroi o Glaudiomanus raewn kof, nev pwy a wyddiat achos : Eneas ysgwyddwyn 
J ymado achaer droea . . . pe Daret, Deittes . Omyr a Gwido nis ysgriveiiessynt . 
A phwy a go£Fav ddyvodiat Bruttus i ynys brydein, Nev vyned ♦ » » Bell a. 
Bran. Custennin ac Arthur i or[esgyn ynys brydei]n . Pe Gildas ap Caw ac 

ystoriawyr [ereill nis ysgrivcnjesynt »♦»*». (fol. 124) »»•»•» 

.... Pan oedd oet . . krist m . ccco . lx xj . . . Jr mwyn yrrai sydd diawt o 
lyfrav a ehwannoo i wybodev 7 tynnwyt hynn o lyvyr bychan o ladin yughymraec o 
lyfr[av] amravaelion ystoriawyr Y rrai a wnaethant ysbyssrwydd a disgriat yr ynys . 
yr oray ar enwokaf o hoU ynyssedd yr eigiawn . nid amgen OraeiusJ . Plinius . 
Ysidoms . Solinus . Gildas up Caw . Beda . Albryt . Gwalhler o ryt ychcu . Gruff. 

* See printed edition, pp. 5 1. 6 to 7G 1. 25. 

I Ibid., pp. 84-103 I. 9. J Missoript for Oiacius = Orosius. 

C 2 

36 Jesus College Manuscript 6. 

MvnnwY. Gerald archJaiagoii llanddaf . Wiliam Malmesburi . Harri archddiagon 
Hyntynton. .lohauis yn y poll craticon. Eaudwlf yny poli cronica Ac ereiU mwy 
&c. (fol. 124'>). 

1 A Kalendar for the months of May to October giving the 
following saints' days. 

\\Mai: 1, Gwyl Fhylip a Jago* ; 3, G. y Grog ; 13, G. vael a 
a Sulien; 19, G. St. Dwnstan ; 21, G. Gollen ; 25, G. St. Denis; 26 
G. St. Awstin ; 27, G. velangell ; 29, G. Eibin / g. gyssegyr y wadn 

Mehevin: 1, Gwyl Degla ; 3, G. Gwyvein; 5, G. Bonifas ; 11, G. 
Barnabas; 13, G. Sanan ; 15, G. Urillo ; 16, G. Girie ac Elidaa; 22, 
,G. wenvrewy ac alban ; 24, G. Jeuan vedyddiwr ; 25, (G. sain loe) ; 
29, G. Bedyr ac eurgain ; 60, G. Bawl abostol. 

GORFFENHAF : 2, G. Voir j Gwyl Swittan; 3, G. Beblic; 4, G. 
Martbin; 7, G. Domas ari-.hescob ; 13, G. Ddoywan ; 14, G. Avmon; 
17, (G. gynllo)t ; 18, G. Sain kelein ai cliwaer a beris i lad) kweniida 
i henw a cbwaer arall | karai vyrgen y Hid ; 20, 6. Saint Margret ; 22, 
G. vair vadlen ; 25, G.Jago abostol ; 26, G. Anna vam voir; 27, (G. 
y 7 gysgadur i henwav yw . Maxen . Malcus . Martbin . Denio . John . 
Seraffion . Konstenteinus) ; 31, G. Armon . 

Aw.ST: 1, G. Bedyr; 5, G. Oswalld vrenbin ; 8, G. ]lloc; 10, 
G. lawrens; 15, G. vair ; 24, G. Bartholomews ; 29, G. 7euan . 

Medi: 1, G. sant Silyn ; 2, G. Sulien; 8, G. vair pan aned ; 11, 
G. Ddeinioel; 14, G. y Grog; 16, G. Edytb ; 17, G. sant lambert ; 
21, G.vathev abostol; 23, G. degla; 24, G. vwroc ; 26, G. vevgan ; 
29, G. vihangel ; 30, G. sant jferom . 

Hyddyref : 1, G. Silin a garmon ; 2, G. Domas o henforth ; 5, G. 
ganhaval; 9, G. sant Denis; 13, G. sant Edtcard ; 16, G. vihangel 
vychan ; 18, G. luc Evengylwr ; 21, G. y gweryddon ; 22, G. wynnoc 
a noelhon ; 28, G. Symon a sut , \\ 

fol. 4. jl Oed yr adda hwnn oi ddechrav hyt i ddiwedd dccccxxx . . . 
Noe lien Gwedi gorifowys i long ar vynydd atbalaus yn armeuia . Ac 

anvon y vran yn gennad o bono i geisio tir A mab i hwnnw 

vv Eneas ysgvvyddwyn . Ac am hwnnw y treithirynystoria Brutus ... Ac 
i [lawmedon] y bu vab aelwid priaf vrenin troyaf am hwnnw y treithir 
ynystoi'ia Daret frigiusj 

fol. 6''. A fragment of Historia v oes y byd : P[an] nad oedd dim 
eithyr duw ehvn yn dair person ac yn vn duw . Yna yny de[ch]reu y 
creawd) duw uef a daiar . Canis yna yddaiar yna aoedj orwac a dielw 

athywyllvvc oedj ar wyneb yr eigion honii yw yr oes gyntaf 

ac ynthi y bn ij vil ec. xlij 

fol. 11. Proloc yw hivnn yn ysloria Darret yr honn a draetha gwir 
am distrywedigacth . Troya . ac vol y lias gwyr Groec a gwyr 

troya. Cornelius yn anvon annerch at Salustius bongrych 

ends : Alexander a laddawdd palamedes ac Antilocum ac Achel ac 
Aiax i gef}nderw ac Aiax ai lladdawdd ynte Aiax a doeth yn vyw or 
maes ac yn ddiannot ef a vv varw 

fol. 36''. F llyvyr hwnn a elwir y brut nid amgen noc ystoriaeu 
breiihinedd ynys brydein ai henwav or kyntaf hyt y diwaethaf: Pan 

* The saiuts' names italicised are written in red. 

t There is no room for the saint's name opposite the 17th, but a + indicates 
that the 17th is St. Cynllo's day. 

J Folios 7-1(1 were evidently misplaced by the binder— they should come 
immediately before Ysturia Daret, fol. U. 

ILyvyr Outtyn Owein. 37 

ytoeddwn yn vynych yn treiglaw meddyliau lawor ac am lawor 
o bethcu vy meddwl a ddigwyddws yn ystoriaeu brcnliinedd yiiys 
brydein .... Ac val yr oedd«n yn csmalbav am liynny . y rodes ym 
Gwallter Archddiagon nyt ycben . llyvyr kymraec ac vnddo gwcitb- 

redoedd brenbiuoedd y. brydein (60) Prydein yw benw yr 

orev or ynysoedd A elwit waith arall gyut . Albyon . &c. 

This version of Brnt ;/ Brenhinedd contains the Veiticinium, the stories of 
Lhidd and Llevehjs, of Maxeit Wlediy, and of Merddin, or at least parts of these 
tales and prophecies. Then follows (fol. 48b) without a break iu the MS. a sort of 
paraphrase of Brut r/ Tyu'T/ssogion &a. -wiih continuation down to 1471 or later — ■ 
the end is missing. After the paragraphs, quoted above from fol. 124b, we have a 
" treatise " on the following subjects \_Compare Pen. 3IS. 163] : — 

fol. 125. Kyntaf Aentu vv ar yr ynys honn oedd Albyon . . . achawa 
y creigier gwynion a welit o bell gan Ian y moroedd nev yntev o henw 
Albyon vercb danawa &c. 

fol. 126. Gosodiat yr ynys hon sydd rrwng y gorllewin ar gogled &c. 

126''. Ragorol yw yr ynys honn .... o ffi'tvi/thlonder &o. 

128 ILawer o anrryveddor/av . , . kyutaf . . . twU sydd yuy ddaiar 
He a eUvir pec . Ar saeson ai geilw ef t<v dievyl or pec . Ac o hwnnw 
y daw gwynfc .... ILi/n . llijmonwy ac yntlio 60 hynys . . . ymhob 
ynys y inae kar«c vchel vawr . ac yaihob karrec nytb eryr &c. 

129'\ Rrannav arhennic : Gvvedi marw Brutus '] rranwyt yr ynys 
. . . rrwng i dri m.ab Locrinus . . . Albanacfus . . . Camber &c. . . 
Clawdd oifa . , . trevi tv vcbaf ir clawdd . . Cristionydd . . Crogen 
jfddon &c. . . . anrryveddodav (131) &c. 

fol. 132''. Tail- ynys ysthjssaiol . . . wycbt . . mon . . manaw &c. 

fol. 133'^ Dyfnwal moel mvt . . . . pedeir priffordd vrenhinol &c, 

fol. 134''. Tair prif avon . . . Temys a Hafren a Ilwmbyr <&c. 

fol. 135. Gynt yddoedd 28 o brif ddinefyd] .... Caer ludd &c. 

fol. 137''. Gwedi goresgyn or saeson boll loegyr a gyrv y brytaniet 
drwy hafreun ") gymry hwynt ai rranasant hi yn siroedd &c. 

fol. 138''. Dyvynwal Moel mvt gyntaf a roes gijfraith ir brytaniet 
. . . ar gyfraitb honn a vv enwoc a hynot gan lawer byt yn arafer 
Wiliam bastart gwedi hynny Marsia . . gwrnic kubelyn vrenbin a 
wnaeth gyfraitli gyfion o ddoetbineb a cbyfiownder yr hon a ehvir 
kyfraith Marcia . Ar ddwy gyfraitb honn a drocs Gilc'as ap Caw o 
vryttanec yn lladin . Ac wytli o siroedd lloegyr a vuant yn i cbadvv yn 
hir .... Rydychen . . Warwic . . Gaer vrangon . . Gaer loyw . . 

Ilenfford] . . ymwytliic . . ystefEord . . . Caer lleon Aluryt 

vrenin lloegyr a droes y kyfreithiev hynn o ladin yn saesnec ac ai gelwis 
Marchin leg [i.e. Mercian law] : &c. 

139'' Brytanieit a gynhaliasant yn gjvan goron ynys brydein . . hyt 
pan ddoeth vl cassar &c. ending with the Saxon heptarchy. 

143 Tair eisteddva archesgohion aoedd gynt . . llundein . . . jfork . 
C. llioii ar wysc &c. — end wanting 

fol. 145. II rraid yw ym west Ar jeithiav ereill lie bo hi dlfFygiol 
Megys yddym niewu pethov ereill 

Ac y mae pob laith ar i gilyd) Ac yn gyntaf ni a draethwn pa amser 
apha chos gyntaf yr ymavverwyt o Arvev . Yr ail pa liwie sydd wcddus 
"] dvvyn A pba liw sydd bennaf . Y Irydyd] pa ryw arwyddion a ddygir 
mewn arvev a pheth a arwyddokaant ac yn ddiwaethaf dysgv disgrio 
a dosparth Arvev 

Arvev gyntaf a ymarverwyt o honvnt wedi dwf r diliw pan ymddangoses 
y bwa nevol pedwar Uiwioc . . a elwir ennvys .... koch . . rrud] 

$8 Jesus College Manuscri'pts, 6-9. 


gwyrdi . . . du ends : Eryr sydd edyn megis brenbines 

ymysc adav eraill . ac edyn haelaf or byt yw canys y praidi a ddalio 
nis bwyty ebvn oiii bydi dirvawr newyn ||. 

In this troatife reference is made to (1) t)c Sensu et sensato, (2) Ovid'H Palltta 
omnis aman.i hie est color aptu.i amanti, (3) Franciscus, (4) Vincent of Beauvais's 
Speculum hisloriale, (5) Alan de plancttii [Naturo'']. 

BIS. 7 = xxii. A Kalendak, and a Medical Tbeatise described 

as a letter from Aristotle to Alexander the great and at least a part of 

the text (pp. 140-159) is iu close agreement with that of the Medtgon 

'Mydvei in the Red Book of Hergest (cols. 941-947). Vellum; 

5^ X 3^ inches ; 166 pages ; late xvth century ; bound. 

The MS. is also numbered (2056 = ) 37 and described as " Traclatus Botannicus"- 
in a modern hand. For a transcript of the text sec Pen. MS. 120, pages 285-313. 

1. Eiyma rolyn yuengineth * #odyic medygon my[d]uei a - 
[ph]rofadwy eu bot yu wyr n[yl] amgen no rywallon ved[yc] ay 
veibyon fed \_sic] yntev yrra[i] hynny kadwgon [a] grufut[h] ac 
einon hyn o lyuyr a dyl[y] pop niedyc y wybot yn [gyfjredyn ay gadw 
ganthaw yn da rnc ovyn pallv o geluydyt megys dalla[-w] y klaf oe 
wall <fec. 

3. A KALENDAR, containing the following Saints' days: — 

lONAWR: Gwyl fnran, 13tb; Gwyl Pawl oyd veudvvy, 19th; Gwyl 

Paol dyd y dooth i gret, 2.5tb ; Gwyl annes wyr[y], 28th. Cbwefrawr :■ 

Gwyl sanfrayt, 1st; Gwyl veir kanwlle, 2nd ; Gwyl wervwr, 3rd; Gwyl 

grigori Pap, 10th ; Gwyl dyfnok, 13th ; Gwyl Pedyr yngader, 22nd ; 

Gwyl malhios eboftol, 24th. Mawrts : Gwyl ddewi, 1st: Gwyl 

grigori Pap, 12th ; Gwyl Padric, I7th ; Gwyl veir gehedef, 25th. 

Ebrill : Gwyl recliel elcop, 4th ; Gwyl dyd, 5lh ; Gwyl bcuno abot, 

21st; Gwyl marek euangelyltor, 25th. May: Gwyl Phylyp yaco, 

1st; Gwyl y groc, 3rd; Gwyl iouan eboftol, 6th; Gwyl vrban Pap, 

19th ; Gwyl dominie, 25th. Msheis [sic] .• Gwyl m chnedif, 2nd ; 

Gwyl decla, 3rd; Gwyl gwyvn, 4th; Gwyl barnabas eboftol, 11th; 

Gwyl trillo koneu, 15tb ; Gwyl elidan, IGth ; Gwyl gioenerewy, 

22nd; Gwyl ieuan vedydiwr, 24th; Gwyl Pedyr aphaul, 29th. 

Grofnkaf : Gwyl yglaw, 2nd ; Gwyl tomaf archfcop, 7th ; Gwyl 

margret, 20th ; Gwyl vayr vadleii, 22nd ; Gwyl yago ebostol, 25tli. 

AwsT: Gwyl Pedyr, 1st; Gwyl ofwalll, 5th; Gwyl lauref, 10th; 

Gwyl ypoly verthyr, 13tli; Gwyl raair, 15th; Gwyl 

bartholomeul, 24th; Gwyl ieiiaii pan las pen, 29th. Medii: Gwyl 

fancilin, 1st; Gwyl vayr dywathaf, 8th; Gwyl ddeyinel, 11th ; Gwyl'y 

groc, 14th; Gwyl lambart, 17th; Gwyl mathev eboftol, 21st; Gwyl 

vwroc, 24th; Gwyl vihaygel, 29th. Hydvref : Gwyl renna grmon, 

1st; Gwyl kynhaual, 5th; Gwyl denyf, 9th ; Gwyl. Edward vereuin, 

13th; Gwyl m[i]hagel vechan, i6th; Gwyl lucaf eungelyftor, 18th- 

GiL^yl fymon . , . ludaf eboftol, 28th. Mif Kalangaeaf : Gwyl roll 

ftnit, 1st; Gwyl y meirw, 2nd ; Gwyl kybi, 5th ; Gwyl marthin, 11th ■ 

Gwyl kadwaladyr, 12th; Gwyl mechyll, 14th; Gwyl cecilie wyryf, 

22nd; Gwyl cleraenl pap, 23rd; Gwyl feint kattug, 25th- Gwvl 

andral eboltol, .30th. RA[c]vrR .■ Gwyl grwft, 1st ; (Gyl feint uicolal'), 

6th; Gwyl vair yngayaf, 8th; Dyd llaf llewelyn, 11th; Gwyl luci 

vyrwrf, 13ih; Gwyl tomas eboftol, 21st; Duw uodolic, 25th ■ Gwyl 

yltyfaut, 26th; Gwyl ieuan eboftol, 27th ; Gwyl vilubion, 28th ; Gwvl 

domal archefcop, 29th. ■' 

Then follows (pp. 18-162) a Medical treatise attributed to 
Aristotle and " turutd from Arabic to Latin." Portions only are given 

A Kahndar, Medicine, Bruts etc. 39 

of the Ireatises De conservando sanitas aad De secretis secretoriiin et 
regimen regum (cf. Bodley MS. Rawlinson A 273 &c.). Cerlaiii 
passages are remiuiscent of the teachings attributed to Hippocrates and 
Gfilen, and tlie latter portion agrees with part of the Meilygon MyOtvei. 
It is doubtful if the MS. is complete, and at least some of the folios 
have been misplaced by the binder. 

18. ILyfhyr ariftotulef yw hwn : alexandcr vawr o gadwadigaeth 
korf dyn agauaf yntev yntemyl yr haul gynt gwdy yfcriiiennu olythyr 
aur adroet oieth a | arabic yn lladic &c. 

48. Ariftolules y alexfader Mawr o dirgeledigaeth korff dyn Gwybyd 
di vot lleltyr y plant yngylch yr ych megif krochan yn berwi ttiw gwyn 
nit da yw lliw ryvel yn arwyd eifl'iev berwat ar yr ych yw &e. 

66. A treatise on the properties of plants, fruits, meat and drinks as 
food and medicine : y pioni gwreffoc a lych yw yny drydedd radd 
goftwug mygedorth a fferi vriu a blodev awna ef a weryt galedi &c. &c. 

103. korff dyn a gyuafodir o bedwar gwlybwr hyn fanguis Colera 
Melancolia ffleumaf — y kyntaf yw gwres a gwlybwr ac vti nattur ac ef 
vyd yr awyr &c. 

MS. 8 = Ixi. Dares Piirygius and the Historia op Geoffrey 
OF MoNMODTH. Paper; 8 x 6 inches ; 139 folios, wanting the outer 
margins and repaired throughout ; xvith century ; sewn in limp 

Por a transcript of this MS., see Jesus Coll. MS. 17, the text of ivhioh is printed 
in the Myvyra in Aichaiolog:j of Wales. Both the 'Dared' and ' Brut Tysilio' 
belong to the Compiled Versions. 

Fols. 1-31, I. 7. TLyma dechrau o vluen y ssids o troyaf a Ryfeloedd 
a vy ynechrav y koronigl kanis peleas vrenin a oedd yn ykastell a elwit 

pelopeus ends : Sef oedd rrifedi tylwyth antenor pym kant 

a dwy vil aeth yny longav ynte // Acliidac elenys ai vam ai chwiorydd 
yddaetli dav kant a thair mil o ddynion ac Telly y tervyna ystoria 
dared yn vyrr am y ssids o droya. Cf. Pen. MS. 1G2 p. 13. 

Fol. 31, ]. 8-135. Bryttaen oreu or ynyssed yr honn a elwid y 

werin ynys yngorllewyn eigioji &e [^Brut Tysilio^ Gwcdy 

kael y gaer y ffoes eneas ac essgannys y vab gydac ef ac addoethant 
mewn llongav hyd yngwiad yr aidial yr honn a elwir gwlad rry- 

fain // ends : edelstan y gwr kyntaf or ssaeson a wisgodd 

koron y dyrnas Ac o hyny allan y kolles priavvd genedl yr ynys y 
henw ac ni allassant y gael o hyny allan ond yn wastad dioddef 
kaelhiwed y ssaeson arnynt// Aithr fywyssogion a vy ar gjmrybob 
ailwers. Cf. Pen. MS. 162 p. 63. 

Myfi gwallter arcliiagon rryd yclien a drocs y llyfr hwnn o gymraec 
yn Uudin ac yn vy henaint y troes i ef yr ail waith o ladin ynghymraec 
Uyma di6ed koronigil y br'ittanniait 

Liber dauidi Powell de aberystruth iu Com. Moumoth yom . 1610. (135''); 

To my loving frind danid Powell per me Dauid Johns (137'') ; Dauid John Kotherch 
is my name &c. (138) ; Edward william is » * » of Edward Kob * * * sohole [or 
sohold] of Trev [? Alun] (139). 

HIS, 9 = XV. PuMf EiYFR Kerdaveiaeth hcrwydd Davydd ddil, 
athro, a IFugkau ymadrodd gan William Salesbury (partly in his 
hand). Paper; 8^ X 5^ inches; mostly in the autograph of Simwnt 

40 Jesus College Manuscripts 9-i2: 

VrciiAN and earlier, apparently, than 1575 ; strongly bound in oak- 
boards and sheep-skin. 

Pormerlv nurabered "(75)" and 30 ( = 2049). "Ex doDo IJogeri LaDgford ^ 
occurs inside of the front covei-. At the foot of p. 259 the note signed " D. I. 
is in the hand of D. Jolins, -vicar of Llauvair :)jffiyQ Khvyd, according to I'cn. MS. 
IGO, p. 159. The name " Dd. Maenaii," in a later hand, occurs at the top of p. 247. 

The text of this MS. is tlic prototype of lliat printed at E,andovery 
in 1856 by the fVelsh MS. Society— nee DosrARTii Edeyrn Davod 
Auk, &C., pages xlu-cxxviii. For transcripts see Pen. MSS. 158 & 159. 

Pages 1-3 cont;un miscellaneous matter found in the hody of the work, and 199- 
229 are blanks. 

5-197. B^-ijma ddijsg i adnabcd herdduriaeth herdd davod: her- 

wydd llyfr D. ddi'i atliraw . Beth yw llythyren : . . . . ends : Tair Eann 

Jaith y ssydd : Rann veddyliedic Kann ddywededic, a Eann ysgrivennedic 

ffinydd nev Tervyn y ■pumed H^jfr herddwriaeth {see pp. xlu-cv). 

197-8. Etto y niae llawer o bethav ar ni ddoeth kof i traethv or 
blaen &c. (see p. cvi, 1. 41-C7ii, 1. 17) 

Page 230. Englyn Proveft wyth bannoc i ddanyos bed wytli o 
vogaliaid nev o eilwad yw kael j u-rth hynny ydd ydys yn dyall bod 
yr : y : a dan Sain ; vn eglur . ac vn tywyll icrth y man y bo hi 
yn ffevyll val y viae / yftyr / Ac icrth hynny y dylai voddav ymravael 
dorriad ami : y : y : 

Dcchrav koel cKwarav kat .... 
Dyro ssais hir dros y sset 

Deiroes oil dvw a roes yt dd nanmor 

b. Ystyrio gair dvw: ystori // gwir dad &c. Simwnt vachan 

231. Mewn ymadrodd y mae tair . Rann Nid amgen : Enw : a 
iLef ymgytt'red &c. {see p. cvii 1. 18-cxxii 1. 25). 

247. Yma y Soniwnn am ifugrav ai rrannav : V Mai a ymchwel- 
awdd Wiliam Salbri a ladiji yvghamberaec {see p. cxvii 1. 26, &c.). 

Schema ssydd ryw ssikrawch av air Nev araith Nev ssynnwyr 
yn rragori ar ddevod y kyfPrcdin Ac yn dair rran y parthir scf 

Jjiigr bai Jximocdd &p ends: Uydamec* vydd pann ddykcr 

essamijl nllan o ryw ystori with yr hwn yr annogir y naiil ai gwnevthvr 
peth : nev yntav yw ymoclilyd val hynn 

Howel a wnaeth niab niaeth uiedd .... 
Uyn aflach iawu dau vaich wyf 

292. Hypozcugma id est subiunctio &e. (as on p. cxxviii). 

MS. 10 = xvi. Welsii-English-Latin Dictionary— imperfect. 
Paper; 8^ X 6 inches ; pages 125-458 — wanting beginning and end; 
probably earlier than 1592; bound in old vellum. 

" Liber Collegii Jesus Oxon . £x douo Oweui Owen Monensis Obsonatoiis et 
Promi Aula; Cervina; lC5v".'' " Lexicon Camhro-brittannicum [2050 = ] 31 (76) " 
" In D' I'nghe's opinion this is I)i' Davies's draught of his Lexicor. J Blackwell " 
(p. 125). 

* Glossed Pm-iKjiijma. The Greek and Latin glosses throughout are in the hand 
of Wiliam Salesbury, as well as some other additions, including p. 292. The 
printed text (pp. cxii-cxxviii) incorporates everything as if all came from the 
fiime pen. Lines 1-40 of p. evi are not in this My. 

Grammars and Dictionaries. 4 J 

The handwriting is more like that of Sir Thomas Wilienis than of Dr. Dayies,hut 
it is more probably the worlf of some third person. The alphabet is peculiar, and 
the order approximates tliat adopted by modern philologists, and is as follows * * « 
IL, E, N, M, S, C, G, Ch, H, E, B, F, T, D ■» * * 

The following peculiar cliaracteis are u.sed : — 

: 7=]L,.a=Bli, 0=Cli, a = Y, t=ei, i=H, \=ih, o=cli, a^&, « -^^ 

The Dictionqry,no>v begins : 7yma . here . X ^e yma 

7ymysteu . spareliawkc . Nisus . . . 
cuds : Dapneb . blindenes . coccitas 

Da|t . vnderstanding . intellectus . 
Da^tus . 

MS. 11 = xvii. Lexicon Grasco - Cambbo Britannicxim in 
Novum Testamentu.u . Ubi omnium Vocabulorum Themala exquisite 
indicantur ct Gramniatice resolvuntiir . In gratiam Sacrarum Literaruni 
et LinguoB Cambro-Britaiinicaa Studiosorum. Opera & Studio Da'* Morgan 
de Cymmer In Agro Glamorgan (p. iii). Papur; about 8 x 5 J inches; 
pages i-vi, 1-362 ; bound in old vellum, 
. The Gift of the Rev. Df Pardo Principal of Jesus College Oxen, 1759 (p. i.). 

Begins : 'AfSaprn eo? o ij anllwythog . 2 Cor. ii. 9. 
e7ids : Cl<j)eXrjfia to; to llesol buddiol Til. 3. 8. 

MS 12 = cxxxvii. PoETEY by various authors. Paper; 7|x5| 
inches ; 342 pages, repaired throughout, written after 1573 (p. 202) in 
several hands — pages 5-169 are apparently by one hand and pages 
202-271 by another (contemporary) hand — there are besides several 
other hands and among them that of Eichard Pennant (pp. 191-201) 
who owned the manuscript ; in old binding (except the Ijack), with 

1 Index to subjects and authors in the order they are in the text. 

5 jf S. Salhi o Rvg : Sion eryr y gwyr i gyd sion wrol ... a 
Tra gweler y ser treigla air Sion S. Ttcdvr 

9 f 0, i'udvT yngliarchar : Gwyddom dewi a goddef . ... b 
yn rhydd i benn myuydd mon D. ap Un ap yr: 

1 1 Klowais doe im klvst deav .... * c 

na hayer mwy yn hir mon Jolo goch 

15 Mar: si/r D. Oieen : Pa ryw ddyn sydd prudd iawn son . . . d 

pair wlad nef in prelad ni . 155S . Gr; Hiraethog 
19 & 8G Gwae fi kedwais gof kadarn .... e 

ai / n / fyw / r / fvn ne yn farw finav Tvdvr Aled 

■■■ 21 Ewcli f'eirdd,o ddimbech i fon .... / 

lloi gant vn lliw ag yntav Dio ap J. ddvij 

24 Edward ai, wyr ai drwy dan .... g 

chwant tad ychen kochion leg lowdden 

. 27 /<S" /v. 0;// 2'p-— E. wnaeth y Iran i nylli fry .... k 
'bowyd och iailh bid yweh chwech Jeiv. dewlwyn 

42 Jesus College Manuscript iS, 

29 /(■ Hong: Y ty west at- tri tho .... a 

koedwig deut keidw ).ago di Rys Nammor 

30 Tair annM'ch atad Reinallt , . , . h 
eryr y nvr er y tarw Tudvr Penllynn 

36 f Elissav ap r/r: — Kaf vn Iieb ddiin kof anoeth . . . . c 
ar fpynniant'a orffeuon Bys Pennardd 

39 J S. ap Mrcd: — Odaif i lifo dewrion .... d 

OS a fymendith i sion Robin ddv ap sien7iin bledrydd 

43 Maer henwyr ai moirw rheini .... e 

tri ag vn trwy i genad Gijtto or ghjnn 

46 J Jvan ap Rob: — Y bar vcliel heb rychor .... / 

etto del i ti Dalaith J. ap Tudvr pennllyn 

48 J D. ap sianckyn : Kami nos daed kynnes dadail g 

kap. liir y koed ir ar dail .... 
karegog lys kraig y glynn 
dy gastell ydiw r gelli 
derw dol yw dy dyrav di . . . . 
a Kwyddog ir gog ar gwydd .... 
wyth goed a dvw atli geidw di Ttidr Pennllyn 

51 Mawr ywr dysg yno mae r da ... . h 

i fenni i raf finnav Gytto or glynn 

54 Alteb : Eyfedd ydiwr arfeddfjd .... i 

o daw Rag bir drigo hwnn I£o: D. ap J. ap R. 

57 Da niewn kyfF dewi myiiyw .... k 

a dar byd nid a ir bedd D. llwyd 

60 3Iar: Elissav o fal: Bid rhy wann boetri ennyd .... I 

y ijciin oedd io penn oedd fyw Leiois Mon 

63 Milwr a gar moli gwydd . . . , m 

kael evro y bwcklai arall Gvtto or glynn 

67 Doeth y mab ysbryd a thad .... n 

gwledd i mab arglwydd amen D. ap Edmund 

71 Mar: Edw: ap D. — llawer nos Hew /r/ way n isaf .... o 

fo dvw nef acd yni wart Gvtlo or glynn 

74 J W. gr: or Penrhyn : Er liynn aros yr banner .... p 

Haw grist i groossi Hew gryni J. ap. gr: Ida 

77 f lleuud : Pyngkio afiwydd drwyr flwyddyn .... q 

yn dowyll ini dcv oed / . D. ap gioilim 

79 Mar: Stan BuMai : Betb a dal byth adcilad .... r 

yn ifank i wlad nefoedd IVm: llyn 

83 Mar: Mred: ap Tudvr : Dyn wyfi yn dylyn vn faun ... « 

yn llys dvw mae / n / well istad Tudvr Pennllyn 

89 f S. evtyn i ofyn kwriegl 

Myddylio i ddwyf pan wyddiant .... t 

a gwir ddychuu fydd rhann rbai f. v'n ap J. ap adda 
92 Alleb : Ystod hir ystad hoewrym .... u 

eled i gerddod ag of / Mredydd ap Rys 

95 Y bardd ^owndrefii bwrdd \vindravl .... v 

llys [Grythor] yn liwr Pri.s dop / r / rhodd W. Kijnnwal 
98 Y bardd gwynu ebrwydd gauiad .... «, 

i gyd i rhof gidaf Ry>< Jo/w* Tvdvr 

Jesus Oollege Manuscript i2i 


102 f ofyn tvlyn : kaviad merched am kvriai .... a 

ni -wrddvw oedd waeth na ddoe ddyn <S''' IJ. irefor 

106 J ddviv, Mair S^c. — Klyfycliv/a/ gaeth awnaeth yni ... h 
lowri ai gall lawer gwyl Tvdvr Fenllyii 

108 T ferch wenn fvr y ehwaneg . i , , c 

Y gorffenuo gav r yr fFynnou T. Alcd 

113 Y gwr vwcb benn gorvwch byd .... d 

Y'ma ddvw ncf maddav i mi D'' J. Kent 

116 Pwy ywr gwr piav /r/ goron .... e 
dan nawdd bob enaid a nef (ir: gryg 

117 Yu fil a haner . .' . dav ddeigaiu pvmp Iiefi/d .... f 
y kyuhavaf gwaethaf i gvd . ISSs . Anon 

118 Da Uvniwyd dvll ^ownof . . , , g 
y mab rliad a gad or gair D. ap gwilim 

120 llyma yr havvl lie may rhaid .... h 

■jfiig ar hyut ir angor hen D^ J. hent 

123 Y tad or dechievad chwyrn .... i 

yn rhydd a chwbl a fo / n / rliaid „ „ 

126 llowrodd aroes i foessen .... k 

di angall yw y dengair „ „ 

129 Kredaf i iiaf onefoedd .... I 

a mair ag nid rhaid ym mwy 

132 Byrr arfeddfydd britlifyd bran 
drwy gvr if fawr drigaredd 

137 Daear gynt or dwr a gad . . . 
fry yr elom yw fro /r/ Eilwaith 

140 Drych yw /r/ byd di rychor barn 
oniJ dvw dvw uid da dim 

143 Er yn bai ar yn bowyd .... ji 

nawdd a thrvgaredd i ni Z)'' John hent 





D. ap gwilim 

D. Nanmor 

IIvw arwystl 
S'' Owain ap gtm 

D. ddv o hiraddvg 
John Tvdvr 

Digam y gwnaeth dvw gymwyll , 
mab brenin mwy ai prynno 

Egor nef wrth lef araUh lafar dyn 
knobiwn nev gvrwn fo Egorir 

Be da edd fai y byd a fv . . . , 

a ne in enieidie yn ol J. up Rob: ap Rys 

4r y mor : hvn oiw yr cden ni bv i aden &c. gr: pilin 

160 Mar: S. salcshiiry : dvw dad pa fyd ydyw .... 

y gwelom bawb j gilydd Bion Titdvr 

165 Mar: Syr S. Salhri : Dvw a roddes drwy wcddi 

i fro dvw oedd fry i doeth 

170 ■ Y' beirdd a fynent i bod .... 

Y maen Raid am ofyn rrodd 
medrv wythran ymadrcdd .... 
am ssynwyr am herssenawl '• 24 || 

171 Ehien gwr lien a garaf .... 
ym wrando am yr viidyn 

174 Anes evron sion fyughwrs henwi liaol 
yw . r . lieu a Ky Haw aunes 

W. lleyn 

1). up Kdmwnt 

L. G. Kothi 


Jesus College Manuscript /S. 

■ ■ 178 Mem Eiin vy S. mjn 

Miiwr (Iwr mawr nioi'dwy / r / moroedcl .... a 

o law lief i elin wenn / John Philiyp 

182 J ijynwdi Bolant Mred: o fan a Lewis Penmon 

Co;sar bad, si^is arw lielynt .... b 

bytli in oes na bytlio inwy J. Tuder 

186 / ofyii J fan Ihoyd p Jal 

• ' Traiiiwyais trvvy ymowycl .... C 

y llwyu y maker y Hew 
a cklylyn hyd i'olew (1. 66.) || 

191 II Hading lieb air kolledig .... . . d 

yv'kair'tra fo to kerrig Sion Tvdvr 

194 f ofyn Tehjn : Y grymmyswalch gair moysen .... e 
at Rwysg iarll yt deiroys gwr W. llyn 

198 Erres iawn cr ys ennyd .... , / 

draw / n / eVstys oydrau uestor <S'. Tvdvr 

201 Jlyc: Pennant piav j r I llijfr hwnn. 

pwy bynnag ato difvddio' or llyfr hwn / ag ai dyclto g 

iiieljtith i fain iddo u / rhwydd ag ua bo hylwydd iddo 

202 fi- Escoh Hughes : Vwj ydiw arglwydd pedeirgwlad ... h 
ach esgyn yii ai'cb esgob Jliigh Kowrnwy 

206 7 Rob: ap liys: Y lien bo ir avr lliw yn y brig . . , . i 
dev ddengoes kyn dydd augav Ric: ap ho: ap eigiati 

209 Y vercb a gerais yn faith .... D ap Gtm k 

teg oedd pod tavog iddi ne Deio ap ijan ddv 

211 / ofyn march i Rob: ap R. "gwr lien a gar hall 
wynedd." Awn atat ith wlad ath wled , 
siars byw ap syr Rys i bwyth 

214 Y niilwr doeth mal avr da . . , 
dvr i waith fry dyw ith t'rawd 

217 May . r . eryr byw mawr ar bank 
bid ir wyneb dair einioes 

221 y Rys a]} howel ap R. o fon : 

Y Dyn ni wyr end vn ]faith . . 
bodowyr aer bed air oes 

225 Tristach yw kymry trostyn , . . 
naill ai dvw ain Uawddiawl 

Lewis Morgamog 

S. Philipp 

• • « 

Rhys kain 

Lewys Darori 

tin ap Gvttyn 

Giitto or glynn 

I.. G. kothi 

227 May lief oer val llifeiriaint . . . , 
i fon y trig fenaid traw 

230 Avr yngliarad law arian .... 
dair oes i roi devrydd win 

233 Mar: Si/r T. goch kynn i farw i ofyn i ddillad 

aifarch : IFres i kawn hoff ras kenych .... 
He brav i fyud llwybyr, o fendith John Tudr 

238 f Harri Sulbri . Y dyn ar had da / n / y rhyw 

dwfu i bwyll dvw fo / n / i borth 0. Gwynedd 

242 Mi a wn draw myued i rwyf .... 

einioes fawr yn yuys fon Rhys goch glyn dyferdwy 

244 J ]P' Elis Prys : Y prelad bapp wrolaith .... 

kawn ytt garw llwyd knot gwyr lieu . lost . ' Gr: Il'og 

Jesus College Manuscript /?. 


2-18 Am wawr hin yr wy nior lew . . ". . a 

yu weddw iih gaer viiwaith gweii Gr: ap Jeuan 

250 J ofijn syrkin o,groen moelrhon i herson Derwen 

Syi' Robert gair syr bwrt gynt .... b 

yii gyd a liwy nag oed liou Gr: Hiraethog 

2."»S J S. J'ilsfwn: Y gvv;xlcli rliwyd 1 dan gylch rhyddavr . . . c 
dyi-e vwcli weith y dryeh avr J. Tiidr 

261 jfo.kyinodD''EUsP. — Pa ryw ddadl prvJd ydwyf . , . d 
dy ras ir dvw iir ]fesv // " Mnthew Bromjfild 

2G3 Y fvn ore llvn i Haw .... e 

awr yu ol yr anwylyd Si/i- D. Owen 

266 jf Firs Conwy archiagon llan elwy 

Mawr fv enw am ryw fonedd .... / 

a throi . n . lionn atliro . n lieuwr Tiidr aled 

269 Y gwr lien ag iarll wyneb ... g 

Draw ^essv bo dros i beun Leioin Daron 

273 7 0. kessig : Pwy ar ofyn y prifeirdd .... h 

geirda yr liawg ir gwyrda ai rhydd S. Tvdvr 

276 f Ho: amhadog : Y gwr ir a gwar arian .... i 

trwy egni bytli trig yn ben Jnko hrydydd 

279 Mar: Cadwaladr ap Mred: o vcdkelert 

Mawr kri oer marw ky w / r / Eryr .... k 

krist ai dvg ei / J / nef nawdd IF. Ky meal 

283 f o. Telyn : Y Hew hir bwrw /r/ llv hcrwyr .... I 
dragwn gwyr drigain oi gwertli ,, 

287 J To) Prys : Y Hew jffangk Gallvawc .... m 

liydd tal pen mowredd tylwytli ,, 

291 Pa wyr glan pwy piau glod .... n 

bevnydd i gowydd ai gaingk To: Prys 

298 Kvr thost a fydd kariad dyn .... o 

hennwch a chymrweh i chwi „ „ 

300 Aiiap oedd na wypai wr . . . . p 

byddwn hyd i gwnn yn gall „ „ 

305 Oiidl: Y byd aeth yn gaeth He gwedd .... q 

aeth gwaelh or gyriad ath gaeth oer goron „ „ 

310 Och oeh achanoch och vuwaith amddyd &c. „ „ r 

311 O dduw n E,ad oedd anrhydedd .... s 
gwna vn oed i ganv / n / jach „ „ 

315 Eyfeddod mewu rhvw foddion .... i 

hynny ysydd o fewu y saeh ,, ,, 

319 Atteb : tomas pryS ddvrgrya ddewrgry .... tc 

y ty n gwit tann y garn Rys IVynn 

324 Atleb : treigluis a Rodiais al- hyd .... v 

ni i afFaith tan vffern Tho: Price 

329 DychaniR. JVyii : Adda lion o dduw hanocdd ... to 
ith ddydd nl cliei fyth heddwch Ifmc Machno 

334 Bydd ddistaw atliaw oth eiriav / digon &c. Anon x 
b. Dysgv kyniy.sgv Jjo mwyn ymkanv &c. T. P. y 

335 Kcnais gerdd kynnes i gant . , . . z 
kyd a chlod i hael Tho: Price 

46 Jesus College Manuscripts i2-i3 

339 Rywiovvgwalcli niewn rhagor .... a 

bng;,liolant aber gelav 1. 26 || (See Cat. vol. i. p. 40, o.) 

341 li korff ar fodd karw ffyrf addwyn .... b 
rlioed duw yt yr rhent o ioik Gr: ap Jeuan 

342 Ba ruw ddelw bur a ddoletn .... e 
OS klwyfai wres klaf yr iach i. 26 || 

MS. 13 = XC. The Poetical Works of Davyd Benwitn. 

Paper;' 11^ X 7f inches; folios 4-286; early xviith | century (see 
Colophon) ; bound in leather. 

4 II A gweddi rhaini ag ynte Rheiniel {stanza 22) . . . . d 
gvvaed duw wr mwynsut y gatwor mawnsel. 

h. Odl i Mr William Morgan or vanachlog 

Awn at hael aiirfacl walch arfoc yn hawdd .... e 
ywch braint nar man saint a vydd yr m || {stanza 21) 

5 II Ach vathaii dian « * * « « haii {stanza 13) .... / 
yn daisyf oil nyd oes ver 

6 Odl i S' Edward Matcnsel 

Y marchog rhywiog aer Syrr Rhys mawnsel . . . . g 
vn da ym vn swydd ond y mawnsel || {stanza IS) 

7 II vledri enwi i auiau {stanza s) . . . ■ h 
a y aiirddewr hael ar y ddaear honn 

8 Odl Mr. Edward Morgan or vanachlog 

Awn wyr maith mawndaith at ail morda naf ... » 

etto yw dda atto y ddawn 

9 Odl i Mr Gams o Aber Braen 

Yr hydd trwy gaiirydd trigaroc ym oes .... k 

ar grair braii o gylch y aiir garw brigoc 

106 Odl i Ma' Matho Herbert 

Dydd daed Artliiir biir heb wg, ion haelwycli . , . . / 
ntt bawb yw dwyn yt bob dydd 

12 Odl i M' Wiliam vachan o Ian Rhydol 

Galwer pen giircr vn gwrol hoenys .... m 

ath hoyw hvc iarll yth alwer 

13 Odl M' Georg harbart 

Kant dydd da yna gorywch iawnwart mwstr .... n 

dydd didraw varie dydd da urwy vwriad 
14i Odl Wiliam Siankin o Landydxcg 

Awn at haelafael ai ofynn wolwch .... o 

i alw am hap wiliam hael 

IG JLyma odl o valiant i vorganaid gwe.nt 

Darllenais vnais enwi dewisgamp .... p 

darllenais da ywr llinwaed 

1 76 Odl y sir Wiliam Harbart o Saint Siliann 

Y marchog donniog aiir dent, sy orau .... n 
yma ar chweigaint or marchogion 

19 Odlfoliant i M [ Wiliam] jfefans o Landaf 

Af af i landaf at ail dyi'an, elw , . . . « 

i Aron Uandaf aiiraid 

Dt/tna ddiwedd yr odlaii ar hjwyddon syn kalyn 

The Poetry of David Benwyn. 47 

206 jf iarll penfro : Y iiifU a bw iairll y Ijyil .... a 

difetli nulJ duvv vo oth rlianu 

21 Kjjwijdd i Esgob Kandaf— IFiliam [? B/ethin] 

Y vatharu wych vyth or uob .... 6 
yn ion a a/aui y nef. 

22 Kywydd i Si/i- fViliam heibart o gaerdydd 

Y marchoe diirioc dewrwych .... e 
i vyw hwnn a vo henaf. 

23 J Syr Ed IV: Stradliiig : Y marchog a mairch a g^vyr ... d 

dwy oes ywch raewn dewis hedd 

216 j^ M'' Tomas Vachan ar Dwii lie/ii 

Pwy sy oraii passeryr .... e 

vnais i hwnn einioes hir 
26b J il/'' William harbart o Sain Silian 

Yr liurbai't eryr liirbarch .... f 

darian sir diternas vwcb 

26i & 70 ^ Mr Mils Morgan o Dredeger 

Y gwr o gyfE goraii a gaid .... g 
iecliyd ach byd wrtli ytli bodd 

276 ^ M'' Edm: Morgan: Pwy yw r vn oil an pair ni . . . . h 

aiii- llwyth a hitha / n / iarlles. 

28i J Mr Emiciit Morgan pen oedd yn Sirif i erc/ii keffyl 
dros IV. Tomas ap nieuric vchan 

Y gwr a dal ag aiir dent .... i 
da walcli vyth diolcliaf yd . 

296 j^ M'' [Edtvart'i Kemis o gefn mabli 

Ai i weled a voler .... k 

at gynnal i tai gWynnion 
^06 J Syr Thomas Mannsel hyn i wneilhyr yn varcJiog 

Y Mawnsel aiir mown sel iaith .... I 
ath vawrgost byth o vargam 

316 J M^ Anthoni Mawnsel o Lan Trithyd 

Y mfiwnsel braii niewu sel brynt .... m 
at gynnalh y tai gwynnion , 

33 J M'' Thomas Mawnsel hyn i wncithyr yn varchoc . 

Yx hebog o aiir hoew barch .... n 

yma aiir gorff y margiuu . 
3d J M^' Thomas Basel o dre Siniwnt 

Travvaf at liael trwy vet hwnt .... o 

ai bwys at Iwyth Bassed lin 
35 jl M'' IViliam Evans o LandaJ . 

Y gwr doeth ; o sir gaor dydd .... p 
Noe ne liiin yn vn a hwnn . 

366 J To: Lewis or Vann : Y vann deg a vcndigwyd ... q 

at ddiigiaeth-etto ddegoes 
386 Etfo: Y Sieri vwch y sir aeth .... r 

oil oil byth wellvvell i bych 
y M'' Edward Prichard o Lan Kaeach 
396 Y karw vii north kair a nydd .... s 

y Hew pen vy hon a llwjd 
'11 Af i dy naf hwnn yw Niidd . . , , t 

vu yw rhoed Jesii n wr hen 

48 Jesus College Manuscript i3, - 

41 i f Mcih Morgan : Y Eiew odwycli a lledwc .... a 

er mail- ai mab ir mor mwy . 

43 J Mr Roser IFiliams o Lan Gybi 

Af at hael o vowyd da ... . b 

eiuioes hydd vnais i hwnn 

43i f 3Ir Wiliam Proser or Wernddy 

Y Siryf aiir sy ar vaink .... c 
a gwrdda i wawd gerdd i werth 

446 / Mr Wiliam Pris o Lanffwist 

Y gwr doeth goravi hwy .... d 
am y ehwesii' mwy ch aisaii 

Abb J M'' Wiliam Powel o Lan Soe 

Pwy sy o went passai wyi" .... e 

wellvvell heddiw allaiin 

466 J Mr Roivland Kemis or vaendre . 

A.i ir vaendief nef yn iaith .... / 

ai vwyndro yny vaeiidref 

476 J Mr Edward Harhart o Gric Howel . 

Af ynwaith enwaf annedd .... g 

iairll oesoc a iairll esau 

486 f Cristor fflemin : Y Hew vniawn llei enwir .... /( 

hydd iachys yn heddwr 

50 f M^ Sion Aivbraii : Yr Awbraii liael braii hynt ... { 

dewr wr rhvvydd duw ar i rhati 

51 ^ Siankin ffranhlen : Yr hebog ai wyr hoewbarch ... k 

ynaf ywch ac ny naf wall 

52 f M^ Siors Pari o ddyffryn aur 

Y kawr rhwydd lie kair ryddaiir .... I 
i ni yn hwy no noe hen 

53 J Andro Sion or Drosdref . 

Y ofwy / r / iaith af ir wyl .... m 
i Andro vwyn drin i vyd . 

54 J W. S. ap Mred: — Awn at aiir walch natiiriol . , . . n 

gemyw aur ai gyniares 

55 J Hoel Wilim ; Hywel wyd wr haela dim .... o 

Ywch i bwyth wych obeithwr 

566 jf To: Sion Andro : Yr eginyu ar gannwr .... p 

ddwy oes a houn ddewis hwyl . 

576 jf WatMn Tonias o Lanylldyd 

Y gwr braii a gair oi brie .... « 
yd ai alw bair dalii bwyth 

59 / Domas Powell o Lwydarth 

Awn at vn gwr hwnt i gyd .... »■ 

yn piirwalcli ny Hoi / n / perid 

60 f Hari Watkin o Abertawe 

Y gwr braii gorali o gant .... g 
ar gylch y dref ir gwalch draw 

61 K. dros Hari WatMn i gymortha 

Ym gwyraf niae ymgeraint .... / 

di delh rhont duw dalo i rhain 

The Poetry of David Bewwyn, 4^) 

QS K. i ganmol tre'r hont vaen 

Arverais oil ar vawr waith .... a 

eto ailwnith i kelir . 

64 f Langynwyd : Y plwyf gorati nwy on iaith .... h 

yr hwnu liynt i rliaun hwyntaii 

65i J Vorganwg, Mi/rtwi/ a Brtichainiog . 

Y tail' sir henwir liynod .... a 
nod awen vyth nid ai'n vardd 

68 jf Water Tovias o Vrynbiga i erchi jff'onn . 

Y gwr o went goraii wnn .... _ d 
ywch rhwn a dale ych rliodd 

69 f TV. ap S. o Went: Y gwr o gorff goraii- a gaid .... e 

a rhanno yt hir einioes 

71 f erchi keffyl i Rithdrt Tomas Gr: goch o Lyn Nedd, 

Yr vn Uew braii arian llys .... / 

i ddaii werth o cherdd ddiwall 

726' Kywydd i Risiard Wiliam o Lan Gattwg , 

Af wythoes i vyw weithian .... - g 

dros hwnn dair oes a honno ^ . , 

736 K. heddwch rhwng M' Thomas ham or wenm a M' - 
Risiart Basset or bewpyr, a rhwng M' Roh'- 
Thomas a langfihangel a M' R. Basset. 
• Ywlad oraii hoew dirionn .... h 

draw rhyddynt a dror heddwch 

756 f heddychu Syr W. Herhart o Sain Silian a W. Blethyn . 
' • E-sgob ll.daf: Y gwyr goraii gairw gwiwrent ... i 
a dror heddwch draw rhyddiin 

77 J W. Morgan o Vachen : Y Hew iefank oil vfydd . . ^ . 

drwy rhinwedd draw ar aned h 

78 J W. Morgan o L. tarnam : Y gwr mawr goraii am win ... I 

yth dario i waith dwyronn " ~ ' 

796 jf M' Huw Sion ILywelyn a Lanwenarth 

Af at wr hael yn hael ni . . . . ' ^ ' " m 

di warth ai byd wrth i bodd , 

8i) J M' Watkyn Lychwr o Lan Dydwg '.,.'. C, : 

Af at wr ai vyd. di. wg .. . . . _• "* n 

at gann hap i Watkin hael . 

816 jf M' (S) Risiard Basel or Bewpyr ...:.. \ i . . 

y Based hael. bas at hynn . . . , . . . . " o 

deigainoes yt y gynnal . .. . . 

'83 jf M' Water Wiliam. o Gelli gacr-i ercM hej^yl '^ ' ■ - 

Af at vlaenor y 'vory .... p 

at gann hap i watkyn hael . 

84 J erchi heffyl i Jefan SianUn Bian [i.e. ah Jvan ] ap mxidog. 

Af at 'Jefan naf yn wych . . . wyr Jefan .... q 

yn hoew Iwyr Jefan haelwych . , ^ 

85 J erchi telyn rhaiim :. Ygdy.dier os da ydwyf . . . ~. r 

kawr dewis kair i daii werth 

" 876 7 To: Lewis or Vann : Y Uew rham plant glew dai glod, . i ^ s 
a sy weddys oes Addaf ■ ■ .... - 

J 98560. ^ 

so Jesus College Manuscript /5. 

89 7 Siors org: Kemijs : Y gwr o Went goraii waed , . . a 

dewr hael vo kaidwad ar hwnn . 

90 J Edw: Lewis or Vann : Y gwr dowr gywair darlaii .... 6 

ath daeoni ith wynob . 

916 J M^ Morgan Meirik or gotrel 

Af yr kotrel hyd elawr .... c 

i walch y kotrel ai wyr . 

93 J D'' Leivys o Venni : y dokdor irddedik dad .... d 

tario sy hap tair oes ywch . 

94 ^ Mr Wiliam Sions Siaicnflor o Lan Daf 

Y lien ir llawen araf .... e 
Wiliam vwch benn i welii 

956 J Gr: Nicholas a Stoned i wraig. 

y Hew ir braii oil or brig .... / 

hwnn y bo a honno byth . 

97 Dyn wyf ni wnn ydiw n well .... g 

Chwerw yw braw rhwng chwaer a brawd .... 
vn wych heb wad yn iach byth 

976 J erchi kleddy i Edw: ap Risiard dros Edio: Wiliam 

Deall i rwyf dyll y rholh .... h 

ynn or vnwaith yn llonydd . 

99 K, dros Sion JTJn daelwr i erchi kymorth o ddefaid i wyr 

JLan gynwyd : y plwyf goraii nwyf on iaith .... i 
or hwnn hynnt i rhanu hwyntaii 

1006 K. dros JL'w dd: ap howel o aber pergwn (o'r Clun eithinog) 

i erchi gwin : Hy wel wyd wr haela dim .... k 
ywch i bwyth wycn obaith wr . 

102 ^ erchi nai y bardd yn rhydd yw borthorion . 

Y gwyr a dal o gaer dyf .... / 
■wedd oer iawn weddwr ywch 

103 J Lewis Baker ; Y gwr Hen a gan y llti . . . . m 

eithr achos a thrwy ie^hyd . 

104 / Mr Leiois o Rhyw r Perre 

Y Hew braii ar iawn llwysbrynn .... n 
i chwi a Mari a men 

1056 J erchi March (i Tho» ap Edw. Lewis or Vann). 

Y gwr enwog ar aned .... o 
wyt ddiiwiol yt weddiwr , 

1076 jf W. S. ap Roser or Wem ddu 

ILew aiirfaeth y llii irfawr .... p 

i vhoi n vwyn ir hena vii 
109 j^ erchi milgi {dros W. Sfradling i Lewis ap Sir Sion). 

Lewis gorywch rhyw liiocdd .... « 

i gyd a gawn gyda gwin 
1096 jf erchi dagr ({Roland Watkin). 

Pwy r baelwych vel pai Ehwlant .... r 

da obaith yw daii bwyth hwnn . 
1 106 f M' Philip Morgan o Wem y klepa 

Gwr wyf a gwiw refyn .... g 

droes i hap dair oes a hwnn 
112 J Esgob Kan Ddf: Yr esgob doeth rhwysg heb dol . . . . ^ 

a dygo /n/ cnwedigol, 

[The Poetry of Da,vid Benwyn, Si 

113 J y pedwar maib pedair mil , , , , a 

i galwn iairll a glau ynt . 

Val dyma'r Barnadan yn deohraii ag yn gynta 
115 Bar: Wiliatn iarll penvro 

Y byd aeth yn waeth am vn ^or arnam . . . < b 

krynii bailch koranaii byd . 

118 Mar: Syr Edward Mawnsel, 13§5 . 

Kly wch lef hyd y nef ydiw / n wg kly wch gamp ... c 

mwy mwynaf dewrwalch mae mewn nef dirion 
120 J Mar: Syr Wiliam Morgan q benn y hoed. 

Holl dair gwent Uwynent kwynan rhiolwyr . . , , d 
oi nwyf modd alwent i nef meddylier 

1226 Mar; M' Edward Lewys or Vann 

Kwyno kwyn briwo kau braw marw-oJaetlj , . , . e 
kenedl holl gymrii n kwyno 

124& 3Iar: S. Gainais : Mae mawr wylaw draw / 

a mawr drais, vii r mwstr . . , , 
oi arwyl eisoes oer i wylasonn 

136 Mar: Risiard Gioyn o Lan sanwyr. 

Mae klips ym ynn tir end tynn, mawr wao in , , , g 
klap sy oer lais klyps ir wl^d 

128 Mar: M'' William Baset or Bewpiir 

Klywch rhyw odwrdd gwrdd i gyd klywch ganii , . . h 
koelweh i nef klywch anaid 

130 Mar: Af Tomas vychan or Donn Refn a phen Bre . 

Ami gwynwch wylwch gann ddialedd mawr .... » 
anial sereh yn wylo sydd 

132 Mar: M^ Rholont am Morgan o vachein 

Kenwch glych kwynwoh am ail Kyiian rhywl t t • • h 

kawn wir ble kwyn oer i blaid 

134 Mart Elsbed JLywelyn o dre Olement 

BJwyr wae ni a chri pwy na chryn or dydd , . , , I 
llei alw Elsbed llywelyn . 

1356 Mar: D^ Lewys o venni: Y daii'gwent i doe oer gwymp , , . m 
a gweddi dragywyddol . 

1376 Mar: Rhys ym heirig : 

Yn byd gwae ni gyd yn vn goedwig vaith , . . , n 

kanu gwae ni ddynion kleifon ywn klwyl'aii , 15S6 . 

139 Mar: M'' Wiliam Mathaii (o Lan daf) . 

]f gyd wyr y byd oer heb aii wylwch .... o 

iaithwn gwyn waithiann i gyd , 

1406 Mar: Rhys Tomas o Lan isen 

DJef am Rhys ap Rhys yn parhatt a glywch ... p 

oi nwyf a rhoed i nef Rhys . 

141 Mar: Hart Morgan : Krist wynn efo vnn ai vaner ddiiwiol , . , q 

yn awdiir goraii ny drigaredd 
1426 Mar: M^ Wiliam herbart o Golbrwg . 

J rydym heb rym ar wg yma i gyd .... r 

heb rhwn i ddoethwyr heb rym i (Maithonn 
1446 Mar: Mrs Herbart o Golbrwg . 

Af draw i gwynaw o Vorganwg : raid .... * 

i bu awr drist oi bwrw draw . 

P 2 

S2 Jesus College Manuscript i3. 

■146& Mar: S. Herbart /Och dch\nawr gannoch y mrig ynys draw . ■. a 
y ochi vytli ywch i vedtl . 
148 Mar: MK WiUam Gains o Aber Bran 

Kwynwn ami wylwn mae lai lai yn parch ... 
•vn- da trig hiraeth yn diiw trigarog 

130 Mar: Rys Mawnsel t. ■■ i ■•„ Vaii - c 

Kwynwch am aer trwch trwy ochau kun kail . . . • c 
• ' kenedl hoU gymry kwynwch . 
ISlfi Mar: M^ Philip Morgan o Wern y Klapa 

4wn oi ddwyn a rhwyn ym iachau i gyd . . . ■• 
. -yn ol Hew gwinfaeth awn oil i gwynfann 
153 & 164 Mar: Siors amim-gan, ail vab W. M. or vanachlog 

Ar ddiiw nef mae lief ym hob Uaun mwstr sydd . . -. -e 
- i niiw yn abl f on yn vn oi blant 

155 3far: M^ Edward Mawnsel 

Kwyn a sydd baiinydd trwy benyd kwyn aer . . . • 7 
y oes hir i maestr-Rhys a sydd 

1566 Mar: M" Sisyl Mathaii 

Gwae ni hyd ybyd am wybodaii dawn .... - 9 

bii oi dwyn eisioes byd yn ysionn 
158 Mar: gicraig M^ Tomas Mawnsel o vargan 

Gwelwch dros wybr nos beth awnant oer glips ... A 
a nywl sy Margam a nos . 
Marwnadeu M^ WiUatn Morgan o Dredeger 
160 Pa rhyw vynych glycb pa glochydd kwynwch ... t 

• Manna yn ddigon mynych . 
162 Pa rhyw glych mynych o vewn myriwy Sir ... . A 
i nef vnwyd yn vynych . 15S2 . 
1656 Mar: M^ Emibht Morgan o vedwellde . 

Mae kwyn hir yn tir ddwyn tarian yn iaith .... I 
ackwy ynial y kwynir 
167 Mar: M^^ Mawd Twrbervill or Rhyd 

Kreawdr gwaith hoewfaith befyd kroew wawr barch ... m 
ythwylaw a tbiiwolwaith 
169' Mar: M'- Wiliam Siankyn o 'Ian dydwg 

Trist i gyd yw r byd pawb edwyii, wylwch , . . . » 
■yn troi ystyr yn tristyd 
1706 Mar: Risiart Tomas Gr: Goch o Lyn nedd 

Daith tristyd yr byd droi yr bedd / diiw wyr .... o 

doeth drostaw daith o dristyd . 

1726 Mar: M^ Herbart o Sain Silian 

Kreawdr naf lliwiawdr nef a Uawr yn lias .... p 
gwt Uid heb i giiror llawr 

1746 Mar: M>' Sion Awbre o Sir vrecheinog 

Y Sir aeth yu waeth waithian ai benwi .... q 

amser yw am y Sir aelh . 

Ag vetty y tervyna yr odlaii variimodau ag y halyn y kywyddaii Martcnodaii 

176 Mar: ^. ja»'W w«edj' .• Am iarll gwent y maer llii gyd . . . r 
tair oes y Edwart wrol . loSc) , i 

' 178 Mar: W.Harbart: Am vn herbart maen hirboen ... . s 
elwid ynawr y wlaU nef 

The^ Poetry of David Benwyn., 53 

1796 Mar: Mr Kristor Twrbervil 

Mae- oer gwyn mawr a gwg .... «" 

Duw wnaeth i enaid y nef 

1806 Mar: J/»' Rob: Stradling ; Koelwch odfardcl klywch adfyd ... 6 
vnwn nef yddi enaid 

1 82 Mar: Moris Mathau : Gwae ni ingwedd gann angaii .... c 

a rhanno duw yr enaid 

183 Mar: M^ S. Vychan : Yr eryr mawr ar wyr mwy .... ^ 

y aniau« twylU am y tad . 

185 Mar: M^ Siors Morgan ai vab 

• -Am wr ai vab mai oer vyd .... e 

aiir ddynion ir ddaii enaid 

186 Mar: Remallt Dafydd a Lan Daf 

Klywais achwyn klos vchel .... / 

^ .arwydd kail iraidd y kaid 

187 Mar: Sion ap Sioti Tomas o Lan Dw 

Kwynwnn bawb kynnen a bar .... g 

heddiw y Sion haedde serch . 

188 Mar; Tomas Gryffydd o 'Aber Daer 

Kwyno ddwyf klwyf am wr klaii .... h 

gwedd d'rwy rhinwedd yr enaid 

189 Mar: D. ap Hophyrv To.-— ^Gwae sydd oil gwis ddeallii ... i 

aeth or blaen ewythr y blaid . 

191 MarfVnjs o Lanisawel : Kwynwn bawb kawn wyu a bar . . , k 
yfudd daith vo yddy dad . 75^7 . 

,192 Mar: Gr: ap f. ap Morgan: Am lew draw mae wylo drwg . . / 
oraii nwyf aeth yr nef wen . 

193 Mar: Ho: apCadwgan a f. i vrawd: Y brodyr braiia edynt . . /« 
awr ddinag ir ddaii enaid , 

1946 Mar: D. ap Ho: "Kddwgan i 

Y Lyn Rhoddnai hj'im heunwaf .... n 
• a wedda bod yddaw byth 

106 Mar: Tomas Jefan Risiart o Lan Grallo . 

Am Domas i mae damwain .... o 

di amait i'wiXr flomas. 

197 Maf: W. Gybwn o L. hart : Aeth nywl am yn pennaeth ni , . p 

'dylii ddwyn enaid Wiliam 

198 Mar: D. S. Moris : Mae oer alar mawr wylent .... q 

vuo i enaid y nawncf 

109 3Iar: fV™ Hari a laddwyd — gwas i If Rissiart Basset 

Y Bassed ail mab Esonn .... »> 
Harri hael hir wehelylh 

200 Mar: S. W. — Da i arbed da ywr byd dig ... , i 

vnaf was hael nef^i Sion 

201 Marwnod Sion ILywelyn o Gaerwige 

Ochwn byth ywch ynybyd .... ' t 

ynaf weddi jie£ v^dynt 

2016 Mar: Mi' Wiliam Malhail iefank or Adyr 

Ba ddyn a ddywaid" ba ddaii .... ' -a 

■; yn llawen y ddiiw n. llywydd 

S4 Jesus College Manuscript i3. 

204 Mar: To: D. Mqrgan: Doe gwelais dig y wylent ... a 

a nef i Domas on iaith 

205 Mar: i Sawndwr Sion : Bardd wyf heb awr ddiofal ... b 

y niiw ai enaid y nef 

206 Mar: S. ymredydd : Gwyr y byd bob gair heb aii . . . C 

a brynawdd y bor enaid 

2086 Mar: J/'" Wiliam Lewys o Sain Pur 

Am lew gwent maer wylaw gwys . . . • d 

wr hael a diiw gatwo y rhann . 

210 Mar: Siors Gr: — Daeth law mawr daelh wylaw mwy ... e 

moss droi r son i Maestr Siors hael 

211 Mar: W. Hopkyn: Am Wiliam y mae alar ...» f 

y lywenydd y Joewn.ef 

2125 Mar: To: Ho: Wathjn : Y wlad aeth ai phenn y lawr ... g 
vn yw yn awr yny nef. 
Ag vellu y ierJunMarnodau r gwyr j ag y kaliin Marnodau r gwragedd . 

21 4 Mar: Elsbeth Mawnsel gwraig M' Cristor fflemin 

Am vn aeth y mae ynn oes .... h 

awni o hap ynj hoi . 15S3. 

217 Mar: Mary Karn g. M' Edw, Prichard o gelligaer . 

Ond bychan anian ennyd .... » 

iia vii / r / vn nef yr enaid 

2186 Mar: Amies Kemys : Am Annes i mae ennyd .... k 

yn ddilys yno y ddelonn 

2196 Mar: M^' Siwned Mathe (o Henstab) . 

Mawr yw kwyn val meirw yn kair .... / 

a hitbaii / n / wir aeth y nef . 

2206 Mar: gwraig M'' Philyp Mawnsel 

Am wiaig waed mawr ag aeth .... m 

a biir vnaf bo ir enaid 

222 Mar: Stan y Varin : ' Kly wais ochi klos achwyn .... « 
parth da sydd porth diiw y Sian 

2236 Mar: gwraig Morgan Metric : 

Mawr yw kwyn dm wrnig genynn .... g 

o vo i Vorgan ai vab 

225 Mat: g, o Bark y Dyl : Am wraig aet/j y mae oer gwyn , . . p 
ar vnwaith nef yr euaid . 

2266 Alar: Silian Bolston o ben daulwyn 

Ond to8t yw angaii yn tir . . , , « 

a wddon oil i ddiiw nef , 

227i Mar: Ann Vychan i- Mae vn ny gro myn y grog .... »• 

Vnaf mwy a nef yw mam 

2296 Mandwy ferch Maestr Bodnam 

Y ddwy on inith o dduw nef ... , g 
iawnaf weddi nef yddyn 

2306 Mar: Sian Gibwn o.ben daulwyn 

Och gannoes ewch y gwynaw .... t 

ni biicho vawr a bychan 

2326 Mar: gwraig M' Ithwlont Morgan o vachen 

Y Sir oliidog a sydd .... „ 
oesoedd heb awr isel 

- The Poetry of David Benwyn. 55 

233 Mar: Afrs Bmett or Beiepyr syn lianlyn 

Diiw dy nawdd da yw dy iierth .... a 

byw oes at wr Baset hael 

235 Mar: gwraig o Lan Jsen ai daii vab , 

Diiw gwyoii dyma vlwyddyn vlin .... ft 

oil ai daifab He difai 

236 Mar: Grisli Wiliams : Wylais doe penn glywais dwrdd ... c 

llenn vytli dros wyneb llann vair 

237 Mar: Sisyl Wiliams gioraig Edw: Kemis . 

Am wraig aeth y mae oer gwyn .... d 

a Sisyl i lys ^esii 

238ft Mar: Mrs Ann iwng gwraig yr esgob . 

Wylwch bob rhai hyd ^lawr .... ^ 

y enaid Ann ^wng vniawn . 

2'10 Mar: Mrs Elsbed Matha o Lan dydwg , 

Am iarlles i mae oer ilef .... / 

y hwnno nef yw henaid . 

2426 Mar: gwraig M' Tomas Morgan o Vachen 

Am wraig gall mawr yw kwyu .... g 

aeddfed oedd hawddfyd iddi . 

2436 Mar: g, Aber Braen : Och wiw ddiiw aehwyn y ddys .... A 
gwae ni yw na bai vyw vyth 

245ft Mar: S' Tomas Stradling o S^ dynwyd. 

Dig ydym o diiw gadarn .... t 

yw arail aeth ar y ol . 

248 Mar: Syr Water Herbert 

Och am aur best ywch mawr byrth . . . , k 

yw ddar enw ddiiw yr euaid 

249 Mar: M' Roger Williams o Langilbi 

Trewis dial ti-os dwywent .... / 

' ganii / n / iach a gwae ni ny ol . 

251ft Mar: M' Water Vyclian or donrefn 

Y mae lief draw mae llif drwg . . , , m 

yn wybodda neb at lionn 

253 Mar: W. Sion ap Roger or Wern ddil 

y mae anap y mywy .... n 

a rhoi nef ir hwnn a aeth . 

256 Mar: M''' Tomas Bawdrem or Splott . 

Ba wylofain ba lifoedd .... o 

a ni vnwn y nawnef . 

258 Mar: Risiard Jorwerth brydydd o Vorganwg 

Ba ofalfyd by vilfardd .... p 

vn gystal yny gwestiwnn . 

260 Barnod i vab esgob Jfjundaf , 

Sir am vn ny siria mwy .... q 

naf alwad nef y Wiliam . 

261 Mar: ILewelyn Lewis o Rhyd Lafar . 

Mawr wedd draw mae arwydd drwg .... r 

oi rieni yr enaid 
2626 Mar: Wiliam, Kemys o Lan Leiricg . 

Am vn gwi" draw maeu giir drwg .... S 

y Wiliam Kemys welwch. 

sg, Jfisus OClUge Mafmser^U i8~14. 

264 Mar: Hari PriclMrd o ddyffryn Lai 

Oer heb oed .hir yw r byd hwn .... « 

el y naf y lywenydd 

266 Mar: Tomas Wiliam dafydd o Went 

Dyrys ^a\yn ,di ras enyd .... * 

a rhoddo nef rhwydd iawn was . 

267 Mar: Howel Hophin Tomas o Lan dyfodwg 

A mi / n / treigl mann tragloew .... C 

J dai nef diiw yny ol. 
269 Mar: Tomas Dafydd Morgan o vryn biga 

Doe gwelais dig y wylent .... <« 

a nef y Domas on iaith 
2706 Mar: W. ap Risiqrd Siankyn o rhyd y mairch yn 

ILan of or : Y sir deg sy oer hyd wy • . . . e 

a wnel Mastr Matho yn iarll , 

2726 Mar: Edward ap Sion q Dre Glement 

Mae llif draw y mae lief drwg .... / 

kofia y enw keiff i enaid 
274 3Iar: M' A{atho Stradling o Suing henydd 

kwynwn vytli kaa och a vii . . . . g 

ar vnwaith nef yr enaid 

276 Mar: Dafydd Phylip o Went . 

Kwynwcli dair gvvent bob kannwr .... h 

yn vyw iach yny vo n iarll . 

278 Mar: Siors Water or pant glas . 

Daith law mawr daith wylaw mwy .... i 

Moes droir son i maestr Siors hael 

2796 Alar: Sir Wiliam Tomas a Lambedr 

Am eryr (llu) mawr ywr Uef .... h 

oi iawn ofal y nefoedd . 

2816 Mar: g. o Gemis : Ani wraig aeth y mae oer gwyn ... / 

a Syfyl y lys ]fesii 

2S36 3far: 3^ Siors Herhart or As vach 

Klywcli gwynaw klycli a ganant .... m 

aiir Hew ar viies iarll aiir vydd . 

. . Ag nelly y tcrfipia y llyfr hynu o wailh Dafydd benwyn prydydd o vorganwg : ag 
gwclwch gam ysgryjenad yudo na diffygion amgen j tybygwch er y vod ef yn 
hrydydd na doedd efysgyyfyvedydd nay ysgwlhaig or goraii j na minaii yn gallil yn 
hollol uelta yr ysgryfenyddiaeth gan vod y papre or gerdd y hoppiais i hwtm 
oddywrthyn yn dywyll ag yn llapre er mwyn hynny llei gmelweh vion mi ddeisyfaj 
nawdd droson yn daii 

MS. 14 == cxxxlx. PoiWRY. Paper; 7| X 6 inches; 508 
pages ; early xvith century ; bound in calf. 

This MS. 18 a direct copy of the Boofi of the Vicar of Wocking (p. 491), which 
Is ill the Cardiff Free Library, and. the binding of the two MSS. is the same. The 
ai'rangcnieut in the copy, however, is alphabetical except that the poems beginniug 
With O, P, H, and \Y have all been omitted, and nearly all of those beginniug with 
N and S, as well n« some others. 

The following poems are from some other MS, 

, 492 Y wr^ig^wen Jo ryw gwynedd . . , , « 

oet hiroedl y ti a barri Q^,. ^p Sion 

Jesus -College Manuscripts i4^l5, 57 

495 / erchl brca i brior rhuddlan = Elis / llwyth gr: / llin robin 

Pwy yw eriir / gwiir / ai gwin .... a 

ai llithiodd 'j ar r llathen Huw ap D. 

498 f o fii / !•/ dyfalwr dii / ar diiedd draw .... b 
fedrii / myned yn 'fiidredd Gr: llwyd ap D. ap En: 

499 Y keidwad / rliag gwayw adwyth .... c 
am rhoi wedii / ymhradwys Gr: ap Jevan 

501 Dyfnog wr / dwfa a garaf .... d 

wrth raid / ym enaid yma D. ap U ap Madog 

505 Gwr wyf / nid traid gorafiin e 

gydoes a hi gyda i saint [-^o.-] up D. ap f, ap R. 

508 Ybwkled: Dwyn roed / i ni yr ydwyd .... / 

rarediidd hiiw / ymriid oedd || 

MS. 15 = cxl. PoETRT by Tudur Aled, Lewis Mon and others. 
Paper; 7f X 5| inches ; 554 pages ; written in the first quarter of the 
seventeenth century by the same hand as MS. 14 above, and bound 
alike in calf. 

1 Gr: IV d ap elisau : Diiw a roes Uwyn / dros i llaill Tiidiir aled g 

4 Z). amArerf; ap Aof.- Ynghaer addwyn /frig rhudd-aiir „ h 

7 Hot ap gr: ap R. — Pie rhent / ryffiidd ap riis „ i 

10 Mar: D. llwyd: Tros ^al / i torres heiilwen „ k 

13 y ^ mab Elis eiity?i : Briwyd help /ar i briid hyii ,, I 

16 Pa dir / ir impiwyd aeron „ »« 

19 jfarll dwdle : ]farll edward / eiir Uiw adain „ n 

23 Mar: dam sian stradling arlwyddes or Penrhyn 

Digassog / ni dug Jessii .... o 

a wnai fedd / y nef iddi Lewys daron 

27 Mar: D. ctp D. o bowys : galar maith / gwelir am vn . . , p 
mynd oi dref/i nef a wnaeth Lewys ap Edwart 

31 jf TV. EdiP: o5- VFayn : William /o dwr / adam / draw ... q 
no chyniewaf / yn ch neiiadd Anon 

35 Bardd \\f( .ig yn "byyv ar ddaii Tudiir aled r 

38 syr bwn / nerth dragwn / wrth drank / y dyrnas „ „ ,s 

42 / syr W. Gryffydd or Penrhyn 

Pa wyr a gais / hwppior gwynt .... t 

meireh ag yn ben / marchogion biid Lewus mon 

45 jf syr John a syr Thomas Salbri 

kenais gerdd / lie knwn was gwych .... . « 

. ^eehiid liwii / ywch at henaint lewys morganwg 

49 f ddcon assa ag i archiagon ag m' robert i ffeirad am 
wneythyr ham gyfraith ar tlawd a breibior lleill 
mae gwyr/yi» magu acian .... v 

tri diawl / el ar tri dyn jf. gr: ap D. ap Jlhel 

61 Ni atto mair/hwnt ai mab Tiidiir aled w 

5.'? f Bossier salsbvrie o lyweni 

Pu wr yw gylch / pie /r/ gart .... x 

■ bcrt th warr/biiarth eiiraid Lewys mon 

58 Jesus College Manuscrvpt i5. 

57 Pie keisiwn sieswn / 1 saint T. aled a 

69 Y fiin aedclfwyn/ fwyneiddfawr .... b 

ai fannedd / el ir fynwen Rhobin ddil 

62 Mae vn f wyn / ai min o fel . . . , c 

derem hwy/ne dorri ymheii „ „ 

64 Mar: ir arlwijddes sian or Penrhyn 

llawen fiith / ny allwn fod .... d 

biid diidd barn /bod heddiw bo Lewys mon 

68 f Rob: salbri : Pwy ywr diir / pwy ywr dewr doeth ... c 
i chwi air dyn / gwych ar del Lewis morganwg 

71 Blar: D. ap Gicilim, — a fragment / 

Athraw iawn ddiisg vthr ynddaw &c. Jolo goch 

b. J erchi main melin : Y dewrion doeth / draw yn dan ... g 

gyrrar Hong / i garior llwytli 0. ap S. ap R. ap hot koetmor 

75 / groes oswallt : Af ir wondref / ruein draiil .... h 

jvf cbadw giid / ^echiid ag oes Tiidiir 

79 Jf Gr: v'n o ragad : Avfaii ddoe / ar fedd owain Tiidiir Aled i 

83 7 jf. ap Un : Y dewr ai wallt / wedi r waii .... k 

eithr inni / aihro ym wyd „ „ 

85 Mar: D. v'n : Triian / mor waii / ywr einioes „ „ I 

88 jf jRis't llwyd o Iwyn i maen, kwnstable k. oswallt 

llawn f ii irder / llan f orda „ „ m 

90 Eheinallt / ith eilw rhi auedd „ „ » 

94 / Thomas Mred: ap J. llwyd o fort 

Mae kymrii / yn tynnii / tid „ „ o 

96 Mar: J. ap howel o L,an gedivin : 

Pa wlad a syrth / plaid ni sai . . . . p 

kroyso diiw / medd krist Jeuan Lewys mon 

100 f Robart ap riis person 

Pwy n dwyn gras / penna dan gred ... q 

mae y t draw chwant / meitr achob „ „ 

102 Etlo : Y gwr lien / ag ifeirll vnoed .... r 

dyn yth gylch / oud vn ath gar Howel ap rcinallt 

107 Etto: Mae hap rolant / yn prelad ..... s 

gair holl gred a lloyger ydych Huw ap Dd: 

1 10 syr rees feirch / sain sioriis farchawg T. aled t 

114 Mar:R.ofon: Pa briid/i kwmpia priidain „ u 

118 Mar: sion ap elis o rywabon 

Pa ymeyliidd / piaii maylawr ..... v 

yni fedd / a nef iddaw Lewys mon 

122 J D., abad maynan : Pwy sy ben/powys o barch .... w 

gofiin i pen rhiin wr pwyth 
125 Manfickar morys o Ian ddoywan 

Doe ffrwynwyd/i fferenwr . , , , a; 

faeth ir oen aiir/fyth i nef 
128 ]f iV Pierse archiagon konwy 

klyw son / erklais ai banes .... y 

wyth gaii hoedl / ith gyuhedlaeth 
\Z2 Jsyr W. gr :—Mot llawen /ywr Uii Jeaink .... z 

dyred ddiig / i drydedd waith y. aled 

Jesus College Manuscript i5. 59 

136 7 ^y Thomas salbri Jfank o lyweni 

Troes vn dyn / at ras hen dad T. aled a 

139 f ahad IL. egwestL : Yr eriir llwyd/ar war Hen .... b 

ag antiria/ ganit hirwen Lewi/s mon 

142 Mar: syr thonias Salburi o liweni 

Gwae holl gred / trymed / tromwedd / am ecliwyn „ „ c 
148 J Rohart salturie o lyweni 

Ni biidd / tra fo diidd / a dwr / na thes „ „ d 

154 J Edw: trefor or waiin 

Edwart dewr/a diir wayw tan „ „ e 

157 jf D. llwyd : Powys Iwyd / pwy sy wladwr „ „ / 

161 J syr Roger salbri : Aer llyweni / ifarll wyneb „ „ g 

165 jf Rob: ap riis : Pwyn kynnal/pen iaii kanon „ „ h 

169 jfHuw ap S, ap Mred: ap hot ap J fad: ap J. ap Ein: ap gr; 

Diiw ar grog / enwog / iownwaith / dywyssog .... t 
yr ai dduw/ i roi ddiwedd Lewys Dawn 

173 f S, ap Mad: ap hot: Mae siri/grymiis eryr .... k 
eiirer hiiw / flaenori rhain Howel ap reinallt 

176 f S. amhadog : Miir gwydr mawr oi geidio .... I 

kaii oes i hiiw kenaii sion Lewys daron 

179 J J. ap einion ap gr: ojionydd, nai syr hot i fwyall 

jfefan ddewr o fewn i ddawn .... »t 

yn gyderniid / y w biid / biith Jevan waed da 

181 Mar: Hot ap madog brawd S. ap mad: ap hot 

Maer angaii oil / mawr i wank ..... n 

J goffaii / a gaiff howel Lewys mon 

184 %Hot ap mad: ap f. ap einion ap Gr: (aid S. 

Y gwr ir / a gwarr arian .... o 

trwy eigion bud / trig yn ben Jngho brydudd 

187 J S. gr: sarsiant : y siri glan / assiir gledd .... p 

dros i biid / dy wrsib el lewys ap edwart 

191 J Sion konwy o bolryddan 

Pwy fii ner f yn passio vn . . , , q 

dewis hael / dwy oes i hwn „ „ 

194 Mar: thonias salbri o faes mynan 

tro diiw yn llwyr / torriad vn Uiis .... r 

rhodd / a ddewissodd / ^essxi 

198 Mar: deon salbri : Troes diiw nad / doe trist ini ... s 
a rhoi nef / yr hwii a aeth „ „ 

202 f syr sion goch person llanfair 

sant ai fawl / hwnt dros foelyrch .... t 

kennad anial / knyw dynnai ~ J. ap tiidiir penllyn 

204 y syr fV. — Maa vrddol / a ganmolaf (lines 1-30) u 

207 7 Diidiir aled ag i Lewys konwy 

Bwrfad '/ a' whaethocb i beri or kas .... v 

ych deii wedd / ychwi dewi moriis ap howell 

b. aiteb : Moriis / nid vstiis / nod ysten gadair .... w 

yn frychau oil / or frech hen Lewys komvy 

208 Ettr) : Gwatta / diwadna / a dy wydnedd / moriis ... x 

acheii dii fawr ywch dy fedd Tiidiir aled 

diwedd llyfr 


Jesus College Manuscript i5. 

Dr. Sioti i kent -a 

D. ap cdmwnt 

sion tiidiir 





21] Jrbud: Or vn bai / ar yn bowiicl 

dechreu Uyfr 

214 Ehiaiu i gwr hen a garaf .... 
YtQWl-ando / am yr vndyn 

216 / jf. edioarts : Seythii rwyf / saetb i rofiaw 
rhanued diiw / ar enaid hwfi 

Blyssiaia vn / blassiis annerch .... d 

ar enaid aet yr vn tal » ,> 

Olwen giilael / Ian galon .... e 

darfii wen fwyn / derfyn foes „ ,i 

Yr eos fwyn aeres falch .... ■ - f 

diiw madde / bob dim vddyn thomas prjls . 

Beth yw bardd / bwythaii berwddusg ..... ff 

i riidd dyn / a raddiodd diiw Ow: gwynedd 

2.32 Jr arglwyddes elin stanlai 

Talr merched / heb weled bai ... , h 

a dal diiw i elin wen Hot ap rdnallt 

234 J RyddeYch ap D. ap J. ap ednyfcd o fon 

Pa lef eidol / palf lydan .... » 

.arjffyniant / a orfEeiiych Sion brwynog 

237 Mar: Mortis ap llwyd W., prydildd, aherystwyth 

Has doe fardd / wylliis diiw fii . . . . k 

yw ddial / nis jnaddeiaf ifan tew brydildd 

240 y S. pilstivn o emral : Y Hew drwyddaw wallt rhiiddaiir . . . I 
a their oes yt, ath wyr sion Howell reinallf 

242 Jr kormvyd : Mae'eifloes rhai / ymynwes rhwyd ....»« 
Yn uiiw einioes / y ninaii Gr: ap J. ap Un v'n 

244 jf Edwart eyion : Y Uyn y mae / fal llanw mor .... n 
wedii yu beiincdd'/ ai keidw yn benaeth W. hynwal 

248 Mar: avines vi rohert ddyffryn aled, gwraig frediidd 

OeS oev oer / is yryri .... o 

nef wen / a fo i aunes sion tiidiir 

252 Y gwr gwiwdeg / ar godiad .... p 

poed bir ywclt bywtrwy Jechyd Mhiis hain 

256 J sicnkyn ap J. — karw sercli i ky wiriaid .... .q 

dy gar / a ddiolch dy gwn Rrus goch glyndyfrdv)y 

258 Mar: J. Dafiidd ap rohart o Wersyllt 

Y dewr ar.gaii / dii wrengyn .... . r 

da iawn / fo diiw yw enaid Rhus hain 

262 J Edtv: ap Edw : ap S. — Neithior / wrth gyngor /i gaid .-. .. s 
ai rho i ynill / hir einocs ' simiont fyckan' 

266 Y barwnwalch / ir breiniol .... e 

i ddenii beirdd /yn i byw gr: hiraethog 

269 / syr riis gryj^ildd or penrhyn 

Och loison / oerion / gan irad ar wyl .... u 

nowmil o eissiaii / mewn ami loession Hugh pmnant 

Marionadcu Sion Tiidiir, l602 ... 

Dau'gil a wnaeth dagraii yn ol , . . . ^j 

i mae ar grist /mwy ywr gras simwnt fychan 

^ mae oerfel / am eurfardd .... to 

duw ^essu/ai dewissoedd . i602 . lewys dtvri 



Jems College Manuscript 15; 


281 Diiw ft roes' nttwl/dros yn iaith .... 

i brydii i nef / bardwn iach Hugh machno 

285 Gwynedd dog / winwi'tdd digoll .... 

yn iach ail / sion ywch eilwiiith sion mowddioy 

288 Yu grog gynt/bu hen grl kaid .... 

yngolwg yr ongylion liobert Jfans 

293 Gwae fanfeirdd / mewa gofyn fiid . . . . 

kenwch a chressew wch sion ' sion ffylih 

297 Diiw a werlid ;/ d^yaren .... 

krist ai saint / kroesawed sion Edicart ap raff- 

300 Mar; Jthel wyn o ystrad alen 

Oes / draw am oes / loes drom iawn .... f 

hir foe bes / y nhref Jessii 

Marwnadeu syr J., ne Jevan llwyd ofodidrisl 
304 Di rrym y bawb/derm y biid .... ■ g 

a fo ny lliis/ iffan llwyd ~ 

309 Diidd oer ddii / ar diiedd ial . . , , 
fath i neb aeth / fy th yn ben 

313 Krist weled / kyrsiaii di-lwydd .... 
i radd ai wledd / vrddol 

318 Biid oer siidd/bii draws vddiin .... 
hynod sant yw enaid sildd 

320 Diiw a roes far/dyrras fii ^. . , . 

J law ddiiw fraisg hylwydd frii . 13§g 

328 Y biid oer/ o' b^dairhaii . . , , 
enaid y wyr yno del 

331 Gwae filoedd/gofio alaeth .... 
drwy gariad ir drigaredd 

335 Krist ior / kroesa dy werin .... 
i sion 1 aer/sy/n / i ol 

340 Mar: Lewys llwyd : Da i gid / i gwnaeth diiw gadarn : . . p 
a fydd raaith/ny dderfiidd mwy W. hynwal 

343 Mar: S. eiitiin : Pawb ai vdfa / pob adfiid .... q 

tan aiir / sion eiitiin arall . 15^2 . » „ 

346 £tto : ILynn dii echriis / llawn dychryn .... r 

i berffaith / nef heb orffen Robert ap harrye 

551 J Jjan llwyd Jal : Tramwyais trwy fii mowiid ... s 
aiir llwyth ynyr / lleth aned W. kynwal 

354 y S. eiitun ai wraigj Hawdd fiid yii hydrgler eryr . " . . t 
tra towyn ser / eiitiin sion Edwart Maelor 

357 Etto : Y Hew .gwar / galluog iawn .... u 

duw /n/ rhwydd / ar llwydd / dan wellaij jffon Uafar 

360 Mar: S. eiitiin : Wyled biid / weled y bedd .... v 

hir oes a hap / ywr a,er sion , l6l3 , sio7i kain 

364 f mr peers gryffyth or penrhyn 

Pwy wyr gkn/pwy -piaii r glod .... w 

beyniidd i gowiidd ai gaink thomas price 

368 Briid : O farglwydd '/ pa sawl blwyddiin .... cc 

i-gwlen / ddiben / i ddiidd gr: ap Lhfychan, 

sion tiidifT 

13§6 . 

Rees kain 

sion tildur 

sion ffy lib 

W. kynwal 


Robert Jefans 

Hiiw machno 

Edwart ap ra^ 


Jesus College Manuscript /5. 

371 Brild: Och na wn/o chawa enniid 
enwog iawn/a wna i gwaith 

373 'Nid ta/lliw onid tu 
376 Dyroganwyd / diigeinoes . . , , 
kan ai yw swydd / kan oes iddaw 

D, gorllech 

gyttor glyh b 

Sr S. trefor 

3/8 jf Rob: ap riis : Y mab ae enw/yrn hob yniis .... d 
kyfyt dy ras / kar feitr aiir Sion heri 

380 J W. ap W. ap gr: ap robin 

Pa Btor gwlad/post aiir gledd .... e 

gwas gwych a gaiS, gwisgo aiir Lewys ap edwart 

383 7 ^^'' Edwart : Pwy a rwym gaer / priam gynt .... / 
kai nos a diidd / kann nos daed Lewys mon 

386 y W. v'n o/on: Y gwr/ai dii ar i garreg .... g 

euror gwyn / eriir gwynedd tudiir penllyn 

380 fS.pilstwn: Filer eidwal/ple r ydwyd .... h 

no gord dii r / ne gawt deri tudiir aled 

390 Pwy o ran gwaed i pren gwin „ „ » 

393 Dychan f. delynor ; Pwy ywr gwrol / ptlr gariad ... k 
nim dawr/o faelawr/yn foes ^fan penllyn 

396 jf syr Edw: pilslwn ; Y gwr or mars ar gair mawr .... / 

mwy yn ich oes / na mynwch weii }!fan delynior 

400 Mar: Hot ap gronwy : Wylais achos marwelaeth .... m 

a gar enaid mab gronwy L. G. kothi 

402 Mar: Syr S. loyn Jfarih o wydr 

Byrrflin / henafgwr barf Iwyd .... n 

a dawn / nag siidd' hiid yno ff'owck priis 

406 jf Edw: kinastr : kar troeliis / or kwrt Ireiilwin .... o 

a ro dilw / ir 'wen deg W. llun 

410 jf S. lewys ap 0. — Y pren ai wiidd / piirion aiir .... p 

tro fal iarll / trwy fil o wyr „ ,, 

413 jf S. Pilitwn: Beirdd ydym/ynbraii ddoedyd 
a thair oes yt at wyr sion 

Af ddiiw siil/foddiis aelwyd . , 
o good da / of a gad hwn 

Mae gi'ym sir / grymiis eryr . , 
eiirer hwii / flaenor i rliain 

Y fyn gauaid araf a gwynaf , , 
difai ddyn / dy feddiannii 

423 jf Sion, aer konwy, {a botryddan) 

Pwy biaiir glod / piibiir glan . , 
sion / oraii sion / ar i sudd 

Beth a dal gair pen eiir ddyn . , 
dyro ym einoes/dra mynych 
Ponipaii sion /fal piimp o ser 
Yr el f awr / wrol o fon .... 
dawn i wlad / dau yn i le 

Y raae wrsib / a mawr son . . , 
diaii i pair hwii / daii oi pris 
Rbo diiw hael/rhydaii helynt . . 
y diidd / prentissiaid ai dwjfn 








Mathew bromffild 

gyttor glyn 

Howfl reinallt 

liafi ap robert 



Rys or ken gaer 

T. Aled to 


Sion brwynog 


Gr: hiraethog 
jfolo goch 

Jems College Manuscript /5. 63 

441 fdrimah Owain gyfeiliaiog 

Piirwn gevdd / gydar vn gaijik .... a 

tr3'lw_vu / rhwng y tri alarch sypyn Uyfeiliog 

444 Howel ewybr / hil ^eilan .... h 

o beth tratheg / bwyth tritharw i!/<"* brydudd 

447 Jr eira : Henaidd/ a diddig hyn wyf .... c 

deiiddiin na bwyf hiia no hwynt Un goch amheyrig hen 

450 Prydr wedd / priod ar wr . . . . d 

bwyth ddwyvvaith / i betheiad J. ap Un fi/chan 

453 Tri llii / aetli o gymrii / gynt gyttor glyn e 

457 Jr Hong : Ai hawdd ym / roi hawddamawr .... / 

or mor hwn / mynwii y' mod Riis nanmor 

453 Jr eira : Mi gysgaf/nid af/o dii D. ap gtoilim g 

460 J ofyn tarw : Teyrn / gwyr ystrad tojvi .... h 

o gwn ne feirch / genyf i bedo ap ffylip bach 

464 Jr afon ogwen, wedil llifo, am lesteir y bardd i 

gocchwillan : Y niwedion / ni wediint .... i 

fy mendith / i blith / i bias gwilim ap sefnyn 

465 Y gwr da / o gy wirdeb gyttor glyn k 

469 J ojyii baslart : Rhag kyfing dirfing / .... / 

ysgwyr hon / ysgorio hiidd Mriis goch or yri 

472 J o. paiin a ffaynes : Rhwyd y gwin / rhydeg y ner ... m 

i pwyth yntwy / pethaii ynt teg kynfrig ap D. goch 

475 V aeren : Am i lliw / i mae Uawer .... n 

ag arfaii, kwbl or gorfod 

478 Gwrda gwych llewych / Uawir .... o 

tal glin/gryflFiidd gethin /goeth Tiidiir penllyn 

481 , Herod wyf /hoy w rad afael Gr: hiraethog p 

484 Yr igein mil saint : Mi af / y linio fy medd .... q 

ym ddiwedd / a maddeyant Hot ap D. ap J. ap R. 

487 Elto : Awn i enllif/rhif yn rhod .... r 

am hyn / ond nef ym henaid Thomas gelli 

489 J einion frenin lant : Y krefyddwr / kryf addwyn .... s 

dy ras gar bron diiwr ^essii Howell reinallt 

491 howrda sant : Y mab a roed/mwya browdwr .... t 
Haw ddiiw/dros y holl ddayar Howel reinallt 

493 y 7 gefnder saint : Dewi / a chybi / achubant beiiniidd ... « 

ar saith a weles y ser &c. Anon 

494 J tydecho sant : Mae gwr llwyd / yma gar Haw .... v 

y diichan / at dydecho D. llwyd ap Un ap gr: 

497 J doget* : a fynno gweirio / gwared / yn ddi dri ... w 

oi boen fanwyl ban fynno Jevan llwyd brydiidd 

601 Mar: elin llicyd : Oes mawr oed / is y miir ia . . . . x 
aeth hwunw / fyth ai henaid . 156o . W. kyuwal 

504 Mar: y D^ gwyn : Dan ofal / hiid anifyrr .... y 

Ny fiir vn / nef ir enaid . -/57^ . „ „ 

* "frenin a mtrthyricr fal y gxvelais ef yn syryfenedig yn y LLrrn nwry r 

S4 Jesus OoUege Manusmpts- i5-16. 

508 Mol: Gr: ap gtm : Rhad efiidd/rho diiw dalfaink . . .-. a 

on nys gvvna / nyfe gwna dya Riis goch or yri 

512 7 syr W. gr: or Penrhyn : Wiliam pen a lamp ynnii .... l> 

vwch aros / evifo ch wyrion Robiu ddii 

514 J M^' JV. gr: or P. — Gwych wiliam /ag vcbelwaed .... o 

eryr eiiraid / ov yryri hyiifrig ap D. goch 

517 7 5i-^. ^,. .— Myniidd yr haul / maen ddiir liawg .... d 

onid vn / a da(i wyneb Lewys mon 

520 Etto : Yn pen meistir / piaii n mwstraw .... e 

nalto diiw / nat di el » » 

523 / W. fychan aer y penrhyn : Ydeilio / o hydoliaetli .... / 

pen kenedl/pen aig gwynedd gyttor glyn 

527 J syr JV. gr: — Y gwr gyda g aiir gadwyn .... g 

saf oddiar/sy fyw ddyn Lewis Mon 

531 7 <S'. p/rfwj: Y twrllwyd/ar torrllyddan .... A 

oni chwitiaf/aa chotwy Jfan amhadog 

534 atteb a mffUant syr W. griiffudd 

Y rhowiowgwalch / aiir hiigoU .... » 

a wnel y gwr / yn ol gwin Jfan delynior 

536. / pjr W. gr:—Tros gred / y troes gair y wr . . . . k 

gyrr ytti holl / gred ty hiin leioys daron 

540 Elto : Mae aekt ar driim / ecktor draw .... / 

mVy no aarff am yniis wyd hyto llwyd ap D. 

543 ' yr penrAyn ' .• Hydol / y wr biid a hedaf .... m 

i siamhi'laSn/^sii* sylfaen serch Jfan amhadog 

546 Etlo : Prins mawr aer / parawus ai medd .... n 

siambrlen"/ yti gabden / pob gwart gr: ap tiidiir ap hot 

549 7 fF. fychan : f for i glod fu ior glan .... o 

ti a erii / gael teiroes D. ap edmwnt 

552 jfrpem-Jiyn: Blodeiiawl y w / o blaid Ian ... . . p 

oeswr yw / i alw syr Wiliam kynfrig ap D. goch 

MS. 16 — exxxviii. The Book of Robert Dayies of Gwissat^e, 
containing a Collection of Englynion and Poems. Paper ; 7^ X 5| 
incliee ; pages i-xxii, 1-291, and 1-256 ; ' Scriptus A.D. 1628,' bound 
in white vellum. 

i, v-xjx. Indices acoorcliug to subject (^in a later hand). 

xxi. Englynion (in a later hand) by Edm: Price, D. ap Edmwnd, Eich: Kynwal 
and Edw: Maelor. - 

Part I. 

1-250 contain a large number of Englynion, &c., selected and copied 
direct from Mostyn MS. 131. The contents Are sufficiently indicated 
in the report on the Mostyn MS. 

251-71* Kyma lie ir adsgrifenwyd Englynion / o / waith Gr:. ap 
|euan np llewelyn fychan yn-ghylch amriw achosion / a j ddigwyddodd 

yn ei amser ef .fal j i j tystia pob Englyn tvrth j i j ddarllen j a j 

than jij Ihic ef /if hvn. 

* The copyist attributes tha authoi-ship of pages 251-71 to Gr: ap ^. ap Ll'n 
Vychan simply because he finds his original in Griffith's handwriting. The 
contcntB of these pages are by a variety of authors, as attested by Mostyn MS, 131 
and others, 

The Book of Robert Davies of Qtvissanh. 


2'7 1-7 5* JCy ma megis llythyr Cymbraeg j a j scrifennodd Gr: ap 
J. ap U'n fychan yn jy j medra / i / ddallt / i / gaiimol ag j ij eifyn 
kyjran / o / athrawiaeth SfC. — IFymddiried = gwbl ymgleihlgai- gyd- 
ymaitli fy nirfawr orcbymyn / o / dwymneiddrwydd myddylfryd kalou 
yn grcdigawl attocb megis yr ymddiiitb fy fiyddfrawd &c. 

275-94 Euglynion "Dnwiol" and the contrary : a few arc by Siou 
Tiidur, Tudui- Aled, and Robert Clidro, but most are anonymous. 

Pakt II. 

1 J saith iceithred y drigaredd 

Blin yw trailed rhod ar hwn . , 
/ i / dlawd / a / gai yn dy law 
5 Prydv /a/ wna mwya mawl 
10 Y gwr jo I gaer nid gair gav 
12 Doeth yw mab ysbryd a thad 

16 Dvw ior ar b&b daiaren .... 
yng-olwg dvw ai angylion 

19 Dayar gynt ar dwr /a/ gad 

Yolo goch b 
ffan brydydd Mr c 
D. ap Edtnwnt d 

IF. Mathew 



Tvdvr i 

S. Kent k 




Tvdvr I 



„ m 



„ n 






» P 

Hvte arwystl f 

21 Balchder : Deall ydwyf dvU hydwyll | y byd .... g 
ai ward rhocs drossom yn werth Morgan ap IIvw Lewis 

24 Deigein mil / a/ mil / o / waith main // gleiesion h 

o gtwjsi sy / m / Kydain &c. 

25 Mae son fal Moesen ne fwy 
29 Prvddlawn iw /r/ korph priddlyd 
34 Arglwydd tad aroglwedd teg 
37 Arglwydd garedigrwydd dawn 
39 Gwyn / i / fyd syberwyd sfdd 
43 Yr arglwydd gariadrwydd gras 

47 Klowch / i / gj^d bob I / y / hjd bacb 

48 y ofyn toyn i wyr traws fynydd tros To: Datgainiad 

Yr eos fwyn nid erys neb .... q 

dros fwynweilch wj^r fynydd „ r 

52 Gwae ni / r / beirdd gan air / y / h^A „ s 

SS fr Tablerivyr : Doethym / y / dydd diwaethaf .... t 

didrwst / a / myned adref „ 

58 Angall yw yngwall hayach m 

a / dall / i / gyd y w / r / hjd bach 
an ledio yn ^n / i / wl^d nef 

60 Y drindod rhag / y / nodav . . 
kael oes gyfiawn / a / wnawn ni 

63 IJlin y w / r / byd blaenor / y / bar 
yno oi ssessiwn oes oessoedd 

67 ar y jfordd i Jerico : frodvr oil fawr rad rym .....•» 
ynghroes Dvw ag ang-Rhist oedd S. Philip 

72 Jr Phenix: Mowrhawn gerdd am ran gwirddvw . . . . y 
ir llawn' barch or IWn / i / bv „ 

* The copyist attributes the authorship of pages 271-75 to Gr; ap ^. ap Ll'n 
Vychan simply because be finds his original in Griffith'B handwriting. The 
contents of these pages are by a variety of authors, as attested by Mostyn MS. 131 
and others. 

W. Kynwal 

liys Pcnnarth 

W. Kynwal 

y 98560. 



Jesus College Manuscript ie. 

76 Jr Sakrament ; Diiw gwn vdfa gan adfyd .... « 

prvdd iaivQ oedd f6dd He in prynodd frv Rob: ap Harri 
Y9 Y bjd tiist ar bowyd traw W. IF-.yn h 

82 Eyn wyf ai frivv dan /i/ fer ais 

83 Da o beth f$>dd devbeth fwyn 

85 Gwaith onnorphen sy genv .... 
ym fedrv / i / chelv / ai chael 

86 Y f\^n wriog fwyn arael 
88 Y f^n hoywddoeth fonbeddig . . . 

yn vnair / i / down yna 

90 Pand bir na welir ond nos 

92 Pwy ar dafod p^r difai 

f Harri Parri or maes glas 
94 Yr eryr mawr ir yw / r / modd . . 
a orphennocb ar ffyniant 

98 Y / inae /n/ d^st ym mynd ysdor . 
boed bir / i / bo Harri 

101 Y / gwr gorav gwir gariad .... 
keidwad ^yd Dvw kadwed d'oes 

104 J ofyn kasseg : O fon / i / dof / i / ofyn 

welld /a/ dwfr /i/ w^lld /a/ dof 
107 Degwm : Dynion / a / wnaeth Dvw enyd 

o / gwnair / a / gaifF nef ai gwnel 

1 10 Balchder ; Ond rbyfedd mewn taer ofyn 
am f adde / i / gam foddion 

114 Egor nef wrtb lef araitb lafar // d^n 

1 17 _f Mrs. P. or maesglas : Y karw rhwydd / i / kair rboddiawn . . r 
ar / i / fin / a / ro finav Rob: ap Elis 

119 Atteb : Yr ewig wen rowiog wedd .... « 

alio byth ai fwyall bol Hvw Thomas 

123 jf Mrs. Parri : Y brig koed / o / bark Edwin .... t 
Ymryson am /a/ roesai (1. 48— lef t unfinished) 

125 f ofyn milgi ; Mi/a/wn glod / i / berson gl3,n .... u 
meline kaer am / y / ki Rob: Midro 

127 Medddod: Wrtb rodio mvdr weithredwr .... v 

keissiwn nef man kysson oedd S. Phylip 

131 Mar: To: ap Harri jo j Berth j y / maen yn TL, hassaph. 

Trewais yn fraw garllaw / r / llan .... w 

fytli weled moi fatb eilwaitb Lewis ap Edwart 

134 Serch ar vn ferch ir anfodd .... x 

oedd na chaid / y / ddj^n wych hon S. Tvdvr 

136 Y f\>n orav / i / Mn / ai Haw „ y 

138 7 erchi milgi j i j Hvw ap Elis ap Harri jo / Sheijiok 

Awn / y / beirddion in byrddiaw .... z 

dylech gael diolch /a/ gwawd 

141 J ofyn gown: Awn/i/wynedd yn vnion „ a 

145 Perigl ryfel ryfelbwn .... \, 

eiriach / i / dda / i / arall ^'_ j^^nt 

T.Aled c 

„ d 

Rys Goch 

J. Devlwyn f 

Bedo Aerdrem g 
Jer: fynglwijd h 

S. Tvdvr 


Simwnt fychan 

TV. Kynwal 

• , ■ n 

Sr Dafydd 

. . . o 

Rys dv brydydd 

... p 

W. Kynwal 

S, Tvdvr q 

The Booh of Robert Davies of Qivisaank 67 

148 Mar: S. D. ap Benet j o / Dre / r j Ahad 

Perigl b5*w pa arogl byir .... a 

yn iach f$>d awn vwch/i/fecld Rowland Lewis 

152 Kei-ais aunoeth kwrs ennyd .... b 

keisio mwy ond kasshnv merch S'' D, Oioain 

154 Qwae yr On / a / giriav / 1 / wyneb .... c 

glyfaredd / a / gloy w forwyn D, ap Edimont 

156 Y forwyn wych ar fron wen . • . . d 

ofned Ddvw f'enaid ddvael /S. Tvdvr 

158 y ferch wchaf or chwechant .... e 

gwneled f'ened fi yn iach "S". Keri 

160 fr K. hronfraith : Fal dyma ymddiddan dedwydd ... / 
ond fel chwaer hvdolieth Eow; Lewis 

162 Afar: S. eos : Y drwg Ueiaf or drygwaith D. ap Ednnvnt g 

164 Mar: Harri Parri or Maes Glaa 

Kwyn hyd AfFrig kav / n / Dyffryn , , . . h 

t4d / a / mab ty di ai medd Edw: ap Raph 

168 Jr Ysgyfarnog : Am j ij 'a j aros ar noswyl .... i 

rhydd hwyl ar morthwyl ir mOr Rob: ap Elis 

n\ Atteb: Y gwyr hael/a/gar hela .... k 

frevgerdd am afriowgwawd I,ewis ap Gr: ap ho: 

174 f erchi gibydd : Rhobert ap Rys daclvs don S. ap Tvdvr I 

176 I / Eeinallt mae kledd ar groenyn // yn graS L. G, Kolhi m 

180 JR. ap JL'n ap kadwgan o is Derwen 

Kh^s or fel ynys flaenawr // ir wern .... n 

o / bv fab / i / wraig // na bwyf heb E^s D. Nanmor 

182 ^ Domas Prys / o/ Lanelwy 

Tomas Hew Dvlas dialwr // kyfion .... o 

Tomas Hew dvlas yn lle/i/deloch Lewis Potoel 

187 Y fOn ar ael winefain .... p 
ddvw yn fach na cheisiwn dd^n fj^th Bedo Brwyn llvsg 

188 Perchen fv Mair wenn/i/rannv // ar bawb . . . . q 
jfessv an parchodd Jessv fo / n / perchen S' Ph. Emlyn 

190 My fi yw / t / gennad ' / a / 'nfoned attad .... r 

ymfi ni ddof mwy byth ith rybyddio V marw ai kant 

193 Gwenfrewy Dvw fry gwaed / i / fron // mor debig .... * 
i gelyn/a /friwodd/y/glan wenfrewy J. ap ho: ap tin v'n 

196 Eira mynydd gwynn tir pant See Myvyrian i. 545-7 t 

200 krair kred ked kynnydd jfolo Goch u 

207 Trigarog frenin yw / n / tri kyffredin D. ap Gtm v 

212 Gorvchel Ddvw / a / wedia gorvohel glod ymhob da Taliessin w 

Cf. Myvyrian, i. 95-9 Text varies considerably 

219 Madyn Lwynog yn agos // i / ledrad .... x 

dydd / a / fedr dy wddwf fadyn R. goch or yri 

225 Eira mynydd blin yw/r/byd See Myvyrkn i. 543. y 

228 Y forwyn / a / fv / n / dwyn dvw .... 

yn fawr ar yr <>n forwyn Addafras z 

230 Y Brevddwyd : Am fi nosawaith or gaia .... a 

sydd yn karv Dvw jn / i/ galon S. Tvdvr 

K 2 

68 Jesus College Manuscripts i6-i7. 

246 Rhodded ei" nodded /i/ ni // lawn obaith .... a 

Dvw dy nawdd./a/ dod nodded Gr: ap J. ap Unfyehan 

249 Gvveddio ag wylo ini gwelv // y / nos . . . Katrin b 
at wir Ddvw yn awr dda v^ gr: cqy ho: TL, ddiniolen 

253 J Emli : Twy 'mron tor kalon / i / trv kvli // mawr . . . c 
daw ch-vverwon nodav dychrynnedig (i. loo) || 

MS, 17. = ci. A selection of a considerable portion of the 
Poetry of the xvi\i, a^wzth and early xviiiik centuries. Paper; 14| x 8| 
inches'; 766 pages ; neatly written, circa 1630; in old leather binding, 

The MS. was formerly numbered "2071 = 52.(20)." Ex dono Griffini Lloyd 
A.M. hujus Coll: Socij -ICSo (inside front cover). Tiie titles of many poems are in 
the hands of William Maurice of Llansilin ; others are in the hand of the Rev. W. 

1 a, Teulu Cybi ; b. Pedigree of St. David ; c, y saith gefnder saint; d, some 
account of Jvor Bach Lord of Senghennith ; e, also of Howel ap Meredith ap Mad; 
ap Jestin ap Gwrgan 

3 A modern Index to some of the authors. 

4 Clowch lid ag ymhd Cud-gamlan clych gwrdd &c. d 

b. Gwr grym garw groyw-grym goergrugriw. gris-groes &c. e 

c. Cariad cur eliad creylon dirgeliad &c. f 

d. paid paid gwir enaid gwrando paid dal .... a 
paid er hyn yw pader honno &o. 

e. fortuna amioi amicum in vico &c. ^,._ Sergeant Griffudd 
f. preshiteri isti non prestant bene &c. oedd y datceiniad 

Ctwtseu Sion Philipp. 

5 Luc X. — O frodur oil fawr rad rum h 

'7 Ps. 51. — Trigarha dduw da ddaed wedd i 

10 / ofyn march : Y lien ifank Haw nefawl k 

13 Y Cryd: Gwae fardd claf gyvwrdd clefyd I 

15 J ofyn march: Y dyn mal blodevn mai m 

18 ILattai : Y gleissiad lliw r goley ser n 

21 J ofyn clog : Duw yn donio dyn dianael o 

24 f. Gr: V'n o Gorsygedol : pa bennaeth iownfaeth wunfyd p 


26 Edw: Stanley : Y byd dig siomedig serth q 

29 Humphrey Stanley: Och fronn fynych friw ennyd r 

32 Elisa ap W. ll'd: Braych a Haw hylaw haeledd a dorwyd s 

34 N. Robinson, escob B. — Trees duw awr drom trist ywr dreth t 

37 Ric: ap R. v'n: kanv i bvm dwyn co yn y byd u 

39 3Iorys wyn o wedir : Ble ir aeth yn llvniaeth an Uawenydd v 

43 TF. ILyn : Och feirdd cymrv heirdd y rhawg [byth w 

45 Gwen Salesbury : Dwyu enaid a chorff dwyn annedd tlodion x 

48 Wiliam ap Tydvr : Hawdd gwynwn heddiw gannwr y 

51 Mari V'n a Gorsygedol ; Och ddiWQud dyn och ddydd dig z 

Oywydeu Sion Philvpp. 69 

5-t <S''' E. ll'dojal: Krist weled cyrsiav dilwydd a 
56 J. Wynne Ll.D. — Och frenin ysgyrion os gorwedd doctor b 

Cywydeu ac odleii tnoliant i 

59 Rol: Piigh o fathavarn : Eolant o treiant reiol eurlew / n / tir c 
62 Escob Hughes : Arglwydd ychel swydd ywchlaw saint cymrv d 

66 Edw: TLoyd 6 Lanynys : Y Hew rlivdd vn lliw av haf e 
68 Gr: Vn o Gorsygedol : Or brig ffrwythedig wrth hadv gwnfyd f 

7 1 Etto : Calon iach einion a chynau clod graff g 

74 „ Mae gwr vm liygar yma /* 

75 „ Dechrevais waith diochr sad i 

79 „ Y Hew gwinevgall llawenn k 

82 „ Gryffydd galon nvdd glain nod, gwyr gwyiiedd I 

84 Eho duw bwrs rhvgl gwrs hoglgod Jii 

87 Y gwin tros eigion y trai n 

89 Nos da ytt win os dottiai wyr o 

Cywydeii serch 

91 Y fvn aelgwyr fain wylgall p 

93 Y larieidd ferch ael rrvddvain q 

94 Yr wylan deg ar lanu dwr r 
97 Troelvs fy yn treilio oes ferr * 
99 Y fvn o liw feinael wenn * 

101 Y wenn fvn winav fanwallt ii 

108 vanwyl wenn feinael winav v 

104 Siwrneiais er yn.ievank to 

106 Y fvn ara fain irwenn a; 

108 Y wawr ddwyrain rvdd evrwallt y 

110 Yr olav glaer olwg Ivs z 

112 Y lloer gann eirian aravl a 

114 Gwae ddyn ddigwydd i eni b 

115 Y I'vn ar ael ychel avr c 
117 Kofvs oedd cefais addaw d 
119 Y fvn addfeingoeth ddoetli ddadl e 
121 Y ddyn weddw addwyn oeddych f 
123 Y duwiessav dewissawl g 
126 y Theodor Prise, canon of Winchester 

Pvr i kaid in rhaid anrhydedd parod .... h 
am ras dawn a rliyw lie ir ymroist in rhaid 

128 J Humphrey Davis* bickar Darowen 

Y lien sy / n dyall inni .... i 
troi / n / Uyfrav yn iav a wnaeth 
i gymraeg oi mawrogaeth .... 
gwelo ir rhain gael hir einioes 

131 Mar: Mred: ILoyd o Fathavarn 

Kyfle rhodd kaf wylo rhawg .... k 
nef radwen i vyredydd 

* ysgrifenydd y llyfr added in a late hand, 

ijQ Jesus Ooltege Manuscript if. 

134 J. E. ap Hugh ofaes y Pandy 

Prenn sy val prins yw foli .... <" 

duw i fab huw a fo porth 
1 37 J ofyn march i Otven Niclas 

Y dyn ir hael dawn a rhodd .... * 

at air bvn vt tri oi bwyth 
140 7 Theodor Price : Duw or gwirfyd rhagorrawr ... c 

gartre vm gwr vt travwyf 
142 jf J. ap D. ap W. — Duw yn donio dyn dianael ... d 

ar siniwr i rys wamal ^ion Philipp 

145 7 IT. Z>aW«.- Y Hen eirioed Uyna Ras .... e 

oes akw ywch eisak el Edw: vrien 

148 Ps. 6— Arglwydd dduw hylwydd hoyw 1^ . . . . / 

del cael iddyn dal cwilyddys D. Johns vicar JL.D.C. 

149 Paham i maer byd llown fryd llv . . . . g 
a fedi'o beidio ar byd „ » 

151 Cas hethav 0. hyveiliog : ILyma gas oi dirassedd .... h 

gida i dai nai goed ai dir „ „ 

153 Y fvn gannaid fain gynwys .... « 
serchawglonn fel hinon haf „ » 

154 Pa da fai i byd a fy . . . . * 
a nef in heneidie yn ol Gr: ap J. Un vychan 

157 Jr Deon Salbri: Ba wr ymhais abram hen .... I 

rhoed tvw ytt yr hett o ^ork *Gr: ap J. ap tin v'n 

159 Ba ynill o bai annerch .... >» 

derfid wenn dorfod vnwaith ' „ „ 

161 Y ddyn lanwaith gyweithas .... »» 
a chadw vm foes feinioes ferch ,, ,« 

162 Mar: S. Eos: Drwg i neb a drigo yn ol D. ap Edmwnt o 

164 Hawdd ir dihvdda fav „ p 

165 Bwriais fry briwais y fronn „ q 

167 Mwyfwy son mae fy swllt „ r 

168 A gac/r/ ferch a garaf i „ » 

169 Karv /r/ wyf is cwrr yr alld ,, t 

170 J 0. Glyndwr : Eryr digrif afrifed Gr: llwyd ap D. ap eign: u 

172 Syr D. Hanmer : Syr Davydd ehudrwydd hawl . . • _• '" 
a duw ar ai gadawo Gr: llxeyd ap D. ap eign: 

CrwroEV ac Odlev Tudvr Aled 

174 J gymodi Hum: ap ho'l ap Sienhin o ynys y 
maengivyn a Morgan ap W. 
Y keirw mawr He kair y medd Tvdvr Aled it' 

177 f ofyn march i Vicar ystrad Marchell 

Pwy s^j benn yn passio byd X 

179 _7 ofl/"' f^K^f^Ji- i ^ ^'ab Elis Eyton y 

IBwriwyd help ar y brvd hyn 

* Tudur aled a'i Qant medd eraill, — in a later hand. 

Tibdyr AM, Jolo Goch, W. JLyn. 71 

181 y ofyn Gown: ifolo goch pob elw a gai a 

182 f ofyn march: Kledd dayar wynedd ai drych b 
184 / Berson ILanvilling i ofyn Gwalch 

Pwy a rann gwaed y prenn gwin c 

186 J D. Ejoyd: Powys Iwyd pwy sy wladwr d 

188 J ofyn Bwa: Y tri mab at yr ymwaii e 

190 JS. ap Madoc: Dewrder rhoed i wrda rhawg / 

191 Jr Escob D. 0. — Y penn i rhoed pan ar hwnn g 
193 Mar: S^ Thomas Salesbwy aer E,eiveni 

Gwae holl gred trymed tromwedd erchwyn h 
196 Mar: Hot ap Jenkin : ILwyu oedd ym tnewn lie ne ddav « 
198 Mar: Rys ap Mred: o Bids Jolyn 

Trwm fy lif trem fel afon k 

200 Mar: 0. ap Meirig : Arfav duw ar Todeon / 

201 Mar: D. ap Eneon fychan o Lanelwy 

Trvan mor wann ywr einioes »» 

203 Mar: Rob: ap John ap Jihel o Degengl 

Y gwr mawr fo a gar morwyn n 

204 Mar: D. TLoyd: Tros ial i troes hevlwenn o 

206 Mar: Jane Stradling g. Syr W. gr: or Penrhyn 

Trigaredd gwynedd ar gogoned dduw p 

208 J Jarll Tanhervil : Jarll sion gwayw vnion eginyn emprvvr q 

210 f Roger Salbri : Aer llyweni iarll wyneb r 

212 J D. ap Mred: ap Howel o Benllyn 

fyngharw addwyn fwng rhyddavr « 

214 y 5 mab o Leweni: Fe rhon torri prenn tirion t 

216 J Sr R. ap T. — Saint Jorys ai wayw / n/ taraw u 

217 jfHvt ap Gr: ap i?.— Piav Ehent gryfiydd ab Rhys v 

219 J ferch : Govalv heb dv heb dal w 

220 Etto : Gwae wr a wnai gaer ne wal Tydvr Aled x 

221 Mar; J. ILoyd o L. ynys: Gwnaelh duw tad ai deg radav . . y 

i sion wir sy / n / y uef simwnt vychan 

223 f vicar Towyn : Saphir vaen nis Seiria vi . . . . z 

ffynno yw langorff einioes „ „ 

225 jf ferch: Y war addwyn ireiddwych .... a 

y korflf aeth mewn kvr a phoen „ ,, 

226 Y Hong : Annodd vm roi vn hawddamawr jfolo goch b 

227 Y TLafurwr : Pan ymddangosson ffynon ffydd „ „ c 

229 Mar: Si' Tuder Vn : Klowais ddoe vm clvst ddeav „ „ d 

230 Mar: JUn goch : O dduw teg ai ddaed tyn „ „ e 

232 S^ Hot y Vwyall : A welai neb a welaf „ „ f 

233 Y ferch a wisg yn sientli „ ., g 

CrWYBEV AC Odleu Wiliam IL^N 

234 Y byd trist ar bowyd draw h 
236 Mar: vicar Towyn : A welsoch i lys a cherdd i 

72 Jesus Coitege Manuscript if. 

237 Mar: S''' 0. ap Gttn : Trwm ar ia y w tramwy / r / od a 

239 Mar: f>. Puw : Y beirddion llei by vrddas b 

241 J Huw Nannau: Y prenn a wnaeth duw /n/ prynwr c 

242 Iiwyddiant a ffyniant trwy ffydd i Risiart . . ab Huw ab ifan d 
244 Jr Escob Morgan : Beth orav byth i wrawl e 
246 Jfeih S. Wyn o wedir : y llwyn messur Uin moessen / 
248 Karnarfon hen gofion gwyr a 

250 / Rolant Herbert : Y kiw dv ymysg coed a mel h 

251 J Siankxjn gwyn : Y gryinyswalch gair moessen i 

252 J tydvr ah S. — Y gwr ymysg avr a main k 

254 Duchan ir Neidr a frathasai geffyl a roesai S. ab Huw 

o Fathafarn : Mae gwr fyth am gowir farn W. ILyn I 

Cywyseu AC Odlev Davyb Nanuor 

255 Djsgais yn y modd 1 disgyn »t 

256 Duw mawr nef a llawr ef an lias yn llwyr n 

258 Y ddevwr arglwyddiaidd o 

259 Rhys orav yn hir is aeron p 

260 Annodd bod hebod yn ynyg dowyn q 

262 Mynn fenaid mae yn fwyneb r 

263 ILio evrwallt lliw arian ^ 

264 Kirchiad wyf archiad ofydd D. Nanmor t 
b. J H. hoetmor : Howel wyd fyw hael byd fedd .... 

a chynfydd ar i chanfed J. llwyd brydydd 

Cywyseu ac Odlev Davyb ab Gwilim 

266 Da. iy /r/ drindod heb dlodi 
b. By vilain o vabolaeth 

267 Trist oedd ddwyn trais cynhwynawl 

268 Rhidill hydolaidd rhydwnn 

269 Doe clowais nis ceisiais gel 

270 Da i rhed i wared oror yr olwyn 
b. Kerdda was kerdd ddewiswyrdd ], 

271 Yr havl deg ar fy neges 

273 Dal neithiwyr delw a wneythvm ^ 

274 Oed am rhiain addfeindeg 

275 Y ferch or fynachlog faen f 
b. Gwae a garo gwag eiriawl „ 

276 Dodes duw da dvst wyf i^ 

277 Soniais feinwar am garv i 

278 Prvd swydd prydais iddi j^ 
b. Y keiliog serchog i son i 

279 Mae gair i mi o gariad ^ 
g80 Hawddamor glwysgor glasgocd ,1 



D. Nanniof, D. ap Gwilim, S. Keri etc. 








^evan ior gwayw dan gwiwdad 

Y dydd o wufyd eiddig 

Y kelyn Uwyn cyfliw iownllwyth 

Oes gwayw invydd ysgyrion . . 
y tarw pennfras tapinfryth 

Owain braff ai wawy / n / y brig 
merch rys ni ad march ar ol 

Adwen blaid yn dwyn blodav . 
tarw dan bwyth tri eidion byw 

ILwyu waed ieirll enyd oed . . 
weithian yw tir waeth noi tad 

|evan ni bo ewin bys .... 
ai meistir wyd ynihowys draw 

Am waed davydd mae tyviad . . 
oi dai / r / wyl yd yr elawr 

Pwyn }arll hir penn yr hoU iaith 
bon iavr dysg benn ar dy waitli 

Tyrfa wych tra fo iechyd . . , 
gair oes oesoedd groes oswalld 

Medra om pwyll mvdi' om penn . 
mor deg i hanrheg a hi 

Y gwyr a wnair gaer y« well . 
chwarevwch ag na choeliwch i 

Y dabler yn i dyblig .... 
i ffrwyth er cael i ffoythi 

Ba riw dir i bwria daith .... 
kadwed sion [gr: o Lj^n] ceidwad y sir 

Sion gryfpydd ais hen graffwalch . . 
oes awch a bar eissie ych bod 

Y dyn ir hael dan avr hen .... 
i ddav bwyth o dda bathawl 

Kevais golled nim kredwch . , . . 
yn sikir fo a gyll i sieked 


D ab Gwilym c 

S. heri 


Sion keri 

Sion ab Howel 

Morys ap J. ap eign: 

Sion brwynog 
W. hrjnical 

303 Kerais fereh, kyr sy vawr 

304 bardd iowndrefn bwrdd windravl „ it 

305 Da ywngliof am lyfr ofydd J. ap Rhydd: ap J. Ikcyd v 

303 Madyn ronwyn yr enwir R. goch o ryri iv 

307 Yr eglurbaen ar glaerbais D. Nanmor x 

b. Mar: IL'n moel y pantri : A wyr dyn dan awyr do . . , y 
draig wynedd a drig ynof M, goch o ryri 

309 jf Syr Gr: v'n : Y marchog blodevog blaid „ „ z 

Cywybev AC Odlev Gutto'r Glynn 
310 Davydd mae / r / beirdd yn dyfod 

312 Saint cristoflfer a fy/n/offrwm 

313 Sieffrai a yf ossai ffraink 

314 kaywyd devrMd katerwen 


74 Jesus College Manuscript i7. 

315 Tyvodd vn o blant difeth Gultor Glynn a 

316 Os Gyttyn y glynn a sy glaf Sijr R. ap Ho'l dyrnor b 

318 Gwae a. gynhaliodd i gyd Guttor Glynn c 

319 Y gwrda o gowirdeb d 

320 Dawns o bowls doe in ysbeiliwyd e 

322 Y mae glaw am a glowais / 

323 Bron draw lie bv /r/ cnw a drig g 

324 Meredydd yma i rydwyd h 

326 Mae eryr ar hoU wyr hen i 

327 Yr eryrod eiyraidd A 

328 Dav dir ni newidiwyd vn I 

329 Dyn traws fym yn dwyn tros for m 

330 Mawr ywr dysg yno maer da „ n 
331 Rhyfedd ydyw arfeddyd Ho'l D. ap J ap Rijs o 

332 Mynwn y mod mewn vn mann Gultor Glynn p 

334 Mae heddiw vm wahoddion q 

335 ILe nad teg lliw onid tv r 

336 J gilio rhag i elyn s 

337 Rhobert ywcb rhiwiav aber Guttor Glynn t 

339 Mar: Wmffre ap hot : Son o foJ / n / i fedd .... u 

tros wr tv tryssor towynn Gr: Hiracthog 

340 Herod wyf hoywrad afael „ „ v 

341 Kefais vn cofvs wener .... 

klaim ar hwnn cael vm ai rhoes „ ,, w) 

342 X karw ifank a evrir Tydvr Pennllyn x 

343 Gryffydd beisrydd bowysrann „ ,, y 
244 Torais dydd fel vn trist dall „ „ s 
346 ILwyn gwenwys perllan gwinwydd ,, „ a 

b. Meredydd llywydd y Uynn ] llwyd ,..«/) Hn . . . b 
ar dy gorff a ro duw gwynn Deio ap J. duy 

348 Damwain blin ywr byd yma „ „ c 

349 Meredydd ddevrudd aron ap kynfarch „ ,, d 

350 Doeth tri arwydd vn flwyddyn ,, „ e 

Cywybeu Sion Kent 

351 ILyma vyd llwm o vedydd f 

353 TjdL ddyn tew dy ddoniav g 

354 Pand angall na ddeallwn h 

355 Meddyliaid am addoli i 

356 Y dyn kyflybrwydd i daw k 

357 Eiyma vyd kyd kadarn 1 

358 Kreawdr mawr kroyw awdvr mwyn m 
360 Ystudio i ddwyf was didwyll n 

362 Y ferch wenn o fraych anna O 

363 Tri oedran hoywlan helynt p 

Guitor Glyn, S. Kent, $. Tudyr, L. G. Cothi etc. 75 

364 Dvll vairdd deallwn fod a 

365 Vn fodd ywr byd k/ngyd kel h 

367 ILawer gwaith i darlleais c 

368 Pryddlawn ydywr korff priddlyd d 
371 Dilys gan anfedrys gav c 
373 Rhyfedd ywr byd rhiw fodd betli / 

375 Y grog hvalog hoelion g 

376 ILymar twrwf lie maer terfyn h 
377. Y benglog di erbynglod i 

379 Y tad or dechreuad chwyrn Sion Kent k 

380 O ie ddyn byw i ddwyn byd .... I 
nef a nown am i ofn oil IL'n ap Hot ap J. up Gromoy 

381 O ior enaid wr auwyl .... m 
y Uv gwyn bo / n / oil yn i gael „ 

382 Mae rhai ni ffrydera ymhryd .... n 
ir kyssegr i barck iesu „ 

383 Deall i bvm dwyll y byd ... . o 
i gilio rhag y gelyn „ 

384 Maer wyd ti dduw tri nid rhaid yn brvder .... p 
aed yr enaid ion yn dy ran di IL'n ap Hot ap J, ap Gro: 

386 Mynych fel pedev am wenyn . . , , q 
a wnel mihangel a mair „ 

387 Kawn dref a nef yn vnwedd .... r 
gael ynill y goleini „ 

CrwTBEV Sion Tudvr 

388 Dis ywr byd os arbedwn s 

390 Y karw ifank arafwych f 

391 Y gwr vrddol geirwir ddysg « 

394 Y bardd gwynn ebrwydd ganiad v 

395 O dduw dod pa fyd ydyw u> 
397 ryugwiiievfarch twng nwyfvs a; 

399 Y karw ifank arafaidd « 

400 Wrth ddarllain keel vain celfydd g 

402 Mae sou fal moesen ne vwy a 
404 Yr aer mawr ar wyr mowriou b 
406 Y Uwyn ai wisg oil yn wyrdd c 
408 Olwen gulael Ian galon d 

CrwYBEU AC Odleu Lewis Glyn Cothi 

403 Y drindod an cyvodes e 

410 Gwr da gwych llewych Uawir f 

411 ]fesv gwynn a wisgo art g 

412 Doethvm dduwsul diwatha h 

413 Drwg iawn fydd pob anobaitli i 

414 Y seren o efenni k 
416 Dragowydd diivydd mwsgedd a brynn 1 


Jesus College Manuscript i7. 

Lewis Glynn Cothi a 

Gr: Gruff 
Gr: ap tin llwyd 


417 Y penn aetli ymhob bonedd 

418 Y post hardd hapvs dewrddoeth 
ar bawb a ffoed hir i bych 

419 Anaml i cbwardd barwn . . . 
ni ryden gynt ar adwy 

Cywybeu Davyb ILWVD 

420 Brud y korfF ir brawd kv . . 
ner gleissiad yn wr glaswyn 

421 Gwae a fwriodd gof oerwas .... ^ 
ith weled duw itb wlad ti 

422 Am y gwr mwya a gerais .... / 
dail am dwyll dalm am dvr 

424 Trom fy /r/ codded ar tremig .... ff 
ar i ol e fydd llai / r / wylaw 

425 Ocb dduw nef am waith efa . . . . A 
a geidwr himp gwedi / r / rhain 

426 Da mewii kyff dewi mynyw . . 
a da / r / byd uid a ir bedd 

427 Mae gwr im dirmygv i . . . 
arched e heb eiriach dim 

428 Kirchiad yn siarad y sydd . . 
oes dalm ai clyw ystlym cler 

429 Davydd llwyd ofydd y llv . . 
gwyn i fyd y byd or bedd 

430 Klaf wyf eissie cael y fercb . 
ar fol bola bayol byd 

431 Kenad wy a wna kynen . . . 
ws erw i was o vrien 

432 Teyrn ymysg trin a mael .... p 
a cbyredd swydd ni cbwardd sais " ^ 

433 Y gaer braff ar gwrr y brynu .... q 
einioes ytt wenwys ottiel 0. TL'n moel 

435 Gwayw vm yn y giav oedd .... r 
ith warchad byth a erehais „ „ 

436 Mae / r / ystock im restiaw .... s 
kcdwid duw keidwad hael ,, „ 

437 Y karw ar lawnt kaerav /r/ li . . . . t 
ni bo / ch / iaitb heboch ithav ,, ,, 

438 A wyddant liwy pwy om jjwynt .... tc 
a tbri gair oi thrigaredd „ ,, 

439 Darfy / r / byd enkyd an kan an gwleddoedd v 

gladdv hvw ah ifan .... 
mwy nid oes vm enwi dav 
yn y byd vn wybodav kadwaladr ap R. Trefnant 

440 Pwy an piav penn powys .... w 
ua llai /r/ did evrlliw ar dwn „ 

442 Pwy / n / aer gwyth pwy / n / wr y god .... x 

ith ofyn ymathavarn ^^ 

D. JLwyd 
lUn ap Gytlyn 

D. JLwyd 
TUn ap Gyttyn 

D. ILwyd 
TL'n ap Gytlyn 

D. JLwyd 

D. ILwyd, Leiois Mdn, Howel Kilan etc. 


D, ddv hiraddiKj 
Hot fip sy Matlicwe 

Bedo ab ffylih bach 

)) » 

• . / 


ILowdden h 



443 ILowrodd a roes i foysen .... 
dysgwn ag evrwn pob gair 

44o Kannocs am ^arll i kwynwn . . 
tragwyddol i trig iddo 

446 Pwy yu yn gwlad ywn pen yn glir 
gwir loes i gwr a lywsi 

447 Anoetba dim a wneythvm . . . 
heb ladd Ueidir bleiddiav llwydion 

448 Teyrn gwyr ystrad towl .... 
o gwn ne feirch genyfi 

449 Y ddyn iwyn addfwyn faenawl . 
o bwytli ir carl boetbi / r / coed 

451 Y ddyn Iwys baradwys liw . . . 
ynghaer ddail angbowir ddyn 

451 Y ddav giw oedd wyav gynt 

453 Edwart ai wyr ai drwyr tan 

454 Kvrwn gerdd gidar vn gaink 

455 Gwyr y tir ai geirie teg .... 
a gore rhydd y gwyr ai rhoes 

456 Gwenn dlos ag anadl issel , . . 
trigarha na watwor yn hir 

457 ILawen fyth ni allwn fod 

459 Hen ddelw honn a ddolynt 

460 Pwy yn y gwin pen i ganed 

461 Pie stil powys dalaith 

463 Nos da ir fran is dofr enyd 

464 Y ddarn od wych ddarnwayw dvr 
itti i gloi avr at y glin 

465 Howel enaid hil einion .... 
pette / r / byd poed hir i bo 

466 BJwyth ynyr ai wyr yw ol . . . . 
kawn devro kenav derwas 

467 Y Hew vndvU a howel .... 
ath ad wiliam ith dylwyth 

468 Mab kadr kadwaladr keldw eilydd hael D. ddu w 
avihadog wladaidd alias Sypyn kyveiliog, alias kneppyn gwi-thrynion 

469 Y gwyr a ddarfy yn vnaid 

471 Ysda hudd chwarevdd chwyrn 

472 Y karw dv kowir i dal 

473 Y dilys walch a dal son 

474 Ai gwyr kwympo gwr kampvs 

476 ILywelyn oil ai olvd 

477 Y gwr val gei o warwig 

478 Y mab ai klas yn aber . 
a byw fo /r/ iach heb varw vn 

479 Aer evtvn a wyr yta .... 
a roir ywch er yr ychen 

Bedo Brwynllysg 


>j » 

Lewis Mon n 

» » o 

» ,» P 

» » q 
i> >) '' 

Mathew ab EJn goeh 

<* t 

Jfan Tydvr penllyn 

» )) 


Howel kilan x 



D. ab Edmwnd 

78 Jesus College Manuscript i7, 

Cywybeu AC Odleu Sion Ksri 

480 Y teyru oes yn tyrnassv Sion Keri a 

481 Oes gwr gwych a wisg avr gart b 

482 Mawl at wyr aeth mal i trig c 
434 Pwy oil a gair pell i gyd d 

485 Mae hwnt wr a maint Jorys e 

486 Ehys wynn o forys yn farvvn ith roed / 

488 f Beuno : Ond da / r / fynwent ar faenawr g 

489 Hum: kinaston : Mae aerwy gwynn am warr gwr h 

490 S. ah Einion : Mae o einion ymwanwr i 

491 Morys 0. o Riw Saesson : Mae i bowys wr ymhob sias k 

493 J. ILwyd o Geri : Pwyn kynnal penn )av kannwr I 

494 /. ap Hut o Veifod: Y gwr flFriw llwyd gorff Eholant m 

495 //. Kiwyd : Huw o geri hvg evraid Sion Keri n 

CrwYBEv Jevan Deulwyn 

496 Rhys a gynnail rhwysg einion o 

497 R. Awbrai ,- Y Hew yn dwyn llenav dvr p 

498 Ysgynawr o is genenn q 

499 Ai Jach gwilym ywch gwyli »• 

500 y. ILwyd: Y Hew ievank da i lliwyd s 

501 Nos dv yw ynys dawy t 

502 Hawddamawr nim dawr ai dwyn « 

503 Draw nid awn wedi / r / vn dydd v 

504 Mastr Rys ap " Syr Rys hen " ap Thomas 

Y mab hir am hap vrien .... w 
oni chofFa i chwefiwyth 

605 JL'n ddv or annell ; Y Hew draw ai Uidio i rwyd ... x 
ni bydd yn dragowydd gas Jevan Devlwyn 

CrwYBEu AC Odleu Lewis Glynn Cothi 

506 /r medd-dod : Nid bwrdiaw lie daw bod dydd « 

507 Gwaer wlad gwae ryw Iv o wyr g 

508 Ynhwr baldwyn os dwy nos a 

509 Val enaid a chorff i velienydd rym b 

510 Trillv oil ai trwy holl iaith c 
512 Pond llyr kryg eryr iddo koron, Uoygr d 
5] 3 Avr dorchog varchog or vann, ir rossol e 

514 Y neidir vain or glaia ar gloynwy rhed f 

515 Sion hyvedr ar farch sion havart alawnt g 

516 Da air o fewn dayar fv jj 

517 Krair Kowres kynes kenyd krist gryflPudd i 

518 Dart arglwydd herbart baham, na thorres k 

520 Y raaes grymyssa o gred 1 

521 Mair a roes nef yrarhessen m 

522 Hawddamawr heb tq awr wast ^ 

Fifteenth Century Poems, 79 


Breiniol wyd or barwnwaed 

L. G. Cothi a 


Edwart a'o Edwart gwart gwyr 

folo Goch b 


Ymddiddan bvvhwman hwyr 


Taw druau fawd lydan ledr 



Doe jv j pryd liwnn ir oeddwn i 

.. e 


Rlio duw mawr y march blawr blwng 

>. / 


Y blaenaf o bobl wynedd 

D. Nanmor g 


Hawddamor blaenor y blaid 



Pand hir na welir ond nos 

Jer: fynglwyd i 


Y lien addvwyn llonyddfawr 



Mair forwyu mae ar foeroedd 

D. Eppynt I 


Adwaen vn edn yn i wast 

„ m 

Cywyseu Howell D. ap Jevan ap Brs 


Wrth ddechi'av am swyddav son 



Y gleissiad mynwgl assur 


Anna a wnaeth i nyni 



Os byrr oed dydd os bryd hen 



Y dyn vn lliw ewyn llif 



Mae perllan ymorganwg 



Gwr wyf nid rhaid gorafun 



ILariaidd farwnaidd frynach Hot D. ap J. ap Rya u 

CrwvBEu Gttto'r Glynn 


Karaf vrddol kaer fyrddin 



A oes vnplas yn siampler 



Ai gwledd a wnaeth farglwyddwawr 



Gynt i rhoed yn gynta rhann 



Maer tarw mawr or mortmeriaid 



Mae vn keidwad mewn cadair 



Mi af ir wlad llei maer wledd 



Tair blynedd rhyfedd f y / r / rhain 



]fechyd i wr ychod el 



Pan sonier er yn amser ni 

Gyttoj r j Glynn e 

558 J W. D. ap Gr: — Y gwr enwog ir anwyl 

.... f 

i wiliam hae) wawlym hen 

0. ah IL'n moel 


Y gwr a gar gwyr ag onn , . . . 


a ro itti wysg o avr tawdd 

560 Y karw ^evank karvaidd .... 

kydwaladr akw i delych „ „ 

561 Y drych ar dyrav vchel .... 

i bii ^esu yn i bassiwnn „ „ 

562 Yr egin o rywiogwaed .... 

giw iarll sion ag iarlles went IL'n Mod 


Jesus College Manuscrijpt i7. 

CrwYBEu Rrs Nanuor 

563 Krist arnad yu geidwad gwr .... 
gwna son dyn gannoes yn dol 

365 Y tv with west ar tri tho .... 

koedwig dent keidw iago di 
5G6 Pie dtlaeth penn awdvriaeth dwys . . 

er diivv / r / ferch or advi- fwyf 

567 Syr R. ap T. — Kyronigl yw kyrn a glowir 

569 Etto: Edn pasgen wadnav pwysgaink 

570 Sion fychau hyd forganwg 

572 Pwy biav gair pybvr i gwnii .... 
Marchog o went mair ath gad 

Cywy'deu Davys ap Howel 

673 Pwy y wr gwr hwnn piav / r / gair hael . 
na neb oi well yn y byd 

574 Marchog wiliam meirch galath . . , . 
avr y glin ar magi vnwaith 

575 Kenav sarfF ymkanv sieb .... 
dewis air byth dos ar bel 

576 Marck evraid ymrig ceurydd .... 
cedwid duw y ceidwad hwnn 

577 Howel dreigl hil darogan .... 
hudol merch a hoedl ym yw 

579 Mar: D. ILwyd ap EJn ap Gr: o Vathavarn 

Diliw a gwymp a dail gwydd .... 
am waith ifor mathavarn 

580 Y gwr hir o gaer harri .... 
dynwared y dyn iraf 

581 Gryffydd o feredydd frav .... 
Kaer avr ir kawr o vrien 

Rys Nanmor 


D. ah Howel 


Gtm ap J. hen 

Gair angel ir gwr vngod .... 
dy benn yw penn ar bob peth 

Mae geiriav ncvaddav nvdd .... 
n chymer vn cm ehwemeirch 

584 Mar: D. ap 7".— Trist o vardd i trees duw fi . . . 
oes y pvtn oea ir pvm maib 

Pan fo borav gwynn pann fo byrraf nos . . . 
myfi a wnai hynn i myvanwy hael 

Bywyd hir i vab y tad .... 
lliw dy benn yn llwyd i bydd 

Post vnion pow.ys danoch .... 

dan harri ddewr daw /n/ rhwydd yd Rhys Deganwy 

Prenn i stynnv prins danoch .... 

dim nim Uvdd onim lleddwch 

" » 

Mae / n / pengwawd barawd y bank .... 

bei dduw / n / berth kei ddawn y byd Lewys Moryaniog 







//. Swr<3,wdl, L. Mon, Bedo Brwynllys etc. 


-591 Pwy jv I dur pur devvr a dooth . . 
i chwi air dyn gwych ar dol 

592 ^arll o went ni lioU wyr .... 
bo ir tv ifarll h3rbeit henn 

■594 Pwyr ewyr aeth porth yr og 
bydwaed tyn kedvvid deinioes 

595 Y tjirw or mwnt eryr mon 

597 Y llwyn ai wysg oU yn avr .... 
pader y beirdd pqed hir i bycli 

598 Pwy rvw fyd pa rai a farn .... 
yn fyw or tir nef ir tad 

599 Kriais edling kroes waedlyd .... 
kyrn avr i ffrwyth kornor ffraink 

€01 ^awn rlioi kerdd drwy angerdd draw 

602 Y pavn syth lew pnnn saith wlad . . 
kodiad oi had keidw duw liwnn 

603 Llwyddinnt a ffyniant amddiflfynwr, gvvr 
i chwi hoedl addaf a cliyd Iwyddiant 

605 Y trywyr a bortreiwyd . . . 
ir tyroedd a ro teiroes 

606 ^ mae vtkorn am watkynn . . 
i wertii ef o wyr a tbir 

607 Y no9 i kad mab rhad rbwydd 
oes noe yn i lys npwydd 

608 Pwy oil a ddug pell i ddaetb 
610 Pa riw gwymp i wr y god 

612 Akw torwyd gaterwen 

613 ILe bo rhos felly bo rhaid 

614 Gwae wlad oer gwilio dcrwen 

615 Syrthiodd penn derwen ne dwr 
a wnai ganu hoes yn gwanhav 

616 Y dyn ai had o noe hen . . . 
ni rof fy He er fy lladd 

617 Tarian gynt dwyrion a gaid . . 
nad a bytb ir nod i bv 

618 Y barr fal vn mab vrien .... 
Yr oed a wna / r / du yn wyn 

619 Y gwr i trig ar y traeth .... 
rhoed duw farr avr hyd dy frig 

620 Evrlliw a gwarr Hew a gaf .... 
i ti drwch tidav / r / ychen 

621 Madog oedd rywiog fFordd i rai havl wybr 
ywr devodav/r/ duo vadog 

623 Y fvn deg a ffendigwyd .... 
enaid a chorff nid ych waeth 

624 Tyfodd ywch rhudd dai ofwy .... 
ddiank o cberdda/r/ ddayar 

y 98560. 

Lewys Morganwg 

Wiliam Egwad 


Howe I Swrdwal h 

J. ap Hot Swrdwal 

Lnois Mon 

!> )) 


J) >» 


?) )> 


»» >> 



Bedo Brwynllys 


Howel Davi 


Bedo Brwynllys 

Huw pennal 


Jesus College Manuscript i7. 





















Trindod sy / n / troi o vndyn .... a 

jr. wyr hen a T/na / r / ilieini JIuw pennal 

Howel o gwiisel gwinssawr ith vrddwyd .... b 

hynn a wna dofyn yn bendevig D. Amhredydd ap Tudyr 

Golud teg gweled digairdd .... c 

yt ragor rhwyddynt rhagod „ „ 

Kredv ir iesv rasol .... d" 

a moes y groes i mi i gred ,, „ 

Mae gwr mawr i gymeriad . . 
eirioed yma ar domas 

Y trowyr o waed troya 

Blin ydyw gan blanedav 

Vn dewr a gloed inewn dvr glas 

llvddia drais Haw dduw drossod 

f. D. ddv 
Gytlyn Oioain f 
Rhys goch G. dyfrdwy ff 

.... h 

Tho: Gwynedd 

Harri ab Harri pared yr jfessv .... 
a theiroes hirion ith ras harri Sion Brwynog 

alias Sion ap Hoxvel ap Lle'n ap Jthel o von 

Naddv om awenyddiaeth .... 
gras duw ytt varchog Rhys doeth ,, „ 

TV. Vn siambrlen hen : Dwyn bevnydd dan i benwn 

vab addaf vab duw naf ner 

Dilys enkyd lew siankyn 
drwy aros dy orevraw 

Y seren a fessvrwyd .... 
a chynnydd or wreichionen 

Y naidr oedd mwy enw a drig . . 
diwallo duw dy wllys 

Ymrafel ym ami orevfedd .... 
i chwardd bun och wir dduw byth 

Da ddoeddem y dydd eddiw . . . 
ar weun bais yn y wavn baat 

Af i wledd gwynedd ag ial . . . 
kroes duw ith nerth krist ith nawdd 

Haerllyg ymrwydr naf hiillwyd . . 
Haw dduw ith kadw huw i hvn 

Y gwr a roes y gwryd .... 
berfEaith heb drank lieb orfienn 

Cyrchais ar frys winllys wiw . 
ced rwydd car cludlwydd clodwyr 

Kerais dan hug o vrael . . . 
or ail nef ar ol y nyn 

Dydd eddyw He da ddoeddwn . 
mor ffraeth ag ir aeth or oed 
ILiwiog wyf yngorllewyn . . . 
Uiwid duw e / n / wr llwyd hen 

Y karw gwnugoch kraig angerdd 
bedeir oes hydd bid air sion 
E gad gwart herbart i honn 
syrr vyddecli nia rhyveddir 

Mhys Goch o ryri 
Gyttyn Goch brydydd 

Rhys Pennardd 

Madog Benvras- 

JUn mod y pantri 


JOn goch Amheirig hen 

J. ap Un vychan 

. . R. ap D. w 
llwyd ap Un JLygltw 


J. dv I r I bilwg 
. . . . y 

D. ap J. TLvyd 

Poetry by various Authors. 


























Pwy sydd ddivalch fal gwalch mai 
kael ir wan- koler evraid 

Y gwyr ar wlad a gweiriwyd . . 
knawd dewr byw knott ar bowys 

Yr hoywvab elwir havart ; . . 
gann diolch am gwn dvon 

Syr Rys erys air vrien .... 
i gadw hebog dehevbartli 

Y gwr lien gwrawl Uuniaidd . . 
kob i esgob a wisgo 

]ffan dewr o fewn y dawn . , . 
yn gadernid ir byd bytli 

Klowch son megis cloch sais 

Syr lewys felys i fwyd 

Y gwr oediog a gredir .... 
nag oed i mi ag vd mwy 

Y meistr nis amav estrawn . . , 
e gyst avr ytt gwas dewr wyf 

Prydaf vm ior paradwin ... 
a gan hoodl yn ganheidon 

Wrth weled kwthr dwred kethr , 
llv on bodd lie ni byddwnn 

^ nai / r / ^arll i rwy / n / darllain 
cann haf i watkyn hef'yd 

Aethum i fad dduw sadwrn . . 

D. cip J. JLxoyd 

Hum Kae TLwyd 

Lewys Poioys 


O. waed ta 

S'^ Lewys Mevdwy g 

S^ ^fylih Emlyn h 

Y Masdr Harri 

J. Tew hrydydd hen 


Jthel ap Rys 
Tudur Penllyn 

ynys deg yn nes i dir 

Meddyliaw am addoli .... 
gwledd i mab arglwydd amen 

ILywelyn a lliw alarch . . . 
am llowrodd im Haw arall 

Y rhiain wych ai rhoi / n / wenu 
ni bych heb a gerych gwenn 

Y ddyn winvaeth vniownfawr , 
nad fanwyl newid feinioes 
Duw llvn i bv dwyll i wyr 
a fy feirw / n / rhaid feryr 

Kleddav gwnae assay / n / yssig 
gwrdd oedd trigaredd iddaw 

Y gwr dilesg ar dalwrn . . . 
vn deigr or dwr bendigaid 

Dyvi iveiindal dwf indeg . . , 
a bedw irion bedeiroes 

Y karw vrddol kowirddoetli . 
bid arglwydd mewn bedw ir glos 
Maer goron ymrig eryr . . . 
barri sydd liiroes iddo 

^ Doe hen auwabaniaith . . . 
trindod yw cadw trwy vndeb 
A Sonier am sy anoeth . . . 
hwnu a honn hyn no hynny 

R. TLwyd ap R. ap rhiccerf 

Howel keri 
Howel Reinallt 

f. ap IIuw 
D. TLwyd ap TL'n ap Gr: 

Gr: Iliraethug 

F 2 

84 Jesus College Manuscript i7. 

687 Y ferch d^nn yr avr llafchr/oyw D. ap Gwilyin a 
b. Trvan mor glaf yw davydd Or: Grug b 

688 Kynnydd kerdd-bva o vnflwydd D. ap G. c 

689 Gwell oedd be bai gyfell ym Gr: Gruj d 

690 Grifft i blwyf I grcfft & blyg D. ap G. e 

691 Davydd pam nad ydivar Gr: Gryg f 

692 Gryffydd gryg diirmig ddarmerth D. ap G. g 

694 Gwyrfil wawr eiddil ryddoeth Gr: Grug h 

695 Aerblank yw gryffydd wyrblyg D ap G. i 

CrwrsEJT At Odleu JViliam Kyn 

696 Pwy byw wrth i ryw ir aeth Jt 

697 Krist y tad tyviad diof'al keidwad / 

699 Tauad Uys y rhad anrhydedd, piav .... m 

Oes ytt a henaint tam:fs tanad 

701 Ami yw rhai ai mael ar hynn n 

703 Y galonn gronn glain y gwres o 

705 Y Hew enwog boll wjnedd p 

706 Y gwr o gorff ywch gwyr gant .... q 
Haw duw a wnar llwyd ya wynn JV. JLvn 

708 Darogan levan ai wyr, yw vamkaii .... r 
■wytli ddraig o ynni ith ddroganant Hot ah Syr Mathew 

709 Krist cadwed ened ynyf3 y kedyra s 
kadw lewys gwyon cydlais a ganwii ,, „ 

710 Pwy sy stock powy.s ai stil .... t 
tir a dwfr yt draw davydd „ ,, 

712 Mathew fowredd maith forys .... ti 
ith alwyf niathe eilwaith ,, „ 

713 Mowddivy wenn am ddaioni .... v 
dros farch bedeiroes a fydd f. ap y Bedo Gwynn 

711 Mae ^mpyn a gwreiddyn gras .... to 
liiroedl ir meistir harri D. fijnglwyd 

716 Pvro gwawd imp per a gaf .... x 
i sion mown y seia ipanvvel „ ,, 

717 Y ddyn a thyviad anna .... y 
mae yu rhad am danad wenn J. Dcvlwyn 

b. Y ddyn fwyn addfwyn feinael .... z 

nid elych heb i dalv „ „ 

718 Pwy sy drist powys drosti ... a 
o dielir nid wylaf ,^ ,, 

Y Kywyddav ymryson rhiimg J. Tew ar B. Havcsh 

720 Ymrawd ai yma ir ydych .... . b 
ith benu mollt ith' follt ath fas ffan Tew hrydydd 

721 J heddychu'r ddau:^ Heddychwyr heddiw ychod . . . . c 

obrv yw ddwyn bar y ddav S' Rob: Millwn 

722 Brad oedl mal bwriad iddew .... d 
a fynne i hvn i fwynliav Bedo Havcsb 

723 Ond yn^yd coeg, ysbryd kaeth .... e 
tynny ddant om -ctv oedd weH ?. Teio 

Poetry by various Authors. 















Gwann i ilioed i ganv/r/ rhawg 
a cherdil fal na chwardd i fam 

Bedo Haveib 

Galw erlced gwilio rydwyf .... 

i ward ifovan or diwcdd R. ap J. ap Mred: ddu 

Rhoed vm boen rhaid vm benjd 

Maihew Bromffild 
J. ap Rhydd), ap J. lUd d 
Tydyr Penllyn e 
Gyltor Glyn f 

Huw Pennal 

■ . h 

IL'n Gcch amheirig hen 

i ddevlilwy mowddwy amen 

Doe gvvelwD caawn be kaid 

Sulien ith gadvv syr bened 

Diwedd hen or fargen fav 

Trillv aeth o gymrv gynt . . 
ddiank o cherddan ddayar 

Heiniar adfydig hynwyf . 
vdeyddyn ni bwy hyn na hwyf 

ILyira liaf llwm i hoywfaidd . 
o a^clilikied yn iach levkv 

Kwrs ifank kerais hoywferch 

Gwae ni /r/ beirdd gau air y byd 

Kybydd rab difedydd dig 

Twyllfiaw fradog tywllfrith 

Nqsda ir fi^n er fan hvnedd . . , 
nim keir inwy yn carv merch 

Mae aith yn ystrad marciiell 

Y dv hvder or deheudir 
Sion pbilib sy /n/ hoff alarch .... ^ 

. k,awn dwyts coch y pwyts och penn S. ab D. ah Sienkin 
Alteb : Fewyith llwyd fathro Uiwdeg .... a 

a gyddio i hen gowydd hi Sionffylib 

Y ferch dawel wallt felen .... t 
yn iach bid a fo yn ol IL'n ap Mred: ap Edn'^ 

Y fedwen las anvadwallt .... y, 
ai krinaw draw yn y dref Gr: ap Adda ap D. 

Y prenn a ibisgl pvr ynn rhaid .... i, 
end y naw gynt iiid vn gwr Hianhyn fynglwyd 

Y ioicyddav ymryson rhung R. goch a itn moel y pantri 

Robin ddv k 










Bedo A 









Ycliel ir wyf yn ochain 
enaid gryffydd llwyd yno 

Pam in kan heb ywenydd . . 
dy nod par vm glod am gler 

ILiw brwydr fal Haw brevder . 
lywelyn wenwyn wyn af (I. 64) 

Ehoes dy liw rhys devlvaidd . 
a gwynedd fyngoganv 

Dewrddryd lywelyn daerddraig 
awch ymrwydr a chynirodedd 

Y ddraig bab orynaig bobl . . 
ar gerdd ir marchog vrddawl 

Sathrodd avr seithradd wryd . 
ag ynill ymorganwg 

Rees Goch o ryii 

lUn moel y pantri 

Rhys Goch 

njn moel y pantri 

Rhys Goch 

Rhys Gcch o ryrt 

]L'n moel y pantri 


86 Jesus College Manuscripts i7-i8. 

762 Mi a wnu gwyn am vn gwr Tvdvr Aled a 

764 / W. ap Gr: ap Rhohin o gwchwillan 

Mae Haw mi am hoU wynedd Lewys Mon b 

765 ILyweljn ai myiin yrayni : a grym . , . . c 
llwyddaw dawn iddaw duw yvr noddi D. ap Gwilym 

MS, 18 = Ixxxviii. Engltnion; paper; 11| X 7:^ inches; pages 
1-78, followed by 98 blank leaves ; xvinth century ; bound in leather, 

" Numb r 110 (53) " (p. 1). The contents of this MS. is very miscellaneous, 
and the quality of the poetry is of the feehlest, but the numerous notes to the 
Englynion throw light on the social habits of certain districts in North Wales, and 
of certain Welshmen in London, about 1600. 

5 Ann fwynaidd ith cair lie yth garwyd yn iawn . , , d 
Ann fFortyn ir toppyn teg 

b. Er dy gur ddolyr dy olwgg duw mawr . . , , « 

Duw rho inni dy drygaredd 

6 At the suppression of Jmages and Masse in the beginning 

of the late Queen's 
Amlacli yn ILundain gain gerth yn gelen . . . , f 

Duw Iwyd a bwrrywyd i berth PFiliam 

b. Answer: Nid a yr Aberth dan berthi , . . . a 

Na grym y Groes yn d'oes di 

c. Mab bychan gloywlan glwys, syar fysgwydd* &c. k 

d. Na ryffedda wr da doeth . . , , i 
yn pure ni an peru yn iach " Christ" 

7 Ni nel gynghor rhagor rhag rhygam dwyll .... k 
drwg rwysg a dyr yr asgwrn 

i. Noe wealth noe worship 

Os yn llawn da y bydda cafe barch gan bawb . , , . I 

Ackw i try lie bo'r golud trwm 

8 To old Duke Humphrey's Lodgings 

Fowls ychcl diogel da ddigon, maith gyrre &c. ffoulk Koyd m 
■b. Huw Griffith beunydd rhoe bot i Brydydd &c. n 

c. Hwylys iw fywllys ag velly delhvch &c. Rich. Hug.\ o 

d. Anfforlyn iw hyn a hyllt gan kalou &c. Roger kyffin p 
The late earl of Essex : 

e. Ydrychwch ymwelwch bawb i gilidd byth &c, q 

f. kybydd ddeurydd oerion wrth bokettae &c. t 

g. Y '.■^ yn medru gweddu am gwawd cm geneu &c, s 
9, A series of erotic Englynion of which only four have their 

author's name appended : — Kich. Phillip, Mor. Berwyn, Tho' W™^ and 
H. Pugh. ' 

18 '^Englynion of divers Authors to sundry purposes" 

Er tfrydiau gweliau gloywon 'r' ]esu &c. Tuder Aled t 

19 Bliu im coes fod glees ofid glwyf, heddiw Rys Cain u 
b. Ystynned o mynned im einoes drwy jechyd . , , , v 

Ni helpia, , , . duw byth ai diobeithio .' Tuder Aled 

* Signed St. Christopher. -f lUgina pedisseguus. 

Poetry by various Authors. 87 

c. (3rofidus boenus benyd; goerwin .... a 

Dan ochar rhiw, dyn iach rhydd Sir Evan TLoyd* 

20 Gwedi rhoi imi hir ennyd, gwaed-wyllt &c. Sim. vaughan h 

b. Gweddiaf galwaf er golud ; goel gwn &c. Robert Evans c 

c. Deuddyn a vsrel dyn or dinas, drwy'r mur &c. d 

d. Pob clippan truan, pob trad or dynnion &c. Tho. Glyn,Arm. e 

e. Melus poea gofus pen gafer i nechwyn &c. f 

J". T Haw a dyngo yn Hon, heb prissio .... ff 

Duw ni fyn . . . fry ben barn, freib yn y byd 

21 Hwyra a Uwyra dial duw &c. (also in Latin and English). A 

b. A series of Englynion referring to incidents at keffn Rug, 
Wrexham, " Ossestrie," " Harden," Rhiwias, Anglesey, Harlech, &c. 

Upon the death of Evan Lloyd oj Yale — 11lli feb. 
1586 — and in praise of his nephew. 
:24r Mai'r wyd varchog Hwyd, ar Hydan gledau ... i 

Siwr flaen Hu, sir Evan ILwyd Ed. Maylor 

b. W^r march Eurog gwiwryw, Ifan ILwyd .... k 

Tairoes ir corph naturwyn H^B^ Roger kyjffin 

■26 ^fan wyr Ifan arafwych odidog .... / 

Yn ben ar Gymbry i bycli ISgO lewis llyn 

b. To his cosen J. Price of Rhiwias, son of Capt. Price . ISSS , 
Mastyr sion dirion aur dorriad ; Prys &c. Lewis JLyn m 

-c. The sirname of TLoyd, Gwynne, or Vaughan, is taken up of 
every upstart as (indeed) they mays ; they being names tlutt 
nurses use to give them in their cradles — oinne simile non 
est idem. 
Nid ILwyd pob ILwyd, wrth y Hatli i rhwygir n 

]\rai rliagor rhwng deufath 
Mai ILwyd ILunden, or henfath 
A Hwyd pum ceiniog y Hath 

d. Danfones y lodes Iwydwen, y gadw ... o 

]farll y ]fal, eraill a gewch John Price, de derwen 

€. Pwy yn goecca dayra dihareb nis gwn &c. Rys kain p 

27 Atteb : Wrtli edrych yn fynycli ar vaiiau, or gwir . , q 

drom ddirwy ond drwy ymddiried 
h. A ddwetto gelwyd rhwyfl .... r 

dwaid wir trahir dro 

GwiHed ni chaifi moi goelio JF'» Kynwal 

a. Doeth iw sad siarad, doeth a sirria bawb &c. s 

d. Several Englynion by Jo. W>»^ '^ come porter" on the 
Thames — " a friend of mine." 

29 Englynion on the death of ILewelin, Owen Glyndwfrdwy, Tom 
Bach or Coety, " what time the murreyn came upon cattle in Anglesey 
15 18," the burning of St. Paul's spire, &c. 

30. " Sr Evan person of Carno . . . father to 0. Gwynedd the 
jpoet serving at Melwern chappel had his chamber bookes ^c. carried 

1 Garno heno nid haws im dario .... t 
dan y dd6r am diwynodd i Sir Evan 

* Curate of LI. Derffel. 

S8 Jesus College Manuscript i8. 

b. Oi J LimJeu rien ir asth i drigo .... «f 
Heb ff'iuwel yiuailel a mi 

c. Gresso Huw [Gr:] rawyn iw mewa daith i Lundea . . . b- 
y dyn ar dy orcliymyn di . io^/f . p Lew. Frys. 

31. At Borras (ye house of Ed. Brereton then high Shiriffe of y»' 
county of Denbigh) ou Christmas 1597 there were all y" hollydayes^ 
a drum, a Collestafle & a book . whosoever was taken in bed after 
y« first sound of y« dru.m, or with never a peny about him, or playd for 
more than he had to pay, or was found drunk, or a common swearer,, 
should ride this Collestaffe & be gallantly carried about y« Court an* 
y" hall, with y« drum soundinge afore him royally &c. [Compare the 
Cowltree in the Annals of Ireland p. 363 (Eolls Scries 1884).] 

Die Hugh is it true, is tre &c. &c. &c. c 

32 Y dyn a ddringo frig dar, dra vchel &c. Sim. Vaughan d 

b. da a da iw da a dysg a pharch &c. e 

c. Cocglegh iw Harlegh vel chwirligwgan &c. Jo. Tuder f 

d. J. R. Gri/thor : Da i gwyr Rhys fflys af ail ion byncciau . . . g- 

Hvvf haf, bwf baf, rwf raf Rys John Tuder 

33 Er bod Rhys nwyfus yn yfeJ, ar daith &c. IV. Kynwul k 

b. Englynion by J. Tuder to ' Dicke Hwf,' ' to a great Gibbsie,' and to 
Gwisgi Wynne whose epitaph was written by Edw. Maelor, 1590. 

34 Gwyl-mahsant or wakes at TLangollen 

ILawor cleiriach moel-grach-ben ; heb ginio &c. E. Maylor i 

b. Yn ILan rbaiadar ni aded im gysgu &c. „ 1c 

c. Ni cLefais i na bwyd na chyfoeth, nag arrian &c. „ I 

d. Ces neithiawr dramawr heb drym-waith Cyllill &c. m 

Edw: ap Huw of ILanver 

e. Abcrgelef dref ami draw fowddyn .... » 
ai ffla o fedddod sy fflwch 

35 Abergwyngrcgin : Nid aber gofer i gyd, o gregin &c. <>• 

b. liVr Gwy : Rbaytir oer-gri gadr, ar crych-ceidiau bach . . . p 
Cwys deugyr ir Costogion David y hoed 

c. ^snglynion by Edw. ap Hugh, Tom Tegin (to Rhys Grythor), 
Edw. Maylor, to one John Morgan of ifala (branded in the hand for 
cattle-lifting), .1. Brwynog, Roger Kyffin, W. Penllyn (who sings 'with 
courage when he is a litlle cupshotte ') and Mor. Eurych (Tinker). 

37. To Raffe ap Robert of BachymbyJ, ' a free holder of 
J^yff'>'yn Clwyd and a near neiyhbcur oj old Rob. Salbri of Rug.' 
Raffe, on bearing himself described as the best Bara, said that is 
because, ' y mod i yn can^ ar y mara vy hj>n', ' but none will report see 
much of his sonne lidward.' 

Bachymb3d da iwr byd ar ben bwrdd tal . . . . » 

oiii ddoyde i hv, etto dain Tom Grythor y Voch 

b. Englynion by Ed. Eaton, Ed. ap Hugh, Hugh at fthel, Ed. 
Maylor Jun' 1598, and to bad wives by R. Kyffin and W.W's. 

40. A series of Englynion, mostly erotic, by John Brwynog, S. 
Vyc/ian, and others mostly anonymcvs. 
Ar (Ideubeth haleth hylwydd, i gvvn r 

i may Gwen yn ebrwydd, &c. <S:c. 

Englynion etc. bj various Authors. 89' 

42 Teg iw edryoh tyg-adre a- 

b. Counsel to Watkin hyifyn going for Ireland with the 

Harle of Essex l.'igg. 
Byw yn rhy hael, nid mael mab mam &c. Rog: Ky£^gn b 

c. Englynion to John Trevor Vauglian (1589), Hngh Griffith 

(1600), and Dd. ap Hugh (1599) 

43 To W. Sion clapt in irons in the low countreys by Cap. TV. 

Middleton : Mown heirn rhy chwyrn och wr, i doded . . . c 
Yn rhodd, oi garchar yn rhydd Serj. Rys. Williams 

b. Os Wilkin trablin sy, n, trwblio dynion &c. W. Middleton d 

c. Nedwch a chedvvch, och oidi, Uwm iw &c. „ e 

d. Swyddogion duoa o daw, r, dro2;en &c. „ f 

, e. Tom Grylhor Bach : Gofyn rhodd o fodd g 

er diffyddiaw, crythawr &e. Thorn. Antcyl 

f. Y pen ni bytho mewn pall may, n, dostur &c. h 

g. 'Nid a, r, bar, or naid i bo' Alice cerch Gr. i 

44 Gwr medrus campus pes caid, gwr Jewr &c. „ ' „ k 

b. Sethrir drymygir, drera agwedd, llyssia'i &c. Jo. Tuder I 

c. D'' Elice Price and Lewys ab O. of Anglesey {tike 2 robin 

redbreast in a bush) could neaeer agree . . . sauiny for the 
common money : Dau henwr hwstiwrhasti dau chwanog . . m 
Dau a yn vn am ya da ni Rob. Meredith 

d. To Dr. Hughes late Bp. of St Asaph, November 1600 

Pen gay Escob i lusgo y nos &r. n 

e. Englynion by D. Veddig to " Hugh Or: that would drinke much." 

45 Genid ti cymra vi varch .... o- 
Gore bara, garwa, r, gwellt .... 

Gan na thrig Ifiengtyd vj'th 

b. Nid gwaeth doctor cynghordoeth, gwyr vn-duw . , . p 
iw myrryd ar y marwar 

c. Medri tewi weithie, mewn mudriad gydwell &c. y 

46 A series of Englynion of an admonitory character. 

47 To Lewis Dwm {a bungling heraulde) when he came 

to ILanvyllin : Os ydwyd ti Herod r 

yn gwybod mawl gwiwbetU &c. Ton Brydydd 

Then follow a series of Englynion on various subjects, with references 
to Robert klidro, Eich. Glynne, ffoulk Sal6«, John Eyton, young 
Owen Brereton, Ruthin, and Dd. Benwin. 

51. Queen Marie this day was proclaimed trateress at Bewmaris- 
and the next day a lawfuU Queene, so also at Denbigh by Dr. Elis and 
•old Jo. ILoyd before noone a Traiteres=, and by the same men iu th& 
afternoone a Queene : Qwin Alari yn Bewmaris Sfc. 
Then follows a series of Englynion 
53 Pedwar peth diodieth, di dor, bar ydiw .... s^ 

i math gway galon ai medd 

b. Or ddaiar gyiiar in ganwyd, yn noeth &c. Gr. Jvan t 

c. Pawb a. ddoeth yn noeth ag yn wan byd &c. Jo. Tudr it 

d. Noeth bychan a gwan i genir, dyn byw &c. W'" JLyn v 

e. Or piiddin i doythom pureiddwaith trwy Jesu &c. it. Davies w 

f. Nid plas o wydr glas ar glawr daiaren &c. Anon x^ 

g. Triphwn, ir diben drwg dybiwr, &c. lOoi Moses Powell y 

gQ Jesus College Manuscripts i8-20. 

5i Er passio drosso dra-serch a chellwair &c. 

66 Dyiiion a leddaist myu dynwen, laweroedd .... 
Nid oes im hir oes am hon 

56 Englynion to Tobacco by Hu: Gryffydd, Ed. Prys, ff. Bj. &c. 

57 Englynion to " weemen, wenches, and lasses." 

58 Englynion by Ric. Phillip, Ed. W™, Mor. Lewis, Rob. ap 
Moro-an, ^e: Tew, to Lewis ap John lewis (deputie shiriffe 1602), and 
to John Salesbury. 

59 After the ysteddva att Caerwys there was a prohibition that poets 
and minstrells sliould goe no where without their passport unsent for. 

Wrth weled sichred y siars &c. Gr. Hitaethog 

60 Englynion by John Puleston oflLwyn y knottie, John Pader, 
Tho. Anwyl, W°> Prys, Tho. ILoyd, D"! Edward, J)^ ILoyd, Rys kain, 
thorn. Glynne ILifon, Hugh Roberts, Thorn Tegin (to a coye coystrell), 
Tho. Williams, Tho. fevan, Thorn. Mor. Powell, Lewis Dwm, John 
Tuder, Rog. kyfFyn, Enion, Gr. ffrisiwr, and T><^ Edward of Erbistog. 

67 Jr.wy i fal ir wy, fal ir Ar, yn hyll 

yn h6n ddall a byddar &c. Lewis Dwm 

b. Englynion by Jo. Tegin, Jo. Texor, R. kain, Llowdden, Ed. 
ap Raff., Mor. Bowen (to Thorn, ap El ice for incest), Tho. Price (on 
surrendering his shirifship to W"" Middleton), Moses Powell, Dick 
Hughes, David Veddig, Ed. ap Hugh, S"^ Evan of Carno, Conyn 
Coch of Yale, Bleddyn, Tho. Penllyn, Evan Ei. Jeffrey, Person Helygen, 
and many by anonymous authors. 

76-8 Euglynion i'r Militia ag 1 Sir Watkin W'ms Wynne — written circa 1815. 

MS. 19=xxviii. Dares Phrygius and the Hi STORi A OF Geoffrey 
OF Monmouth. Paper; 7^ X 6 inches; pages 1-44 and 1-192 ; written 
by Hugh Jones, under keeper of the Ashmolean Museum, in 1695 ; 
bound in leather. 

This MS. is, apparently, a transcript of Jesus College MS. 8 and it 
seems to have been tha original of the text of Brut Tysilio in the 
Myvyriun Arcliaiology of Wales, though the Editors state that their 
text is taken from the Red Book of Hergest which contains a different 
version of Geoffrey's Historia. 

MS. 20 = cxii. A transcript of the iiAer Landavemis by the Rev. 
Jonathan Edwards, Principal of Jesus College, Oxford, 1686-1712, 
Paper; 14^ x 9^ inches; 329 pages; written 1693-97; in original calf 



MS. 1 = Ph. 16614. THE BOOK OF ANEIRIN, contaiuing 
Odleu y Gododin ae dri ffivarchaii, Sollowedhj Gwarchan 3Iaelderw by 
Talyessin. Vellum; 6f x 5 inches ; ciVca 1350; pages i-iv, 1-38, 
having 22 lines to the page, rubric titles, and red and green large 
sectional initials, alternately, to pp. 1-23 1. 5, 25-30 1. 11, (the remaining 
lines and pages are in a different hand of about the same time and have 
the sectional initials in black) ; wanting at least three folios at the end ; 
in old imperfect calf binding. 

The following marginalia are, possibly, in the autograph of D. Nanmor (^Cf. 
Pen. MS. 52) ; i, ymladd heb aruav yw ymryson heb y llyfr bwDU (pp. 8-10, 18) ; 
ii, achos kyvrif y gwyr ayth y gatraetb (p. 8), and yma y mae rif y gwyr aetb y 
gatraetb yn y llyfr hwnn LL. N. (p. 22) ; Hi, yma y gedewis g/ t/ (p. 11) ; and 
5'ma y gedewis Guilym t. N y Hyncy vv (p. 23) ; iv, yma y mae . . d Guilim 
teu biau (14) ; Guilim *teu ai hant Amtu tj Guilim teu Dd Cp. 1,5) ; Guilim teu bieu 
y llyfr huun . yma Amen, and Naumor biav hwnn yma (p. 20) ; v, Hernvev y gwyr 
aetb y garalan ? Nommynnadiu (p. 22). Also in a later hand at bottom of p. 20: 
y neb a biau e llj'fr hwn dattoded y 4air dolen duon ackw a gwnied ar ol y ddwy ai 
canlyn er hynn e golles betb o waith Anmiif, i.e., pp. 33-8 should follow p. 24. 

The following items on the two vellum folios, inserted at the beginning, give the 
recent history of the MS. 

i. Sir Thomas Philipps Bart, of Middle Hill . 1861 . From the Library of the 
Uev. Thomas Price of Crickhowel, dictus Carnhuanauc 

b. Copy of the Gododyn a Poem of Aneiiryn Gwawdrydd upon the Battle of 
Cattraetb. This poet flourished iu the 6th century, viz., from 520 to 560. T. J. 

ii. This copy Mr. Davies of Olveston supposes to lie mentioned by Llwyd, and said 
to have been lost out of the Heng-wrt Library, it was given me by Mr. Thomas Bacon 
who bought it from a person at Aberd^r. Theophilus Jones. 

iii. This book has been in the possession of Gwilym Tew a Poet who flourished 
between 1430 & 1470 see his name in the margin of page 20 and likewise of David 
Nanmor / 1450 & 1490 / see his name in p. 20 and fDD. N. p. 22. 

Thomas Pri ce— Builth 1813. 

1 Hwnn yw e gododin . Aneirin ae cant 

GRedyf gwr oed gwas gwrhyt am diaf . 
rueirch mwth myngvraf . a dan vordwyt megyrwaf . . . 
a chyn golo gweir hir a dan dywarch . 
dyrllydei vedgyrn vn mab feruarch 
23 Gvel'eyf y dull o bentir a doyn .... 
deheuec guenabwy . mab gweii 

26 Eman e dechreu gorchan tiitvwlch 

Aryf angkynnuU angkyman dull 

twrj'f neuf.kigleu . 

26 Weithijon e dechreu gwarchan adebon 

Ny pliell gwyd aval o avail .... 
mein vchel medal e alon . 
dyven ar warchan adebon . 

* The italicised words have been more or less erased. 

+ The DD are a mis-reading — the letters are exactly like the I in Gwi/ym on the 
next margin. LL or //. N may stand for Uyfr TSanmor. 

92 Cardiff Manuscvifts i-3. 

b. Ema weithyon e dechreu gorchan hjnvelyn 

Pei mi brytwn pei mi ganwti .... 

gwarcban kyrd kynvelya kyvnovant . 
23 Canu vn \ canuawc a dal pob awdijl or gododin Iierwyd bre- 
int yng herd amrijffon . Tri chanu a ihriugeint 
athrychant a dal pob vn or gwarchaneu . Sef a 
chaws yw am goffau ene gorchaneu riuedi e gteyr 
a aethant e gatraeth. . Noc a dele gwr mynet y em- 
lad heb arveu . riy dele bard mynet e amryffon 
heb e gerd honn. Eman weithyon e dech- 

reu gwarchan maelderw . Talyeffm ae cant ac 
a rodef breint idaw . kemeint ac e odleu e godo- 
din oil ae dri gwarchan yng herd amryQ on. 

Doleu deu ebyr am gaer .... 
Erdiledaf canu ciman ciguereiut 
llawen llogell bit budit 

did dr|| 

Tor texts and translations of the Gododin see Myuyrian Archaiologj of Wales and 
the editions of Rev. John Williams (ah Itbel), W. V. Skene's Four Ancient books of 
Wales (136S), Thomas Stephens (Cyiumrodorion Society 18SS), and the Aulotypa 
Facsimile (Oxford Series of Old Welsh Texts 1900). 

MS. 2=Ph- 2743. Welsh Laws. Vellam ; 7| x 5| inches j 
folios 2-73 ; ? eacly xvith century ; in original binding of oak board* 
and leather, with rude, antique, and highly interesting stampinsj. 

The whole of the first folio, as well as the bottom half of the last, is 
cut out, in order, as it would seem, to conceal the name of the copyist, 
date, or owner. The MS., being written in a somewhat archaic style, 
has been attributed to the xiiith century; and experienced paleographers 
to whom the MS. has been lately submitted have pronounced it to be 
possibly of the xivth, but certainly not later than the xvth century. 
An examination of the orthographical slips, however, shews clearly that 
it cannot be earlier than about 1475. Such forms as gaiff (fols. 7, 9, 
11,13 Ac.) for geiff, gvil for gwyl, trvi for trwy are not common before 
the last quarter of the xvth century ; while we do not recollect the- 
occurrence of yn for m», nyt aeftedant for nyt eiftedant, of dd initially 
as barno ddim, and especially ot the two forms of .5, as in ac a varnnatsei 
(16''), a geii'ser (19''), before the xvith century. The contraction marks, 
the variant forms of y &c., (cp. fols. 2, 49% and C8) are also evidence* 
of lateness. Compare Peoiarth MS. 34. 

The text is a direct transcript of MS. Titus D. ix. in the British 
Museum which was adopted as the basis of the " Dimeiian Code" ia 
the Ancient Laws and Institutes of Wales, vol. i. pp. 338-61G. The 
very beginning is wanting, and also the text printed on pp. 3H6 1. 17 to 
394 1. 7. The copyist turned over two leaves of his original at fols. 
3b'^ and 39, so that the text printed on pp. 452-4 i.e. sections lxii-lxix 
are omitted from this MS. 

" Edward Jones No. 3 Green Street " (fly leaf), " Sir T. P. Middle Hill " (p. 2). 

MS. 3 - Ph. 18r,09. ExTENTA DE Nakt Conwy etc. Vellum j 
9^ X 1\ inches ; *22 pages ; 26"" year of Edward iii ; in old vellum 
leaf, and beards. 

* rages 1-19, 17-20 are later than the rest. 

Welsh Laivs, Extenta de Nant Gonivy etc. 93 

1-5, 19-20. Some account of the amounts clue to the diocese of Bangor 
from different commotes in tliat diocese. Also a list of the Benefices 
in that diocese. 

7-9 Exteufa de Trevriw per Johannem Smjth. 

11 iVk.V CoNWEY Extenta emsdem Commoti 

Pennanmaghno. Jn eadem villa elt medietas vnius gaueil terre natiue 
vocate Gaueil Goytlio' ap ^tgwyn . Et sunt inde lenentes t heredes 
Heylyn ap ^orwerth 1 alij . coheredcs sui . Et reddent inde {juoiibet 
termino predictoriim 111)""^ . terminorum x' ix'^ . Summa per annum xlni'. 

Et soluent pro quolibetreleuio . v]' viii'^t pro quolibet amobr tantum. 
et pro quolibet gobr lantum . quando acciderint . Et debent sectam ad 
molendinum domini Fiincipis de Pennanmaghno . quod quidem molen- 
dinum Johannes de Chirbury . tenet ad terminum vite sue vtrum de 
dono domini Regis Vel Piincipis ignorant pro quo quidem molendino. 
Eaglotta [Rhaglaw] iftius Commoti hauoti-[e] de dolothelan t terris 
dominicis eiufdem ville de Penanmaghno que eltimantur medietas iftius 
ville . idem Johannes de Chirbury reddit per annum domino Piiucipi. 
xvjU v^s y]])d ya heredes medietatis gaueil predicts 1 omnes alij natiui 
t aduocar[ie] domini Principis iltius Commoti soluent staurum domini 
Principis annuatim ad festum Omnium Sanctorum videlicet tres boues 
% tres vaccas capiendo de domino Principe pro quolibet boue . v^ . t pro 
qualibet vacca . iii^. iiii'^ . t sex crennoc[as] auene ad dictum fpstum 
■capiendo de domino Principe pro qualibet crannoc . v]'^ . Et faciendo 
cariagium domini quando premuniti fuerint homine % equo capiendo per 
diem . 1]'^ . Etipsi t omnes nativi T; aduocar[ie] predicti soluent quolibet 
anno vi'' , de fine magni tnrni ad fella Pafche t Sancti Michaelis per 
equales porciones ablque aliquibus aliis redditibus nee seruiciis . Et in 
qua quidem villa de Penanmaghno Grono lloyt ap Penwynl ffratres sui 
tenent . sex acras terre libere arabilis Et reddent inde quolibet 
termino predictorum iii]"'^ terminoriim fupra dictorum per annum v" . 

Summa per annum xx*. 

Et lowar[ch] duy t Madoc frater eius tenent in eadem villa vnam 
bouatam terre libcro arabilis . Et reddent inde quolibet termino 
predictorum lU]" terminorum supradictorum per annum . ^^ . 

Summa per annnm ini"^ . 

Et Griffuth ap Dauid Gogh Iblus tenet in eadem villa Ires bouatas 
terre libere arabilis . Et reddet inde quolibet termina dictorum iu)°'^ 
terminorum . iii'' . Summa p. a™ xn"*. 

Et Dothge filia Griffuth ap Gurgene?< ap Meillei- tenet in eadem villa 
.m)"'^ bouatas terre libere . Et nichil inde reddet per annum nee 
aliquod seruicium inde debet preter sectam ad commotum t hnndredum 
tantum et quod si fuerit iiomo quod iret cum d'no Principe in guerra 
sua fumptnbus [sic] fuis propriis per xlK dies primes ct poftea ad 
cuftagia ipfius d'ni Principis . Et )euan ap Jor; ap Gurgenew tenet in 
«adem villa ni)'"' bouatas terre libere eodem mode quo predicta Dothge 
tenet terram suam t per eadem seruicia quas quidem ni]" bouatas terre 
ipsius 'Jeuan ap ]for: Robertas de Parys tenet ad pridam . Et predicti 
Grono Uoyd 1 ffratres sui lowar duy % fratres eius t Griffuth ap Diiuid 
debent sectam ad hundredum domini t ad commotum Si habeant ad 
quantitatem quatuor bouatarum terre Et soluent pro quohbet releuio 
- X' . % pro quolibet gobr . x' . % pro quolibet amobr . x' . quando 
acciderint . Et habent Molendinum proprium in eadem villa t nullam 
isectam debent ad molendinum domini. 

13 Doloythelan . ]n eadem villa sunt due gaueil de terra natiua 
vocata Gauetl Elidir \ Gaueil Emanegh Et sunt heredes predicte 
gaueil de Gaueil Elidir Blethin ap ^or: ap Heilyw T; Mndoc ap Blethin 

94 Cardiff Manuscript 3, 

lloit . % alij coheredes sui . Et reddent inde quolibet termino pre- 
dictorum iiii°'' terminorum per annum xui^ ix^ Summa p. a. Iv'. 

Et sunt heredes predicte gauell de Gauell Emanagh [= y Mynach] 
Eden[owen] ap ken[wric] t madoc ap Atha . Et reddent inde quolibet 
termino predictorum 111]°'' terminorum . xiii" . ix^ Summa p. a. Iv^. 

Et vtraque iltarum duarum gauell debet sectam ad Molendinnm 
domini iftius ville predicte Ifor: ap Eignon Gogh . Blethin ap ifor: t 
Jeuan ap ^or: participes predicte gauell de Gauell Elidir . qui debent 
sectam ad Molendinum d'ni Principis de Peuanmaghno . t qui arant 
terras ex parte auftrali mentis Bolgh Croys quod quidem Molendinum 
doloythelan ruinofum eft t iacet ofiofum "i fuerunt inde vltimi ffirmarii 
Atha duy % )euan frater eius in quorum tempore dictum Molendinum 
cecidebat t ad dominum Principem pertinet reparacionem Isic] 
molendini predicti 't non ad villanos / iftius ville . Et valebat x'. per 
an™ ante peftilenciam . Et sunt in eadem villa decern hauotre vocate 
Penenmeyno Partheolk , hauot Boyth Gerthinen Dauadogyth . Coyt 
maure . loynoron . kethlywragh . Penrew . % ffrith Gethly . ^^ Et predicta 
hauotre de hauot Penenmeyno vult suftentare per annum v) . animalia. 
Et predicta hauotre de Partheofk . Ix animalia . Et predicta hauotre 
de hauot Boyth xl . animalia . Et predicta hauotre . de Gerthinen Ix 
animalia . Et predicta hauotre de dauadogyth . Ix animalia . Et predicta 
hauotre de Coyte inaure Ix animalia . Et predicta hauotre de loynoron 
. Ix . animalia . Et predicta hauotre de kethly wrugh . xi . animalia. 
Et predicta hauotre de Penrew . xl . animalia . Et predicta hauotre de 
jff^rithegethly . xii . animalia quolibet tempore anni per totum annum 
quam quidem hauotre Johannes de Chirbury tenet ad terminum vite sue 
prout patet fuperius in villa de Penanmaghno . Et omnes natiul iftius 
ville faciunt omnia seruicia sicut 1 villani de Penanmaghno 

14 Bettits : Eadem villa libera eft . Et sunt in eadem villa tres 
Wele* videlicit Wele Jor: ap )thon . Wele GritTry ap 'Jthon 1; wele 
'kenioric ap 'J'hon . Et sunt heredes predicti wele de Jor: de Jthon 
Grono lloyt t dauid lloyt 1 alij coheredes sui . Et reddent inde 
quolibet termino . ini°'' . terminorum supradictorum per annum . ij'. v]*. 

Summa p. an™ x^ 

Et sunt heredes predicti wele de Griffri ap Jthon ^euan ap heilin 
1 ^or: vaghan ap ^or: ap Wyh % alij coheredes sui . Et reddent inde 
quolibet termino liii". terminorum supradictorum . \f. vi'^. S. p. an™ x'. 

Et eft in predicte Wele de Grifiri ap 'Jthon vna bouata teire Esc[aeta] 
de terra que fuit Madoc ap Wyfi ap Cuhelyn . Et redd[et] inde quo- 
libet termino predictorum inj°"' terminorum de antiquo redditu iii)'^ 
qui quidem iiij"*. sunt in predicto redditu de lis vj'' eiufdem wele. 
Et redd[et] inde quolibet anno ad fefta sancti Michaelis t Pafche per 
equales porciones de \sic\ vlt: extentam iijs . vii'^. S. per an. ni^, vn^d, 

Et sunt heredes predicta Wele de kenwriA ap "Jthon Griffith ap dauid 
% lodar duy . ^ alii coheredes sui Et reddunt inde quolibet termino 
predictorum 1111" terminorum i-|s vjiJ Summa per an™ x^. 

Et omnes tenentes iftius ville debent sectam ad Commotum domini si 
habeant terram ad qiiantitatem 1c'. etad hundredum domini Et habent 
Molendinum proprium . Et quilibet solvit de quolibet releuio xs t Gobr 
xs , t amobr x' . quando acciderint 

Com: Lannergh Eadem villa libera eft cuius medietatem . Gruffith ap 
dauid Gogh 1 maruret vxor eius filia % heres Tudur ap "Jor: Ees ap 
dauid . lewelyn ap howell . ^feuan ap Howell 1 Jeuan ap "jov. lloyt 

* Wele is treated as both feminine and neuter— here we have tres Wele, and 
later tria Wele. 

Extenta de Beitus, Kannerch etc. 95 

tenent vt heredes Et Griffith ap Howell folus tenet aliam medietatom 
iftius vilie . Vt herea . Et tenentes iftius ville nichil reddunt inde per 
annum nee aliqua seruicia inde debeut preter sectam ad commotum t 
hundredum . Et habent Molendinum proprium . Et ibunt cum domino 
in guerra sua ad cuftagia sua . 

Wedir . fn eadem villa sunt tria Wele libera videlicet . Wele 
yarthur ap Euwon . Wele ^or: ap Euwon t Wele kefnerth ap Ruwon. 
Et sunt heredes predict! . IVele de yarthur ap Rmvon , Eignon ap 
Griffri 1 howell ap Griffri % ahi coheredes sui . Et reddunt inde quo- 
libet termino predictorum 1111°'' terminorum -xxs.^. S. per a. vjs . iw\^. 

Et sunt heredes predicti Wele de Jor: ap Ruwon lierit ap Grono % 
Jorwerth ap Blethin 1 iilij coheredes sui . Et reddunt inde quolibet 
termino iiii'"' terminorum fupradictorum u^ ii]'^. Summa p. a. ix'. 

MS. 4= Ph. 6900 (vel 1088 vel 309). Ecclesiastical Docu- 
ments. Vellum (pp. 1-30) and Paper (pp. 31-232) ; 7| X 5^ inches; 
232 pages; circa 1502-3 ; well bound in calf. 

" Thys buke doth pertene to me symon dauys pryst now a late . . , 1517 and 
also thye bucke ya tyme past was yn y^ possoscyon of dauyt yale father to y' foresede 
symon dauys &c. (p. 211). Wyllyam ap syr dd: yale (p. 133). Richard Thel- 
wall (p. 182 &c), Thomas thelwall est verus possessor (p. 202) ; John Holaad 
(p. 211). 

This MS. should interest students of ecclesiastical history, and espe- 
cially of the diocese of Bangor. 

Pages 31-1.58, 201-232 are, with slight exceptions, in the autograph 
of Dauid Yale alias Tudyr (p. 232). The arms of the Tudyr family 
are depicted in colours on p. 156. See also p. 229. The following are 
the principal items. 

1 Archbp. Islip's Speculum Regis addressed to Edw. in. 

31 Consecracio elecH in Episcopum secundum modiim Anglicanum 
written out by David Yale, Ll.B., prebendary of Bangor, and filled up 
by him (hopefully ?) with his own name as the clear " antistes 

34 Particulars of the Rents payable to the Bp. of Bangor from 
Dyffryn Clwyd. 

35 Canonical impediments to ordination ; notes on the sacraments ; 
impediments to marriage (p. 40) ; on baptism (p. 43) : confirmation 
(p. 51); the eucharist (p. 53) ; penitence (p. 69) ; confession (p. 73); 
bigamy (p. 95) ; espousals with relation to the rules of Canon Law 
(p. 97) ; marriage (p. 107). 

121 Various forms of ecclesiastical documents by which it appears 
that Dd: Yale was vicar of Egham in Surrey, Commissary of the bp: 
of Lincoln in the archdeaconry of Oxford, and rector of Woodstock 
and of Thame, Oxon, which last preferment he resigned 6 August 1503 
(p. 140). Appointed a portionist in Hereford on 5 Oct. 1502 on the 
resignation of Rich: Branfyld (who was preb. of Colwall), and portionist 
in the church of ILanddinam (p. 139) on the resignation of Rich: Coland 
6 Oct. 1503 ; he is then styled by the bp. of Bangor poeta laureatus. 
Richard Yale (p. 144) appears as dean of Bangor in 1502 ; he is 
omitted in Le Neve. There are items also referring to Edm: Gray 
lord of Ruthyn, Roger Horde, David abbot of Valle crucis, &c. 

151 Taxation of the benefices in Dyffryn Clwyd belonging to the 
diocese of Bangor. 

152 Lines on the power of " nummus " 


Cardiff Manuaaripts 4-5. 

153 Notes on the Greys, lords of Ruthyn (in English). 

157 A true copy of the taxation of the benefices in the deaneries of 
Dyffryn Clvvyd and Kynmerch. 

159 Commentary on some treatise De principiis, — wanting beginning 
and end. 

201. Furtlier notes on Canon law &c. 

MS. 5 = I'll- 10823. The Booh of Elis Grufydd* Poetry, the 

XXIV Chief Kings, the Genealogy of the Saints, theological and 

.istrological tracts etc. Paper; llf\- X 8 inches : 26S pages, wanting 

the beginning, the first and last two leaves are imperfect, and the outer 

margin of a fe\v of the earlier leaves are frayed ; written at the palace 

of Sir Eobert Wyngfield (p. 225) in 1527, with some later additions ; 

bound in leather when ' on loan with Owen Jones in London 1778.' 

John Jonest of Gelli Ly vdy has used this MS. as attested hy lead pencil referen ees 
prefixed to certain poemj, and the name of Gr: Koberts " 1778," occurs (pp. 147, 
266). There are a few marginalia in a xvith century hand. Inside front cover we 
find 'Pickering 1841 ' and '50/-.' altered into '£5/-/0.' 

1 Duw ^or y duwie eraill .... a 

ddovudd er a ddioddevawdd 













Da mewn kyff dewi ymyniw . . 
adar byd nid a ir beedd 

Mae gwr ym dirmygv i . . . . 
arched ef ben irchiad byd 

Klaf wyf cisie kaol y verch . . 
ar vool bol bayol biid 

Kennad wyf awnna kynncn . . 
wisorw i was o vrieu 

Pedair mil a chechant byd ormood 
y trvgain awr i trigant 

Beth a wnai di yma vy Hew syth 
awr daw ynwylaw glaw glas 

Krist kndwr wyved brenin dyledawc . . 
kiist edrych well well krist waed ar archoll 

Merddin wyllt am ryw ddyn wy . . . 
ai chael o vood i chalon 

Blin yw hyder o weryd .... 
bun vain awnnel bevno yn yyw 

Y vun a gerais i ynvawr .... 
yn iach ir viin nicharre vi 

Y ddyn athyviad anna .... 
kais vynnef roi ktissan ym 

Y verch dec anregod .... 
athrwr verch athroe ar vaeth 

Y ddyn yve yn kvair ddynion kred 

Edwar vap Rys 

Dd: JLwyd 


tt ap giitun 

Dd: TLwyd 
U ap y gvUiin 

Dd: Nanmor 

Dd: ap gwihm 

liys nanmor 

Jevan Dyfi 

id TLwyd 

Sion Hiivi 

Robert leia 

Bedo hrwynllyse 


dirv help i dori hwn 

Dd: ap ho: ap J. vychan 

* For other autograph MSS., see Mostyn MS. 158, and Cwrtmawr MS. 1. 

t John Jones evidently borrowed Elis Griffith's method of putting a dot in the 
fork of V when it represented u. Elis Griffith also uses the two forms of y made 
familiar to us later in the grammars of Dr. J. D. Ehj's aud Dr. John Davies. 

The Booh of Elis Griffith. 97 

1 8 Deinckryd mawr ar led ankrain .... « 
a havl a ddattoto hyn Dd: vab gwilim 

19 Y verch yn yr avr latbr loyw .... b 
trwyddew serch trwyddo y sydd „ „ 

b. Gwae vai'dd avai gyva i orn .... c 

Vymendith yn yraowndir „ „ 

20 Tair gwragedd ai gwedd val gwawn .... d 
^r biin ni bwy hyn no hi „ „ 

21 Nichynghorwn i chwi yngheraint .... c 
dan gynwck maer dyn ai gwnaeth U ap gutiin 

22 Mynnwn y mod mewn vn man .... / 
kvfE Evraid kafEo hiroes Giito or glyn 

23 Y dii hydyr or dehevdir .... g 
kollaist aroist kaliestr wyd „ „ 

25 Ef aeth heddiw inddiwel .... h 
J dii leidr i del adre Dd: ap G. 

26 A oes ddechymic ym on ,, . . . i 
kavas y dyn i ennaid Dd: ap Gtm 

28 . Y gigvran a gan val gwydd .... k 

ai dywaid bwy vor dydd bwn Daiiudd ILwyd 

29 Tavarnvvr wyt wr He i taria dynion .... / 
kof am houn kaf im heinioea Jhon ap Rys vab Morys 

31 Devnner eirra dyn orevryw .... m 
air chwerw am wr a chorvn Dd: ap gtm 

32 Triffetb mawr i trahoffir .... n 
o ben bon byddwn xjvf yn hwy ILowdden 

34 Ni bii dyn damwain breiddvyw .... » o 
bolltod braS mab alldiid brych D. vap gwylitn 

35 Gwynnedd kavas dy gynnedl .... p 
or diwedd i wynnedd wen IL'n vab J. vab kynvric moel 

36 Breddwydion beirdd addywedwid .... q 
a chymrv yn baruv y byd .... 

Tragwyddol i trie i ddaw Dd: TLxoyd 

38 ILem ywr vloedd Uymar vlwyddyn .... r 

y daw ef annef i ni „ „ 

40 Byd angall pesdallvvn .... s 

Vn oi bil yn webelyth „ „ 

42 Annamyl i chwiirdd bardd Barwn .... t 
ni rydych gynt ar adwy Gr: llwyd ap U ap y halan 

43 Howel wyd wiw beiliwyd wedd .... u 
trevliar wise trwy lawer oes Jevan llwyd brydd 

44 Kymrv yn gaetli a aeyfchant . . . ' . v 
yniaoh gwnckwerv glwad gymrv gaeth Lewys glyn hothi 

47 Mis drwc avu ymhowis draw .... w 
Taler i haylder i hon Guto or glyn 

48 Mi a welais mav alar .... x 
Onis myn be i mi mwy Dd: Nanmor 

49* Bid hyder or byd hvdoL .... y 

ynddi viid wen i ddavydd Dd: vab Edmwnt 

* Llyfr Bhys Jones in margin. 


Cardifi Manuscript 5, 

60 Gwiliaid ir wy drwy glo draw 
bitt tal lie ni bo tylwyth 

51 A gae y verch a gaiaf vi . 
J gvddio dyn dec addwyn 

53 A mi yn aros llinnos llv . . 
Hoyw Em avr yhi am Erry 

54 Manylgae vymvn Eilgoed . . 
jhvn i tal mewn oed tydd 

55 Pwl vydd kerd pob overddyn 
Dos ir nef dysiwrnai yw 

57 Drythyll ywr galon drathec . . . , 
Erod no llattai arall 

59 Mae dyn a wisic am denni .... 
Ac aed i gwallt gid gwen 

60 Eira mynydd kaled grawn .... 
nid adwn[a] diiw ddim awnaeth 

63 Kan hawdd vyd kannv i ddvvy vi . 
a duw Elchwyl ai diolcho 

64 O gwnnevthum ir gwraic neithwyr 
ynno i dof inav daviidd 

65 Gwaith meddylgar yw karv . . . . 
O hyn varw a hi yn vorwyn 

66 Dysgais ddwyn kariad Esgvd . . . 
kywir ni mynegir mwy 

G7 Dydd o wynvyd eidic .... 
ar y gwanwyw oer gwynawc 

68 Doe i royddwn dioer eiddyl . . . . 
llewpurt a dart yn i din 

69 Yr ywen i orrevwas .... 
diwartho diiw dy wrthiav 

70 Mae Son oron ir ynys .... 
ac yna ith vab gannwaith vwy 

71 Y ddyn oedd ddoe yn yr eglwys . . 
banner pader heb peidiaw 

72 'Jclwed ail liined Olevni .... 
ylhv ar roes morviidd llvvyd 

7j. Dechreiivyd Adda decbrynodd Eva 

Ocbwant i vwjt vint y valav . . . 
heb dranck heb orffen na ffridd gorssav 

74 Mair yw ynbyd rrac perrigyl . , . 
a biidd ir boll dynion byw 

76 Perchen vo mair wen ar rranv . . 
Jesu vo yn perchen 

78 Doe yngyffelib i daw .... 
yn avr yno ir Ennaid 

79 O dduw mae yr hyn oedd dda 
kywir fFawd ir korf yJiw 

31 Y ddev wr arglwyddiuith . . 
} gadw aylwyd gydwaladyr 

Bedo brwi/nllysc 

Dd: vab Edmwntt 

Gr: vap gronnw gethin 

Dd: Edmwnt 

Deio vap Jevan du 

Jthel vab gr: 

Dd; vab Edmimt 

ILowarch hen 

Tomas derllysg 

D. vab Edmwnt 

Lewys glyn kotJii 

Dd: vab gtm 

Bedo Aerddren 

Dd: vab gtm 

gr: gryc 

Dd: ILwyd 

Dd: vab gtm 

Dd: vab Gwilim 

Jevan brydydd Mr 

Syrjffyllib Emlyn 

Merediidd vab Rys 

Jolo goch 

Dauydd nanmor 



The Booh of Mis Oriffiih. 


folo goeh 

Dd: vab gtm 

Jolo go's 

Sion vab Howel 

Sir Dd: Trefor 

Griiffyth grye 

• ■ • i 

Dd: vab Gtm 

Sirffylib Emlyn 

Jevan brydydd Mr 

Dd: vab JEdmunt 


82 Pan ddangosso rrvw dro rydd . . . 
Haw vair dros bob llavurrwr 

83 Yr wybyrwynt helynt bylaw . . . 
debre yn iach da wybren wyd 

84 Annodd ym vn hawddamawr . 
Bettwu i mynnwa ymmod 

86 Bryttaniaid a gaid .... 

gorre or Bryttaniaid 
88 Mar: Hari vii: Or Roed dayar ar Hari 

Arrioes dim o ras i dad 

90 Davydd vab gwilim ym y . . . . 
bellacb naw Uawenach ne 

91 Tost oedd ddwyn trais kynhwynawl 
■J nef gwiw Oef i ddaeth 

93 Y gwr ar roes y gwryd .... 
Berffaith heb dranck heb orffen 

94 Siessus ddaionnvs y ddiinaw i ddwyf 
yn oes oyssoeydd yn siessus 

96 Ordeiniodd dilw )r dynion .... 
diav ar donniav a ordeiniawdd 

97 } santtessav Oes vn tassel .... 
oni ddel yn wyn o ddu 

98 Evo wnnaetb pantion arlawr glyu Ebron 
a vydd diogel i Vryttanna 

100 Benediceti domine drwy nerth lesa .... r 
Triigarredd aarcha „ 

101 Krist Jesii gorrvcha iti i kreda .... ( 
ynna ir helpir owain glain goleva 

102 Dewi kyn dy eni kard ordeiniaw i 
man ymyniw ith weddiaw .... 

pob tiied pawb at ddewi Davydd ILwyd 

104 Klod o gam arver arverrant .... 5 
am gablv jfesu ai wassanaeth Taliessin 

b. J Anne Boleyn: Mae son dynion ar des Ferigyl Rac peri yn avles 

nan t)wlen yn y boles niad honno Ivnio yn les 

c. Dwy Ian gonnwy kannon bawb yngham yn vy myw niwyl vymam 

vyugwar heb gadair arian dydd dawch dam 
N.B. b Sf c are in the hands of E lis Gr: but later than the rest of the MS. 

105 y dissgynedigaeth o Adda hyd at Vriitus : ) adda i bii vab 

aellwid Seeth ir - . . Seeth hwnw i bv vab alwid ennoc ends: 

y brenin Asgannvs agymeixli grevlondeb mawr wrth i vab athrwy 
ddisyvy y vrenhines Ef a ddivuddiodd Selvivs tat Brutus or 
vrenhineeth Namyn sevivs yr hwn aoedd iviangach o vlynydde no 
thad Brutus oraches hwnnw ni bu dad briitus ynvrenin or Eidal 
Herrwydd i tystia yllyvyr a Elwid Polichronicka 

109 Yma y dechre y TLyvyr . . aelwir ynghymrvayc Y 
Kronickyl Byr . . y sydd Esgrivenedic Jr dwyn hof am y xxiv 
Brenin a vamnwyd yn benna ac yn wrola or Brytaniaid J 
Edeilad ac gwnckwerrio : Brutus vab Selvivs vab .... Enneias 
ysgwyddwyn awnaeth diuas aidderchoc ar Ian avon Dain Ac a berris 
j( galw troya newydd Ac a Iwyd wedy liynny kaer Ivdd .... ends: 
yna ir aeth [kydwaladyr] parth a riivain Ac yno i dyweddawd 

G 2 


iOO Cardiff Manuscript 5. 

vowyd megis i dyvod merddin yni brofwydolieth /// Tri mab a v4 
iddo }vor Alain ac idwal 1 with y hrai hynny a viiant dywysogion 
yngHymrv Eithyr ni bii yr vn onaddunt yn vrenin Weldyma i 
henwav i frif geyrrydd affwy ai decbrevawdd. 

117 Yma J dechrevir J JLyvyr a Elwir Jachersaint yn lie mae- 
ynnodedic lower o saint kymrv ai gennedigayth : Meibion kynnwyd 
kynwydio vab kynvelyn vab arthwys vab kynnew vab koel //- kynnon. 
docbwyn malasiilien a thannawc .... eiids : Seirriel vab owain 
dannven Dewi vab sanck kybi vab Sele. 

121 Vma J dechre y llyvyr a elwir chwedtl tsbrtd gwidow r 
ILyma val damwyniod ddav ynnydolic arvntv gynt mewn trefyn 
frainck yr bon a Elwid lassiisein deec arhvgam ovilldyroedd | dref 
veian Sef yDgwilie ynydolic jf bii varrw Bwrdais or dref .... ends .• 
ynna i kredawdd pawb ") vynned ef ir drvgarredd ac yn lie ynoU y 
confermws y pab y llyvyr bwn &c. 

Myvi Ellis vab griiffydd 

141 Yma J dechre y llyvyr aelwir ymryssok tr ennaw ar 
KORF yrhwn a droes Jolo goch o ladyn yngHymrv aeec : Sef 
agannai yr ennaid wrth y korf dan Ochaia a jf bain yn dost adrvanaf 
gorf dielw agyr obryd aiddiy.sdyr gogaf dy gam v^eithredoedd 
ath folineb ifynnon y ddryc viicbedd a cbam valchder drwc o beth 

itb ysgwyd traviiost ynoydran yvengtid yn y byd hwn ends : 

ddydd Brawdd pan vo yn ysgrivenedic gvyeithred pawb yni 
daal .... Ac yn barnnv arvy[w] ameirrw vod yn gyvion vrowdwr 
hrryngomni Herrwyd yn ymrryson an dav atteb 

146 Ynnato Rinnwedd addanvonnes diiw i druan o ddyn : Y 
gynnta y w diiw ai Eunav i hiin dryro dy galon i mi ac aliissen ir 

tlawd ends : yn nawed Rinnwedd yw kardi vy vi ar 

kriaduriaid ykristynnogiou oil Er y karriad a ddangossais i Ery 
pecbadiirraid y byd a gwell yw gennyf i hynny noffe dringiiit arhyd 
piler o vayen agyrhayddai or ddayar hyd yn nef ar pilar yn llawn o 
Ellynnav llivaid J rrwygo dy gnawd ac yw archoll hyd yr esgyrn 
Atl3[ithe] mewu pechod marwl. 

149 JLyma pvm2i pryder mair yr hwwn i doluriawd hy yny byd 
hwn &c. : Kynnta vu pan presenttiwyd Ef yn y demyl rwng dwylo- 

semion gyvion ends : pan ddisgynwyd Ef iarry groys ir 

Uawr ac ai derbyniodd hi ef rrwng i dwylaw ai dav vraich Mair 
Wyrf vorwyn 

150 Yma i dechrevir ymeddianne am veddyUied a moliannv y 
piim pryder mair : ILyma val i klybii^evan vyngylwr ynarglwydd ne 
■Jesu yn dwedud vy mam ty di a ddioddevaist Bum galar dolvrrvs om 

aches i ynny Byd Invu ends : vel i hrodded vyui hrwng 

dy . . vreichiaii di vy mam yn gyffelib i hyny i dodaf innaii yren- 
neidiaii Etholedic pan Elont or byd yma yn dy veddiant ti vy mam 

151 J ddysgu ydynnabod pawb wrth liw : Yn yrhen amser gynt 
i ddoydd wr doyth dysgedic ac yn gyvarrwydd or gylvyddyd yr hon 
a enwir fysnamei [physiognomy] . . . hennw y gwr hwn oedd 
Eabei moysses // yr hwn a ddy vod y gellir y dynnabod pob ky vriw 
ddyn wrth i liw kanis Saith blaned y sydd a saith liw affob Uiw yn 
ymryvaylio i nattur rac i gilidd .... Yn gynta i dywawd am wr 
dv . . y sydd gymvsgedic or tridevynydd . . or ddayar ar moor ar 

awyr ends : Am wr melynllwyd Edrych yn i wyneb yn 

ddisgevliis o bydd attal ari barrabyl ef a ddyly vod yn garrvaidd hygar 
ac yii ddissymyl . . . Am hynny f dyly vod yn wradwddiis yraysc 

The Book of Elis Griffith. iOi 

155 Natturrie y saith Blanned: Sattwrnnws y sydd sych ac oerr 

:ac awima y gwyut a marvolayth / ends: Luna y sydd Oerr a 

gwlybyri'oc ac awnna law ac oyrni 

b. Y llyvyr a ddanvones Alesdottlys J alexsandyr Mawr 
■adynnahodigayth dynion wrth J hyrryf: Gwybydd di yn hysbya 
Tod llesdyi- y plant ynghyloh amser hritli val kroclian yn berrwi ar y 
taan lliw da y\v lliw hrvdd velyn arrwydd Eissie berrwad aryr 

hrith ends : Kamrre bychain maan arrwydd i vod y dervysgvs 

AC yn allvoc i weithreddoydd // kamrre kyvartal arrwydd da yw /// 
Y neb y bo ] gnawd yn veddal laith . . ^ ^ wyueb na rryvyr na 
(rryhir . . . . ac ymadrodd gloyw Eglvr . . . llyma yr arwyddi gore 
4ic y sydd 

162 y wrragedd Er bennicka ar a vu Jrrioed : Eva a vu decks 

b. Henntve y vii merthyr pentia : Saint Lassarr/ St. krystoffyr &c. 

c. Saith anwylddyn diiw : Pedyr yr hwn y liroddes krist 'Jddo 
y gorriade nef a dayar ^evan vyngylwr &c. 

163 Saith gasddyn diiw : Kaym vab Adda am ladd abel wrrion &c. 

b. Yma y dechre y llyuyr or ymadroddion avii rrw[ng'\ y saithwyr 
DOTTHION AR yjiERODYR DiACKLEssiA hevTwydd cudw yti vyw J vn 
mab Ef liaac J varvolayth drwy dyssyvy J lysvam : Yn yr amsar 
j[ ddoydd . ddeacklesian yn ymerodyr yn hrvuain J bu varrw yr 
ymerrodres gyntta ar avu ^ddo a gado yr vn mab oedd rynthvnt 

ynymddivad o vam ends: ynna )r y dynnabii Bawb ") 

hanwired hi ac yn lie wedi hynny )r adroddes yr actios a oydd ^ddi 
^ wnevthiir y kvbuddeidion awnnaytlioydde hi arnnaw megis j( traytha 
JT ystori y Blayn Ac ynna 'J gyrwyd y hi yw dibennydd yr hwnn 
aeydd nodedic yn yr amser hwnnw ^r neb a dorrai Beiriodas 

Elis gkuptdd ai Ennedigayth yngronnant voha ymplwy llanbassaph 
yn Sir y fflint ai ysgrivenodd anno M caocc xxvij yn llundaiu 
ymhslas Sir Robert Wyng[field] yn yr amser hwnw depetti ynghaleis 

225 Dwyrrain twymyn Sych tnedd devrrvd 
lliin maharon Hew Seythydd .... 

Jr lie y kair lie rrew 7'* y Hoer Aiion 

226 y xii peth y sydd y llyyru y Byd ac ni Ellir J gwaredu : 
Brenin Ennwir a Gwan arglwyd Ac ynnad kam weddawc &c. 

b. Triffeth nis kavas annayl A diav y hrydd duw ir hayl 
Bywyd llawen presennol a gwlad neff ar glod yunol 

u. Dav beth sydd gas gan anwych ac nid kas gan va gwas gwych &c. 

•d. ILymma vyd Ergryd oyigrai 

llawn athrist vydd Jlvnieth rrai .... 

kayth pob arglwyddiaylh 7 ddyn . . 

ar a ddigwydd ar Ben Anon 

228 Nawkant "] awavant ynwiron oeydd adda &c. 

b. Pedeir mil achwechant byd ormoodd &c. 

c. Proffwyd: y wennol : y mol y llewes y kair mab dall yr hwn 
a Ennir yn aap ac a vegir yn wadd ar gweithredoydd gwennwen- 
wynic abery yn ynnys brydain trabarhao kyvraith y kanolvyd &c. 

230 Arwyddion taliessin : Panua gy votter main gwynnion 
gwynned oii gorwedva 
a fawb yn kyvarch parch ^r penna .... 
ar kam ar i varch ar kywir yn issa .... 
a ddwetto yn vchel Elwir yn ddoytha .... 
ao o hynny allan saysson a ddivlanna 

i02 Cardiff Manuscript 5. 

231 Pan vo kyffro ar j brya kyvoythoc .... a 
ac ynniwed y saith gaith anhriigaroc taliessin 

h. Orddod vron orvod gwisgan deirkad .... b 

Pvm Brenhiriiayth a ddaw _ Anon 

232 Bercvddwyd gronnw ddu o Voon : Val liyn ) dangoses yr 
ysbryd ^ddo yni gwBC / Myvi n bair tervyn gelyn gylbant gwr 
llydann jf gleedd balch "j vonnedd .... ends : A ffen achwyn / a 
marvolayth heb gwyn a drvd heb newyn 

233 Arwyddion mab y dyn Ni byd Bydd Balchder ynddo ac ef a 
geidw "] Vorwyndod or pan ddcchreu Ryvelu oni Enillo y groes 
Venndigaid Ef a vydd kymro o dadwys a Sais o Ennedigayth 
ac a vydd gwaed ffrank ynddo .... ac a elwir kelioc y 
Bryttaniaid ends : Ac Ef a ynill yr boll Vyd. 

234 Panvo Uoygyr heb gynnor ac aggor ar longav ... c 
Blwyddyn a Vydd yn ddiheddwch .... 

jl giiro Sayson val mocb J gorse Vochuo .... 
y trie heddwch tragwyddol gidar Bryttanuiaid 


235 Dylid y broffvvydoliaytli / Vawr .... d 
o bai wir gair y Bergam .... 

Dydd ssias a diwedd Saisson Gr: vab Dd: Vychan 

236 Byd yvrifed ^r gwledydd e 
Brithvyd ^r yseunyd Sydd .... 

a duw gida mab y dyyn [Dd: lloyd) 

238 Vo ddaw byd ar gryd a ebyd ocbi f 
ar pwys yn ddwys ar yr Eglwysi 

ar brodvr llwydion yn ymgynghori .... 

a ffen devic maylor ar lawr glyn teivi .... 

Esdronion ddynion drwy ddirvawr gethri 

a ddiva ydlan yr eglwysi .... 

oni ddel y droganwr } oresgyn darvu 

Byd ar grwydyr gwedi brwydyr Einion .... 

Byd yno gymro } gymrvd alldvdion 

Frqffwydolieth ddewi a chrynodeb Taliesin 

239 Vel i canodd R. N. pob gair yni air amser Hart viii g 

Krist kadwr wythve Brenin dyledoc . , . , 

krist dyrcha wellwell krist wayd archolloc Rys nan mor 

243 Dyroganaf '] byn kad ymhob man A 

kymry ar gyngryd .... 
Er a vo yni bamau diaii y deaiiant Tal Jesin 

244 Val iroyddwn gan yr hwyr t 
yn vymblas yn dywedud llawsswyr .... 

Heb y ' gochyl ddii' . . dydd da ] ddyddgv ac ^van . . 
J kawn ddial ar y saysson 
dwyll y kyllyll hirion 

245 Serch arois ar cbwayr Esyllt .... k 
Barnv ymyw ne varw yny man Tiidiir died 

246 Aro dioer ir yderyn / 

Ac ysbryd llvn gwas brawd llwyd .... 

pen porthor nen parth ancf Edwart ap hrys 

248 Grufiydd awenydd vniawn . . vab 'n . . . . m 

Ennwoc wyrth anna gwrthie ad: llwyd 

The Booh of Elis Griffith. 








O Vavglwydd pa sawl blwyddyn 
ysydd dda o einioys i ddyn . . 
i gvvlen ddibea i ddydd 

Hedde awnnai asse ynnysic 
gwerydd oedd trvgaredd iddaw 

Y gleisiad daliatti Iwvyr . . . 
a Hew a wise gockwll avr 
Mydyr ompwll medra ampen . 
mor dec i hanhraeg a hi 

Oyr yw vymyroii ar vymyryd 
am vn vercli i biim ynvyd . , 
addaw kof iddi ai kaar 

Gr: ap dd: vychan 

Dd: ILxoyd 

Jvann ieia 

Bedo hrwynn Uysg 

Bedo ayrddren 
Dd: vab gwilim 


Gwae vab a vegid yn drassyth . . 
ar drws gwichiedydd ar dro 

Annei'ch ac anuerch oddigenyf . . 
och dduw am wen verch ddaviidd 

256 Mar: syr Ho: — Chwitffordd oedd briffordd braffwin . . . 

am vn oi vath mwy yn voes Sion ap Howel 

Kai-air kred ked kynnydd kreawdyr llii beedd .... 
dod ym gyvran oth wlad ath vvledd folo goch 

Gwylkl wy niwn ai gweell dim . 
Seren bren Er i sorri 

GrifPt y plwy i greft ai plyyc 
om dawr gwyn ab nvdd im dwyn 

Daviidd pam nad y divar .... 
mogel nid mi yw hrys mevgen 

Griiifydd gryyc ddirmic ddarmerth &c 

i|Golwc duw ardylodion .... 
a ddervydd ynydd yn nos 

Mis Ebrill ebrwydd blodav .... 

Mia meheuin manog planed . . . 

ni chvvsg duw pan ro wared 

kredaf aurddolaf ir ddelw aurddockaf .... 

amyl wylo amail alayth 

Privai-dd kyffredin wyf i ]elffin .... 

Taliessin wyf i bellach 

Kelveirdd keissio i ddwy kadw y gamp ni allwy . . . 

Poyd hir ddialedd ar vaylgwn gwynedd 

Pedesdric awna ^r porth pan ddeiiaf &e. 

Pa ddyn gynta a orvc alfa .... 
a EUwng Elfin or Hilal goravrin 

266 Kynneddue meddod yrhain ysydd abyl i ladd Ennaid a 
chorff: Kyntta kynneddef Ef yw gwasgarwr y synnwyr ysgylusswr 
y meddwl Disdrowiwr y dyalld &c. 

b. Naw hrinvvedd yfern Sul megis i dengys saint awsdin yn 
y Uyvyr a elwir de-ceuetate dei &c. left unfinished 













Gr: gryc 


D. vab gwilim 

Gr: gryc 

a fragment— 8 11. n 

IVi chlowais ganv p 
dudur aled 
ond y ddau hyn 

j04 Cardiff MoMUScript 6. 

'M.S.G = Pli- 171V1- Miscellanea, containing ' Historical' and Moral 
Triads, the Interpretation of Dreams, the ' Histories* of the Dog-star, 
of Trji'tan and Esyllt, of the Seven Wise Men of Rome, Eeligious 
plays and Dialogues, in verse, between Bodj/ and Soul, Arthur and 
Eliwlod, the king and his servant, the Young Man and the Wren, 
Eiry Mrjnydd, selected sayings and passages from 'Dionysius' Cato, 
Seneca, Marcus Aureiius, etc. Paper; 7| x 5| inches; 190 pages, 
stained and imperfect in many places, especially at the corners 
and margins which have been clumsily covered with tracing paper ; 
circa 1550 ; bound in morocco. 

1-6 Mere fragments of three leaves containing the beginning of the Triads of the 
island of Briitain 

7. Tri halogion tcvlv ynys brydain : tevlv kyswallan lawir a roesant 
hualeu [dan] draed i Meirch bob ddav tra fvont yn ymlad [a seri]gi 
gwyddel yngraic y gwvddel ymon athevlv rriallawn ap vrien yn ymladd 
ar saeson a thevlv kyhelyn o beyn [=leyn] yn ymladd ag edwin ymryn 
kenav yn rros .... ends : Tri avr dorllwyth ynys brydain fv vrienn ag 
eiddil a front yn vn dorllwyth a fvont yngroth nefynn ferch brychan 
byrcheinicg i mam .... gwrgi a achein ddosth plant prydyr ap EUfer 
gyscordd fawr a fvont yngroth avrddel merch gyfarch i mam. 

10. A compilation based on the Old Testament history and 
genealogy : Pvmtheng mlynedd cedd oed adda pan ynillodd gain a 
chalmonia ag nid aeth i lin ef ond hyd y seithfed vtifedd .... Noe 
ap lameth a weodd Uiain a brethyn gynta erioed a siwbal ap lameth 
a gafas mysig ag a ganodd delyn ag organ yn gynta .... ends : 
maen . . . y gwr bonheddig ai dyko ef meawn arfav kry a chadarn 
ymatael i frenin fydd yr hwn a ddvg yr angel yni goron pen yrodd ef 
lywsiffer or uef. 

15. ILyma ystori afynegir am ystyr y seren \ wentcynig yr hon a 
elwir seren y kwn kanys ynynv a wna hi a brathv yn chwerw megis ki 
ai hwrs hi y\v . . . dyddiavr kwn .... ends : gwell magwrieth yw i 
ddyn y kig nar pyscod a gochel rrag kvmrvdgorraod o fwyd rry halldna 
diod tra hen na rry newydd kig iralld ysy iachvs a da kanys mesvr sy dda 
ar bob peth. 

19. O adda liyd ddiliw 2284 ; o ddiliw hyd abram 12.'22 ; o abram 
hyd enedigeth krist 1004 blynedd 

b. Y xij gwyn wener . . . y gwener Ivynta or grawys &c. 

20. ILyma grenydd duw ai ddiscyblion y tair mair yn dair chwiorydd 
ar rrain a briodes dri gwr . . . Joseb alffvs a sebadeus &c. 

b. Triocdd arbenig : Vn tri arbenig vn dvw ysydd vn klavvr y ddayar 
vn gwr y w angav .... ends : deg tri ar benig deg pren paradwys deg 
tant telyn dd: broffwyd deg gair deddf. 

21. ILyma ddevall brevddwydion o waith daniel broffwyd 

Gweled dy fod yn dal adar ynill yw 

Gweled dy fod ymynd i lys balch dydwyllo yw .... 
G. dy daro a hayarn koUed yw .... 
G. gole cannwyll llywenydd yw 
G. medi brwyn marfolaeth yw .... ends ; 
G. dyfod yn addoli i dduw ne mynd yw addoli llywenydd i 
dduw yw 

25. myni wybod gicahan rrwng gwraig a morwyn kymer y 
famlys goch a gwna yn bowdwr &c. 

6. Kylch y ddayar 180000 o filldyroedd ddevddeng\vith a hyny o 

gennol y byd // y gogofant a lechair megis pwyn ynghanol kwmpas &c. 

26. Henwiu y tair merclied sy yn rroi denghedfeu &c. 

The Story of Tristan and Esyllt. i05 

27. 0. k. pan las rrodri mawr a gwiraid 877 yna alvrvd frenin 
lloeger a drocs kyfreithiav kymrv yn saesneg or gymraeg o. krist 
pan fv farw anarawd ap rrodri 913 &c. 

b. Ystoria Trystan : Yn y kyfamser yr aeth trystan ap trallwch ag 
esylld gwraig briod march ap meirchion ar herw i goed kylyddon a 
golwg hafddydd yn Haw forwyn iddi ar bach bychan yn bayts gidag 
ynte yn dwyn pasteiod a gwin gidag wj'nt a gwely o ddail awnaeth bwyd 
iddvnt/ag ir aeth march ap meirchion at arthvr i gwyno rrag trystan 
ag i dolwyn iddo ddial i syrhaed arno . . , . ag yna ir aethant 
ynghylch koed kylyddon kyneddfav a oedd ar dristan pwy bynag a 
dynai waed arno ef marw fyddai Pwy bynag i tynai ynte waed arno 
marw fyddai a ffan glowodd esylld y son ar siarad o bob parth ir koed 
dychrynv awnaeth hi rrwng dwylo trystan /ag i gofynodd trystan iddi 
paham i dychryiiasai hi ag i dowad hithe mae rrag ofn am danaw ef ag 
yna i dowod trystan 

Esylld -wen na tydd ofnog tra fwy fi ith erchwniog 
nithTTg trais tryohau marchog na thrychan Ivr llyrygog 
Ag yno i kodes trystan i fynvag a godd i gledde yni law ag i 
kyrchodd y gad yn gynta ag i gallodd oni chyfarfv a march ap 
meirchion ag a ddowod march ap meirchion / mi am ladda iy hvn eri 
ladd ef ag yna i dowod y gwyr dra|ill* mefl i ninav od ymyrwn 
arno ag yna ir aeth trystan trwy y tair kad yn ddi argvwedd a 
chae hir oedd yn karv golwg hafddydd sef a wnaeth yntav dowod 
lie i roedd esylld a chauv yr englyn hwn 

Esvlld wen serchog wylan o dwydaf ar ymddiddan 
ef a ddiengis trystan 
Esylld : bae wynn o gwir a ddwydi wrth ymddiddan a myfi 

gordderch avr yt a geffi 
kae hir .• gordderch avr nis damvna am a ddwydais yt yma 

golwg hafddydd a garaf 
Esylld: OS gwir y chwedel gynav addwydaist ym oth enav 
golwg hafddydd a fydd tav 

Ag yna i raeth march ap meirchiawn at arthvr yr ail waith ag yr 
wylodd wrtho am n a chae na gwad na thai am i wraig briod ni wn 
i gyngor iti ond hyn heb yr arthvr / gyrv gwy[r] o gerdd danav i 
leisio iddo o bell ag yn ol hyny gyrv gwyr o gerdd dafod ag 
ynglynion moliant oi folianv ef ai ddwyn oi lid ai ddigofaint a hyny 
a wnaethont / ag wedi hyny trystan a elwis y kerddorion ato ag y 
rroddet iddvnt dderneidie o avr ag aiian ag wedy hyny i gyrwyd pen 
y dyngnefedd ato nid amgen na gwalch mai ag gwyr [= ap gwyar] 
ac yna y kanai walch mai yr hen englynn hwn 

G.i [Prwystyl] fydd tonn anfeidrawl (pann fo) ton mor yn y kanol 

(pwy) wyd filwr anianol 
T. ** brwystyl tan a tharan kyd bo i brwystl a gwaran 

ynydd trin myfi yw trystan 
G. Trystan gynheddfe difai ar dymadrodd ni chawn fai 

kydymaith yt oedd walchmai 
T. Mi a nawn er gwaichmai ynydd o bai arno waith kochwydd 

nas gwnair brawd eri gilidd 
<?. Trystan gynheddfav talgrwn onim gomeddai arch grwn 

mine a nawn ore i gallwn 
T. Mi ai gofwya er kaen nis gofyna er graen 

Pwy ywr nifcr sydd or blaeii 
G. Trystan gynheddfav hynod nid ydem ith ydi:abod 

tevlv arthvr sydd ith ragod 
T. Er arthvr ni fygylaf naw kan kad ai kynhyrfa 

cm lleddir mi ai lladda 
G. Trystan gynheddfav rrianedd kyn myned yngwaith kochwedd 

gore dim oedd dyngnefedd 

* A miscript, evidently, for Gwyrda ereill t Cf. mijvyrian p. 132. 

i06 Cardiff Manuscript 6. 

T. Ocha jngledd ar ynghlvn am Haw ddeav yu ddi hvn 

uid gwaeth i mi nag iddvi) 
G. Trystan gyneddfau eglvr hyddelld babaer oth lafvr 

na wrtliod td gar yt arthvr 
T. Gwalchmai gynheddfav frada gorwljohyd kafod kan tyrfa 

fal im karo i kara 
G. Trystan gynheddfav blaengar gorwiycliyd kafod kan dar 

dyred ymddiddan ath gar 
T, Gwalchmai gynheddfav gwrth glyoh gorwlychyd kafod kan rrycli 
myfi addo lie mynych 
Ac yna i raeth trystan a gwalclimai at arthvr ag y kanai walchmai 
yr englyu hwn : 

G. Arthvr gyneddfav amgen gorwlj-chyd y kan pen 

llyma drystan bydd lawen 
A. Gwalchmai gynheddfar nifai yuydd trin nyd ymgelai 
kroeso wrth drystan iynai 
Ac nid ynganodd trystan er hyony , Yna y kanodd arthvr yr ail 
englyn [Trys]tau wynn bendefig Uv [k]ar dy genedl gida thydv 

a minav yn ben tevlv 
ag nid ynganodd trystan er hynny . ag i kanodd arthvr y iij englyn 
Trystan hendefig kadav kymer gystal ar gorav 
ag yn gowir kar finav 
ag er hyny ni ddowod trystan ddim 

Trystan gynheddfav mowrgall kar dy genedl uithwg gwall 
nid oera rrivng kar ar Hall 
ag yna ir atebodd trystan arthvr 

Arthvr o honot i pwyllaf og oth beu i llafaraf 
ag a fynj'ch mi ai gwnaf 

Ag yno i tyngnyfeddodd arthvr a march ap meirchiawn ag am- 
diddanodd arthvr a hvify ill dav ar gylch ag ni fynai vn o honvnt fod 
heb esylld ag yno i barnodd arthvr ir naill pan fair dail ary koed ag 
ir Hall pen na bai ir dail ary koed ag ir gwr pried gael dev^is ag ai 
dewisodd ynte pryd na bair dail ary koed o achos livyya fyddair nos 
yr amser hwnw ag i mynegis arthvr i esylld hyny / ag i dowod hi 
bendigedig fo y farn ar neb ai rroddes ag i kanodd esylld yr englyn 
hwn Tri ffren sy dda i rryw kelyn ag eiddew ag yw 

a ddeiliau ddail yu i byw trystan pie fi yni fyw 

33 Ystoria vii doethion rrvfa\in\ : diakaiesiawn oedd amerodr yn 

rrvfain ag wedi marw i wraig briod ef a gadv vn mab ends : 

ag a orfv ar y -wraig gario y gwr marvr ai gladdv drachefn / ag 
felly arglwydd amerodr i bydd dywraig di itithe o rroi di y mab i 

59 A Welsh PLAY* Y datganwyr, i.e. Dramatis personae : 

yr yffeiriad \ ar prygethwr 
i was \ y gwr kadarn g * * * * 
mwndws I . i wraig ef . gwsnaythwr y gwr kada\rn'] 

yrff: Pwy ydiwr gwr draw gwycli 

maer raerched arno . n . edrych 

sy yn gwisco ffwr bevnvdd 

brethyn ffein melfed newydd .... 
y gwas: Gwr yw addoeth o loeger .... 

ar kort i bv n y marfer 

fo wyddis ari faner .... 
y gwr h: mastr mwndws . . . oi wsnaythv mawr ywr elw . 

yjf; twyllodrvs yw dy feister .... 
y gwr k: kasa dyn yn y farehnad 

ydiw geny y ffeiriud .... 

Pwy sy yrtvan mor fydol .... 

a chwchwi r gwyr ysbrydol .... 

Compare Peniarth MS. 5C, p. 136. 

Beligious Flays and Dialogues. i07 

yff: rraid vt or byd ymadel .... 
bvost gybydd kwaethog 
ag erioed yn anrri garog 
ti a gai rwan wrth dangen 
ryu mesvr ar vn Uathenn 
y ffwr k: Archa i ddvw fy lielpv .... 
yff: kymraist drwra "ydifeirwch .... 
wy yn gorchymyn dy oned .... 
at i geidwad ai brynwr 
onid krist nid oes helpwr 
77 V prolog : Vyngwif anwyl gredigion 

ochychwi sy bobol ffyddlon .... 
er fy mod yn twytsio peth 
ar y byd ai natvrieth j| 

79 II kais y trydydd dydd wedi dav 

hafaidd fyhefin yscwyddav .... 

ywr trigain awr i trigant Dd: Nanmor 

81 Krist lesv gorvcha iti i kyfarcha &c. 

b. Pvm achos i dylir vrddasv gwraiy yn fwy na gwr ■ kynta yw 
gwraig a wnaetlibwyd o feawn'paradwys &c. 

c. Bonedd Hari viii ap Hari vii ap edmwnd ap owain &c. 

82 Eodri mawr a ranodd y tair talaith rrwng i dri mab &c. 

83 Ymddiddan afv rrwng yr hen wr ar gwr ifaingk 

Ar nawdd duw fy ewyrth heini/ mi a mofyn[wn] . . . 

kyngor kali rrag peryglav .... 
diolch ith arglwydd nefol Anon 

85 Ymddiddan afv rrwng yr yshrvd ai gydytn[aith'] 
Er bod yn anodd iawn fynrrin .... 
i mae i bawb ran or penyd .... 
ni wyr pen nacc ymenydd/na Hen na llyfr 
britli dofvdd pwy gynta ir Uywenydd .... 
ar fyngair gwir am llwyr gred / nid a kyngor 
ynghorfF neb/mwy nar glaw yny gareg Anon 

89 II pei kawn win a meithrin mercli / bryd esylld .... 
drwy gonwy draw ag anerch . 

b. Ymddiddan rhwng Arthur ac Eliwlod . 
Ys rryfedda kan wyf bardd 
ar flaen dar ai brig yn hardd .... 
a bair vt nef a bydawl ddawn 

93 Recipes : Eag y tan iddw ar gorff dyn . . . Eak brath ki . .". 
Rag kyfyndra dwyfron . . . Rag y gwewyr oerion ne wresog . 

95 llyma bregeth foesen bah am ddielwydd horff duiv ai ylodav 
ai gydernid ai ddilwch ai falldder : *Yn harglwydd ni iesv giist vn 
mab duw byw a ddowod wrth i ddiscyblion fal hyn nag ymddyrchef- 
wch yn vchel tra foch yma a ymddyrchafo yn vchel yny byd yma ef 
astyngir yn isel wedi angav saint awstyn a ddowod mae gore dim 
gan dduw yw yfudd dod adifalchder achariad perffaith ar dduw ag ar 
ddjoion .... ends : pen el yr enaid or korff allan heb wybod o neb 
pie ir aeth y korff a f wrir yny pridd a fTawb a satlir y bedd yn iach 
gryfdwr na chydernid na doethineb nacham pab na bwydydd na diodydd 
na dillad nag arfav na dim oni cbaifF nerfh gan dduw drwy iesv grist 

* Compare Peniarth MS. 13, p. 1. 

^08. Cardiff Manuscript 6. 

drwy eiriol yr arglwyddes fair wyrf forwyn a gwedJiavr saint ar 
santesav ag ar drigaredd yr ysbrvd glan yr hwa an dyco ni yr 
llywenydd nefol. 

100 ^lair fadlen mawr yw dy wrthie .... 
Y kreinvr na fydd grevlon .... 

ni fFery svvydd ond blwyddyn 

101 Ymddiddan yr enaid ar horff . 

Dramatis personae : Y korff yr enaid y kythrel mihangel 
Jcsv Mair y gwr kadarn . ange. 

ko9ff: Henff[ych] well foneddigion .... 
llyma ddiwedd y chware 
a daw a ro llywenydd i chwithe 
a ne tiagwyddol / ir eneidie amen. 

105 trrwyr gwarth ynys hrydain : Vn f v afarwy ap llvdd ap beli 
tnawr a ddyg wl ka.?ai' . . ir ynys hon &c. 

107-8 liyma drydydd ran ir llyfr a elwir kysegr Ian fvchedd sef 
yw hyny bowyd ir eneidie og yno mae son amddwyfol gariad &c. 
consisting of a few selected passages only. 

110 Enwav y xxiiii o frenhinoedd ynys hrydain a rrain a farn- 
wyd yn gydarnaf etc. : Brvttvs ap selv^ap yscanys .... ends : 
kadwaladr fendigaid a fv frenin santaidd rradlawn ar holl ynys brydain 
. . . . ag iddaw i bv dri mab ifor ag alvn ag idwal iwrch ar rrain a 
fvon dwysogion ar gymrv ag ni bv vn brenin o bonvnt. 

120 or amser gwnaeth bwyd adda oni ddoetb krist 5199 &c. 

121 llyma y pvm plas a ddigwyddodd i Ric: ap Ho: ap J. vychan . . . 
(1) Pengwern jn swydd y wevn ... (2) tref gastell ymon . . . (3) 
Mostyn ynhegeingl .... (4) tref garnedd ynghymwd menai .... 
(5) gloddaith &c., ending with the genealogies of members of the Mostyn 
family .... Wyliam ap Thomas ap Eye: ap Ho: &c. 

123 (Tir a roddir i rvwddun/ag avr 

ag arlan i ganun Ac. Nob: Parri) 

124 Ymddiddan y gwr ifangk ar dryw 

Val i roeddwn i yn rrodio .... 

mi glown vab . . . . ai gariad wedi rwystro .... 

a dos yn iach dros heno . 

126 Pa oed fv adda xxxii.a.ix caat. Pwy fvr dyn ni aned Adda 

evthvr ef a grevwyd ends: paham na bydd halld pyscod y 

mor a hwyiit yn magv yny dwr halld wrth na megir hwynt ar dwfr yn 
vnig ond ar bethav eraill . 

128 Eira mynydd blin ywr byd 

ni wyr neb ddamwain [golvd] .... 

Eira m. llwyd pen pryd/ . . . pawb a gnith gwator ynfyd 

131 Ryw i wraig o natvrieth fod yn rrwym [wsan[eth] .... 
ni wyr reswm na chyfreth na rrwol nag iawu lyfodreth . . . 
knawd i wraig anwadalv . . . ofnir drwg ai antvrio . . . 
ifaink a hen gocheled am hyny garv merchoJ 

Hi/n wawd yr hen brydydd j wiwber barod i wenv* * * 

a ddyscais i ar y mynydd j arfynhafodlyferydd yn kallvn* * 

136 Recipe .- Eag cyfyndra dwyfron cymer wraidd elicwm paena Ac. 

137 Vhrenin ar gwas : \\ gwell fyddai fy ansodd ymhlas fy arglwydd 
. . * » digri nag yn. fynhv fy hvn er tri swlld heb y / g / mwy a yfa 
ar ol fynghinio nag oi flaen a mwy a fyla ar hoi haner dydd nag 
oi flaen heb y g * * * ni ddadlevais i er moed a gwr a fai ang- 
henawg o achos o bernid vm arno beth nis gallai dalv fy[tli] ni cherais 

Dialogues, Triads, Dicta Catonis, etc. i09 

ddadle a chadam o achos ni allwn gyd gostio ag ef . . . . os bj'ddaf 
hen pegor a chleirinch im gelwir . . . os byddaf anadlevwr gwan a 
godechgar im gelwir .... Jpohras addowaid mae gwell oedd dylodi 
meawn diogelwch nag amdler o goweth meawn ofn .... Seneca: 
Gwaeth yw byw yn yiiifeiledd na bod yn ynifel .... ends: di'wy 
lafvr a blinder i kesclii- koweth drwy ofal a fFrvddder i kynlielir koweth 
drwy ddolvr a thristwch i kollir kowetb / o achos fo ddowaid aron brawd 
moesen nad haws dwyn kwaethog ir nef na thynv kamel drwy grav r 

143 Triads : Tri ffeth sydd i ni gan y brenin am farw oi flaen 
wrth i raid ai orchymyn / vn y w gwnevthvr ffordd ir gwan ar hyd 
tir y kadarn &c. 

Tri ffeth sy gystal ar gore / bara a llaeth rrag newyn / pais wen rrag 
anwyd / mab gwreng ar adwy &c. 

Tri ffeth ni ellir i ddiflanv hyth : koweth ffrangk a fforfa kymrv a 
ffalster lioeiger &c. 

Tri ffeth ni chaiff dyn ddigon o honvn hyth : hoedel a^ iechyd a 
choweth bydol &c. 

Tri ffeth a herthyn ar glerwr : klodfori a digrifwch a gwrthnebv 
gogangerdd &c. 

149 Trioedd pawl y bostol: Tri ffeth a gaiff dyn dedwydd kariad 
perfiaith a heddychlon fowyd a llwenydd nefol . &c. 

Tri ffeth a gaiff dyn kyscadvr -. kwilidd ag afiechyd a methiant . 

150 Trioedd Talienn : Tri ffeth anodd i kael : taeli wr diorwag a 
mylinwr kowir athafarnwraig ddichwanog .... ends : Tri anvrddas 
gwr p . . . oi eiste chwilio pen &c. 

155 Nid kyfarwydd ond a gerddo .... ends: a garo cael iechid 
arched ir gorvcha 

h. Gore vn bwyd bara | g. vn enllyn halen .... ends : Gwell kym- 
deithas na choweth 

157 Doethineb yw gwybodeth obob path nefawl a dayar[awl] <fec. 
b. Doethineb yw gwraidd no sylfaen o hoU vrddas &c. 

159 D., sioned, Robert, Wm., syr sion, rogier, a tomas meibion ]euan 
ap twrgwared and their descendants . 

163 II dysc dy blant | doro echwyn edrych i bwy . . . . Po fana for 
pys mwy a ein yuy krochan &c. 

b. kasbethe sele ap dd: broffwyd : Dyn ni wypo dim ag ni myn dyscu 
gan arall .... ends : dyn a™ gadaruhae meawn drwg ofeg 
Bydd debig ir oen yn yr eglwys / &c. 

164 ILyma beth o gynghore Kato ddoeth ag YsTVDFACH fardd ar 
Bardd GLAS or gadair i bob gior doeth ara fynofodd duw a dynion 
yny hyd yma ac yny byd arall | Kar dydduw yn fwy no dim o achos 
yfo pie pob peth ag a wyr bob peth ag a ddOuh [ ] bob peth / kar 
*^y gyoydog yo gimin athi dyhvn &c. 

166 *edsias a ddowaid y dylo bob kriawdvr o ddyn yvydd ddwyn 
xvi o rinwedde- yni galon: (!) ydnabod duw &c., (2) bod yn syn- 
hwyrol i ddosbarth rrwng da a drwg a thrwy bwyll ymarfer o rinwedde 
da ag ymwrthladd a rrai drwg &c. end wanting. 

167 II Gweithred y drigaredd yw bod yn drigarog pan elly orehfygv 

b. Medd seneka : Nid oes dim heb gynfigen wrtho ond trveni. 

c. Medd arystotls : Nid kyflawn o synwyr aniwair &c. 

d. „ salamon : Gwell y w gwr dioddefgar na gwr kry &c. 

168 „ ambros : lie bo arfere meawn llawer dyn ar myddylie yu 

wrthwyneb oi gilidd ni ddichon . . fod yn hir gymdeithas 

b. „ salamon : Kydymaith tfyddlon sydd ymddiflTynwr sikir &c. 

c. „ barnad : vn wreichionen o dan vffern a wneiff mwy o 

ysrifed &c. 

//O Cardiff Manuscripts 6-7. 

d. Medd awstyn : Gwell oedd gen y rrai damnedig fod yn vffera 
a gweled wyneb duw na bod yny nefoedd . . heb i weled &c. 

169 More extracts from ' Salamon,' 'Marchia,' ' Senica,' 'Tobias,' 
' Salon,' ' Plauta,' ' Pawls,' ' Tulius,' ' Heromine,' ' Awstyn,' ' Grvgor,' 
' Plato,' ' eolicisf,' with instructions pertaining to good manners, 
' Amros,' ' Kristawsimius,' ' Sieron,' 'Publoj,' ' Beda,' ']agobij ii,' 
< gwr doeth,' ' Sokrates,' ' Hermes.' 

183 TLyma y xii pwngh a jv gas gen grist y neb ai g'w\jielo\ : dyn 
hen heb grefydd na gweddi &c. 

6. Henwe saith gasddyn duw : kain, ffaro &c. 

c. Pvm waith yr wylodd iesv grist . . kyn diodde : &c. 

184 Nid kyngor ond tad/ nid gweddi ond mam/ .... 
Nid lladd ond tagar / . . . nid ymhevthyn ond llawer . . . 
Nid taeog on siwrl / nid siwrl ond kerlyn / . . . . 
Nid of nog ond a ffo / nid llwfr ond a lecho 

Nid anfeidrol oud dim / nid dim ond duw 

188 North eryr yni ylfin &c. 

Megis yn hwyr o amser i tynwyd y x doydiad dywaetha hyn o 
lyfr markios werylius / felly i diohon y doethiou ar dyscedig yng- 
wanegv ar hyn vvybod a fo ffyrfach gan ohwnv ymaith maint ysy 
eiddiinf : nota hefed hyn yma i gellir rroi pob epe^theton ne adas air 
megis nid holl ywaethog neb ond ditw nid doeth on sele a ffob peth 
a ellyr i dychmygv i ddim oil ysy dan havl.* 

189 II pan fych yn svddo ymafel or piler 

pan fych meawn iechid koffar brevfolder &c. 

b. [3Iedd'\ ystvdfach : Na cfvn ond a £b kyfreithlon .... 
Na chais ddim heb ddvw a duw a digon &c. 
ending (7 lines) on page 190, which is illegible. 

190 (Gwiliwch a neidiweh nodier trachwant .... 

Sions arall ywr sionns ore) [? 5'. Fh:'\ 

MS. 7 = Ph. 23453. T/ie Book of (he Vicar of Woking. Poetkt. 
Paper ; 7f x 5J inches ; 964 pages, plus six blank leaves at the 
beginning and forty-seven leaves at the end ; 1564-5 (pp. 10, 269, 271, 
and 562) ; bound in leather. 

The bulk of the MS. (pp. 3-938) is from the same pen, and was written before 
February 3, 156.5 (p. 10). We are told that the oivner of the MS. is the Vicar of 
Woking, but it -would appear, from the signature " sir rissiart ap gruff: bikkar 
wocking ne Hi ap gwillim ap Rys ai kant " (p. 423), that the owner was not also the 
scribe, or there could be no doubt about the aiithorship of the kywydd in question 
beginning on 421. The fly-leaves at the beginning and end, as well as pages 
940-63 are in a hand of xviith century. On page 773 we have what appears to be 
the autograph of Wylliam Salusbarie, and there are marginalia in the same style of 
writing. Page 2 is in the hand of Sir Thos. Wiliems (written after 1600). Rich: 
ap Johnt of Soorlegan in Llan Gynhaval has added a very large number of 
couplets in the margins throughout the MS. (pp. 45-933). There are also mar- 
ginalia in at least three other hands. The names of ' Lewis Vaughan ' (p. 445) and 
' Morres Wynne ' (p. 773) occur ; and inside the front cover that of • K. H. 
kenrick, Nantclwyd, Denbighshire,' in a modern hand. 

* This passage is very intsresting because it shows how " Doethiueb y Cymru " 
(Myfyrian, vol. iii.) arose, and how very late Cato (see p. 164 above) was trans- 
mogrified into " Cattwg," and identified with the saint of Gwyiillwg. Cf Catalonuc 
Vol. i., pp. 140, 334, &c. f See Pen. MS. I'il. 

The Booh of the Vicar of Woking. 


Fly leaf. Cadwed ^esv J Iv ai law yn gadarn Dyna geidwad hylaw 

A gretto f Grist yn ddistaw Er gair dyn ir gore daw . Anon 

b. Mae gwragedd blaeiiwedd blinion . . Dvw dattod medd-dod a mi T: Tegid 

1 Kydiad adeijad vweh dole konwy &c. 

2 *CenvigeQ cneuen mewn cnawd caelh roliad &c, dd: ap edmwnd 
b. *duw edrych oernyoU arna &c. dd: ap ^enk: ap dd. ap y Crack 

3 Preface: || Ne ddifyrWch diniweidiol i ddyn oni bydd ef wrth- 

wynebus i eiriav duw / ends: Hefyd ddarlleydd . . . 

ddarfod ym nvthvr/ t.abel / be ansi yt i gael bob kowydd wrtb y 
llythpeu . . . . yno i kewch weled . . rif y dolene / drwy seifEyrs 
rrag yt ddiwyno y llyfr yn i / ddylofi / dan droi y dolene . . . ne 
bawene bvdrou . . ne dropiad kanwyll baris / ne drwyn kanwyll 
trwyn . . . . roi nef ym / yn daledigaeth am y llafvr hwn / amen. 

y llys Roland mevrick esgob bangor i gumaed y llyfr hwn . 3 Chwfror -!5(s3 . 
J berchen bickar wocking 
11 Alphabetical index to first linea. 

38 Vma Jdilin I pysdyl ne lythijr o gymaraeg a elwir Araith 
Gr: ap Jeu: ap IL'n ftchan . . , Vymddirieidgwbl gydymaith 
ymgleddgar fynirfawr orchymvn / o dwymyneiddrwydd meddylfryd 
^alon I ends .- am ddrudgof fymddirieidgwbl 


(1. 48.; 

Doe wrth gyfHybrwydd i daw 
yn avr yno i renaid 

Pand angall na ddyhallwn . 
ar y Haw yno ir llywenydd 
Duwsvlgwaith dewis wylgamp 
domled briddled Ivdled lamp 

II Or fvrn Hon ir frenhiniaith . 
gair ni does gwir ond iesv 

Gogyfarch yn y gafell . . . 
duw anel dwyn yw wledd 

54 & 144 Ebrwydd y daw abraidd dal 
drigaredd a diwedd da 

Duw nef o dawn yw ol 

Y byd wrtb y pedwar ban . . 

adref i weled nef yn iach 

a chael nef brifonedd brie in eneidiau / n / anwedie 

Prins o nef pren iesv nawdd ... 
arcbaf vn arch yw fenaid 

Pwy ywr gwr ar power i gyd . 
oen duw yngod an diengo 

Prvddlawn ywr korff priddlyd 

Am ddevddyn ym ddyweddi . 
mae mair yn vn yno ai nerth 

Anna awiiaeth wen i ni . . . 
in heneidiav yn henwedig 

Eyfedd yw r byd Ruw fodd beth 

J Erchi Eag diffodir ffydd 











Gvtior glyn 
Sir Dd: trefor 

Robert leia 

Dd: ap Edmond 

Edward ap Rys 

Gvtto r glyn g 

Gr: gryg ne Ho: ap 
Z>. ap^. apR 

Lewys morganwg 

Raffe ap Robert 

D'' John kent I 

Iloell Sowrdwal 

Jolo goch 

D' John ketit o 
11 ), V 

* In tbe autograph of Sir Tho. "VViliems who writes at the boKom of the pao-e 
" Dangoswch i S' John Wynn ag i John ap Hugh ap Eichard ynglynion i hen 

^{2 Cardiff Manuscript 7. 

81 Ni wnaeth duw tad griadvr i>'' John lent a 

85 Eiymca fyd llvvm i fedydd „ „ h 

88 ILymar gwir lie maer gwared .... c 

o fairoes benyd fwy Gwillim ap Sefmjn 

90 Mar: gtm vychan : Och ddiiw na tebeeh .ddim .... d 

noch gweled yn iach gwiliui Hvw kay llwyd 

93 J sir rich: gethin : Oer oedd weled vrddolion ... e 

a chadvv flfraiak iechaid ir ffriw Gutto r glyn 

94 Pand liir na welir ond nos* Jer: fynglwyd f 

95 Mar llevki llwyd : llyma haf llwm i hoywfardd ... g 

a chlikied yn iach levkv U'n goch amhevrig hen 

99 Y reglvrbavn ar glaerbais Dd: Nanmor h 

100 Madyn ronwyn ry enwir .... 

am i own yno i mwanwn Mys goi, yryri 

102 J Harri ddv o evas : lie oni ta lliw on tv Gvttor glyn k 

104 Nos da i rynys dowell ... I 

a dwy einioes yvv dynion lewys y glyn kothi 

107 Dewrder Roed i wr da Rawg .... m 

er i fwyn i roi fenaid Tvdvr aled 

109 Ba wr ymhais abram ben .... n 

Eoed tvw yt yr Rett o iork Gr: ap Jeu: ap U'n vychan 

112 Bar: D. Nanmor: lladd pen gwynedd o ganav . . . . o 
pader fo help y pedwar hyn Ho: ap Reinalld 

114 Bar: D. ap Edm : Haw dduw a fv yn lladd awen T. aled p 

117 Bar: T. Aled: bwriwyd ynbardd brad enbyd .... q 
i wlad nef eled yn iach Gr: ap J. ap IVn vychan 

120 Mar: D. ap Gtm : Hvdol dwf fv hoedyl dafydd ^olo goch r 

121 Mar: Mad: benfras : Eidlll hvdolaidd Rydwn D. ap g'lim s 
123 Mar: D. ap Gtm : Da ar feirdd a dewrwr fv Mad: benfras t 

126 Mar: D. ap Edmond : Y bardd gwell nor beirdd i gyd . . . u 

ty duw a gaifF tad awen Gvttvn owain 

127 Mar: Sion Eos : Drwg i neb a drigo yn ol D. ap Edm: v 

130 Mar: Harri ril : O Roed dayar ar harri .... w 

oi ras dim a roes i dad sir Dd: trefor 

132 Mar: tvdvr llwyd : Mawr yw pwys duw mae posd ial . . . x 
dyrof nef i deyrn ial Tvdvr Aled 

136 Mar: Elis ap Richard o Ian dyfrdwy . 195§ . 

Doeth prvdd-der i henwer hain .... y 

o fath elis fyth weled lewys ap Edward 

140 Ty dir gwynt tad eira ag od . . . . z 

a thrwy air duw a thro ir deav Mred: ap Rys 

142 Y rwybrwynt helynt hylaw Dd: ap gwillim a 

145 / Ow: tvdvr : Gwddom dewi ag addef .... b 

yn Eydd i ben mynydd y men J. gethin ap J. ap lleis'n 

147 J Dd: alarch Garth eli: Hiroedl a fo im beryr c 

o Ian yn ghyfair llan llyr .... 
mor deg ywr anreg a roes Deio ap Jeu: dv 

* Of this poem but 4 lines at the beginning and 8 lines at the end now remain. 

The Booh of the Vicar of Woking. //3 

149 Madjn gynffongagyl fFagyldin .... a 

dyrngrach afiach mantach mawr lewys alyn 

151 Havri vji ; MorO;; mawr weirtliiog a roes/yn liarri ... b 
ag yn ymerawdi- i gwnel mwrog Del: Nanmor 

154 Aher ysdwylh: kreawdr kor llifiawdr kaer llion/ . . . . c 
pwys kwyr kor llwyawdr pwys kor kaer lleon IV. Egwad 

157 f sawdioyr kalais : Kwrs ydiw karv sawydwyr . . . . d 
ni bo i gwal heb i gwyr Robert leia 

159 JLateiaeth : Gorav swydd fal gyrv saetb .... e 

a minne yn dwyn meinwen deg jfeu: ap ho: aoiordwal 

160 Atteh : Gwir iawn fvr geh'iav fenaid .... f 

at fwynen lattai fenyw llowdden 

162 Y Uoer wen lliw eira vnos .... g 
a chael nef dyn wychlan wyd Jeu: tew brydydd 

163 Atteh : Jevan fawl winllan wynllwyd .... h 

a duw faddav dy fedd^vl Masdyr Harri 

165 Atteh : Y fvn ddevliw rod ar faes .... i 

moes drwy hyr i mesdyr Harri jfeu: dew brydydd 

168 Yngwyuedd i mae y nyweddi .... k 

hoU ddiawl a el a hwyll ddwy dd: llwyd ysgolhaig 

170 Y fyu ddiwg fwnwglweu .... I 

a dodrefn o doi adrav „ „ 

172 Y gwr tawel kynhydlfawr .... m 

end a ddoeth fenaid i ddaw „ „ 

174 Y gynfigen : 'jesv gwyn a wisgo i art ... . n 

mae yntwy n waeth mae yntav n well lewys y glyn 

176 Bar: T.Aled: Enwi bardd wyneb vrddas .... o 

YD bara^yd nef in brawd ni lewys daron 

179 V'klo": Hwyl gymen yn margen mawl .... p 

i chwilio gwen a chael gwr syr howel o feallt 

181 Y neidyr : Y gwr y sydd ar groes irwayd .... q 

Y gwenwyn oil gwna fi yn iach jf. gethin ap J. ap II" 

184 Mar: siankyn o dowyn : Pwl fydd kerdd pob oferddyn ... r 
dos ir nef dy siwrnai yw Deio ap Jeu: dv 

186 Yr liavl teg ar fyneges .... s 

i gynnal y morganwg {*Dd: ap Gtm) 

188 Gwae fi kedwais gof kadarn .... t 

ai yn fywr fvn ai in farw flnnav Tudvr aled 

190 Mol: Mred: o Vilienydd : Hayad glod hy wyd a glas ... u 
myn gsvaed tvw efo gaed hael gtm ap feu: hen 

192 brains o gvr bron sy gayad .... v 

chwarddaf heb nychv erddi Jvan Dyji 

194 Mi a oerais er morwyn .... w 

edrych bwyll ne dorych ben lewys mon 

196 Mae bwgwl ym mhob gwlad .... x 

dim yt wedi dvvy a mair „ „ 

* The original scribe left a blank for the author's name, which was filled in later 
by the names of (a) ^olo gooh, (6) gr: Uoyd ap ^euan ap Einion, and (c) Dd: ap 

y 98560. H 


Cardiff Manuscript 7. 

II. moel or pantri 


Jen: ap ll'n ap mali 
Rys goch or yri 


198 Y bedlwyn ir bodlon wyf . . 
Ay lawn obyr deilio yn ebrwydd 

200 Y llwynog Rowiog y Raf .... 

i chwi lana chvvilienwr John ap Rys ap morys 

202 Mar: Rys Namor : O ]fesv byth eissie bardd .... 
lie ddai awen holl ddeav . . . bardd sir rys .... 
ef a sal dysg os ef a dav 
ni wyiai air oi enav . . o faenor fynyw 
nenbren pob awen pe byw lewis mon 

204 blin yw hyder o weryd .... 

bvn I'ain a wnel bevno yn fyw gr: ap dd: vychan 

206 Y sir oil y deav a fessvraf .... 

ar hyder yna i Rhodiaf Deio ap feu: dv 

209 Mol: Aber konwy : Y ddiwisdre ddi esdron 
ar fraer deg ar gwr y don . 
no chaer j wyr na cbwrw well 

212 Madyn Iwynogyn agos/i ledrad 
dydd a feidyr dy wddw fadyn 

217 Kerais ddyn fwyn i hwyneb . 

a diawl o goed el ai gwr Morys llwyd {S. Tuder) 

219 fr byd : Myfvr i rwyf yn y mofyn jfolo goch i 

222 Mawr ywr dysg yno maer da gvttor glyn k 

225 Atteb : Ryfedd yw ar Evw feddfyd .... ; 

o daw Rag hir drigaw hwn Hoell ap dd: ap J. ap Rys 

227 J sir Hoell y fieall a chasdell krvkiaith 
A welai neb a welaf 

230 jf ofyii kasseg : f onn i dof i ofyn . 
y Rodd ar ewyrth ai Rydd 

233 kler o gam arfer/a ymarCerant . . 
am watwar iesv / ai wyssanaeth 

234 J gynghori gr: ap Rys ap Jeu: llwyd 

Tyfarnwr wyt wr lie i taria . . , 
tvrion ddyn duw ai tro yn dda 

236 Atteb: Kredais am orfod kredv .... 

etto yfed ti ofal gr: ap Jeu: ap R. llwyd 

238 Atteb : grufiydd owenydd iownwycb .... 

dilid y modd yn dylawd mwy dd: baintiwr 

240 J walld llio Rydderch : llio evrwalld lliw ariun D. Nannior 




Jolo goch m 
syr dd: Irefor 


dd: baintiwr 

ai dy di farf a darfodd 

Ro duw farf rrydew foresg 

Hawdd fydd ir nos fal ossai . . . 
gwr gwen y gidara gwraig i 

247 char dyn fal chware dis . , . 

karv merch im kair im oes 
249 Y fvn well i Uvn ai lliw 
252 Y ddyu winfaeth ddawn ionfawr . 

nad fvii newidio feinioes 
254 & 631 (Gwae wr a wnai gaer ne wal) 

Drwy gvr y dreigiav weddynt . . 

aeth ir bedd ath rybvddiodd 

Jolo goch 



hedo brwynllys 

D. ap gwillim x 

■ : y 

William penllyn 

Tiidvr Aled 

The Book of the Vicar of Woking. 


Dd: ap Edmond 


lewys mon 

Bedo hrwynllys 


D. ap gwilim 

Howell aerddrem 

Mred: ap Rys 

Dd: ap gwillim g 

... h 

Mred: ap Rys (D. ap EdmO 

D. Nanmor 

Siangkyn brydydd 

25G Gwrid mawr o gariad morwyn 
ag vn o hyn gwen yw hi 

257 Y ddyn ai Uyfr yn i Haw . . 
duw beth a dal dobaith di 

259 Y fvn a all a fynno .... 
ni bwy yn Lir yn y boen ton 

261 y ddyu Iwys byradwys liw . , 
ynghaer ddail anghowir ddyn 

263 Y tal dan y melfed tv . . . 
yn i galon im gwelir 

263 Mae gair ym o gariad . . . 
am ysgar meinwar a mi 

266 Y keiliog mvvyalcii balch bwy 11 

267 Myn fenaid maen fwyueb . . 
mwyneu ym ai min awnaetli 

269 Y fvo beraidd faiu bvrwen .... 

pvr oes lion i pery serch Thomas ap D. ap edward 

ai kaiit, vn o foneddigion y ddvges o swmersett o. k. 156^. 

272 Os heddiw im diswyddir .... 
nes kael y ddyn evrwisg bou 

273 Mae talm o fiat im /gwatwar . . 
i domas ddau gydymaith 

276 Karv y rwy is kwr yralld .... 
kae da nawg pe kaid ai rroes 

277 Y Ihvyn bedw dianedwydd 

278 Y fercb wen o frecheiniog .... 
awn dan nawdd dwynwen i nef 

281 Mewn llevad mae vn llawen . . . 
ys hwy a fydd kowydd y ki 

282 Y hwa ; kan hawdd fyd kanv i dJwy i 

a duw eilchwyl ai diolcha 

285 Hyll ywn gwaith hollwn y gwydd .... 

Hon oi bodd /hen ni byddaf J. ap Ho: ap ll'nf^ 

287 Owr lawen (olevwen) avr lowaeth .... 
ow dewis fi o does fodd 

288 Kerais loywloer krys lili . . . 
kael y wen fvn kelv yn faith 

290 dduw ysmawr o ddial . . . 
eiddigys gynt oedd iago 

292 Dyn wy yn kerdded y nos . . 
dafydd i gael dy fodd gwen 

293 Y ferch gwedir glod a fv . . , 
aro i ti wra teg 

296 Fal ir oeddwn gwyddwn gvr .... x 

OS dof vddvn nis dyddiaf ll'n ap dd: ap ll'n alias lewys aled 

298 Mae addo oed hoed hydiserch .... y 
na bvu na duw sadwrn byth dd: ap gwillim 

299 Hawdd fyd amgeu nog echdoe .... z 
Havl y fel ynys yw hon gr: gryg 

H 2 


D, ap Edmond 
D. ap gwillim n 


Sir Dd: trefor 

ll'n ap gvttvn 

. . . q 

Tho: Terllys 

{Simon fychaii) 

Symond fyclian 

dd: llieyd 


D. ap Edmond 

Robin ddv 


Cardiff Manuscript 7. 























Trassercb ar wenferch winfaeth 
Y ddyn (wawr) santaidd a evrwyd 


ap gwillim a 


gvttyn owain 

yn vn dyn i gwnel ni yii dav 

Y fvn deg o fon hyd ial . 
i ti ddim ond hawddamawr 

Y fvn awnaeth wayw yn fais 

Y fvn vchel fonedd .... 
ar ddyn wyl a roddwn ni 

Y fvn a gvriodd fwyneb . . . 
wrth yn bodd i raeth yn byd 

Pevnydd i rwy yn poeni . 
a gwr essylld dan groessav 

serch ar ois ar chvi^aer essylld . 
farnv myw ne farw yn y man 

Y rrain wych rry wen wyd . 
nath gae ciddig ith gvddio 

Y fvn addwyn foneiddwen . . 
oni chair bvn yn iach ir byd 

Y fvn ai hawdd ym fy w / n / hir 
yn dy bwyll fenaid bellach 

breddwydio obrv ddydwyf .... 

be rron oil a byrhav nydd gr: ap J. ap U'n vychan 

blinais ya dwyn er mwj'n merch 

gr: ap J. ap IVn vychan 
D. ap gwillim 

gvttyn owain 

sir O. ap givillim 

(nid) D. ap gwillim 

Tvdvr aled 

Hoell aerddrem 

ai kant 

Bedo aerddrem 

gisd faen ar gosd y fonwent 

Kerais dan hvg orevrael . 
o rail nef ar ol fy nyn 

Y ddyn yfi iengaidd wyneb 
poed gwir a ddoetpwyd gynt 

O dduw ond trisd oedd nad rrydd 

J. ap ho: ap U'n vychan 

Jeu: ap IV n fychan 

ai kant 

) dig ym ai dwg imaith 

Mae rryw amwynt im rrwymaw 
vn oed tydd ym awna tal 

Y fvn awnaetli fwy no neb . . 
oni cha oed yn iach vyen 

Kerais ddyn ifank hirvcen . . 
o ni chair oed yn iach wen 

Y ddyn am newidiodd ddoe . , 
OS haeddodd anras iddi 

Tori kanoed troi konwy 

yn devwedd mewn vn dywyll 

Di obaith fydd devbeth fwyn . 
ni bo rrwydd ir neb ai rroes 

Y ddyn ar gwalld dan avr gwiw 
wyf ym hoen nef im henaid 

Kylynllwyn kyfion lownllwyth 

Kynar fydd kyn arfeddfyd 

Tri fforthor digyfor dig 

fal i roeddwn fawl rwyddaf 

gr: ap J. ap U'n fychan 

, . . . r 

Hoell Heilin 

. . t 

Hoell aerddrem 

Jeu: Devlwyn 

. . u 
ai kant 


Mobin ddv ap Jangkin 

... IB 

Tvdvr aled 

. . . . X 

Huw ap dd: 

D. ap gwillim y 

The Book of the Vicar of Woking. i17 

350 Y ferch ni cliwsg ai gwerohyd D. ap Gicillim a 

351 A mi yn glaf er mwyn gloywrerch b 
353 Ni uhysgaf ni daf i dy c 
355 ILyma boen He mae bydd d 
357 Y draenllwyn glas vrddassawl e 

359 gwae bryd(ydd) a gaer brwydvr f 

360 gwae fardd a fai gyf'a iorn g 

361 Gwen erddvniant y kantref Dauidd ap Gicilliin It 
363 Merddin vvylld am ryw ddya wyf .... i 

ai chael o fodd i chalou Z/^'* '^Vfi 

365 Meddiant o fErydant yw ffriodi / y fva .... k 

gelv ri-in fyddiaith / gael ar hon feddiant D. ap Edmond 

368 Eois feddwl loyw gwbwl gv . . . . I 
a ne a men yno i mi Owain Evtyn 

369 O dalia byth ar y deilad / ty . . . . m 
kaf dduw dehvy yw deilad ,, „ 

372 byclian oedd gan ddianis D. ap gwillhn n 

b. blin yw ysgar a chariad .... o 

yn fwy ag yn hwy yn i hoes D. apgtni (ne Robiji dueliwr) 

374 Y forwyn fwyn er yn ferch .... p 
heb ordderch i neb erddi bedo brwijnllys 

375 Jr D^ W. glyn, archiagon . . firionydJ, pen friwyd ef 

yn llvndain : Bv anwyl ar bawb enyd .... q 

moes rnwaith im gvssanv <S'(V dd: trefor 

378 K. kymod i Rissiart bulklay archiagon mon 

y teirw teg i tad .... r 

gwnaed yntav faddav a fv ., ,, 

381 jf ofvn geifr : Gwr klaf ydiw sir davydd .... s 

nar geifr fyth nar gwr i fbn ,, ,, 

383 Atteb : Pa berson pwy a byrssiodd .... t 

a men na geifr na mynod gr: ap Tvdvr ap ho: 

385 ysgraff Porthaethwy . Y fTeri fawr i fEair fou . . . . u 
porth iesv ir porthwyssion Sir D. trefor 

387 Atteb: Y don gyfanllon gefnilwyd .... v 

dyna fydd raid am danvn gr: ap Tvdvr ap Hcell 

389 Attib : Gruffydd o wenydd anwyl .... tc 

ai yn serthach kroesso wrthyd Sir D. trefor 

391 Atteb: Gruffydd os owdydd ydwy .... x 

er gair mawr nawdd gwr im oea gr: ap T. ap HoeJl 

S94 J ofvn telyn i sir William gruffydd 

Karv merched am kvriai .... y 

ni wrdduw oedd waeth na ddoer ddyn Sir D. trefor 

397 Atteb i ddynte : Sir dauydd ewenydd wyd .... z 

yw bowyd arall biav gr: ap T. ap Hoell 

398 Yr arwyddion : Y trydydd Ebrill ddydd dan bren a 

nag agor ua gwegil na thalken .... 

ywr trvgain awr i tiigant D. Naiimor 

as Cardiff Manuscript 7 

400 Eira mynydd gwyn tir pant . . . . a 
brawd yw mvd i bob anghyfiaith (1. 27) 1| 

401 11 Mis Hydref hydravl echel .... b 

a dderfydd y nydd ag y nos Enerfin givawdrydd 

b. J siahkab: Y milwr llwyd mal iarll hen ... c 

targed teirgwent .... 
sir Wiliam ail siarlmayn wyd 
prins rissiart gwart y gwyr .... 
byr einioes bo i rwyneb Robin ddv ap siankyn 

403 J siakk aab : Doed wyr mers ar deid y mor .... d 

dial i gwnwk a diawl ai gwnaeth Robert leia 

405 f ofvn alarch i Mred: ap tho: o borthamal yn Mr mon 

Pwy ywr dwylaw pier delyn .... e 

a mynv od ymon wen ^ir D. trefor 

407 Etta: Y gog fedleilas a gan .... / 

a lliw gwyn yn Haw r genad gr: ap Tr ap Hoell 

409 Etto : Nosswyl fair fy llasvvyr fv , . . . g 

deirnos kai ynyd arno W. ap D. ap J. ap ll'n 

410 Etto: Howel adda haol oeddvrn .... h 

berwir korff a brig kosd gr: ap T^ ap Hoell 

412 Y X gorchymyn : Moessen yr hen wr hynod .... i 

braich ail sel hercLir svliav (]. 16) || 

413 II O doe ryfel ar drefii .... k 

k.ardiwch na choelwoh chwi J. ap Ho: ap IVnfychan 

b. Atteb : Duw i weryd i wirion .... / 

rrai yn ardwyr hwyr yn wyrda gr; ap J. ap ll'n vychan 

415 Klowch son megis kloch sais .... m 

anysg oedd ym nas gwyddwn Sir lewys mevdwy 

417 Atteb i ddynte: Sir lewys felus i fwyd .... n 

di fwyd yw dy dy fevdwy Sir ffylibb Emlyn 

419 f ofvn milgwn : Robert ywch Eiwie aber .... o 

ni bwyf vnsvl heb fensswn gvttor glyn 

421 Am ddittio gwyr o ddiwrth gerdd gwynedd 

Drwg y w klod ghin wrthod gwledd .... p 

ffiniwch ar heddwch yrhaiti sir rissiart gruffydd 

bihar wocking ne ll'n ap gtm ap Rys 

423 Medd-dod : Nid dwrdiaw lie daw lliw dydd .... q 

a fydd ir saw! a feddwo lewys glyn kothi 

425 Etto : Y gwr ai serch ar gwrw .... r 

wil dafi . . yn farw mewn kwrw i kad .... 
i hwnw wr meddw a men Anon 

427 A. kymod Rys o doioyn a gr: fychan o frionydd 

Damwain blin ywr byd yma .... s 

ai roi ar iarll penfro i rwy Deio ap J. dv 

430 ^ din y gler* : Y fflok o wonwyn a ffla 

heb vn klawr na bai n klera .... 

a gaidd hemp i roir gerdd hon gvtlvn goch brydydd 

* Some of these were Gvttyn ab atgivs, Gr: ah grvgor Gr: ap D. gethin, D. 
menai, S. hingsiws, Bys grjthor, S. hal, Gwilim gwyn, JJ. Gornwy, T. kelli, Huuj 
ap y rryffrhen, Gr: ar bag o offer, £>. pibyddfab tomllyn, Ll'n ben llo, Ll'n ilelo, 
Einion goch fab heilin. 

The Booh of the Vicar of Woking. ii9 

431 Rys orav yn hir is aeron .... a 

i rys faint a roes o fwyd D. Nanmor 

433 Girad ywr chwedl gyd garvvy .... b 

son avr llv fine ir llan Jvan mon 

436 Kymhortha: Dwy wlad a dal dylodion .... c 

diolch wyr diawl el a chwi Hi gvttvn 

438 Jofvngeifr: Troi i bvm ar antvriaw byd .... d 

fvvch geifr yw oi gyfriw „ „ 

440 Sain krisdffor a fv yn ofErwm Gvttor glyn e 

442 Hen ddelw hon addolynt .... / 

pe pallai n rhaed pob lie n rhydd lewys mon 

444 / sir pys ap if^o*— Kronigl yw kyrn a glowir .... ff 

gwir ywr gwir y gair ar gamp Bys nanmor 

447 J sir Rich: Hcrbart : Y tarw dewr or tir dyrys ... h 

hir borth duw Herbert ith dal Tvdvr aled 

449 Kain air hy kymrv ai rhwol .... i 

ai fin attebed y fo John hent 

451 Yr evogwas or eigiawn .... k 

ai myddylio gado i gwr f. tew brydydd (D. ap G.) 

454 Gvttyn y glyn y sy glaf .... I 

i rol i arall y rowron Sir Rys o garno 

456 Atleb : Gwae a gynhaliodd i gyd .... m 

dan y gisd a dwyn i gan gvttor glyn 

458 Y kmesd : Sir Dauydd o hedrydd liawl .... n 

a duw ar ai gadawo gr: llwyd ap D. ap eingian 

460 Di gamwedd gwnaeth duw gyinwyll .... o 

mab prenin mwy an pryno Dd: ddv o Hiraddig 

463 Da mewn kyfF dewi y mynyw .... p 

a dar byd ni da ir bedd Dd: llwyd 

465 Atteb : Mai gwr im dirmygv i . . . . q 

arched bsn eirchiad y byd Ui up gvttyn 

467 Gwaer vndyn heb gowreindab .... r 

garv mab yn gowir mwy John Tudyr 

469 J weirfil mechain : Klaf wyf eissie kael y fercli ... s 

ar fol bol y bayol bid Dd: llwyd 

470 Atteb : Kenad wyf awnaf kynen .... t 

wissorwy was o vrien Ui tip guttyn 

473 Atteb i Ui ap gvttyn am hevrv i gvttor glynfoddi 

mae llif oer mae llifeiriant gvttor glyn u 

474 Porlhmona : Devbelh ared drwyr gwledydd „ „ v 

All Atteb i ddynte : Svlien ath geidw sir bened .... w 

am wlaa degwm yleni Tvdvr penllyn 

479 Atteb : Diwedd hen fvr fargen fav gvttor glyn oc 

481 Howel a wnaetli mab mnetli medd .... y 

wrth raid im enaid a men {J. ap) Rydd: ap J. llwyd 

485 J R. ap J. o lyn nedd : Pwy ar dafod pvr difai Jer: fyngl'd z 

487 V llafvrwr : Pan ddangosso rrwjdd-dro rrydd Join goch a 

490 Y degwm : Dynion aroes duw cnyd .... b 

gwrdd fydd y gair iddo fo Ho: ap dd: ap J. ap Rys 

i20 Cardiff Manuscript 7, 

493 Atteb : Ewch yn iach ni cliwenyehaf gvtto'r glynn a 

495 Y ddeiwen o ddav vsryd .... b 

gen y ddevlwyn ag ni ddylai Jcu: Devlwyn 

497 Atteb : Y reryr gwyn ar war gwent .... c 

vnvvaith arthvr iiith wertbaf bedo brivynllys 

499 Eii'cliiad yn siarad y sydd .... d 
oes dalm ai klyw ystlyra kler Dd: llwijd 

500 Atteb: Dauidd llwyd o fodd y Uv . . . . e 

gwyn i fyd y byd or bedd Hi ap gyttyn 

502 J raddail ail arddvr lys . . . . / 

am i ganv mor gynen long lewys 

505 bevno oediog ban ydoedd .... g 

lliw iddew dv lie dda diawl Sir gr: fychan 

507 J sir R, ap Tko^ — Dyrogan y fran drwy I'wn / i ben ... k 
i roi draw ganoes / i droganwch Rys nanmor 

511 ynysfonn : Kryfa gwlad knriad mam korou .... i 

a gatwor ynys hwylys ae haelion T. ap Eingnon vel Teifi 

514 Y ddiaig bach or vn aig l)obl .... k 

ar gerdd ir marcliawg vrddawl Rys goi o ryri 

517 Alteb . sathrodd avr saith radd wryd .... / 

ag ynuill ym horganwg Hi moel or pantri 

520 Barnad gr: llwyd ap dd: fychan 

ychel i rwyf yn ochain .... m 

diryfedd .... ym feilhryn deigr am fathro .... 
enaid gruifydd llwyd yno Rys go} yryri 

523 Etta: Pam im ken heb ywenydd .... n 

Fwy rrag Haw pier awen 
eithr Rys gocli athro ben .... 
dy nod par ym glod gen gler Hi moel or pantri 

526 Atteb : Hew y brwydr fel Haw brydyr .... o 

diriaid wr dyred i eawn Rys goch o ryri 

529 Atteb : Roes duw liw rrj's delevaidd .... p 

a gwynedd vyngoganv tti moel cr pantri 

531 Atteb : Dewrddivd llywelyn daerddraig .... q 

awch y mrwydr a chymrodedd Rys goch yryri 

535 Kyffes : Kraii- kred ked kynydd Jolo goch r 

541 Kyffes: Tii gavog freniu wyt tri chyfFessin .... * 

a rran drigaredd oth wledd ath wlad Hi v'n ap ttifoelrron 

546 fr iesv : Ferclien f v mair wen i ranv .... t 

Jesv au parchodd / iesv a fon perchen Syr Phylib emlyrt 

548 Mab rrys wr awohys oer ochi yw hyn .... w 

griffwnt ifvan ab grufEydd .... 
oer oil ywr haf / evrllew rrys Morgan Elfet 

551 Enwev duw : Dypgais y modd i disgyn .... v 

ag ar gowoedd nefoedd a oedd eiddaw W. Dyfi grythov 

554 kredo y xii ubosdol : )r tad yn wasdad esdyd/i kredaf . . w 

beri y He yn barod Ameu Anon 

555 Y tad ar mab mad amen ar ysbryd .... x 
ir euaid kowir yna j, 

The Booh of the Vicar of Woldng. 





Kredv rwyf yn benaf ir tad gorvchaf 
bowyd o newydd annivveddar 

Nefol dad llawn rhad llyw an rhi . 
bendigwyd bavn diogan 

Y X gorch^ — Na chymer vn llvn yn lie 


Masdr (Gr:) Robert 

na dim a feddo nai dir 

560 £ilo : Y mao duw yn grchymvn .... d 

o mynni nef pen ddelych 3Ir. Talai 

562 Esgob hangar : Argl: yn ganmylwydd ag awr yn evrglych . . e 
chwaith na bwy hyn a chwithav . IS64 . Daiiidd alaw 

566 Mar: Sir Dauidd trefor 

Tored pen y llywenydd .... / 

fy newis gar fy nysg oedd 

tri bardd a, wyddwu trwyr byd a fv anwyl fyw enyd 

tvdvr pam nat ta ydocdd i eilio dysg aled oedd 

lewys ai air liwon ag ir nef ir aeth mab maetli mon 

dvw a ddvg wedi ddigiaw sir dafydd yn drydydd draw . . . 

ym hlaid y tri enaid traw feu: up Mudog ap dd: 

569 Jache Kybijddion : Kybydd fab difedydd dig 
fab naf nertb fab nef yn ol 

571 Jofvn tarw . Edwart ai wyr ai drvvyr (an 

573 Etto : Ewch feirdd o ddimbych i fon 
lloi gant vn lliw ag yntav 

575 Etto : Siou fychan liyd forgauwg . 
lliwydd dillad lloe ievaink 

578 Y kysgod : Do roeddwn dan irddail 

580 ba rvw edyn o byradwys . . . 
nid dyn onid duw yn vnig 

582 J f arch : gidag vn a geidw gwynedd 
ferch deg pe bai farcli yw dwyn 

584 Bar: T. Aled : Doe bwriwyd tad y brvt hen .... 

aled wyn aeth i wlad nef J. ap Ho: ap tti vychan 

588 Elto : Bardd aled beirdd awylant .... 
karai faiddawd kaer fyrddin .... 
a diobaith yn i debig Hugh ap D. ap Hi ap madog 

590 Y drindod rrag y nodav .... 

kael oes gyflawn anawn ni Rys pcnarth 

593 jf Eiddig : Y mab ai glod ymhob gwledd 

oil i wyneb llywenydd ~ 

595 Y lloer wen a lliwr waneg , . 

o dalia mwy diawl el a mi 

597 Nos daf ir fernos dawel . . . 
trisd wy na bai hwy fy hvn 

600 Tri oedran hoywlan helynt . . 
ag yn y bedd diwndd da 

601 Y ddyn fwyn addwyn fonedd . 
pared fvn ened fl yn iach 

603 Y fvn fwyarol ohv;; .... 
ne ganwn i gweu yn iach 

604 Y ferch dda i chwedl ddiledlyth 

John Tudvr 

Deio ap Jeu: dv 

Rhys nanmor 

D. ap gwilim 

John Tvdvr 

Tvdvr aled 

Rys ap Hoell ap D. 

J. ap R. ap inorys 

Bedo hrwynllys 


D' John kent 


sir otvain [ap] gtm 

gvltvn owain 

D. ap ywillim x 


Cardiff Manuscript 7. 

606 ]ffor ydoedd o frodavr 

607 Vfvdd seichogion ofeg 

609 jffor avr o ferwriaeth 

610 Trvan ir dvllvan deg 

612 Ofpredd a gyfarfv .... 
nid gwell im enaid i gael 

y ddyn wen oedd ddoe / n / anwyl 
dyddia a mi diwedd ytn wyd 

Mae kvr ym hob kwr im ais . . 
fy nvw fv hon fyni henydd 

Y ddyn ganmoledig ddoeth 
am hyny nef im henaiJ ' 

619 Kussan ; Kefais vn kofvs wener . . 
klaim ar hwn kael ym ai rroes 

betli am pair yn ddiweiriach . . 
rrag enaid yngwraig innav 

Y ddyn fwyn addaw yn fynych . 
a chorou o dyrch evruid 

Ba ynnill o bai annerch . . . . 
derfld wen darfod vnwaith 

Y fvn wyl yw fy nolvr .... 
ofn hyn yw fy anhvnedd 

gwae a fai hyn dyn noi dad . . 
ne fwrw byth arna fir bai 

Mae kreigiav dan fvriav fais . . 
oni cha yn iach vnwaith 

Mi (fi sydd) devnydd dig 

Y fvn a gaid fwyna i gwedd . . 
blaen y berth om bola ni bydd 

Dydd daed fy rriain feinwen . . 
y nef ith enaid y noi 

kariad ar ferch am kvriodd . 
rowy nog ol gwenol mewn gwynt . 

Doe gwelais ddyn lednais Ian . . 
arddel dyn ir ddol ai dwg 

Y fvn alawnt fain olav .... 
ar fan yw noi ofewn rrwyd 

Y rewig wych rowiog wen . . . 
sonnia ferch kvssana fi 
Kerais ddyn ifanlc hirwen 
biigyl goli a gaifi' bigail gwen 

Kerais ddyn ifank araf .... 
o gyd gof gadw a gafas 

fy swydu er ys mwy no blwyddyn 
mi a chwi ynni vniawn 

Pwy yn darfod pen i derfyn . . 
doro ym einioes dra mynych 

Sowaeth ar nos o ayaf . . . 

vnig vn yno i gyd 

D. ap Gwillim a 









gwilim lew brydydd 
sir ow: ab gwilim 




. (Tudur Aled) g 
ai kant 

Sir Ow: [ap gwilirn] 


Gr: Hiraethog 

. . k 

bedo brwynllys 

. . . I 

Robert leia 


Gr: ap J. ap Hi u" 

(bedo brwynllys) 

. . 

Ho: ap dd: llwyd 

■ ■ P 

» » 

dd: ap gtm q 


D. ap Gtm {Sion keri) 

Dd: gowper 

Robin ddv 

. . u 

Dd: ap edtnwnd 


lewys mon 

bedo brwynllys 

-ai kant 


Jfan Dyfi 

bedo brwynllys 

Morys Mevdwy 

Dd: ap edmond 

The Book of the Vicar of Woking. 


lewys menai 
gvttor glyn 

Sir lewys Devddwr 

Sir Dd: trefor 

Edward ap Rhys 

651 A mi yn siarad a merch . , . 
y myd avvnel iawn i mi 

653 Wylofys wy fal afon 

656 Y fvn aelddv fanwylddygg . . 
mae gore dim yw gwr dv 

657 Gwn nat ta gwae enaid tyn . . 
a bodd duw yn y diwedd 

659 Duw ior y duwiav eraill . , . 

ddofvdd er addioddefawdd 
663 Y grog wredog o riw amheirchion .... 

pawb ar y grog pybyr groes Gr: ap J. ap Ui fychan 

668 IFrenialld mae kledd ar gronyn / yn graff .... 

yn liwy a gan klap gan fin kledd Lewys glyn hothi 

671 Dyn wyf ymhvrdan of^'dd .... 

am fyra hoeu nef im henaid Tvdvr aled 

672 Y ferch fonheddig ddigawn .... 

gwr noeth hwyr a gare neb " gwas Digri" 

674 Mar: Wm: ap gr: ap Dikws pen oedd effyw 
Mae lief oer mae Uifeiriav .... 
ai law ddiawl ai ralai ddv 


677 Kotoydd dychan ir doctor John hent 
Toraisd orn tevraisd arnaf . . 
kent mer aethosd mewn keintiach 

Sir Dd: Trefor 

Rys goch y ryri 

680 Barnad all sirk a sir thomas goch 

Drwg ne far dyrogan fv . . . . wt 

gen siarad i gonssvrio gr; ap J. ap fii vychan 

683 Bar; Owain ap Mred: ap thomas o borthamal 

Ai ti yw angav /ywyt yngod .... n 

a ne i owain winevwin Sir davidd trefor 

686 _f ddeiniel bang or pen ydeiliadwyd yr ysgobty o. k. 1521. 

Mae y mangor dryssor a drig .... o 

pvmthegkant gwarant dan go 

hvgain gida saith hygo Sir Dd: trefor 

person Han allgo yn y hyfamser 

689 Y gwr a gaiff gvrvr gwin .... p 

ond iesv dad ni does dim feu: Devlwyn 

691 Oesbraff wyd iesv ysbryd / gwiw ddofydd D. ap gwillim q 

692 Y gorevdduw gwiw a rodded . 
praffed gras y proffwyd grym 

694 Dvw frenin da fvr wyneb . . . 
drwy gariad ir drigaredd 

697 Duw greawdr nef a dayar . . . 
duw ath law dde dwg nith wledd 

699 Ordeiuiodd duw ir dyuion / wank 
iav ar dooiav a ordeiniawdd 

701 Doeth iih etlioles iesv 

704 Mair wenferch mawr o wnfyd . 
ol ynol yw olevni 

706 Mair yw n hyder rrag perigl . . 
a bvdd ir holl ddynion byw 

gweiriil Mechain 

D. ap Ui ap Madog 


Mred: ap Rys 

. . . u 

feu: brydydd Mr 

folo Goch V 

fangkin ap Einion 

. . X 

feu: ap Rydderch 


Cardiff Manuscript 7. 

710 Mar: merch y bardd : ]fcldi hi kana fl 
kwyn a fydd/am hon .... 
nis galla kalon ni fedda kael nef iddi 

713 Y ddifregawd ; Gorvchel dduw a weddia 
ag a draethais o wir draha 

719 Digiais am na chawn degav 

720 Hawddamawr marianmawr maith 

721 Devthvm i ddinas detlrol 

723 gwn ledrith vn gain Iwydraf 

725 Tri ffeth nid ynt vnrriw .... 
gwna ir kadno gneio i gnjwch 

Y fetch dawel walld felen 

Ro duw ynyn rraid i ni 



Jfeu: gethin 
ap J. ap lleision 

. . . . b 


Dd: ap gwilim. c 

» )> ^ 

)) )) ^ 

)» J) J 

V >, 9 


Dyn wyf ni chais bod yn wych 
dros gof pe bavt teiroea gvvyr 

Deio ap Jeu: dv 

732 Y rriain pen wrheych . . . 
o ni chai a fynych wen 

734 Oer yvsr fy mron ar fy mryd 
a garwn a fynwn fyth 

735 Medra om pwyll mydr om pen 
mor deg i hanrreg a hi 

737 Mae vn kvn yma yn kynal . 
fo nt;f ai gartief i gyd 

739 Kerais ferch kares sy fav .... p 

kaSwy fvn ka ffo finav ~ ~ ~ 

741 Y ddyn fwyn addwyn faynawl 
o bwyth ir kar boethir koed 

743 Y ferch fwya a gara fi . . 
dy gael oedd raid i gelv 

745 Owdwl yr iesv o guernarfon 

Kaernarfon koron kar evro / peblig . . . Sir gr: s 

a thwr ag eryr / a threr goron ap Ui ne Sir gr: fain 

748 Bar: Lewys Mon : Gwyro mon gwae wyr im oes .... t 
i nevadd dduw yno i ddaeth 

i noddi awenyddiaeth Dd: Alaw 

Anfon nid hardd bardd i bell &:. „ ,, u 

750 Bar: Gvttor glyn . Yniach aw en na chowydd 

Ho: ap Rynalld 


D. ap Edmond 

J. ap ho: ap tti fy chant 

gvttor glyn 

D. ap Edmond 

hedo hrwynllys 

Rnbin ddv 

gwledd dduw / ai arglwyddiaelh 

762 Y fvn fwyn vchel o fonedd 
ar ddyn wyl a roddwn i 

754 Mae vn fwyn ai rain o fel . 
drem hvvy hi a dyr ym hen 

756 Hanodd ym vn hawddamawr 

gvttvn owain 

gr: ap dd: ap ho: 

]folo goch y 

. . z 

fvan mon 

760 Mol: i bedyr o rossvr : am yr vn sant raawr yw son a 

a mwg avr am i goron 
i nef wen i ni fyned Jewys Baron 

758 Bar: Robin ddv : Klyfychais klwyf o achwyn 
aeth ir nef athro yn oedd 

The Book of the Vicar of Woking. 






Dala neithwyr delwi awnevthvm .... a 

drvd fydd deigr dioedfedd degach Ho: ap D. ap J. ap Rhys 

A wyddent twy pwy ompwynt .... b 

ni thai ymhen nm ddya wenlas 

mwy nor glocli mewn awyr glas . . 

a thri gair oi thri gavedd 

Karv rwyf karvaidd wedd .... 
ghvy serch drwy gael oes hir 

TrifEeth mawr i tra hoffir .... 
o fin hon byddwn fyw ya hwy 

ai hant 

Sir Sion leia 


Y mae gair ym o garv . 
hirwalld ar neb ai hanvain 

Dd; [llwyd ap U'n SfC.'\ 


Trem ar fercli trwm a rofi . . . , 
foi'wyn fyw / ne i'arw yii fvan 

773 Y pwrs : Mawr jwr gair am y teirrodd 

776 Doe i gwelais arswydais oed . . . 
a gred y gwr oediawg 

779 Dav obailh sydd dovbeth fvvyn . . 
na bo rrwydd ir neb ai rroes 

781 Y llwyn o bai oil yn ber 
ywr llwyn chwerw lie ni charer . 
nvwr dduw fyth vnawr dda fydd 

782 llvniais oed llawn wyf o serch . . 
mil o frain am i moel fry 

784 llewi rridill yn rredyn . . . 
brwynen gyllell bren yn rresder 

785 Kerais balch yw kwrs y byd .... 
kyfell ag evsdvs kyfion 

787 bid hydaer y byd hvdol .... 
yn ddifvd wen i ddafydd 

789 kynydd ydwyf yn kanv .... 
mewn poen i bo i hwyneb hi 

791 Y ddelw wen ddevliw od . . . . 
o ni chair yn iach hiroes 

793 Dros fair o nefyn i geissio par o fain myline 

Mae enaid rrydd y min traeth .... 

a bendith y tair mair a men 
796 Bar: Ui ap Mevrih hen : O dduw teg ai ddaed tyn . . . . s 

prydydd i borth pyradwys folo goch 

799 Mol: Edw: Hi : Edwart ab edwart gwart gwyr „ „ t 

802 Myfanwy liwy liod .... u 

mair a ro drwg mawr ir drych Madog benfras 

Yrth wiw Iv wrth i weled .... v 

ior hynod yw rri anedd Hwlkyn ap Pleddyn 

Tvdvr Aled 
gvttor glyn g 


Sir Clement 

. . i 

Tvdvr Aled 


Bedo avrddrem 

. . I 

Sir ow: ap gtm 

Jeu: llwyd brydydd 

. . » 

Hum Penial 


D, ap Edmond 

fvan Dyfi 

bedo brwynllys 

lewys daron 


Dydd da ir fwyna a fv . . . . w 

dros i bod deiroes heb wr gr: ap J. ap Ui vychan 

808 Kyn ofydd kerdd bvn o (un)flwydd D. ap gwilim x 

810 Griffd y plwy i grefid ai plyg „ „ y 

812 GrufFvdd gryg ddirmyg ddarmerth „ „ z 

j26 Cardiff Manuscript 7. 

814 Aerblank yw gruflfydd eirblyg D. ap gwilim a 

816 Attebion: Eres i dciafydd oyrya Gr. Gryg b 

817 Gwylld yw ni wn ai gwell dim „ » c 
819 Dafydd pan nad y difar „ „ ^ 
821 Gweirfil wawr eiddil ryddoeth >, >, e 

824 Gwir fy rayd nis kar fy myw . . - . / 
kalon y ferch serch y sydd D. ap gwilim 

825 Bar: gr: ap adda ap Z>.— Eigawr mawr gar y mor gwngalcb g 
827 Keissio yn lew heb dewi ^ 

829 Twf ydyn tyjSad enid » 

830 Tv a gwedd oferedd fv * 

832 Digwsg fvm am ail degnv ' 

833 Fal i roeddwn gynt uosswaith '» 
kvrodd ar half lydan Iwyd (1. 32*) 

834 *hyn o dodaf henw di dyb (1. 21) » 

diav ynyn o daw nos 

835 Dydd gwaith dibech oedd eclidoe o 

836 Dwynwen deigr darian degwch p 
838 Ychel i bvm yn ocbi q 
840 Ocii fi drveni drvm r 
842 Y feich anil ad anlladdawdd » 

845 Efa fonheddig ddigawn t 

846 Y ddyn ddewisferch serchawg w 

847 ai llai fy rran o annvn v 

849 Drvd yr ydwaenwn dy dro w 

850 Devcer eiry dyn orevryw x 

851 Aufon a wnaeth y feinferch y 
853 ^er galon bengrou bach z 

855 Plygv rrag Hid yr ydwyf a 

856 ILeidyr mewn dinas drasserch b 

858 Mav aflwyddiant koddiant kawdd c 

859 A fv ddim i farddfin freiddfyw d 

862 Hawddamor glwysgor glasgoed e 

863 Dy gariad deg i goroen f 
865 Yr adlaesferch wawr dlosfain g 

867 Dyddgv liw dydd golevaf h 

868 } serch aroes merch i mi i 

870 Dysgais rvw baradwysgaink D. ap gwillim k 

871 bron draw biavr enw a drig .... 1 
ar elen ai heirioles gvttor glyn 

874 Yr halaeiiwr : Kefais o hoywdrais hydravl .... m 

henw serch y firieinferch fvrn Madog benfras 

* The scribe evidently turned over two leaves of his original here. He writes 
the end of the cywydd Ychel y bvm yn ochi (see 838 faelow) as if it Treve part of 
the cywydd on page 833. 

The Booh of the Vicar of Woking. i27 

^11 k. hersdinhogyl : ^thel ddv ithol i ddwy .... a 

gwae ni oi marw hi mor hwyr Jolo go} 

880 Bar: D. ap Gtni : Dauidd ab gwilim ymy . . .*'. b 

bellach naw / nigrifach nef gr: gryg 

882 V brawd : Teg o gynyrch hygyrch hnrdd ... c 

moesswch mwy ys no march jfolo go} 

884 Ni chwsg bvn gida i hynben D. ap gwilim d 

886 jf Richard Hi a ddisdrowiodd i ddav nai meib Edward iv 

Maer goron y miig eryr .... e 

Harri fydd hiroes iddo D. Ihoyd ap tti ap gr: 

88i) A fragment (10 lines) ending : 

a nef i ninef yn ol gr: ap Jeu: ap Hi fychan f 

b. gofiilv heb dy heb dal , . . . g 

Pan fynyeh fydd pen feiuioes Tvdvr Aled 

892 ILymar liawl lie maer rraid .... h 

ing ar hynt ir angor hen D^ John Kent 

894 lie digri i bvm heddiw D. ap Gtm i 

895 Yr ysgyfarnog ynghantref .... k 
mair a wyl o ysdlys mor rvdd „ „ 

897 Y gleissiad mwnwgl assvr .... I 

gael duw / a gweled owain Hoell ap D. ap J. ap Rys 

899 Orie hydyr yr hedydd D. ap gwilim m 

903 fr bola hroen=hwrwgl : Meddylio ddwyf pan wyddiant . . . n 

a gwir ddychan a fydd ran rai Jvan fychan ap J. ap adda 

904 Etta : Ysdod liir wasdad hoy wrym .... o 

eled i gerdded ag ef Mred: ap Rhys* 

907 Etta : Dihareb gwir o hirynt .... p 

i havvl o gwna oed a hi t fvan vychan ap J. ap dd: 

910 Karv y rwy kvriaidd wcdd .... q 
i gael o enaid i gwr Thomas y glyn 

911 Y doa ewyn Ion wenlas .... r 
nawdd duw a mair vn dydd mwy gr: gryg 

914 Mawr genym awr :ig enyd .... s 

i bvvrn ai dyko ir bedd Gr: Hiraethog 

916 Y ferch o rvw fan ar fyd .... t 

ath gael or mab mwya ath gar ai kant 

918 Y rriaiu ar gwaed rrowiog .... u 

barnedig gar bron ydwyt ai kant 

921 J uelie merch : Gwelais yn y ffair ddisglair ddyn . , ". . v 

ni da ni ddowaid i daw Bedo brwynUys 

923 Y" ferch dan yravr lathyrloyw" D. ap gwilim w 

924 Gwae fi na wyr y forwyn .... x 
dos dithe frawd i law ddiawl „ „ 

928 Bwriais fryd briwais y fron .... y 
a maddav fymhechod meddwl Jolo goch 

929 Yma i rys yn ymrysson .... 2 
fy naf aroddo nef yn Mredydd ap Rys 

* " Ai kant drwy gyngor John Evtva." The word ']euan is cresscd out after ap 

/2S Cardiff Manuscripts 7-8. 

931 Myddylio am yddoli .... 

wrth raid im enaid amen Rys goch o lyn dyfrdwy 

933 Doeth yw mab ysbryd a thad .... 

a gwledd i mab arglwydd amen Dd: ap Edmwnt 

935 ^esv hwde ddyfossiwn .... 

088 oessoedd ith ]ys iesv jfolo goch 

937 kredaf i naf o nefoedd .... 
gwarant ar bob gwirair ||' 

■940, 964. Bi'wnt yw braint henaint &c. Anon e 

943 Carol y dialedd : Dyn wyfl aroes /i/ fryd, . f 

i / ddowad attom etc . / „ 

947 Carol naduUg : Holl feirdd a ffrydyddion g 

kowirddysc kerddorion .... 
mewn noddle parwydo peradwys Tho: Prys 

949 Y deg gorchymyn : O ganv kynghanedd h 

gir fessvr gerdd faswedd .... 
gwn bellach ddisbeleddach ers blwyddyn ,, „ 

952 Jr Iesv : Fynghymdeithion ffyddlon daith .... i 

oleini tyrnas f esv . / Anon 

955 K. kymod Wmffre ap Howel ap Siankin ag eraill 

Y keirw mawr y kair / i / medd .... k 
er deigr Mair deg ar / i / mab . / 

960 f: Sir Rich: Gethin: Y mae glaw am a glowais .... I 

Y Hew dv oil ai diail : . : Gitto or glyn 
964 and the 47 folios following are blank. Then we have on the last page 

Carv 1' byd ]f gyd dan gof yr ydwyf &c. 

MS. 8 = Pli- 21559. The Poetry of Wiliam ILtn, etc. Paper; 
about 8J X 6 inches; 270 pages, of which pp. 1-244 are in the 
autograph of Wiliam IL^n, and the final pages look like holographs 
of the respective authors whose poems they contain ; the leaves are not 
uniform in size, many have been mended, and some bear traces of 
having been folded for carrying in the pocket ; rather unusually clean 
for a Welsh manuscript; boards. 

1 Dyro ym ***** *wr / fwy* orna* • . . . . m 
goeth fvn gwyn fyd ath fedd 

h. Page 1 is rubbed and faint and much of it is illegible. 

2 Otb gaf ni nychaf / achwyn // yn kvrio .... n 
gwna ddiwedd da gwenddydd dec 

b. Yw charv wen gv ewyn gwy // illiw &c. o 

3 II * * *wrfad ystaeniad dostvriav .... p 
da fo i rrain edifarhav Gr: H{iraefhog'] 

h. neithwr yn llanfor llawenfyd .... « 

rv . . ivathro i bwif yn * * * John tudr 

c. Pwy gorfach ar gerdd a ddvc gordderch &c. Gr: H, r 

4 * * * * rn heirdd yn Iiyrav // rriwlas / a rreolus &c. s 

The Poetry of Wiliam JLyn. i29 

b. [Y] maen ddara kadarn lie kedwir / dawn oil a 
duw nallwn dy godi .... Rys Goch o ryri .... 
klawdd d7 lie kladdwyd awen 

brie a bon kael eigioa kerdd W. //[yw] 

c. kyntedd pob dewredd dayaren / o dir &c. h 

■5 J Ho: Vy chart: Yr oen Gwar iawn i garv .... c 

penn does na wypon deissiav . 155^ . William llyn 
8 ^ Sion ■lewys -,■ [Y p]renn o wydd pvrion aiir ... d 

Tros y byd hiroes y bycli . 1359 • Wiliam lleyn 

10 ffoli mer6li i gi ac ing / i golwc &c. e 

11^ jf Sion llwyd : Y llwyn ai wisg oil ynn aiir .... f 

wyth einioes a fo ith wyneb . 1561 . 
14 [Y t]ri da om Ira deall .... g 

Robart ... a morys ... a phowel .... 

duw a roet oes drioed hydd . 1559 ■ 

16 Mol: D'' Elis Prys : Y karw Uv kowir llawenn A 

rryw gawr wyd . . . kryf danian 
kraic mor wrth y kerric man . . . 
ac alarch wrth y gwylain .... 
a difalcli wrlh anfalch wyd 1| 

19 jl Gwalch kowiiiaid gweilch karon .... t 
Teiroes mwy ytt Rys amen . 1561 . 

20 beiidd y ssydd ebrwydd i ssou .... k 
drwy fwy ystad drafo oes dyn . 1562 . 

23 J Dd: llwyd: Anodd iawn yw i ddynionn / 

droi ar vrys y dwr irr vronn .... 
hwy del twf hcedl ytt dafydd . 1562 . 

26 Mol: Edwart konwy o Vryn evrvn 

Wrth henwi kyfraith anael .... m 

gyrr venn ith gar o fionvdd . I562 . 

29 Mol: Pob: Wynn : di annerch ydiw anael .... n 

ni bydd hwnn heb venswnn fyth . 1562 . 

33 Ty owain maiut win a medd / ap Sion .... o 

ac ar dorr i gariad ef* 

39 Kerais ossawc kroes osswallt . . . Rissiart .... p 
"arr llwyddiant yr el iddaw . 156^ . 

43 f S. Salbri o rvc : Y dewr iawn dydd da ir wyneb ... q 

arr dy oes aro diiw wynn . svlgwyn . 1o63 . 

46 Uwyn Edwart gwirwart a garwn / gamys .... r 
gorf'od ar gerdd dafod oeddj || 

47 G ossawc brycheiniawc barch arian / arthur .... s 
■ Eb awr b)vdd yn aber bran .... 

Travl einioes trwy lawenydd .... 

y llyfr a channwyll i hoU frycheinioc . 1573 . 

53 O duw by w dad y bowyd .... t 

a las byth ddwyn Elssbeth dda, J aber marlais . . . 
ai haer sy f'yw hiroes fo . ^57-3 . 

* Pages 40, 41, and 44 have only the first word or two of each line, 
■f The original paging jiimys here from 52 to 129. 

y 98560. I 

i30 .■: Cardiff 'Maniuscnpt, 8. 

■ 59 Mar: Bob: ap Morijs .- '■pan aeth oi lys briwyd aber tanad' 
• ' Marwolaetb a wnaeth yn wann / vawr a bach .... a 

a fv yr wylaw oi farwolacth 
65 3Ia7\- Ho: vachan : Ba Iv (rwm eb lid tramawr .... b 
i ■\vlecld diiw eled IIou'cl . 
■ 69 Moh D^ Ellis Prijs : Aweii bardd yn ^awn bvrddoeth ... c 
Eodd diuv oedd Ryddid vddvn 
a rrodd diiw sy / n / rryddhav dyn . .... 
adail tir kymry ydvvyd 
a Haw gref yn bir iloegr wyd .... 
arr faink ... a farnocb nis dad fernir .... 
" twr wyd . . . trwy siroedd rrac trais herwyr . . . 
a ffeils otb olwg a fEy . . . . 
diiw / n / barcb ath adawo / n / benn 

74 / Rob: ap Hiuo : Y milwr Mr mal aiir hawc .... d 
maen / n /• ddyddiwr / maen / heliwr hydd* || 

77 II Ar gwr a ddel or gwraidd ir . . . huw . . ail ffwc . . . e 
lie gwypo i kaffo i kais 
nid a gwenyuen dawel 
i ochr maes lie 'ni cliair mel .... 
koffewch dduw kaffocli ddwyoes 

79 Mar: syr arthvr ap TIuw bikar towynn 

a welsoch i lys a cherdd .... / 

nid tebic . . . i .breladiaid byrlwydion .... 
a wna ial i enaid bwnn 

83 Mar: S. ap Hmo : T beirddion He bv vrddas , , '. . g 
Ni ffery dyn hofF aravl 
mwy no rrew ymin yr havl 
Edav / r / oes val hvd a red 
och ir anap i cbrined .... 
duw saf gida i enaid sion . 15T0 . 

87 Mar: Risiard llwyd : distor pam nad ystyriwnn .... h 

duw Rissiart i dy jvj jessv 

91 Mar: To^ fychan : Torrwyd llwyn troed llawenydd ... i 

penty y gler y pant glas .... 
y karw / n / ifank ir nefoedd 

95 Mol: Sion llwyd : o benw gwaed a hen godiad ... k 

ac yno bo i egin byth 

100 Griiffydd ffwibiwr gwr a gerais// dewr lew .... I 
llafn gloywlas llyfn golevliw 

b. (Am falchder duw ner don irad foddion &c.) m 

101 Mar: Elin ' lloer forys' ^ g. S. wynn ap mred:' . 1312 . 

Gwae galonn dynionn dwy wynedd / oerllef n 

ac ai gwelodd gwae i galon 

108 (Duw kadw fenaid Rag y kevnant serth &c.) o 

109 Mar: Jarll penfro : Poen yw adfyd penyd fawr .... p 

ai fab yn larll fo byw /n/ wr 

1 15 Mol: S. JPrys : Y Gwr sad mewn gras ydwyd .... q 
kyfiowna bawb kai fy w / n / llawen 

* Pages 156-310, according to the original pagination, are missing here. 

The Poetry of Wiliam ILyn. i3i 

121 Moh S. hoydiarth : Trossoch Hew y glocb a 

llv gwlad abwysswch .... 

a lloegr sy drassav llaw gi-ist drossoch 
126 Duw due wr odidog oedd . . yn ifank h 

a gadv . . . ]lawer hen llai i rrinwedd .... 

heb fod Edwart . . mae /r/ tai /u/ wac yinortvn wenn . . 

o rann duw ir Enaid ol 

131 Mol: simwnt thelwal: Beth orav Iwk bytli ar Iv . . . c 
yn i swydd einioes vddynn 

136 Mar: Edwart ' ahnor ffram maelor aiffrwyth ' 

Owae filoedd yn gofalv .... d 

ai fab dewr fo bedeiroes. 
141 jf S. '■aer y konmvy ' : Y Siryf grymvs Evrwych .... e 

bo ith wyneb wyth Einioes 
145 J Boh. llwyd or wavn : Ami yw Eai ai mael ar hyiin / 

aches swydd achas vddynn .... 

a del ywch hoedl a iechyd 

149 7 .S'. Prys o Eylwyseg : Saer adail mesur ydwyf ... y 

ar dy dal aro duw dec 
155 Mar.- Tiidur ap Rob: — () diiw ddoeth ba wlad i dda , . .„ h 

duw / n / tad ai Enaid tudur* 
15!) Setlirii- llyssav n/ wir sy /n/ arwain / gwiw hap .... i 

o dra chef i drychefid , 

161 Mol: Morys Wynn ap John Wynn ap Mredydd 

ILaw achledd dewredd duriawc / hil beli .... k 

[ai] barr awch ai llorf ai braich ai llaw || 
165 Tanad llys yrrad anrrydedd / piav .... / 

oes ytt a henaint tomas tanad , 156^ .. ....■ 

169 Mar: Sion llwyd o Jal . 1563 . 

Trais mawr diiw /n/ blaenawr in Jblinaw / Ue del ....;» 

yn y lie da mae yn llaw diiw trais mawr 

174 Mar: sian\ .• Beth a dal byth adeilad .... n 

yn ifank i wlad nefoedd . 7564 . 

178 Y tair merch orr tyrav medd .... 

dwy or byd dvgost irr bedd 

duw dradoeth gad y drydedd . ., Elenn . . iach bagnol . . 
dav o dir gwent ydiw /r/ gwyr || 

180 Ry* mab golevbryd V3 nest V5 gr: ap ll'n &c. p 

181 y Edward konwy : Y sirif a vessiireu .... q 

dwy oes nid ym adawoch 

185 JY dewrion benaduriaeth .... .r 

a sion ifans nefodd 

191 II gwae Iv yssydd gwelais honn .... 5 
)euan llwyd sydd silltydd serch . . wedi dad Rydderch . . 
dod irr gwr duw drvgaredd . ISOJ/. . 

192 Mar: sion brwynoe, ' y gwr mwya gerais ' 

Dydd hwyr yw diwedd hiraeth .... t 

da i gymraec di gymar oedd . . . ."j; 

* Of lines 2 and 4 only the first two words have been written, 
t Many lines have only their beginnings, 
j Only the beginning of most lines are given. 

I 2 

i32 Cardiff Manuscript 8. 

di frwd a difyr ydoedd 

a bi'wd iawn o bae raid oedd .... 

prydydd y gwawd priodawl .... 

Pryd sedd pyradwys iddo 
196 Y ddav ossawc dewissawc .... a 

at Iwydd * 

201 Mar: Huw gwynn : Dall iawn yw deall enjd .... b 

-a wna tal i enaid hwn 
20.5 Mar: Robart mab Morgan 'ynghor llann aber ynghvdd.^ 

Taei' yngod wyn yr an gar .... c 

aed ar gwr ir drvgaredd- 
209 Mar: s. wynn o dowyn : Diiw by w beth ydiw bowyd d 

• Drwy boen i newidiar byd .... 

gair duw fo ir gwr o dowyn . 1563 . 
212 Mar:syrr Owain ap gwilim o dal y llynn . 1563 

Trwm arr ia yw tramwy yrod .... e 

ni all da, / T / byd ennyd awr 

ystyn einioes dyn vnawr . . . • 

y trie addysc tragwyddawl 
215 jf 0. ap S. ' karw Iwydiarth ' ' haergai Iwys kwrt hreiglys 

gwn : ' Yr hydd tragwydd tir a gai / a gwyr ... / 

na bom awr liebod vy hynod hydd 
219 Jgr:ap Ho: — Bon gwreiddiav nannav vwch naint / g 

a brynnav .... 
. / n / help i sian a hwnn || 

221 Penn dewrion haelion wyd wehelyth / pvr .... h 
mastt lewys .. . . Eissob tref esgob ne siob syber .... 
draw / q / benu vwch dewrion y byd . 1563 . 

226 Mar: T. Mostyn : darfv pob gaily or golled mae /r / byd ...» 
.0 dduw orfod a ddarfv 

•231 Y kiw dv ymysg koed y mel . . . dos .... h 

. byd yn Jialgarth . . . annerch y mastr Eolant .... 
arr i oes aro Jessv 

234 7 ^- vychan 4 Y ddar_ o wynedd Evrwenn .... / 

dawn y byd ithro duw / u / benn . 1563 . 

237 JStto : Y kiirw gw3ch orr kaernv gwin .... m 

dros y gwnii bedeiroes gwyr . 156^ . 

241 jfdd: llwyd : Y gwalch hynod gloch henaiir .... n 

dyn Ji dawn diiw / n / i denydd .... 
ac arr Iwydd vawr arglwydd vych . 1563 . 

244 jf syrr tomas ' kar syrr.bviTi . . . vihar brvwtwn ' 

Y gwr lien ac o jeirll wyd .... o 

lien avr gnv j n j llann Evrgain wenn .... 
tair oes ithato / r / j[essv| 

249 II irr deav bv oerdyb wedd p 

mae / n / dia garw myud ir gweryd 
meistres gruffydd bvdd y byd . . . verch . 
syrr John pilstwim grwnn y gras .... 
a rrai sydJ rroi oes vddyu . 156/f . 

* Only the beginning of most lines are given. 

f First half of a few lines at (he end are only given. 

27te Pobi>ry of Wiliam ILCpi and Others. iSi 

252 f Rissicirt esc/ob .dewi : Y gwr o stad a gras dfiw ... a 
ac oes kyd ac eissac hen || ? eud W. lli/n 

255 Ydrwclw: HpJdiw oedliw liyn adlndd/bawb .... b 
Ay well am daenell o dir Hvw ap Rist ap dd: 

257 Gr: siambyrlen gwijnedd 

Mynydd y.r bavl maen ddv yr liawg .... c 

y karw yu fPi-aink ar kyrn ffres . . . nith wad neb 

onid vn a dav wyneb *letvis mou 

261 II gwae wlad oer gwilio de . [. . . enj . . . . d 

mae bys iarll am bowys yn || ? 

263 J Hari viij : Y tarw or niownt Eryr mon .... e 

irr Haw ddeav-/i-/ holl ddayar lewis morganwc 

267 Mar: Dd: o waed T. . . vijchan . . llan dyfrifoc . 

Trees duw yn fawr twrsrtan wyfi .... / 

oes y pvmoes ir pvm aib Gwilym ap Jeu: hen 

MS. 9=Ph. 10989. A fragment of two leaves ; imperfect. Paper; 
8 X 6 inches; xvith century ; boards. 

1 II dy roi enyd or ynys q 

dais sy reid was syr rys 
Ry serth ydiw ryswrthyd 
Rac digio r gytto y gyd .... 
medd llawdden am vrwynen vrav . . . : 
# * * * t arth nyd rait wrtho gwilim ap Jeu: hen 

4 ***** 00 ddakyn dinoeth A 

***** kowrnwy yd wyd . . . . jj 

MS. 10 = Ph. 94. Poetry and Pedigrees. Paper; 8 x o\ 
inches ; 136 pages, wanting the -beginning ; in several hands — pp. 1-54, 
94-106,109-126 are probably in the autograph of Davydd Benwyr, 
" 1550-1600"; boards with leather back. 

1 II brenin bavn dyved biav yn bendevig .... i 

ackwy ynial y kwynir dd: hennuyn 

2 Y bwttwn avr betta n wych .... k 
dewr da i rhoi diiw ar dry rliann 

4 Y gwr dewr gywair dariaa .... i 

athavoui yth wyneb „ ,, 

6 Och gannoes ewch i gwynaw .... m 

ai bvcho vawr a bychan „ ,j 

9 Mar: rholant ymhorgan o vachain mah T. ap syr S. ^c. 

kenwch glych kvvynweh am ail kynaii/rrywt . . . , n 
kawn wir ble kwyn oer y blaid „ „ 

13-14 The top third of this folio is cutout. llannisen, Dysfab 
jnaestr harri mathe — rhys ap rhys ap tlio: iiy rrys &c. 

* Query autograph. 

.134 Cardiff Manuscript 40. 

h. si wan thomas lau ail vnerl/enwog .... a 

dyro . . ym bais . . wlanen . . sidanog . dd: benwyn 

15 gwelwch dros wybr nos betti a wnant oerglips b 

am feroh arg: mordant . . . marl .... 
a ny wl sy m argam a nos „ „ 

18 Y kawr vn nerth kair a nvdd c 

yr hynod gwalch sain henvdd . . . . 
y Hew pann t'ych hen a Uwyd 

21 El/as — siams ap rrys ap harri ap sion ap henrhi &c. 
b. syr wiliam o estrling ai wraig oedd hawys &c. &c; 

22 keiliog ff'res enwog ar onnen a syd &c. dd: benwyn d 

23 Jr gofo benn y bont 

Am rhobin mae rhyw ebwch c 

diddim ond bawdd fyd yddaw „ -„ 

25 Morgan ap siankyn ap fEylib esgwier &c. 

b. lili klyw denwi gorywch dynion/byd &c. ,, „ f 

c. gwae di am honni kam hynod / ar ddav &c. „ „ g 

26 gweii serchoc rrywioc wrth rraid // em gallwych &c. h 
b. The pedigree of the Mathews traced back to U' ap ivor ap bledri 

27 ba benyd ba bryd y brydydd // yw hwnn i 
ar y bairdd oer yw y byd &c. 

b. avvdyn ap ll'n ap kynwric ap ho'l &c., and his descendants 

28 sion based o nant triryd ap tho: based &c. 

b. The pedigrees of the wives of tomas bwttwn, rrisiart mawnsel, 
and jevan ap llaision 

29 The descendants of syr rhisiart herbart o golbrwg 

30 Y tad ar mab bob amser . . vn diiw tair person &c. dd: ben: k 

b. gwraic siankyn ap rhys ap ll'n oedd lavkv &c. 

c. Wm: ap ll'n ap wm: ap jevan gethin &e. 

31 syr dd: offeiriad llann gainwyry &c. 

b. rhys ap dd: ap siankyn o argoed afan &c. 

c. The descendants &c. of Jevan gwyn ap ho'l melyn o wyr. 
35 ffylib ap sion kradoc ap siankyn kradoc &c. 

b. g. ^. ap siankyn ap rrys ychan oedd siwan -wilkoc dala mar &c. 

c. g. W. ap ievau ap ho: o gwrt llan figel oedd farged , . o vallt &e. 

37 II o gynfyn enwog iawnfodd .... / 

dwyoes ^'wch mewn dewis hedd. dd: bennwyn 

39 brycheiniog : morgan ap ll'n ap ho'l ychan &c. 

40 gwir ddywaid fenaid y vyny / hopgyn &c. tn 

b. nage dafvdd brvdd baras / yn goelio &c. hopgyn to:'ap ph: n 

c. The descendants of grono ap juvan ap llaision ap rrys &c. with a 

particular account of his son rhisiart lochwr. 

43 Mis ionawr duw kalan dydd dv y saithfed awr yn gaeth &c. 

44 J S. gr: — annerch walch difalch da yfvdd &c. dd: bennwyn o 

45 gwilym ap tomas ap gr: ap ow: gethin o lynn tawy &c. 

b. gr: ap siankyn or "bontfaen a f v farw heb ysyw &c. 

c. syr rhisiart mainor o sir henffordd &c. 

47 p. ac wyron Kadwgan ap bleddyn ap maenyrch arg: brycheinioc 
b. llyma blant syr rhisiart herbart o golbrwc : syr William &c. 

48 llyma henwav niilwyr y vord gronn* : lawrslod y log &c. 

49 Mam madoc grypl oedd margred merch gryffri ap kadwgan &c. 
b. The descendants of lewis gwnter 

•* The end of this list is wanting — at least 3 folios have been torn out between 
pp. 48 and 49. 

Poetry and Pedigrees by ?D. Benwyn. i35 

50 The descendants of rhys ychan ap rhys foel S,-c. 

62 The descendants of Gr.-fawr ap U'n ap f. ap ll'n ap kynwric 4-c. 

53 The descendants of y bach ap gwaithfoed 

54 gwraic ^evan ap morgan ap dd: gam oedd annes &c. 

^ 55 The wives &c. of Sir John and Sir Thomas Raglan, of Sir Edward, 
Sir John, and Sir Wm: Carne, and of John neverber or castletown 

56 The descendants of Jenkin liemys . 

57 dauyd ychan ap dd: ap owain peldi Ac. &c. 

b. watldn lloyd o venni ap Eich: llwyd &c. 

c. Glyn nedd : Rees ap Jenlcin ap ll'n ap Jenk: ap hop: ap Rys goon. 

d. Sir Wm: thomas . . chancellor of Landaf &c. 

e. Tho: ap dd: o vrychinock ap ho: ychan &c. 

58 llyma enway ymherodraetha yr holl fid . . . persia &c. 

b. a recipe for the ague 

c. The wives &c. of Rich: gwyn and of his son Lewis 

59 The descendants of Ayddan ap gwaith voed lord of karedigion. 

60 The descendants of Jenkin ap R. ap U'n and lleyky gwyn 

63 yn enw ac yn yn Rydedd yn harglwydd ui ^esu grist ar Ian wiri 
vair ar glan giric verthyr a silitti y vara ef &c. &c. 

65 By all the virtue & strengeili of this holye names, by the true 
god, by the lyvinge god, and by the hollye god / that shone wiohe or 
wiches that hathe don this actuall deed or caused hit to be done to 
A.B. J connger thee showe haue no power &c. 

b. In the vertue of the hollie gost, these places all aboute J be sett the 
father and the sone, theves for to lett &c. 

67 Exorcisms in Latin 

70 For the bl— — y fluoc : take the herbe calld llysser kryman 

71 Y gyfaredd hon a sy dda rac pob Ryw glefyd Uygaid 

72 Wm: Lewis o dre lai ap lewys ap morgan &c. 

b. gr: hagar ap ho: ap yorath . . ap gwlhaved fyehan ap gwlhafed 
ap saisyllt " See p. 86 below. 

c. gr: g03 ap wm: ap gr: g03 ap dd: &c. 

d. JLan trisent : J. ap dd: ap T. ap ho: ap ^eu: ap gr: ap Rys ychan 
ap Rys voel [o lanyllted faerdre] ap liys go} ap Eikert ap f non 

73 The descendants of drym ap maynerch lord of hrecknock 

74 The descendants oi Rys ychan ap Rys voel apRys g03 — " gwraig 
Rys go} [ap Rikert^ oedd lian v3 kynhaythwy ap herberti " see also p. 83 

75 ILanwnno — The descendants of yewaji teive gwase y bwche 

76 The descendants of Jenkin ap U'n ap gim ap Rys lloyd ap adam 

77 gr: harrye ap owen of landilo vawer do knowe the petigree of syr 
ph[ilip]e parson of bangor [teifi]. see also p. 83. 

b. The descendants of dd: ap hopkin ap gr: gethin 

c. kilyvai: the descendants of Tho: vychan ap tho: grythor 

78 Edward kemys ap dd: ap John lewys &c. 

79 The descendants of John gwyn ap gtm dd 

b. Jeu : gibon ho'U ap dd: ap ho: g03 . . ap Rys g05 ap Rickert &c. 

80 Syr Rob: klyfford o went arg: llangattwg dyiFryn wysk &c. 

b. Phe: ap adam ap slack arg: llanvair gylgydyn. 

c. maibion henry ap gtm vychan . . . ap Elidyr ddee &c. 

81 Rees thomas o veddyfnych* in llandybie &c. 

b. Rees haward ap jenkin haward ap Wm: haward &c. 

82 Lewys ap henrye ap lewys ap henrye &c. 

b. mam Rich: loughor oedd gwenllian V3 John turbill glofe / o V3 
Robert Raglan or carne llwyd y mam 

* See med diminih in a boundary in the Book of LI an DAv p. xlvii. 

i36 Cardiff Manuscript io. 

c. Pen arth : Jenkia daldcn ap Edw: dalden &c. 

d. mam miles mathe a Ghristophei' mathe see also p. 81. 

84 The descendants of gltn (d. 1550) ap J. ap gim and Jenett loughor 

85 The descendants of hopkin U'u voya see also p. 84. 
b. The " . 4 . wiefes " of" morgan Jankin. 

86 gr: hagar ap ho: ap yorath " mentioned in a deed " A° 13 E. 5. 
" Jeuan gr. hagar /in A.° xlij of B[d\vard] 3. 

b. gr: gethin ap kyndrych ap kradoc &c. 

c. gwenllian V3 ^eu: melyn baydan oedd wraic briod Rys ap gtm. 

87 The descendants of Thomas dd: ap Jenkin ap ^eu: ap ho: &c. 

88 The descendants of Robert mathewe and of Jeuan voya .&c. 

89 dyddgy v} gr: ap feu: laes ap Jeu:' ap li3on &e. 

90 basse childerne to Thomas yehan ap John ap watkin 

91 The wives of the most famous kinge henry the 8 

92 Rich: Came married Jane Dalden ; and Eli}: Carne m. ffurst 
Thomas gwyn . . of gvs'ent llwyg &c'. 

94 llann ffwyst yngwent : Wm: ap rhys ap siankyn &c. 

6. yngrogbryf diviog rrisiart dd: / goeg .... a 

oerchwith gwnawn fil o erchyll dd: benwyn 

95 Ow: ap gr: ap gr: ap madoc fychan &c. 

b. The descendants of il'n ap fev: madi ap ll'n ap kynwrig &c. 

96 katrin ferch tho: ap f ev: ap dd: ap ll'n yclian &c. — \A'm: lychwr &c. 

b. da diiw n rhydd lie i bydd bob awr / wr moddvs ... b 

hap gael i domas hopgin dd: bennwyn 

07 na ddigar atli gar yth gaerydd yr hawg .... c 

kvriais ych bod ym karv ,, „ 

b. mam yr abad dd: ap thomas ap bowel a lewys tho: ap ho'l 

oedd fadryn ferch sion stradling or merthvr ir.awr 

c. rhoser ap tho: ap syr rhosser yehan &c. 

98 Y gwr mawr hir grym yr haf .... d 

braichiav hen mawr berehen mel gtm tew brydydd 

lOJ Y gwr kvl or gorwg hen .... e 

nath anedd yn iaith wynedd rhisiart ap rhys brydydd 

102 llann gyhi yngwent : rrolant W. a W. maibion rroser ap W. &c. 

103 llann llwel yngwent : sion twmlyn ap sion twmlyn &c. 

104 The descendants of lewys ap rrys ap rhoser ap rhawlfF &c. 

105 Mam ll'n tomas o gae yr ewige ym hou davlwyn oedd fargred &c. 
b. The descendants ot' syr gwrgi grant 

106 Harri mathe sieryf ap syr siors mathe ap syr Wra: mathe &c. 

107 OS duw nadolic y gwelir yr havl llawenhav a wna gwssnaethwyr 
diiw // OS yr ail ddydd y gwelir yr havl avr ag ariant a vydd ami &c. 

109 thomas ap dd: o aber hodui and his descendants 

110 llyma yr ordr ar graddau y mae vrddasolion y davrnas yn 
aistav i^ny pari ment : Asa\i&igoh ka.\sni\h&:\ .... ew(fs ; arg; kwmton 

ill edrych amser gwych y mae gwav / ag liaint .... f 
em fwynwych kadw y^i feiiioes dd: lenuyn 

112 gwaithred . . ar dir nant y dylles a nant y velin, a gr: goch . . yn 
rhoi tir y laision ap rhys . . ymaglan / yn amser Edw: y drydy tystion &c. 

b. tir jarll: jarll warrwic ag argl: Spenser yn rhoi tir i vn grono 
vychan &c. 

c. Wrth wjnfyd y byd fawr a bach / y del . . . . g 

aisiav mawr rhys am havrig y bcdo hafesp 

Poetry and Pedigrees by B. Bev/ivyn. i37 

113 dymadrodd dy vodd di vael / dy ddiwgnd &c. &c. dd: benwyn a 

b. W, ystiwart gyvenni : dydd daed vniawn waed wnni &c. „ b 

c. er dy loes ar groes y gwr jesv grist &c. „ c 

d. y Rys mairig : drosod rrys ar frys avr frig daisy vwii ... d 

grym iaith ar gramer wyd lewys dwnn 

114 The pedigrees of ll'n ap ivor, and of Jevan ap sianhyn hemys 

hen or began &c. see p. 116 

1 15 och yr faiold goch a gwr ddoe kaiiai &c. dd: benwyn e 

b. Arfer knaf over aviach ar hir son &c. „ „ / 

c. ar ol kariad sad wyf y saith blinaeh &c. &c. „ „ g 

d. byw n ddrvd ymlaelvd ynaer milwyr gynt ... h 
b'astai o dwyll yr bosliwr „ ,, 

117 Edwart o lann kaeach traced to ^estyn 

118-9 The pedigrees of the Mansels & gr: ap nikolas traced to vrien 

120 angharad merch siankyn ap rhys or gilfach wenn [rreged 

b. rhwydd wyd bavn da i rhoddyd bwnk &c. dd: benwyn i 

e. Jiw.yra fydr gorgi r kyrn wyd kernod y gai &c. A7ion k 

121 marched y Wilym dd: o rhivv r perrai oed wragedd y ]fev: 
ap liaison o vaglan ag y traljaearn ap ^ev: ap meyryc &o. 

b. wyd lanaf soniaf dan sel / di amav \l 

oen doraas ap.ho.wel .... 
eto y vyw rroed diiw a vedd dd: benwyn 

122 sion kemys or began ap s;on ap siams kemys &c. 

b. rhys ap trahasarn ai wraic oedd gatrin &c. 

123 wyd yma da da a dydd daed / gannwaith <&c. dd: benwyn m 
6. harri ap edwart ap Wm: ap ll'u ap sion gwynn &c. 

c. maibion rhys ychan ap rrys foel ap rrys gocli &c. 

d. person Uanng'raUo yw syr tho: ap ]evan ap ffylib &c. 

124 ail nvdd rrys dafvdd ddi divar, fawrnwyf &c. dd: benwyn n 

b. doe kerais gwelais gwiwiestr / da hoy wbarch &c. o 

c. em rhwydd wen yma i-rhoddwyd &c. p 

d. Yt morgan darian avr daradr / ap rhys &c. y 

e. o bowls wedd rhyvedd vr dwnn rhel'n / y drycli &c. r 

f. ffaiii ywr plas mvrlas pob morlestr/y gair &c. s 

g. ty kryf ynghaer dyf aed am pai ynys &c. t 
h. karv golvd kv yn kair / hoyw affaith &c. u 

125 am y byd eonyd ai annedd / oedwcli &c. v 

b. diiw gwynn ym bennwynn bavnydd / a vo nerth &c. lo 

c. synwch bavnydd a sydd syrs &c. x 

d. klychdy vchel fry ddi I'reg / klav wychdaith .... y 
a naw rrwydd mi enwa rhain 

e. am vn knaf nyd af yw dai bv anoeth &c. z 

126 ^ Ac- op syr waMe; Ail myrddinrodd win iraiddwych/kynil . . a 

orddod wych ar wrddwawd yw dd: benwyn 

b. Atteb : kresso r penwyn tyii wyt ar/ bawb or bairdd &c. b 

ho' I ap syr wathe 

c. Y swyddvvas diras dan deri / yw wael .... c 
herwr no morgan" harri dd: bemuyn 

127-135 A genealogical table shewing the ancestors of Henry 
Mat hew of ILan- Dav, -who married Katherine Evans 

i3$ . Cardiff Manuscript ii , Vol. i. 

MS. ll = Pli. 2161. In two vols. ■'_ 

Poetry; paper; about 8^ x 6 iaches ; Vol. i, 212 pages; Vol. ii, 
230 pages ; late xvith century ; bound in leather. 

The condition of both volumes is far from good ; the peiishing edges have been 
partly clipped ; the lacunae are numerous ; and there are many blank leaves, inserted 
by the binder. The folios have been thrice marked, but the pages only are given 
below, which are numbered consecutively without reference to blank leaves and 

On page 1 of Vol. i is written over the text: "(24); 1802 Eiddo Edw'' Jones 
Green Street Llundain a vy gynt yn Haw Lewis Morys ai vrawd Wm: Morys ae 
a fuasai hefyd gan Ed: Llwyd or Museum." The names of " Kobert wyn " (p. 38), 
and Evan Jones (p. 93) occur in Vol. ii. Both volumes have, apparently, been 
copied by John Jones of Giili Lyvdy : and many titles in both are in the hand of 
Richard ap John of Llan Gynhaval. 

2 ^ mevrik Rys [.•*#* am wr hael sy / n / ymryd ... a 
gair siob Ian gorsibiol wyd John hrwynoc 

5 j may duw yn gorchymyn .... h 

omyni uef pen ddelych mastr Talai 

7 anna anwnaeth ioyni .... c 

yu heneidie ynanwedig feu: ap ho: sorwrdwal 

9 J Mihaiigel : ba rriw ddelw bvr a ddalem ..... d 

yn nvw enioes i(ni)nav gr: ap feu: ap IFn vchan 

12 dyn wyf fwyfwy dan ofyn .... e 

ai chael o fodd i clialon (cf. MS. 5p. ii) feu: dyft grythor 

14 Y gwr vwch ben goriweh byd .... f 

yna dduw nef madde i ni D. ap Rys o feni 

17 i dduw yr wyf weddiwr .... g 

gair dy fab agreda fi Sion brwynoc 

2\ f syr Dd: Trevor : pa berson pwy iibarssodd .... h 

amen na' geifyr nn mynod gr: ap tudvr ap ho: o fan 

24 fym hwrs felfed fym herson ..... i 

fym hwrs gor mersi am hyn doctor John kent 

27 may vn kvn yma yn kynal Gutor Glyn k 

30 Y forwyn afv aravl .... _ I 

\ bridwerth i baradwys mab yr henad koch 

S3 drych ywr byd diochr barn .... m 

nag amylach lliw afiach lie \\ (1. 31, pp. 35-6 are torn out) 
37 mwyn ddyn dyred ir man ddail D. ap Gwilym n 

39 gwr eglvr i groglith .... a 

duw mawr Rag pob dim arall sion brwynoc 

Jr deg Gorchymyn 
42. geirie r dad gad yn dy go . . . . p 

nai dy nai gwraig nai dyddyu 

44/;. gway blant adwanant y dynion .... q 

OS marw par mewn daiar dy 

45 Uowrrodd ares i foesen .... r 

dysgwn ag evrwn bob gair Edward ap Rys 

4S Cymod: Y keirw mawr y kair i medd tvdvr aled s 

53 kem air by kam ywr rheol .... t 

ai fin atebed y fo doctor John kent 

5G gwn na da gan enaid tyn .... u 

a bodd duw ni bydd diwedd myredyth ap Rys 

Howel Kilan, S! Brwynog and Others. 


69 frhybydd: llymar hawl lie may rraid .... 

ing av hynfc ir angor bea doctor John hent 

ei Kefais aelwais kyfiwn olvd 

6. trelieil trwy gviied tia gwrol &c. 

c. dewi a ehybi achvbant bob dyn &e. 

d. arglwyddes ya lies rrag Uesmair &c. 

62 pen las U'n : dev kant a mil uiyu devgain oedd duw a 32 &o. 
6. nid kadarn oni barn ni liv ond vngwr &c. 

c. or pridd y doetUvm wr prvaf &c. 

d. archoUwyd duw Iwyd ydeiladeth &c. 

e. Uvn yr arglwydd rrwydd ^n Ked &c. 

/. iiid oedd jesv yn dyly'r dolvr ar bren &c. 

g. bid kyfion dyuion yw duw &o. 

63 mil ahaner dvw uer da ywnlaith &o. 
6. keisio ti frenio duw frenin pybr &c. 

c. duw agyddiwyd dig oeddwn oer ebwoh yr aberth nls gwelwn &c. 

64 jf ddyllvan : ami liw nos ymylaen ia . , . . 

llwyddiant ir brain ai lladdo leivis menai 

66 Diolch am " bedair gafr y pedwar gwyr " — syr morgan ap 
ho: " gwr deffol o ddyniolen," syr Jivw maelan, syr hvw ap gronw 
'■^person twrog," a syr Rys ap Mred: '■'■ person fihangel or Rvg." 

gwr klaf y diw syr dafvdd 

gwr afiaoh iawn gwr-iaoh fydd .... 

pawb ai Rodd bybyr iddaw 

ai gyngor i trefor traw .... 

llaetb geifyr oes llith gyfriw 

ymon i fab orayn fyw .... 

nar geifr fytli nar gwr i fon 

69 fr byd : doy yn gyfilybrwydd i daw . 
yn avr yno ir enaid 

71 BJyma fyd kyd kadar.n .... 
ai fron yn ton frenin da 

74 Y tad or dechrevad chwyrn . , . 
yn Rydd a chwbwl on Raid 

76 duw gre[aw]dr nef a dai[a]r . . . 
duw gwyn .ath law dwg ni ith wledd 

syr dd: trefor 

myredyth ap Rys 

doctor John kent 

dd: nan mor 

79 y ddevgar voneddigawn .... 
yr raia val y by r bynai 

jf gr: ap Rys ap dd: ap howel or {^)Rvg 
81 gwelais verdd yn dy galyn . . . . 
ai kred may kowir ydwyf 

83 Y karw dv .kowir i dal .... 

ef a bono fo benaint 
86 grwrawl enw gweryl jnawn . , . . 

gwynedd lin gwyn wyddel wyd . . 

a llwydd yt dan j well hav,. 
88 y gwr y sydd gar avr sercb . . . 

dy allv wrtb dy wyllys 
91 Cymod : Y gwyr y darfv'yn vnaid . . 

ach bodd yw r ddwyrrodd eraill 

93 y bwkled: dwyn a roed imi rrydwyd , 
Roi oes hir ar ai Roes ym 

96 Mar: Gwilim ap Gr: o benniynydd, mon 
Ro duw galon ddigUon bwyll . . , 
■wrth fyngwawr duw mawr amen . 

howel kilan 

Tvdvr Aled 

gioilim ap sefnyn 

i40 Cardiff Manuscript ii, Vol. i. 

100 ^ Rcinallt " or wyrgrig wen " . 

Nos da jr Hew oriest llawen .... a 

ef a fyth f wy fwy weithian fiowel Mian 

102 gr: lonwaiw rrvdd lin Kya b 

ap ^euan biavr golod drwy r ynys .... 
wyr howel koedmor lagor egwad .... 
y pasc trifFasc at rvfEvdd howel Mian 

105 llyma swm o gyfri pob llythyren .• a := 6C0, b ^ 300, c ^ 100. 

107 Duw ior y duwie eraill .... c 

ddofvdd er a ddioddefawdd Edw: ap Rys 

110 gyraist tveddaist siomaist ryddyn &c. Wm: llyn d 

111 II dy ddadyl odei i ddoedvd .... c 
aro dvw byth ar dy ben „ 

114 ewcK felrdd 6 ddiDbych i fon .... / 

Hoy gant vn lliw ag yntav deio ap Jev: dv 

117 ofair -wen ofer enyd .... g 

doeth iawn duw aeth ai enaid Wm: llyn 

121 Marwnad Sion ap Edw: o draios vynydd 

o dduw anodd^ y\v^ enyd .... h 

oes oesoedd i lys iesu „ ,, 

125 Marw: lioger ap Sion Wynn 

may wylo dwr fal y don .... i 

dros i dad trwy iesv i- del Edw: ap Reiff: 

129 Mol: hvw gwynn ap Ednyfed or hendwr 

hvw dernwalch ydeiriawu .... k 

rroi hugli gvvyn yrhawg cnioes gr: hiraethoc 

132 y gwyr lien a gar y Itv . . . . I 

llawn o desach llvn disiav jj 1. 60, end wanting 

135 II ni ddyscais o gwbwl trais trin .... m 
air chwerw am wr a chorvn dd: ap gwilim 

136 jf ddoctor edmwnt mevrig arcMagon 

Pwy yn ddogtor ystor ystriwn J fod .... n 

a hyn o fowrcdd j . he^w o fevrig John ap dd 

140 y Hew or Rvg gar Haw / r / allt .... o 

acd ar dduw dad vrddo iti John tudvr 

143 trees duw / n / var trystan wyfi .... p 

Oes y bvmoes jr bvmaib Gwilim ap Jevan 

147 merddin wylit am -rrvw ddyn wy . . . . q 

y llys ar i vvartha ir llawr left unfinished 

149 II kowir der-yr-eryr du dau wynebog .... r 

krist dyrchaf wellwell krist waed archoHog R. nan mor 
151 Rod duw vrvd yn vyd anoetU .... s 

gwynedd a'gaifE 'diwedd da Robin ddu 

154 llyma fyd er gryd jrgrai .... t 

ar by J a wflir' ar ben Robin ddu 

156 llyma fyd llawn ofediidudd (sic) .... u 

ua mab bach'bech ach y bcdd John hent 

159 Y misoedd : mis jonor myglyd dyffryn .... v 

a dderfydd y nydd ac yn nos 

163 7 wyr kaer : Eeinallt may kledd ar groenyn L. G. kotht w 

Poetry by various Authors. i4i 

167 mievtlivm ya swyddawg i wr / dyledawj; .... a 

yn eiste gidam dyhvyth Ai karodd ai kant 

170 may ich nevadd ddwyrradd ddorav mawr &c. Anon b 

171 er tolvr er kyr er kerydd er dig &o. ., e 

b. yr wYthnos addangoawn Ac. d 

c. llafvr kvr tolvr dilid newyn &c. thomas ap Rys e 

d. Nid ystvr gwen ddolvr gwan ddyn &c. D. ap U'n ap J. f 

172 * difa yr yffrene difwyn / och meddwl Anon g 

h. gvdvn [=:Gyttyn] Owain gain awyr kwynaw &c. „ h 

c. ef a gyfyd ffair Bwirg peder ft'ynon .... i 

ar heini awna dyfroedd yn gocbion talesin 

173 !l a ddervydd ynydd ag ynos See p. 159 above, k 
a John daj aj brintiodd at Ivnden ag velly 

y dervyna hynrky amen II II 
N.B. We have here apparently evidence of the existence of some Welsh book 
printed by John Day which is not otherwise known. 

b. ssol venws markiwrs ni a^ karwn &c. Anon I 

c. dydd lloer newydd ar naw arygloch &c. ,, m 

d. a brenin nefol abrelach &c. n 

174 A kalendar 

186 llyraa byn sydd o tfeire yn y flwyddyn — held at Wrexham, 
. . Denbigh, Euthyn, Mold, Corwen &e. 

187 A list of names with payments but there is nothing to 

indicate the nature of these payments : 

glyndwr : Robert ap dnyfed .... if v)'* 

. . llewjs gwyn .... x' iii]'i 

thomas gruff .... ij'^ &c. 

192 daw wyth oess jr ssaer da jweitho &c. o 

b. mab dafydd bevnydd lie bych yn ore &c. p 

c. ivan ap owel kv iofyn ab rys &c. q 

d. jacb heilyn vrenin vavirr yni peraidd &c. d. ap ho: ap J. r 

193 II y gleisiad hediad hoinrdec .... s 
addyfod gorfod yw yi'gair Dd: lloyd 

194 grvff : owenydd vnjawn .... * 
baedd i dduw bydd i ddiwedd || 1. 60 

197-212. These pages consist of mere fragments of the bottom inside corners 
of the leaves. 

Vol. ir. 

1 ais glevi^ gorfF o sygol heigion .... u 

adaed'yw diiw ai dy ylych gr: hiraethog 

4 bvm herod boym biraeth .... v 

afo amen wrtb fymodd ' „ „ 

8 Mar: T. salsbyri : mi a wn gwyn am vn gwr iiidur aled lo 

11 J tildur llwyd : ir ty vytb ar vort vawr „ „ x 

14 Mar: tied ui- Ihvyd : Mawr yw bwys diiw marw host ial . . . y 
dro nef i deirn ial „ „ 

i42. Cardiff. Manuscript //, Vol.'ii. 

19 llyma ddewis hethav dd: proffwyd : myfynydd bore gwlith a 
tawel glaer a liir wlith feillion a bwrw serch ar wen gerdd &c. 

20 dewrder Koed i wrda . r . Ksiwg b 

er ifwyn i Roi fenaid tudur aled 

23 J fair : mawr ywn Iiyder Rag perigl .... ' c 

a bvdd \r hoU ddynioir by w Jeuan ap Rythech 

29 llyma englynion a riaeth adda . . pan oedd yn vff^eren . 

pa bryd y gweryd y gwir dduw / oa . . . . d 

power duw yn fawr pardwn fydd . 

30 kassvyd kof enyd kyfiownir / kamwedd &c. Anon e 

31 II bwliwns teg oedd yn. egin ..... / 
myn yr havl er mwyn ai Roes dd: ap Edmwnt 

32 Jr geifyr : devnaw yn sydd dan vn sel . . . . g 

pob llv . n . vn pob lie ynanos Wilam hynwal 

36 dav o beth sydd devbeth fwyn .... h 

na bo Rydd yneb ai Roes tiidvr aled 

39 kredv r wyf benaf ir tad gorvchaf .... i 

bowyd o newydd aniweddar 

it. ir tad yn wastad estyd i kredaf .... k 

beri y lie yn bared ai rrwydd rrod 

Hi, y pader : nefol dad llawn Rad lliw <an rri ydwyd . . »^ . / 
yn Rwydd o ddvw Ryddha ddyn 

iv. yr afi maria : Grasol mair ydwyd dy groesi bvrwen . . . . m 
bendigwych bavn di ogan 

V. Y X gorchymyn : Na chymer vn llvn yn lie gwirddilw ...» 
na dim a veddo nai dir 

vi. y dad' ar mab mad ameu ar ysbrvd .... o 

]r enaid kowir yna 

47 (hyfies ll'nfoel ap IVn foelrhonn) 

trigarog vrenin ywn trri chyfEredin .... p 

ar Ran trigaredd oth wlad atb wedd dd: ap Gwilim 

51 (dy wlad ath gariad atli gaerawc || nevadd) &c. q 

b. o bydd i ti ganvod dyn a dwy gynfas &c. j- 

c. Genyt ti y kyrara vi varch &c. Robert kelidro s 

52 I's. I. — bendigedic ywr gwr ni cherddodd na sefyll .... t 

val y bydd yn dragwyddol John tudvr 

54 Rowii fraith kyw koegiaith kevgeg &c. u 
b. hiigh ap willam ap bened ap Rys &c. v 

55 prydv awna mwia mawl (Jfolo go}) w 
59 Dyfrdwy fawr ganawr gynyrcli .... x 

bydd bob brynawn yn llawn Hi m'adoc ap gronw 

61 yr vn bai ar yn bowyd Jolo goch y 

65 II ai dda fo yn kvddio raewn kod ..... z 

i chwi arian i cbwarav John ap hdll 

67 duw aweryd i wirion ..... a 

yn ar dwyr hwyr yn wyr da gr: ap U'n vychan 

71 kynig avr diddig gwyr duw iddi a nawn &c: b 

h. ' maer plwy onwy yuawr heb arian &c. o 

r. ' krigied kyw kaened kakynen kostrel &c. A 

d. ni thy naws oerbry na svrbreu- diflas &c. o 

e. dowed wrth aeron galon galed &c. f 

Poetry by various Authors.. 


del: ap edmtvnt 

bedo arddren 

dd: ap givilim 

liaffap Robert I 

J. koffa ben bovcliea barcliedig yw lys &c. n 

72 dowed ith arghvydd Ewydd Kwyddwas &c. h 

b. ^V arg: IVn : fyng-harw gwyn banog hydd gad y llv &e. c 

. c, noeth bychan a gw'an y g'onir dyn byw &o. Wm: llyn d 

d. or byd ir gweryd ir i gwrel ai avr &o. Raff ap Robt: e 

73 Trioedd mab y krinwah : tri chyfing hijd — krav nodwydd ddvr 
atharlais ar gelffaint achcniog mab y krinwas. tri dialed byd — 

korn hydd aeballestr achalon mab y ki-iuwas &c. Cf. Mi/fyrlan, iii. p. 246 

76 Bvstl y byd : egor nef wrth lef araith lafar dyn .... / 

kyng horion Kwyddion nis Roddir gan gas || !■ 68 

79 J ferch: Addo imi dda am wawd . . 

oni chaf wen yn iach fyd 

80 y ddyn ar iad yn we Rvdd ..... 
di bwyth yra di obeth wy 

83 Vnhcl: Oed arriain addfeinteg . .. . 
ar niwl maith anl an Raith mwy 

86 dvw gadarn ddyddfarn addaw oi fowredd &c. 

b. Gwyut orioc llidioo llydau dwys drawiad &c. 

c. Tair Sian tair Eirian / da i Ey w &c. m 

d. diweirdeb nanad neb yn wir &c. n 

87 Bellach yr ysbyswn o ddysgreiad arfav y gwyr a fvant ar 
gwyr ssydd heddiw yn dwyn arfav &c. Then follow descriptions of 
the arms of Hector, Alexander, Julius Cassar, &c. of the xv tribes &c. 

94 Gardd berffailh gloddaith arogleivviw .... o 

pla.s klyd o ■wydd kwplws klav Simiont vychan 

b. Owain glyndwfr maes arian Hew Eampawnt o sabl ai arfav o gowls &c. 

75 kerddgar dios eos vwch ssail twr kedd Wm; llyn p 

b. blaengar swn klavar klowaia hugh q 

c. Eos braint koed nant kauad nerth Wm: kynwal r 

d. eiliad mawl gauiad mel gwenyn hugh llyn s 

e. kyfftniad gariad &c. ' W. llyn t 

96 kali bynckiav yn amyl . . ym hylith pibyll goed ice. hugh arwysdl ic 

b. 3'u wan yn vychan ddi vvchedd noeth anardd &c 

c. Wrth dreiglo deimylo pob daith or byd &c. 

d. pam i dychryn dyn yni daith voirion &c. 
e. nid toeth heb waraut nid tim &e. 

97 pan y dwedir ygwir o»arv vu wen ferch &o. 

b. doeth yw i gristion a da &c. 

c. llawen wyd a gwen ddyn deg oil 

d. hawdd 3 w troi heddiw itreia &c. 

e. doeth ir wlad gvr gad gaer gwdion drewfodd &e. 
y. balychder oer hyder ynhedion ai myn &c. 

98 dewised brysied duw niae braw dan faia &c. 
6. bara a dwr yn siwr dyn ssirriol dav well &c. 
e. o chibiay yn byscod a ehapan llwydwyrdd &c. 

d. ni bv ddafvdd gv dan goed ygelli &c. 1 

e. edderfydd kynydd pob kaniad ar trysor &c. k 

99 duw ofylaen dim difylin dad .... 1 

kyfiowntor blaen iownter blaid (1- 41.) || W. kynwal 

101 hoel anaeth dad maeth medd m 

awen gain Owen gwynedd .... 
(ar naid im enaid amen) (? j^eu: ap E} ap Jeu: llwyd) 

107 kerais kyfeirais yn falych &c. a fragment, see p. \Z% below n 

108 karol: diiw nydolig yn gredig .... 
folianv diiw drigarog Anon 

111 A fragment of the end of r.SToRi svddas : \\jm berllan yn 
dwyn i falav yn lledrad ef ai kryddcdd of yn fawr ag a ddyfod wrth 

gr: llwyd v 

escoh dewi w 

lewis powel x 

escob dewi y 

John Tvdr b 

hugh arwystyl h 

i44 Cardiff Manuscript //, Vol. ii. 

svddas eiriav dirmygvs ag yntav a gymertb gareg ynilaw ag a drewis 
Riwben &c, 

112 eiriad yn siar[a]d sydd .... a 

oes daljm ai kljw ystlvm kler dd: llwyd ap ll'n ap gr: 

115 daiar lawr mawr moroedd a dysc &c. 6 
h. digon yw digon dam &c. c 

c. arachaf i fair ddiwair ddrem &c. d 

d. egor y drws egyr i drem &c. e 

116 dwy gath sydd ym adevgv &c. / 

b. iyrchell ffraw alaw elwi klwyd &c. y 

c, marged eri gwned ag ani &c. h 

117 kynawd'yirgwynedd fogsedd eiriav .... i 

a gwerth a chwusel aneirin wawd Rydd 

120 gway r dyn'or°dyn diles afagai &e. escob dewi k 

b. gwir gwir a heuwir hanes di hareb <fcc. PFm: llyn I 

c. kreawdr mawr kroiwdwr mwyn .... m 
gwae r ykorff a fo evog iawn gr: llwyd ap dd: ap ein"' 

124 gwybydd vaint dioddefaint adiodde oesu &c. n 
b. dyro ^essu gvf gyfion dda syber &c. o 

125 Madyn Iwyuogvu agos i leidrad .... p 
dydd a fedr dy wddw vadyn Rys go-^ or yrri 

131 J Rys ap Sion o Lynn Nedd: 

' O dduw yr hawg a ddaw Rhys .... q 

a chwery Rys ni cbar hwn jfeu: ap tudvr penllyn 

134 T mae Rys ya ymryson .... r 

fy nvw a rodd net" yn myredyth ap Rys 

136 Athro val iolo mawl wyd / ith bobl &c. s 
b. yn barkwr rroi gwr rragorol i sonio &c. t 

137 Morvs di vregvs o frevgerdd odidog .... u 
gwesta fyth ag ys dy faw . An07i 

b. kaden wen felen dan faelod &c. Raff ap Robert v 

c. hyn sydd o gynydd gida gweniaith mercb &c. to 

138 kefes kres kyfeiries yn falch ... x 
dan gwyllt a byllt yn i bon dd llwyd ap ll'n ap gr: 

141 meddliwn am wyth olew .... y 

delom bawb heb ddidoli Robt: ap dd: 

146 blin yw trallod Rod ar hwn .... z 

dan odde yn dwyn iddi „ „ 

151 meddyliwn am ddiiwolieth .... a 

ol yn ol i lywenydd ,, „ 

15C Y kvsan : Kefais vn kofvs wener .... b 

klaimar hwn kael ym ai Koes gr: hiraethoc 

158 dydd da gwnai addo devoed c 

i wen i thai a wnaeth oed .... 

awn fvn deg i nef yn dav Jeu: devlwyn 

160 Gorav vn bwyd bara, Gorav enllyn halen . . . ends : d 

gorav gwaith vn dyn gwarchad yn dda 

162 "pen losgodd nen powls wen wych " 1561 . e 
6. " treio pin medd Wiliam ffowlk yw hyn yma " f 

163 Y groc waredoc o riw duw raeircbion .... a 
pawb ar y grog pybyr groes gr: ap Jeuav 

Poetry by various Authors. 1-i-^ 

169 Mar: T. Aled: bwriwyd vn bardd brad enbyd .... a 
i wlad nef eled yn iach gr: ap Jeuan 

172 J Robt: ap Morys : trri brenia tair bro vaair .... b 
ith gadw er gwyrth gwaed or gwin Gr: hiraethoc 

176 Mar: Gr: hiraelhog : duw arroes llif dro3 y llawr ... c 
yn i feddiant nef iddo syr owen ap gr: 

179 dy wedd ydiw r kledd awnaeth klaia golav .... d 
kredi ni neidi ddya hynodwedd fV. kynwal 

183 Meddiant offrydant yw ffriodi r vun .... e 

Gelv r vn fvddiaitli gael arni feddiant D. ap edmwnt 

187 kvr ysy fawr kerais fercli .... f 

kvr yw ymyd kav ar ymedd W. kynwal 

189 gwyn j fyd nid er gwn fydv .... g 

a madde fyng ham feddwl John kent 

192 y verech a weles yn fain .... h 
yr eilwaith ar j wely D. ap edmwnt 

193 darfv amser kler mae klai / ar tiidiir &c. i 

19-t duw benaeth deg auaeth a da y gwnai a chyfion &c. k 

b. llyma y pader ar gredo ar X gorchymyn 

i. fynghredigion dowch yn es . . . . I 

dy ddedyfay ysgrifenaf 
tt. kredaf i dduw gorvcha .... 

deeded ameu bob dwyfawl 
Hi, y pader : yn dad tvrion gwrando kly w .... m 

ar ffyniant yn oes. oesoedd John mevtig 

201 da i llvniwyd dvll iownef ^ D. ap gwilim n 

203 pwy yw r gwr piav r goron .... o 
dan i nawdd bob enaid i nef gr: gryg 

204 Y gwr a ddvg \ goron .... p 
ag air j fikar korwen John gvttvs 

206 gwraig afo yn flforiii ffciriav drwy bleser &c. q 

b. dav ar dreth dwy dreth doeJ i rvtlivn hawl &c. r 

c. llysie man gawie mewn y gwyn ag eisiar &c. gr: ap Jeu: s 

207 wele Kedeg teg obob tv ir wialen &e. \Vm: ap H. t 

b. efa gwawr adda ageryddwyd gynt &c. „ u 

c. ond RyCedd yw bvchedd y byd &c. v 

d. fo aeth y byd i gyd fal gwden nyddiad &c. to 

e. pen godes poen gobjdedd wyr anna &c. x 

208 kyffesv jr essv ner oesedd yr wyf .... y 

af a dewisaf deav jessv Wm: hynioal 

212 llyma yr ymadrodd a fv rrxng y tri brenin og tvlen turth 
an rregv yr arglwyddes fair ai mab. — imperfect 
kenadwr : dewch asiarad a gwrandewch . . 

* * * 4f renines gronog || rest lost. See Pen. Ms.'73, p. 177.. 
217-230 are mere fragments of the MS. pasted on inserted blank loaves^ 

MS. 12 = Ph- 2160. Poetry. Paper; 5| x 4 inches; pages i- 
viii, 1-500; slightly imperfect at the end; in old calf binding. 

This MS. is in the autograph of Thomas Evans of Hendre Vorvydd, between 
Corwen and Ruthin. The writing, -which is rather archaic in style, was begun in 
the year 1600 — witness the green letters " T 1600 E" on page 4 — and was mostly 

y 98.560. ii 

M6 Cardiff Manuscniot i2. 

done before 1604. Afterwards additions, somewhat unsavoury, were made on 
margins, spaces left blank, &c., down to the year 1616. Pen. MS. 157 is in the 
same hand ; and most of the MSS. written by IJoger Morys, such as Mostyn MS. 
135, Peniarth MS. 169, &o., ouce belonged to this Thomas Evans. 

The MS. bears the following names : Wiliani lai-ens o gaerfyrddin (p. 279) ; 
Evan vaughan is book (p. 278') ; Hugh Jones of plas yn y ddole his bookt 
(p. 465); Edward Jones {Bardd y breiihin) on the flvleaf ; David Jones's Book 
]770(p. i)&c. 

i. defnyn dwfr dropyn a dripio ar gwr . . . tylle . . . o fynych gwympo a 

b. ni wnel gyngor rhagor rhag y rhygam dwyll &c. b 

c. Oes vn o honyu hynod yn ddifai c 

d. dvw tad o gariad y gwirion arglwydd &c. ioSy Dd: Johns vicar llanvair d 

e. (na bydd anfwyn wrth fwyn oth fodd &c.) e 
iii, 484-5 Table of contents (in late hand) 

1 Perthes dvw gynes ginio da olvd &c. Anon f 

b. By deg y doedi rwyd iach dy madrodd &c. „ g 

c. (Duw madden fy raeieu imi bechadur .... h 
y Camwedd ar Uwybrau ceimion) , 

2 Pob hael walch difalch i dafod ai foes &c. . i60S. . Tho: Evans i 
b. fv bvr fel dvr mae n dirion ir gobaith &c. Sypyn Ciifeliog k 
<■■ ["ily^S ^^^ ^ garai egori bord addysg T/io: JUvan I 

d. (Da ei Agwedd yw Duw 7ago, au lluniodd &c.) Anon m 

3 gi\'iliweh edwart wr gwiwian prys[vr] .... n 
rhodio n ddiddig rhyd brig bron 

b. wr mwyn yrdolion dialon ui wnaf &c. Tho: Evans o 

u. lodes da gynes deg wenieth gvlael &e. . 160?. . [Tho: Evans p 

d. (o rhoddaf hedfaf ehvdfarch &c.) q 

4 Barnad nf Doctor powel aifab samwel, i600. 

Prvdda peth drwy liireth draw .... r 

a dowyno iw dav enaid Edw: Maelor 

7 hiraetlifryd symyd dos ymaith heno . s 
honod Ijthyr . . o riabon . . hyd Ivnden .... 

ag anerch . . . mastres Elsbetb powel .... 

yn i haros mewn hiraith Anon 

8 Kyngor i syr Robert salbri i ydeiladv t 

y marchog deiliog dylwyth .... 

ycb dav iw fwynhav yn hir Simicnt fychan 

14 kwrw dinbech giecb urw greth angvriol u 

15 Mar: Bys o Vodychen : Dycbrynais dechre Jonawr ... v 

a doddo i f'aych dydd y farn Lewis Mon 

19 Mar: S. Pihtion ofcrs : Maer 'Jas oer ymers hwnt . . . . w 
heb na ffoen byw na ffenyd „ „ 

2\ (Yr Arglwydd am gwaredo &c. Deioi Fardd) x 

22 Madyn gynffiongagl fFagldin .... y 
dir grach afiach mantach mawr Lewis Alyn 

23 gador byd ar golyd ar gwilie ar adail Bys dd: ap Jvan z 

24 J fercli : drwy gvdd y dreigiav oeddynt .... a 

aeth ir bedd ath rybvddiodd Tvdvr Aled 

2G Jr draenllwyn am gvddio r prydydd efoi gariad rhag eiddig 
■Jselv merch oes le mwyn .... b 

Y glas a gwyn dan glos gwydd D. ap Edinwnt 

27 f eiddig : Gwae a fai n brvdd rhag ofn brad .... c 
y ddaiar ach ysgar cbwi Gr: ap Juan 

The Booh of Thomas Evans of Hendre Vorvydd. H7 

29 etto : pevnydd i rwy yn poini .... « 

ai iidaiarv addorwn ILowdden 

32 Y ddyn wen addwyn enwog .... b 
vn y sydd yn ncs iddi diwedd ar goll 

33 II dyn yw fo da iawn i fyd .... c 
oni wna bvn iawn oi bodd Jvan devlwyn 

34 Dyn wy yn kerdded y nos . . . • d 
da fydde gael dy fodd gwen D. ap Edmwnt 

35 na i'eddyliwch i feddaled yw gwraig &c. Anon e 
b. a ddoedo i gyfrinach ar ddidol i dri &c. / 

36 Jr hi ac ir biogen : fal ir oeddwn gwyddwn gvr . . . . g 

OS dof vddvn nis dyddlaf Lewis alvn 

38 Cowydd ymddiddan ag yshryd 

Dvwsvlgwaith dewis hwylgamp .... h 

i feirw byd Ivdlyd liw Jvan ap Bydderch 

40 (byw yn llwm wr hwyrdrwm rhoi ardreth am dir &c.) Anon i 
b. (bael greffdwr fwyuwr yw fo a didwyll . . . rys y go) ,, k 

41 Deg o loersi o waith s. berncrd . . . ir byd . . a drocs 

D. J. vickar TL. fair Dyjfryn lihvyd or ILadin 
Pam mae r byd fal llowniryd llv . . . . / 

a fetro beidio ar byd Dd: Johns 

4cb dvw or gwych genycb in gwydd a galaw* &c. m 

h. ag vn wawd fEraeth awuaethost &c. n 

46 Mol: aer konwy : Dvw a roes da wr i waith ... . o 
sian ar ben synwyr y byd Sion Tvdvr 

50 Y X gorchymyn : Vn dvw a roes iwnder yn . . . . p 

enaid tj'n onid hyny Wiliam hynwal 

53 Serch ar vn fereh ir anfoJd .... q 

fine a gaf afyno gwen Sion tvdvr 

55 gwae r vn a gvriav i wyneb .... r 

glyfaredd a gloiw forwyn „ 

68 blysiais vn blasvs anerch .... s 

ar enaid hon yr vn tal Sion Tvdvr 

60 Yma r oerais mor wirion .... t 

a goilio i ferch ag ael fain ,, 

63 Odoes am y roes ym ran ich meddv &c. u 
b. baw a enwi di o dvedd anfoes &c. v 

64 Kryd trwm y kariad tramawr . ■ . . w 
kyn yforv fellv a fo Simwnt fyrhan 

66 Dyn wy a roed dan yr ia . , . . x 

diodde fvn kyn diwedd foes 

In margin: Jr bei gwyn: wrth gefne hvnlle henllwyd o gostog &c. 
67, 111c. Surged eb wybod o bydd ffriw n sarrug &c. . '1603 . 7'ho: Evans y 
68 Y fvn ar wise addfain wen .... s 

o vn oed tydd enaid tyn "niwaethpwy" 

70 Mol: i eiddig a gogan iw wraig 

Y mab ai glod ymhob gwledd .... a 

oil i wyneb llywenydd Risiart ap ho: dd: ap enion 

73 Cowydd Rys grythor i ofyn gwydd i rys 

Robert ap Rys daklys don .... b 

belai r ych foi bytae Rys klidro {S. Tvdvr) 

K 2 

148 Cardiff Manuscript i2. 

76 J sion tvdvr : Q bvr>dydd i brydyddion .... a 

bid ar sal bedair i sion Roff ap Robert 

80 frfercharfam: Yngwynedd mae n yweddi .... b 

lioll diawl el a hwy ill dwy Dd: llwyd ysgolhaig 

83 O doeth gwen lawen liwys o gaiiad &c. Anon c 

84 J yrv mwialch yn genad 

Y kyw dv y mysg koed a mel .... d 

ar i oes a ro Jesv Wiliam llyn 

88 Y fvn ddi wg fwuw'glwen .... e 

a dodrefn o doi adrav Dd: llwyd ysgolhaig 

91 Dyri yn dangos henwe r 12 mis . Ebrill 5 . l603 . 

)onoi- chwefrol mawrth Ebrill &c. Tho: Evans f 

92 J J. Salbri: Y Hew o rvg gerllaw r allt .... g 

aed ar ddvw dad dvrddo di sion Tvdvr 

96 Gofalvs wy am gyfle serch .... k 

a WDa tal a mwyned hon Anon 

98 Gorevddvw gwhv a rodded .... i 

Pardwn dvw rhag Pvrdan dig gwerfvl mechen 

101 gwae fi oni geni gwnion wyd aravl .... k 
weled erioed, liw dy rvdd Anon 

102 J Edxoart ap Morys o Ian silin . l601 . 

Pwy yw r vn Hew pvr iownllwyth .... I 

rhaid oedd a rhywied iddo Ivan M^avar 

106 E wnaeth y fran i nyth fry .... nt 

"bedeleth heb ei dalaith (left unfinished) fer: fyngl : 

108 Canmolieth i bias Sr. Riehart herber o ynys wydrin yngwent 

A oes vn plas yn siampler .... rt 

a brawd yr Jarll biavr drych Gvtto r glyn 

111 ni f eddy lies i cheisiaw .... o 
yn fwy nag yn hwy ni hoes ? a fragment 

6. Eag di serch anerch iwniol mae gras &c. Tho: Evans p 

c. Rwng anfoddog a. fydd ft'riw n sarig &c. {Cf. p. 67.) T. E. q 

112 Gogan i bedwar bath ar wragedd 

Mawr yw bap gwr adnabai .... r 

moddion gwael maddav ini i gyd Rys ap hari o Evas 

115 Ateb : O gyrrodd vn ar gcrdd wan .... s 

el bvdd gwbl o bydd gobaith IVm: hyniaal 

119 Or kydseiniaid haid mae hydig/ith ddydd &e. * 

120 y dabler yn i dyblig .... n 
i ffwyth er kael^i fEoethi Morys ap Jvan ap Enion 

122 Rys orav/n/hir is aeron .... v 

i Rys faint a roes o fwyd Dd: nanmor 

125 Y kardie : Cefais goUed nim kredwch .... m 

y sikir kyll i sieked' (Sion ap Howel) 

127 Nid sad yngariad ynghvrio mae hon &c. Th: Ev\ans'] ar 
b. pe bai igydy byd oi ben o dasg &c. Anon y 

128 y Eiddig : Pa ddyn heb gwyn syn dwyn dig .... s 

iw dyddyn farwnad eiddig Wm: kynical 

130 rhvw serch om anerch a meinwen wawr &c. Th: Evans a 

Tlie Booh of Tho'mas Evans of Hendre Vorvydd. M9 

131 OS Adam ddiuam iw ddydd an gwthiodd .... a 

groesi l^roii gras^ y brenin . i603. Evan Ihoyd Sieffre 

h. J Mrs Powel: Athrist wy / n / treiglaw wythran .... h 

hav yt hawddfyd yd tydd farn Edw: maelor 

134 Gwawr cvraid ganaid gwnion i dwylaw &c. Anon c 

135 Ps: 111 : Yr hoU genedloedd yn rhwydd mael .... d 

wych olyd i chwi eilwaith. 

b. Haw ddvw ar enion Uva mvl tin fforchog &c. „ e 

c. Pvvynties a llankes vwch llwyn y bore &c. i605. T. E. f 

136 - Er JcyBgor Doctor nid wy nag eraill &c. Tho. Evans g 

b. kyrared na rvsed oer wesyn yfwndog .... h 

gwilog yr wy ni gwlio „ „ 

Ci- -vn w>ilog svrog ddrwgsawr ni cheisia „ „ i 

137 C. kymod rhwng Sir Rotsier salbri ai geraint 

Aer llywcni ^arll wyneb .... k 

ir byd par wybod pwy wyd Tvdvr Aled 

140 oth gaf ni chwynaf awch vnoes oer gvr &c. i603. T. E. I 
b. kofa ben a Hen a Uawnedig lys &c. Jolo goch m 

14 1 J ferch : brevddvvydio obrv iddydwy .... n 

be ihon yt a byrliav nydd Gr: ap Jvan 

142 maer bwtias Thomas mentvmiwr &c. Jvan llwyd Sieffre o 

143 Y forwyn wych ar fron wen .... 'p 
ofned dduw fenaid ddvael Sion Tvdvr 

145 J fetch : ddvw ond trist oedd nad rhydd .... g 

i dig ym. ai. dwg ymaitli Gr: ap Jvan ap U'nfychan 

147 frbeldraed: Nwyfvs fVra anaf vs" fodd .... r 

gwneiff dedwydd yn gelfydd gall . 13T3 . W. mydlton 

150 dvw mawl tragwyddawl trig iddaw fy* .... s 
- - ag avr i grist gwr o gred Wm: miltwn 

151 Cowydde digri ir xaXSijv dv ag i Sion /SeSif oer . . i ddamviio 
cael mynd o R. ap ^van ap d. a^^ E.. ar bardd i wsanetli y k. dv <fcc. 

152 Y gwr mwiaf i gariad .... t 
ag a dawn sion gvdvn syth Simwnt fychan 

156 Atteb a mol. S. -B. oer : y ddev-wr a fv ddiv/aith .... u 
gynil fo fyddir genych Edw: ap Raff 

160 C. i ddangos nad oedd weddaidd i Rys ap Jv: ap dd: 
ap Rys a S. fycJian fynd yn weision ir k. dv a nhwylhe 
wedi mynd . . yn llwidion .... mai Edw: Jfans ar 
bardd ai kyffelib a ddyle i wsnevthv 
klyw ymanerch klaim meinwen .... v 

He di gyffro gwilio gwen Edwart maelor 

165 fr XII apostol : dav iago iowndro andras &c. u 
b. etto Math ^eian pedr mathias dai siam &c. Ho: Reinallt x 

,0 lyfr dofydd huws o rydychen 

166 Ymhedvvar prif gas erioed .... y 
a heddyw nid ynt gyfaddas llowarch hen 

b, diflas er oedran'dwyfhvydd yw rhysyn &c. Anon z 

i50 Cardiff Manuscript i2. 

177 A fragment {22 lines) of the elegy of Gr: Hiraethog 

||och gloi fydd Jacli gelfyddyd . , , , a 

keidwad dyn kadwed denaid Wiliam lleyn 

178 ki gwyn peisdew lew di Iwch &c. Anon b 
b. dros forys lewys lawer y saetha &c. „ c 

179 Mar: D. Nanmor, Deio {? ap f. Du\ f. devhoyn, fy Tvdvr 

penllyn : lladdwyd mowredd gwynedd gav . . , . d 
pedr yw help y pedwar hyn Howel Reinallt 

181 Pam y gwatwar main war ai min &c. e 

182 Mar: T. Aled : Enwi bardd wyiieb vrddas , , . . / 

yn barawd nef in brawd ni Lewis Daron 

186 gwell yt fercb ryw fawr serch a roes i &c. g 

187 Mar: T. Aled: Dyn ymddifad heb dad wyf . . . . h 

ag yn llanfaes gwinllan fydd 

y trig awen tragowydd • Lewis Mon 

191 Mar: Sion Eos a las : Drwg i neb a drigo n ol . . . . i 
oes ynvw i Sion Eos Dd: ap Edmwnt 

195 Gwyn dy fyd ti y tarw dv teg or mynydd &c. k 
b. ffei hwyten sachlen bysyclilyd chwerw &c. I 

196 Mar: W. Uyn : Och gvddiaw awch ac addysc .... m 

kei enwog radd kan i grist Rys kain 

200 (karwsio helthio o byd y gwinoedd &c.) n 

b. (Od aetli liari rhi rhyfedd or byd &c.) o 

c. (Pa bodr lodr lodig drwstan &c.) p 

201 Gogan i eiddig : yr eryr is yr yri . , . . q 

di Iwyddiant del i eiddig Thomas Prys 

205 Atteb : Yr eryr braisg ar war bron .... r 

i gyd oedd i gadw eiddig Ow: gwynedd 

209 3Iol: S^ rys ap Tho: — Ymyllwng y mae allan .... s 
o fedd krist ef a ddwg kroes Tvdvr Aled 

213 C hymod rhwng Rys or towyn a " gr: o fyrionydd ifraiod" . 
Damwaiu blin ywr byd yma .... t 

ai roi ar ^farll penfro r wy Deio ap Jvan dv 

217 J ni'^ Wiliam fychan i ddiolch am f arch glas kenhiogog . 

kledd daiar wynedd ai drycb .... u 

amgen no clierdd am gnyw chwyrn Tvdvr Aled 

221 anllad yw r llygad ar Haw gan benwas &c. l602 . T. E. v 
b. dod ymetli dafieth a 8oFi //tffxeS w 

222 Mol: «»• Rys ap Tho: — Ncs da i fran is dofr enyd .... x 

wat i dda byth yd dydd barn Lewis mon 

22G K. i ofvn horwgl gan Sion Evtvn 

Meddylio ddwyf pan wyddiant .... y 

a gwir ddycban fydd rhan rhai J. fychan ap J. ap adda 

229 Atteb . . drwy bariad Sion Evtvn a nac or rhodd 

Ystod liir ystad boiwrym .... z 

eled i gerdded ag ef Mredyd ap Rys 

233 Dychan am na chaid y horwgl gan S. evtvn 

Y ddihareb wir birynt .... a 

yr hawl o gwna oed a hi Jv: fychan ap Jv: ap adda 

The Booh of Thomas Evans of Hendre Vorvydd. /J/ 

236 rhvw gofell o bell eb wad ar ddigwydd &c. a 
b. nid oes rhyDgom lliw'i- dou lloer deg &c. b 

237 J ofvn ki/mod Sion Pilstivn hen 

Hen ddehv hon addolynt .... c 

pe palle n rhaed pob lie n rhydd Lewis 3Ion 

240 Er nad rhydd gynydd geinwych em ddifai &c. Anon d 

241 jf geisio Itymod fvan fijchan ap Jan ap adda 

Sain krist offer fvn offrwm .... e 

ar fynghefn er fynghyfoeth gvto or ffli/n 

244 He karo meiuir llai kerydd rasol &c. Ation f 

245 Mol: Sr Win: — Yr herbart liir or brvd hen .... ff 

kroes dvw ne or kristion wyd Lewis Man 

249 Mol: Robt: ap Rys : Pwy n gwin pan i ganed .... h 
acliav mhob hawl chwi mhob peth „ ,, 

252 Wrth dramwiaw draw lleroedd drwyn &c. i 

253 Mar: /S'' Rys ap Tho: — Pam i kenem pam kynil ... k 

dvw madde bob dim iddaw jfer: fynglwyd 

257 C. i athrod rys wyn a saesnes 

Mawr vwch aig y marchogir .... I 

y gwr hvvn biav r gair liir Dd: ap Edmwnt 

261 Jverch. ])d: gwr rhydd i gael rhodd .... m 

wych auvvyl glaer vwch noi yXw Anon 

263 fvn ber fwyn syber fyn sebon a ffine &c. . l601 . T. E. n 
b. Diwad mai kariad am kvriodd i\v chvlael &c. „ o 

264 Mol: S'' R. ap 2\ — Saint ]forvs yn ytaraw Tvdvr Aled p 

268 Cwyno i Owain Tvdvr pan oedd yngharchar 

Gwyddom dewi a goddof .... q 

yn rhydd i ben myuydd mon J. gethin ap f. ap lleision 

'2^'ii Mol: ir baili mawnt s '' Risiart gelhin 

Oer oedd weled vrddoliou .... r 

a chadw ffraink iechyd ir iFrivv Gvto r glyn 

274 Yn slwr lie rhoddwy fy serch yn gwbl &c. Anon s 

275 Mar: S, JPilstwn : Wylofvs wy fal afon gvtor glyn t 

278 Yn rhodd gwen irfodd agynyrfi ygwir .... u 
dyn sy Ian dan sel vu waith Anon 

279 Oerais dan hwk o evrael .... v 
][r ail nef ar ol fy nyn llowdden 

280 & 166 Jiau englyn tafodrydd : bvdrog &c. w 

281 Mae 'nghwyn am forwyn yn fwy .... a- 
a rhaw bal awna rhvw ben Lewis Mon 

282 kwsc wreigiau weithjan mae nwych genym &c. 1605. T. E. y 
b. troi llygad oddiarnad iddwy nid diboen &c. z 

283 Ywawr a ddengys rvdd wngoch .... a 
del i mi yngwen dal am yngwaith D. G. 

284 Mae son am dana drwy sir ai goffa &c. b 
b. kymran o kaffan mewn kwrr dv ddogen &c. T. E. c 

285 Jverch: Yn siampal hir ofal im rhoed .... d 

yn ]fach i bawb vwch y bedd S'' D. Owain 

i52 Cardiff Manuscript i2. 

287 y fvn Heir el yn fynycli .... _ _ « 

dvw or nef mor drvan wy ai karodd at kant 

28!) Y ddyn Iwys baradwys liv7 .... b 

yDghaer ddail anghowir ddyn Bedo brwynllysc 

290 O gellir mae n hir fyn liasg fyw kyhyd .... c 

bliQ gwrs i gael blaen ag ol . -1603 . Tho: Evans 

292 Atteh : gwerthv kyn gwerthv nid gwarhvdd y keist &c. Rein- d 

b. Rhagor o englynion tafodrydd gan T. Evans [allt ap D. 
Pages 293-4 are missing. 

295 II er aUirod trwm weithred traw .... c 

nad fvn newidio feinoes Lewis hvdol 

297 J Wenvrewi : Y ferch wen fvr ychwanec .... f 

igorffeno gavr ffynnon Tvdvr Aled 

marginalia : (1) siomgar yw meinwar liw manod o bryd &c. g 

(2) f. Edw: sirk : Os iach fydd ni syth i fin / yn vu nos &c. h 

(3) O kenest di dorgest daiargi dv gwael &c. « 
(4 j knav im Haw imi daw pam ydon / danfonodd Ac. k 

301 mae yn fwyn ai min o fel . . . . I 

derm hwy Li a dyr ymhen bedo aerddren 

304 Y ferch hirwen farcliwrys .... m 

Hevad wen a aH i dyny — f left unfinished. 

306 (dau un wi ynthi yn Isod &c.) n 

f 308 Mercb aroes i mi er mai .... o 

llawen fo diben y daith bedo aerddren 

■309 Mae doui myn Jesv n rhoi noswaith i bawb &c. p 

310 Y fvn a alwn fenaid .... q 

y w dy gael feinael o . ferch bedo brwynllysc 

312 Y ferch a gerais yn faith . . , • r 

Teg oedd poed taiog iddi bedo aerddren 

313 Has llys llwyn dyrys llawn dail Uveddfawr &c. W. ap R. ap D. s 

314 Y ferch wclia or chwechani .... t 
o bai bena bob vn awr j blin oedd || ]. 21 

Pages 315-18 are wanting. 

319 Oivdwl or 21^ mesvr yn dangos ffyddlondcb liariad ag yn 
dynivno ffyddlondeb y ferch — " y gynta oi waith " 
synieJ ystyried naws dirion / cm kar .... u 

gan ochi / n/'brysvl" /"gwn achwyn briwsa[d] T.Evans 

325 Ni all angav oi ffav na ifwl yniwed &c. . 1602 . T. E. v 

326 Dydd da ir Ihvynog or ogof .... w 
ffarvv'el ihaiid ym ffo ir allt . Anon 

331 kododd oer lanwodd ar Ivu y bowl Ac. „ x 
b. (kyn ym gael gafael gyfan &c.) y 

332 Barnad merch : Blin y w hyder o weryd .... z 

bvn fain a wnel bevno n fyw Dd: Nanmor 

334 y ofvn brethyn gown dros daniel powel gan sian i chwaer 

oedd ic7-aig {Si'Ixmn ap Edw:) bicar lansa7iffraid y mechen 
Y gwr Hen wyd, garllaw n iaith .... a 

a ffyniant prvfiant iw praidd . 1603 . S. ap W. gr: a T. E. 

335 Thomas at yrddas wyti o ^vans &c. 1605 . T. ap D. ap J. o L. Vel b 

339 Maetio yma mae tomas am weled &c. imperfect c 

The Booh of. Thomas Evans of Hendre Vorvydd. i53 

340 Englynion tafodrydd anfuddiol 

mewn korncl dawel dan dewi os kair .... a 

i dy bwiliam y baili Tlio: Evayis 

342 'Wrlh. aros morgan a yddowse ddyfod k;/n yn kodi ni ag ni ddoeth 

fo mor fore ir ty yny maes anine ymynd i franas isa 1603 
Wm: llwjd ylwyd da odieth fwriad mae n fore i fynd ymeth b 

tariwn o rau natvrieth am forgau ab ^vau beth Tho: ap Jvan 

343 Jr fam ar fercli : Yngwynedd mae nyweddi .... c 

holl diawl a el a hwy ill dwy dd: llwyd ysgothaig 

346 Pan las ll'n : Dowaid i wyr gwynedd galon galed &c. d 

Gronw ap Edn: vychan 

347 Y fvn alawnt fanylwedd .... e 
ymroi nvw a marw awna Evan llwyd Sieffre 

351 O bydd trwbl awydd tri blewyn &c. f 

352 J wrach J. Uw'yd\- Y lloer fain lliw avr fanwallt ... g 

yr evraid loer ar dy law . 1602 . Evan llwyd sieffre 
356 Mar: foan ap Rys ap dd: o Ian vfydd, 1553 . 

Mae genyf ddisatbr athrist .... h 

arwain Jvan ir nefoedd Gr: hiraethoc 

360 Anerch i Domas Evans , 160/^ . 

kais tomas evrwas orwydd gwiw gyflawn .... i 

hyn sy aflwydd arwydd i rad Sion ap Wm: gr: 

361 Ynghanol i gleudid anghenawr ai rhwyfo .... k 
di doL ynt kavff dadav Iv . 7604 . Thomas Evans 

b. Uanw ar drot ddevbot yn ddibach i siarad &c. 1605 . T. E. I 

■ c: gogan adynan maedenod iw penay &c. . 1604 . „ m 

d. J 8. M. — feriais ni cllais yn oUawl ddowad Tho: Evans n 

'362 Thomas goweithas gowaethog oddawn .... o 

kan i ddvw kei yno ddawn Sion llwyd o Ragad 

b. Ateb : Pleth ^lymaf kanaf kv iownwawd i ddvw . . . . p 

ffaglv ne enynv a wna . 1604 . Tlw: Evans 

363 dan ocbain gofynais doe neehwyn &o. &c. Sion q 
b. Sion ddigrifawl wisgi felysgerdd iaith &c. &c. ,. 

364 Ni cha gan ddowna gan ddvU iawn gwestiwn &c. Morgan ap Evan 3 

b. kam i chwi sori -wrth Sara gwyr -wallt &c. Edmwnt Prys t 

c. ibowch bibell chwistrell awcb wyn rhag kolick &e. Sion Pk: u 

d. dihareb kroewdeb kredan hyn bawb &c. . 1611 . Tho: Evans v 

365 Darllenais gwelais gowlaid ban ellais .... ^ 
yn rhes ai devpen yn rhydd . 1605 . Th: Evans 

b. ■ Elis lewis dilyth » *. • part of the leaf is torn off ^. 

366 Fed gras addowed pob gwreigdda dan havl &c. 1603 . Elisav ap liydd: y 

367 5. Reinallt ap dd: ap J. am ddyfod a T. E. yn gydymeth iddo irbet\tws'] 

. 1605 . See Na bai ivell &c. and kydymeth &c. p. 495 below, 

b. _ Na alio drwg na gwg na gwas am gwer* ■1605 . T. E. z 

c. Mqrgan ab ?van [o Landrillo] eb wad wr kvfwyn &o. Tho: ap Jvan a 

368 di rwysc wy heddyw di ran o gyfedd &c. &c. b 

369 i glochydd y betws ; ni fyn y betws iawn fath ar glochydd .... c 

oi nwy ai gorchwyl y nos . 1606 . sion ap Wm: gr: 

370 A basic heibio medd diarebion byd . . . . ni son ond ynfydion fyth . d 

b. Morgan ab ^van nid bas moth feddwl &c. olfyr tomas ap Robt e 

c. chwnychwn a charwn wyth hynt &c. Morgan Evans i 

i54 Cardiff Manuscript ^2, 

d. gweled taer yfed rhyd trefi rhy arw rhai eraill yn meddwi &c. T. E. a 

371 Yr Tnion gwirion digyrith sy deg &c. Bys kain b 

b. kaer llwyddiant ffyniant a ffarchaint yma ^sion ap tomas &c. c 

c. Edrych draw / n / bylaw ar hwyliad y brest Tho: Evans d 

d. bv iti nol meddwi mewn man di lysiau &c. e 

372 Pan fv farm S. ap Robert ap ho: hendre forfydd . 160S . 

Degfed dydd dedwydd doeda o fai &c. Tho: Evans j 

b. Panfvfarw Eys ap sion ap dd: ap Gr: ap Jlli\ medi 1 , I6O4 

Oedran dvw cyfan da cofier mawl chwechoes &c. Tho: Evans g 

t. ^van ap S. ap Eob: — Ymddlfad o dad od vw ym drallod &c. iCOS . T. E. h 

d. Robt: ap d. ap Jan fain : Cofiant molwch vchod &c. ^606. T.E. i 

Pages 373-8 are wanting. 

379 Mol: plwij llanfair dyffryn clwyd ag i gwyno Iwlled am 
farch a dorase i goes ag i ofvn march gan wyr y plwy 

Y phvy mawr apla am arian .... h 
doe Iwkras i dalakrav 

gloffi n ddi barcli ymarch mav .... 

I'hin ddvw iHi oes ihein dda i chwi . l605 , Tho: Evans 

384 J gathod : Y knafon geirwon go erwin i golwg .... I 

gwell kathod ua Uygod lion . 1606 . „ „ 

b. rhefr ddyflas atgas wtgi ffyrdd bvdr was &c. „ „ m 

385 Yr ail k. ofvn march ag i goffa gael kenad i wnevthvr 

y kynta gan orev g wyr y plwy . i603 . 
T gloch arian glav i chweiriad .... n 

plwy del bendith fel gwlith glaw . 16OS , Tho: Evans 

387 Dvw ner y power y piav 'r meddiant &o. T. E. 

388 i ofyn march : dyma r flwyddyn dyn a dynodd domas ... p 

hael ddewrion kyfion y kair . 1605 . Tho: Evans 

389 Mar: Simwnt vychan . 1606 . " 13 . . o ebrill Maddwyd . . 

aeth y horjf glan i orffwys i fewn llanfair" 

Y bardd glwys ai bvrdda glod .... a 
fewythr mwyn fv athro imi , . , , 

yn angel bach bellach bydd Tho: Evans 

393 fo baid nifeliaid ban fon diofal &o. i- 

b. gwaei- diddyra dirym dim daro waglaw &c. s 

c. waeth y byd enyd yn anian galed &c. t 

d. aeth yr yd yn ddrvd ni ddrydan iw gilydd &c. u 

e. myn bonen delien nim dawr er digio &o. I'ho: Evans v 

394 J Jvan llafar am iddo eiste vwch law T. E. adoedvd yn i 

tvydd i fod yn loell prydydd, ac i fod ef yn hael klera — 

" ni biase r Tho: yn heisio y fath helh " 
benthykiwr ywr gwr di gwrel y gwaith .... w 

wybod knak rliwng siak a sion Tho: Evans 

395 Na farnon ar sion er seined avr draw &c. T. E. x 

396 jfan llafar a ddowadyn rhvwabon nadoedd T.E. brydydd&c. 

Beth llafar fwysgar a fydd a ddoedaist .... y 

dyred ath ddarged ith ddwrn awst 1§ . 1606 . T. E. 
b. svl yr aethbwyd a sian om golwg &c. z 

397 gwin faeth kvn helaeth kynhalied beb eiriaoh &e. morvs berwyn a 

b. torais addewais yn ddiwad am karwr &c. b 

c. taria ni eylfa nowsolfwy n dylwytb &c. T. E. c 

d. rho foliant tra cbwant ti-echwyth y fynwes &c. , d 

e. heirddion yw beirddion byrddiant vwch y gler &o. „ e 

' The Book^ of Thomas Evans of Ilendre Vorvydd. ^55 

398 J ofvn pvpvr box o rwningen gan Risiart llwyd y tvrnor 

o resjf'ordd dros Sianiys ap hvw , 1606 
drwy barch a chyfarcli ichwi wr kv fwyn .... a 

Siamas ap hvw iw fyw fe T. Evans 

399 ^ Domas ap mori/s ap Dd: ap Rys y meddig 

Thomas gv fwynwas gwae finav o bosib &c. ,, 6 

6. kei glod fwyn barod fvn ber galchwen o golchi fyngholer &c. c 

• leoy . (also p. 480) T. Evans 

l: kolwyn glas dyras ni a dorwn i wddw* &e. . iSQ';' , ,, d 

d. er anglod barod ai bvraw eb achos &o. . i607 . „ e 

400 kardda rhed yna rhaid yw ynyn kamyd &o. f 
h. da nhea da /n/ fachgen yw fo da n ifank &o. g 
c. y fo tra fo a fydd i dalv &c. h 
d. blysiwn dewiswn dvw Jesv &c. i 

401 syclied kyn yfed karwn vfydd dalv .... k 
yn ol yfed syohed sy &c. &c. . '1607 • T. E. 

402 ai brau ai kigfran ai ki y pogor ha. / 
6. menir faia gowir fwyn gati orevdeg .... rn 

galon iw raid llygaid Haw . I^Oy . Tho: Evans 

403 Fan oedd gwest ar Eliz: Traff'ordd ar saeson wedii hwrw hi : 

yr hoed kwest eilicaith o gymrv ar hain ai safiodd hi Sfc. 
Yngkwest da onest ni staenia lliw rod .... n 

a droes ych enioes i chwi Thomas anwyl 

404 Gwraic brilyn oddyu oedd enaid y my .... o 
tre i rhotlio ne gilio ar gais Tho: Evans 

b. Am lodes gynes gwniaw onfydrwydd .... p 

disgwyl yr anwyl yr wy . 1610 . „ ^^ 

405 Na ddos avr linos lauwych / a gwr &c. „ „ q 

b. i gydnabod bod yn byw n drvanaidd &c. r 

c. eira gwyn ar fryn fry am dallodd am dillad yn gwlycby s 
o dvw gwyn nid oedd geny obeth y down byth i dy 

406 Trvm glymiad tyfiad da wiw fawr gerdd liw &c. t 

b. ymlenwi a meddwi moddion waith anoeth &c. &c. « 

c. rhyw i ni sori yn sarig heb achos maen bechod dal hirddig &c. v 

d. peraidd ywch klowed yn pori yr ychen &c. ai 

407 ich prjdydd kelfydd koel fawr vwch roddi &c. . igOg . T. E. x 

b. mowrglod yn barod a bvryn y beirdd .... y 
Iwyddiad draw rediad drv/y ras . 1606 . ,, 

c. hedaf os gallaf fel ysgellwr/i good &c. „ z 

408 Barnad Moeses Powel 

Moesen ber awen or brig mae i eisiav .... a 

gwraidd na dysg y gerdd yn dol Rys haiii 

409 Gwae ni hil eiddil Addaf Dd: ap Gwilim b 

411 kas gan ferch draserch rvw rodreswr gwag &c. c 
b. hofE gan ferch anarch vnion dyn ifank .... d 

ebwcli gwanwr bach genaidd Rydderch bikar yr Eglwysfach 

412 Mvsig min koedwig mewn kevdawd y llwyn . . . . e 
eos gefn llwyd ysgafnllais Sion Tvdvr 

413 klodiaith mwys araith mesvrav eos ... . f 
klowem awydd kwlm eos Robert ?niltiv?i 

414 f erchimyharen gan gydwaladr ap Roht. dros Sian Mostyn 

Yr vstvs oil o ras dvw sydd .... g 

i Iwdwn fal ydyn fydd Gr: Hiraethog 

/5ff Gardif Manuscript i2. 

417 rhai ai flys evsvs av osav a fydd .... a 
vn siau yw newis inav 

418 J cfyn gwalch : Pwy a ran gwaed y pren gwin .... h 

amgylch havl am y gwalch hwn Tvdvr Aled 

421 kauaf i dduw naf dda nod di fEvgiawl &c. Sion Tvdvr c 

b. mae awen bvrwon yn berwi or faink &c. d 

S^ Morys o Ian gefni 

422 Mol: Sion Salbri " yr hen siambrlen " amser Harri nil 

Troes vn dyn at ras heiidad .... e 

■wyth yw r dyn ath evra di Tvdvr Aled 

425 Gwr a fo gwalld ddv barfgoch troedfyr &c. &c. / 

426 Perron fori pren tvrion .... g 
pvm haerwy avr foi pvm rhodd Tvdvr Aled 

430 jf erchi gim y gan wmffrae thomas dros Sion wyn ap 

kydioaladr : Y karw Jfank arafwych .... h 

dra fo gwn wrth dref a gwal Sion Tvdvr 

435 Y Haw : Y fvn ore i llvn ai Haw .... i 

awr yn ol yr anwylyd Syr Dd: owen 

438 J athrod merch : Mae kof oer im kyfeiriaw .... k 

enaid gwyr ond a gerych Sion Tvdvr 

441 wrth hrofi rhhais rodd Jvan llwyd Steffre 

kes rodd o fodd rwi n vfvddach hofE fraf .... I 

iw wasanaeth hclaeth hydd . 1603 . Tho: Evans 

b. bydd ddifalch wrth falch ath fyd a Iwydda &c. m 

c. or kampav gorav a gerais ar wr &c. n 

442 hwylvs yw fwyllys felly devellwch nid allai scrifenv &c. o 
Dick hvws, ffwlman irfrenhines,pan oedd hi yn glaf l602 

b. J gastell dinas bran 

, kastell nid gwell na,g allan i byrth &e. Roger kyffin p 

c. kerig naddedig nawdd yn ail kast[ell] &c. q 

S' Evan llwyd o L. Derfel 

443 Mol: Davydd Vachan a Drefeilir 

y gwrol lew ragorol lys .... r 

rlioi achacl mae n rhyw i chwi llowarch hen twrch 

444 Gyraist chwant ii)arsiant gair mwyn &c. Tho: Evans s 

448 Barnad am Risiart Mevrig 
' O ddvw ond oer oedd ddwyn dav .... * 

a rhoi nef ir henafiaid Htcw hornwy 

452 Dysgwch byn o dach i chwi &c. u 

Mol: Marged vi gr: ap Rys a loddaith 

453 y llys fry yu llawes y fron .... v 
Jechyd vwch chwi ai dichon ' Lewis Moii 

456 Mae vn llys mwynion hoU ]faith .... w 

gem o wraig ar gyrarv yw Tvdvr akd 

460 (ni cbavfF gwan i ran ar wener niwlog) &c. x 

461 Mar: Marged vi Rolant mam Doctor mevrig 

Mae arnam yn mon ai n ^Fa , . . . y 

dvw yn i lys dan i law hvw hornwy 

465 (rhown y 'byd i' gyd er gwall am danad &c.) g 

The Booh of Thomas Evans of Hendre Vorvydd. 157 

466 J doctor Edniwnt Mevrig archiagon Bangor . 'I369 • 

Yn ol y glyn havl a gwlith .... a 

fyth ostwng y fath vstvs JVm: hynwal 

472 ^ ddvw gwir dad / am yn rhoddiad &c. Tho: Evans b 

473 jfr athrodwr : gwelwy athrodwr golas ymyned .... c 

drwy dy fodd droi dy fe.ddwl 
6. pwl yw'r pin llibin yw'r Haw, maer llythyr &c. d 

474 am bob englyn dyn dyner a ganwy .... e 
o bavti wen mewn byd ta 

475 ai tebig orig aran i bavn &o. . l603 . f 
h. mentria gwen ara gwen wju oerwas yw hy» &e. </ 
I. yn doctor an gwyddor an gweddvs gange* . -1603 . T. Evans h 
d. nid rhaid byth trasytb troswn dro / hybarch &c. &c. i 

476 i llochi a fyn fel lleehwr gwilliaid &c. k 
b. y prafE gryf ddafvdd or pif weith grefft &c. Dd: ap Edmwnt I 
V. ni nai fawl ir sawl er swn vgein mil &c. >h 

d. Taw rhydderch er serch ar sant taw cilwaith &c. n 

e. gwae fi na rood i gyfoedi fedrvswen &c. o 

477 J saer maen a wnaeth fvr plas rhober titelwal o rvthvn : ag erbyn 

yorffen y mvr kyd y top fo syrthindd, 
Dibensaer di saer di siwr / di orchwyl &c. . 1601 . Tho: Evans p 

b. Pell dir pell sonir pwyll swynen rhag drwg &c. . 1616 . T. E. q 

478 Rliai hyn ni sonyn am siot ddlwael *«.... r 
beg Ian Iwys eirian lais wyd Tho: Evans 

b. mae ar ferch Uanerch llywenydd .... s 

blagvrvn IJysiewyn serch 

479 Doedwch o gellwch ddyn gallwedd o ran &c. &c. 1605 T. E. t 

b. Dyrd ar frys morys ir man dv flaenor di a flinaist yn hepian u 
kv fyw daith kyfod weithian bvr awen Iwys bervcyn Ian ^605 „ 

c. Rhys wyn E. fwynddyn rhoes fawl . . . B. gerddor ysbrydawl &c. ,, v 

480 maen benyd kydfod vn banw mewn gwely &c. &c. w 

481 Doni hardd berardd bvrwen del fain .... x 
})ol evrfrig vwch kamrig gwyu 

6. byw / n / vnion gyfiou gofiant ir byd &c. y 

4S2 J Sion ap Wm: yr: — Pa les gwledd mowredd ymwared a gawn .... i 
bv Ian eb alw enyd 

483 klowais He treiglai.s trwy oglyd rhiu fanwl &c. 160$ . T. E, a. 
b. betU a wna Uoer ara lliw'r od em dvrion he. &c. b 

484 A table of the contents of pp. 404-95, in a late hand u 
486 hynylus oedd rhwny T. E. affrind iddo am bar oftnig S(c. 

kofiar hynod nod henwedig rhag anglod .... d 

dychan chwinuvth rhwth i rhed T. E. 

488 rhew dwbl rhew dvgwbl rhew dig &c. e 

489 Jforvs dd: or beltws : Yf chwip ataf daliaf denk &c. ^_ f 
b. atteb dros m. rfd:— yfwr tra yfivr rhyd trefydd yw Thomas ... g 

devfwy na morvs dd: &c. Sion ap Wm: ap yr: 

490 Morvs D. doeth rvdd dop .... akw o iawn bwyll akenbert. T. E. h 
mi a ofynes i sion Wiliam a safe fo yn i eirie on gweled i yn feddm fel y 

doedasefo yn y gerdd or hlaen ynte a ddowad / nad yfo oedd yn doedvd and 
morvs dafvdd .... yno y hane Thomas . . . i ddymono ar bawb ddoedyd 
Haw pwy oedd yr ysgrifen oedd ar y pared : i ni fedre forvs dd: 

491 Prydydd law efrjdd ar Ian don gasaidd .... i 
di warth gain do wrth y ganwyll . 1603 . Th: Evans 

493 Dyle wr yn siwr gael sorw er meiutied &c. . 160^ „ k 

gwnaethoch draw gwyddoch drwy goddiant &c. „ 

i58 Cardiff ]yianuscri])t3 i2-i8. 

494 Englynion aflan " i ^van morgin ffwl." a 
h. mwyn fwyn nid antwyn nod vn fodd . 1607 ■ T.E. b 
V. Pvr goegen gymen i gymell a dynga &c. 'c 

495 Ymatolwg rhwng Sion Wiliam a Reinallt ap Dd: a T. Evans 

Na bai well dy gefell dig ivy y reinallt &c. Sion Wiliam d 

b. kydj'ineth di feth yn dyfod wrth raid &c. &c. Reinallt e 

c. oth barch ath gyfarch iaith gyfa eb amod &c. &e. Th: Evans f 

d. wrth ddevallt Reinallt yr enaid ar gant &c. &c. Sion Wiliam g 

496 barieth ar farieth rhai fon a chelwydd na choeliwch gaseion .... ft 
kofia wiw ddyn kyfaddas ar iawn farn na say karn kas T. E. 

b. kofia fyngbyngor am y kefell . . . kasa i waith kais i well 5. W, i 

c. kymra ni cbwlia er na ehoelia sion &o. Beinallt ap dd: k 

497 oni thykia yn dda . . dy gughori . . I 

kymwys . . ywr ker ir golwyth heb wad S. Wiliam 

b. Fob athrodwr gwr di gariad blin gwrs fydd blaengar 1 siarad m 
draig ddiwia mewn drwg ddeiad gwnai n elyn y dyn iw dad T. E. 

c. chwithav thomas gas a wyr gosi mvrsen &c. S. Wiliam n 

d. »rt gas awch dyras vwch don . . . fo fola bawb fel i bon .... o 
am dy gan gogan a gest vthvr wada na athrodest T. E. 

c. edwyn mab arab yn oerwar ai llocb . . ni wyr neb . . kalon ai kar p 

498 glain gwych yw Thomas glan gwr &c. Sion Wm: gr: q 

b. bai stiwart dewrbart am don barchedig ... r 
cnglyn am englyu i mi T. E. 

MS. 13 = Ph-2586. " Caemina Cambrica." Paper; 8 x 5|ins. 
230 pages ; interleaved throughout ; bound in leatherette. 

" The greater part of this MS. was written in 1609 by John Thomas 
Griffith" (pp. 180-1). The paper is in a perishing condition, and the 
text frequently imperfect. Much of the contents of this MS. could not 
be described as profitable reading. 

""Wm: Griffith oweth this booke " (p. 63) ; "Griffith Koberts, Vodorlas, Llan 
sanffraid" (p. 04) ; " Tho: Hughes de Clegir, 1726"; "Edward Davies " " Yohn 
Price bis book," and in much later hand " Edw: Jones 1786 "Cp. 84) ; "Tho; 
Lloyd de Bychegrig non possidet huuc Librum — John Price ejus" (p. 118); 
" gr: Eobcrts Eydynllwy ne[ar] lansanfiraid, 1750" (pp. 130 and 172). 

1 A fragment (76 lines) of a poem to God ending : 

bob amser rho yng weddion Edward Powel s 

4 Mil ohwechant wylh yn ffrwythlon . . . bv rhew &c. t 

5 Carol : dyma fyd ansoweth iawn &e. a fragment John tvtvr u 
9 II *barnwr y w / r / gwr a garaf . . , . v 

yn nvw erioed yo /r/ ym lewis glyn hothi 

28 y dduw : gweeddo ac wylo im gwely y nos .... w 

at ddiiw gwir ddiiw ac awr dda hairing f^ gr: ap Jeu: 
31 diiw archa yn bena bob awr fyngheid[wad] .... x 

diiw mawr y daw ymwared (p. 38) Edw: ap gruif: 

37 grasybowyd: am Ichyd dawn bryd am bro / am b*#*ch y 

molianwn dduw ]fago &c. a fragment ssimwnt vychan 

* Every letter of the Welsh alphabet has six stanzas devoted to it, and in each 
of these sets of six stanzas every one of the 24 lines begins with that letter of the 
alphabet to which it is devoted. 

Carmina Cambrica. i59 

41 II kroes ^essv rrag Evvv sesiwn ..... a 

Er deior mair deg ar i riiab Tvdr aled 

44 Y bardd Tfowiidrefn bwrdd windravl W. kynwal b 

49 (Tri fforthor di gyfor dig D. ap Gwilim) c 

46 (Bydd gall a deyall bob dyn wr or fath &c.) Anon d 

51 f roi Rtjs grythor i JVilliam hynwal 

Y bai'dd gwynn ebrwydd ganiad .... e 

J gyd i rrof gida Kys John tvdvr 

57 fverch: kevais ddoy ynilaen kyvair .... f 

ar yd a dyvodd or ar jfoh goch 

59 Gwrandewch dychan karol bycbaii &c. 44 11— end wauling g 
Gl Gwayr vadyn heb gowreindab .... A 

i del ynghariad eilwaith Anon 

62 llyma r byd cyd cadarn &c. S. kent i 

64 Dvw/n/ tad dvw /n/ keidwad &c. See p. iS heloio li 

65 Mar: Syr Edw: Pilstwn : Uirfawr i bawb i derfyn .... I 

oesswr ydyw Syr Edwart PViliam kynwal 

68 Pe bai ym dir meinir a men / yw gyry .... m 
f3'nghaIoii hoiwgron a hyllt Anon 

69 Gwyr ^fank hoU gymry ar ynys oi devty .... n 
kaf ine ynghyfaddas yn rhvwle / {jffwc) 

73 5feir gowion kvlion kelwydd a daeran .... o 
kigfraia a milfraia mor . / Syr lewis ap S. ap sienliyn 

b. Nad dy law i seliaw er sir a gefFecb &c. hvw Tomas p 

c. fo fv helynt gynt ag oed i minav &c. q 

74 Os marw garw gerydd bavn . . klynenav .... r 
wytli ran byd aeth ir vn bedd C^O kynwal 

75 Aber da llan wna i gyd plwy merthyr hyd llan vadon s 
mwia adfyd a fy erioed pen dored koed glyn kynon . . . 
ag o dele ddeiliw /r / kau . . . dan forest koed glyn kynon 

77 kledi kledi paid am poeni .... ( 

dros /y/ korff ach karodd cliwi/u/fwya William gr: 

79 wrth weled dayed dewis fvl hoeden .... ti 

ai roi n wir ar vn arall Anon 

81 ni fyn mercli nai hanerch uai henwi nai cbael .... v 
gore fydd o roi gafr i fwch ., 

82 wrth rodio deydro mewn didrap deytWav .... w 
gallay ynfyd . . . o ddyn roi kyngor i ddoeth 

83 dvw n tad dvw n keidwad dvw n ko dvw n gobaith ... x 
ir vn man ir wy / n / myned 

85 Dyn wy n kary ni alia i gelv .... y 

ai karodd ai kant ni waeth pwy 
sj /n/ dwdde klwy am wenferch 

87 ni fyfii llai gresyn lliw grisial ymhonoch .... z 
rhaid kynal dyn tal yn tv 

88 Our father whiche art in heaven .... as J forgeve &c. 

j60 Cardiff Manuscript i3. 

89 llyma drioedd Jaliesin : Tri ifetli a ddifetha byd / breuia ffol 

lieb gyngor vstvs heb gydwybod agwas heb ofn ends : tri 

chydymaith sydd yr kythrel balchder kenfigen a lledrad . 

93 gwilia a welich riw galan tew eira &c. m 

b. pwilia pan welych vn mewn atiian ai wyneb yn llwycl[wyn] 6 

dalier pen losger dv Ivn / efo a ddaw tro i houdlio hyn 

u. harlech dinbeoh bob dor yn kyne &c. c 

d. mil a ffe'dwar kant heb ddiin mwy &e. d 

e. kara di rvsia bob sais ag amriw &c. e 
91 Brydio i bvtti brvd heb wiw .... / 

yii ynys hon ar vnwaith liobvn ddv 

97 Mar: Tom Elis : Or glaslwyn ii'fwyn evrfodd benkerddiav . . . g 
ar oer dyawr jr rai-domas . 1612 . Edw: Evans delynior 

100 Nid trwy fwynder na chymdeithas i daw glanddya ... h 
a tbroy/i/ ffwrdd ynfydrwydd Jenktid 

h. f ancient pecke : bv yn ansiant a moliant milwr .... i 

. . or maes ir simneie ar mwg 

101 II mi a evthvm im brekffast .... k 
ni cJiatpdd fo fawr ya i kyfer . / 

103 J gapten kaer gwrle , / 

kapten kras garen groes eirie / bodwedd .... / 

itb grogi fel rhefrgi rhwth Tom JViliams 

101 Ond barieth heleth yw byn dvw Jessv .... m 

vii dvw gwiwddawn ond gweddi „ „ 

I. lliw r manod hynod heini / lloer gryswen &c. Anon n 

105 Drwy ych kenad yn rbad yr hj'n em ganaid . . . . o 
ir nychv gwaith arnoch gwen Sion Phi/lip 

b. . I^ion rbydraws ych naws sy yn rhydrwra .... p 

i farw vn glafafaredd Edw: op Raffe 

Here follow 53 Englynioaon a variety of subjects, some proverbial, 
some erotic, and many objectionable. 

114 More unprofitable englynion by gr: ap ^fan ap ll'n fyclian, 
Sion tvdvr, and '' y gwisgi gwyn '' 

llo llawen ywn byd o chawn iechyd q 

o glowed bod gwilie yn dyfod 
knlart c:aia' a 'ddaw yn gynta &c. &c. 

117 harol : Er y mod yn ffol mi a rown gyngor .... r 

■ ni wna i yn ol hwn mwy vn karol Auon 

119 Gwrandewch i drevthv dewch yn [nes] | rhv banes . . , . s 
. fai i gallom fod yn rhydd crbyn y dydd diwaollia, „ 

123 Am wr fydd bostiwr lie bo ai weniaith &c. &c. t 

124 Naid aher nodwydd : bwriodd mab Ow: heb orwydd u 

dano . . . hael evrglod bowel Arglwydd 

b. My fi a baraf im gwen araf &c. Dd: ap Edmwtid v 

Then follow Englynion of an objectionable nature. 

126 Mawr ywr si a niawr ywr son ui 
am gyfrwystra Tomas ap Sion &c. &e. erotic 

127 kodl korff krist didrist da mewn Uewirch &c. &c. x 

128 cherais ddyn wych orig &c. &c. t/ 
b. rbvddavr niJ'oes yw rhoddi J chwi o acbos tylodl &c. 7'. Ated z 

The Eising of the Eavl of Tyrone, iG{ 

129 KrliTch yii fynycli ar fvn focldolwon &c. &o. n 

ISO Dewi kyn floni lead or»leiiiia\? man &e. &o. h 

J Mas gr: Dwn yn yr yslrad merthvr 
h. kaei- barluieut lluwn.deut llvDdaiu &c. Dd: ap Siankin Jlnglwyd c 

131 Pvr gerfiad naddiad mewu uodd win pyradwjs &c. liUsiuit fingheyd d 
h. kyntedd kwiupaswedd kampvswaith &c. Morgan Elfel e 

c. kerfiad kor ystrad ron kowreiawaith &3. Syr Sion Teg f 

d. kaer ystrad ddi gaiad ddiogael Syr Otv: ap gwilim g 

e. Uys rhydd yni sydd a wna son ystrad &o. Mathew browmffdd h 
f, anliygar feinwar avr faneg Anon i 

132 anffod ar dafod y dyn ai chwerwedd „ h 

b. lewis [mon] difregvs frevgerdd odidawg &c.. Mathew browmffild I 

c. dyn wych dyn lewyoh dyn Ion dyn araf . . , , m 
da liw a modd del i mi gr: dwn 

d. towyll yw dy gwrw .... losgi dy odyu &c. Ano?i n 

133 When first J saw your face J resolved .... o 

]fle leave my hert behinde mee 

13^4r dyn ffeind i law at lyrjad : fel dyma i chwi y dechrevad . . p 
fed i fodrvb yn dwyn liiraeth 
er yr awr ir aeth fo ymaetli Anon 

137 Wheu men of might do muche Coraplayen . , . , q 
howe Can they be merye and make good cheere .... 
whoe lives soe merye and makes such sporte . , 

as they that be of the poorest sorte .... 
. . god . . to whome be everlasteinge glorye. 

140 Here he the names of the barons wich did belohge to Earle 
Rondell Earle of chester and as the sate in the Parlamenl hawse: 
Eustace Barron of mount alto loi'd of bawardeu &c. 

141 The plague and the rising oftKe Earl of Tyrone 

Gwir genedyl brittania gvveddilliou gwaed Troia .... r 
. y kornwyd aflaweu a gododd yn llvnden .... 
yno i doeth Prinder drvvy gymry a lloeger . . 
rhoi saith goron . . am hob o wenilh Rhvthyu . . . 

Jr karw ffraeth o loiger . lo()<) . jfefan llwijd Sieffi-ey 

146 Mcdd-dod ni ddwg gydfod gwyr ond bvgad &c. Anoti s 

147 yma ir ydwi dan bren briglas .... t 
kael ych maddevant dvw a dynion R\oger'\ k[,yffin'j 

150 yn y gro i bvm i yn redig .... le 

nid yw byth yn rhowyr mendio Anon 

153 karv ilankes i.rwy fi yn drymddwys .... r 

fo aeth }n benrhydd bob kyfrinach Tom: w, 

157 Nimff o ^da foddol fedrvs .... w 

hawdd fyd fyth ir ferch ai parodd 

159 Dvw drigarog klyw fi yn kwyno .... x 

dod ynghorfF He mae fynghalon 

161 harol hydwybod: Wos dda ir glauddyn 'Jfank kry .... y 
ag am nad oes gydwybod ' Edmiont Prys 

165 Englynion by Lewisjap Edvvart 3 

167 Siriol fvn wrol fwyn araeth .... a 

ni chawn gwen chwychwi ^'ii gj-iu«r 

^ 985CO. T< 

ie2 Cardiff Manuscript i3, 

168 J eld; llwijd cq) liywelyn ap gr: 

Ai yma lie da diwyd / i rhodded , . , mewn gweryd ... a 
difai oedd yt ddafvdd atteb . / 

IG9 fani'haitli deg loiw iaith diglwy .... h 

gwna yn gallach bgUach ne baid 
171 fferch ; pen fo kaethion dynion ar da yn dar[i'od] .... c 

mewn oed i ddim yn vdon ffr: ap Jevan ap ll'n vijclian 

173 blin imi byriodi bwriadant fyth &c. &c. d 

174 kytbrel gwaedd vchel gwedd yw . . . . e 
tfwrnes a lloches y llav Tom Williams 

b. Gwawr hoywlan wyd Sian oes enaid .... f 

oer noeth gvr ar nith garo „ „ 

175 Eira mynydd da yw tan g 
knawd kwd halen ar y pentan .... 

oera tymor ywr gwanwyn 

a howsa — morvvyn fVm: kynwal 

179 Sion Tomas griffilh pier llyfr yma ag a dditueddodd 

i ysrgry/eny 31 gorffena '1 6 10 
per me Johanem Thomas gruff: 

b. J J. ap Morgan : Rhvmengawl vffernawl ffyrnig yw ifan ... h 
gyw lletraws i gallatra . / 

180 A wyr neb kvdeb lie kais bawb sonio .... i 
vn dav ddav ag vn dv dod . I6l2 . Jo: Thorn: gr: 

181 A series' of twenty-one englynion k 

184 It is not good woordes that can a man mayentayen I 
woordes are but wynde and wynde is all but vayen &c. 

185 harol : mi a ddangosaf i chwi r II vn m 

i koUes dyn byradwys .... 

i dyrnas nef i dario Rob: ap dd: or pvmrhyd 

191 harol merch : klowes gan danav folianv duw ]fesu , . . n 
ac felly pharwel iddi 

194 gwrandewch arnai pob dyn mwynlan .... o 

ai oglyd ar vn dvw a thri ^:)/-ys myrlonydd 

197 keisio yr ydwy mewn kysvr / y kene &c. p 

198 "paderacqfi" Thomas ap huw "gwsnaethwr duw." q 

199 /»• dafod ddrwg : gwyr a meibion gwragedd merehed ... r 

na ddoede am neb onid y go[r]e tomas Jeuans 

201 dUvr /rj tad duw/r/ mab rhad pyriodol &e. end wanting s 
205 Gwrandewch arna i pob d ***... . t 

yn fawr i gnafri ai rodres. Anon 

208 Gwrandewch arna i pawb am karo .... u 

yn rhoi atteb iw chymdogion 

210 gwrandewch ddiddanwch a melvs hyfrydweh . . . . v 
gowiro y peth a ddawodd 

221 harol ir Jessv : Fjnghymdeithion dewch yughyj .... w 

gida yn keidwad iessv. 
223-24 Englynion. " Pen i mynwn pen i mynwn." ^ 

Pages 225-30 are mere fragments. 

Ccmfrcvf^, Gummnics, CaMles e!c, i<i3 

MS. 14 = Breesc MS. LisfS of (.lie Cojimotes, Paiushes, Market 
'J'owNS, iinil Castlks of Wamss. Piiper ; 7| x .'if inches; 80 pages (of 
wliicll tlie margins of pages 65-(> are imperfect) ; written by Joliii 
Jones of Gelli Lwdy in May 1606; boimd in wliito vellum, ami labelled 
Marliet Towns of IVales. 

1-65 ILyma lie y soniwn i am y tair sir ar ddeg o Gymry ai 
dini'ssydd ai trefydd ai hanlrefydd ai kymydav ai Plwyfav . 
Terfj-Q y / 5 / dydd o Vai / 1606 / John Jones 

66-75 ILy)iia mal y kefais i mewn llyfr avail henwe trefydd 
mavchnad ag ytnbell enw pethcv nodedig ymhob vn or iiroedd vchoA 

a rrai plwyfev ar y sydd ddiff^ygiol or blaen ends; j 9'i'i j- ys 

ydd yn y teir sir ar ddeg o blwyfev a chladd a bedydd. 

Hyn a dynnodd Wiliam Saleshri allan o lyfr Llewelyn ap Mrcdydd : 
alias : Llelo / '/o63 j. 

The contents of pages 1-75 are practically the same as the list of 
Commotes and Parishes in Peniartli MS. 147. Most of the variant 
readings are given in notes to the report on that manuscript, q.v. 

75 Omnes Ecclesice parochialcs ; 

Intra, arehi: Meneueusis / 89 / Capellae / 9 / 

Jnfra Archi: Carmavthin / 69 / Capellae / 25 j 

„ „ Brechon / 74 / „ / 39 / 

„ Cardigan / 74 / „ / 16 / 

Summa 306 Summa 89 

Ex Registro D'ni episcopi Meneueusis 
/;. Suina totalis Ecclesiarum paz-oohi: in dioces: Meue: / 317 / 
Suraa totalis Capellarum / 130 / 

76 ILyma henwae Kestyll y tair Sir ar ddeg vchod: 
Sir Vorganmog : y Koyty . / DinasPowys./ y Pil./ Fwn mwn . / 
Oxocwich./ Penu Rrys . / Pen mark./ ILanlyddau . / Gwenfo . / 
yMwmlws./ AberTavvy./ Nedd . / Penllin . / y Bent faen . / Sant 
Dvnawt./ IL. trisaint . / Sant ]orys./ S* Fagau . / kastell Koch./ 
ILandaf . / ILan bedr y fro . / Kaerdyf . / Fili . / Kibwr . / Aber Ogwr . / 
KynfFyg . / Gwibli . / 

77 Sir Vynnwy : kastell Tref Vynvvy . / Abergeveui . / Rraglan . / 
Bryn Buga . / IL. Gybi . / Kaer ILeon ar wysg . / kastell newydd 
Newport . / Penhow . / Gwent strwgwl . / 

78 Sir Von : Bevymares . / kaer Gybi . / Erossvr . / 

b. Sir Gaerynarfon: Aber konwy . / kaerSegont./ kaernarvou./ 
Dol Badaru . / Dol wyddelan . / Krvgiaith . / Twr Eeinallt ap Kvadog . / 
Tver y penmaenmawr . / 

79 Sir Veirionnydd : Harddlech . / y Bala . / Kaer Gai , / Tomen y 
Bala . / Tomen y nivr . / ILivvel . / Kymer . / 

b. Sir Ddinbech: Dinbech./ Rrvthvn . / 'Jal . / Dinas Bran./ y 
Wavn . / yr Holt . / 

80 Sir y Wlint : y Flint . / Rrvddlan . / Basing . / Treffynnon . / 
Evlo . / Pen yr lak . / kaer Gwrle . / yr Wyddgrvg . / Twr Keiaallt . / 
Ovvrton . / 

b. Sir Drcfaldwyn : Tref Vaklwyn ./ kastell Koch . / kaerEinion./ 
Dol y Vory n . / tinfy n / 3 uiai / 1 600 

h 2 

i64 Cardiff Manuscripts i5-i6. 

MS. 15 = I'll. 2936 (formerly numbered '47' & '722') A list of 
Ihe Cantreds & Commotes, as well as the Parishes of Wales, and of 
tlie Tjiitish fortified towns together with some notes in ft later hand — in 
two parts. Paper; 3J X 3 inches; pages 1-98, and 1-22 ; I7th and 
18th centuries; sewn in limp vellum. 

1 The stamp of " Sir T. P. Middle Hill " 
' 3 (Yn amser Ll'n ap Jet: y gosodwyd y Cantrefydd &o. Allan or Lb/fr Gwyn o 
Hergcst a sci-ifenwjd yu amser Edward iv medd The: Wms: o Drefriw . 1594) 

4 ILyma y wodd y mesurwyd ag y rlianwyd ag y rhifioyd 
Cantrefydd a Chymydau holl Gymru .... Tair talailh afy ynghyraru 
&c. as in Peniarth Manuscript 163, q.v. 

16 Tair Sir ar ddeg o gymru ai trefi/dd ai dinessydd ai Cymndatt 
ai Heglwysydd as in Peniarth MS. 147, q.v. 

Ac felly y Teifyn Cyfri plwyfau y 3 Sir ar 10 ai rhifedi ydi 
Naw cant a phedair ar ddeg ar hugien 

79 The length, breadth, and circumference of England ; also the 
numlier of its churches, bishops' palaces, counties, corporate towns, Ac. 
81 (A list of the old British fortified towns and their identifications.) 
88 Prif Gaerc ynys Brydain : Caer Ludd . ILundain . London &c. 

90 (The distances between London, Oxford and Cambridge res- 

91 {Brytain ai henwae : y cyntaf henw &c.) 

93 (Cof-restr o frenhinoedd Brydain or Amser yr aetb gw^r Rhyfain 
ymaith &c.) 

Paet II. Coffadwrjaeth gyd ag Hennwau y rhai a gymerant y 
BJyfrau iw Gwerthu droswyfl D. J [ones o Drefriw] 

Efengyl nf.u Histori Nicodemiis issued in 1745 being a Welsh 
version of ' Nichodemus Gospell ' issued by Wynkyn de Worde. 
See Llyfryddiaeth y Cymry, p. 399 

MS. 16 = Ph. 8272. Poetry by v.arious authors chiefly of the 
sixteenth century. Paper; 8x6 inches; 444 page.;; written in or 
before 1620 (p. 8) ; in old limp vellum binding, but wanting the thongs 
or ties. 

The following names occur in the margins : Hugh Ednyved (p. 9) ; John Gr: of 
? Emral (p. 93) ; Richard Williams of Amlwch and L. Madog of Hendre-gadog 
in . . Anglisey (p. 274); John Hughes of Amlwch (.242); C'weu Jones y pia y 
llyfr yma for efer and efer (p. 262); Eichard Hughes of I.lanfraid (p. 286); 
Eichard Myddletou (p. 264) j D. Davies curate of Llangernew 1774 (front cover) ; 
and Edward Jonea, No. 3 Green Street, Grosvenor Square (insite cover). 

kel anglod tafod nid difalch dy fodd am dy fod yn gceg falch &e. 

1 Dvw ahram ddinam ddaioni dvw vsdys dvw yBtyr fynr weddi &c. 

2 xxxxiii d o arian ar wystl y llyfr hwn . tri SwUt a Saith geiniog ar y 

llyfr yma. 

3 Table of Contents in the order of transaription in this I'S. . 1620 . 

9 Ba wr ynihais Abram hen Gr: ap J. llwyd ap ll'n V'n a 

13 Ysda wr onest i wyr .... I 

Rhodded a gofyned farch Tndur Aled 

1 5 Etto : Krist ai nerth croes dawn 1 wyr .... c 

ychen bon i chwi / u / i bwyth : Huw Arwystl 

19 J ofyn march: Y gwr o fath gwyr a f v . . . . d 

O bwyth y march ne betli mwy Ow: Gioynnedd 

Poetry by Huw Arwystl etc, f63. 

23 jfofyntnilgi: Arail dyn ar ol i dad .... a 

gan y :h car igaia och ki Hvio Arwysll 

28 J 0. gwulch : Y dyn glain n6d an gwel ni . . . . It 

aderyri llwytli dwrn a llaw „ „ 

32 Yr hugan : Tras o lin gwent tros Ian gwy .... c 

yn su raid yn syr Edwart / „ „ 

36 Jo. farw: Y raab braisg ymhob brwysgaw .... d 

chweiTiarch oi stabl a chymer / » » 

40 JStto: Yn nbu wr glan su / n / rhoi gwledd .... e 

drigaiu liiau/ drwy egin hwn . „ „ 

45 Y glaifiau : Cryf oedd draw cyrfiodd y drin .... / 

• • ' pwyth 

48 Y bais hwffledr :X gwr ifangk arafaidd .... g 

y lledr bwfE llwyd ar i bwyth „ „ 

52 J 0. tarw : Pwy / n / kynal / penaig Gwyuedd . . . . h 
RhowoU ar bwytli y rhychor bon Ow: Gwynedd 

57 Mol: Sion ap Huw ap jffan o fathavarn 

Tyrnasodd llei dynodd duw/ .... i 

purion holl haelion y llwyth Huw Arwystl 

61 Jrhronrhuddvn: y ciw llei / mae cudd / a / moch . . . . k 
ag er duw saf i gwrd Sion. „ „ 

Q?t f S. ap Hiw S;c. — Y Iras ni bydd Iraws ne boeth . , . , I 
Drwy ^esu bo dwrsib well „ ,, 

69 f o. ystalwyn SfC. — Pvm mab oil hap am y byd . . . .m 
y car ai heirch eb feirch fyth Wiliam Hjyn 

74 J o: inarch : Cledd daiar wynedd ai drych Tudvr Aled n 

78 f o. march : Pwy sy ben yn pasio byd „ ,, o 

81 Et(o : Powys Iwyd pwy su wladwr „ „ p 

85 Utto : Pwy u / yn gwlad yw n / pen yn glir .... q 

gwir les i gwr Liwsi / Ho: ap syr Mathew 

88 Etto : Oes gwaew irwydd ysgyrion .... r 

y t.irw penfras trapinfrych Sion Ken 

91 Mol: i'r hen M' Morvs op Owen : 

Mae i bowys wr / ymhob gias .... s 

Jesu rhoed oes hir / yw dwyn . „ „ 

93 / ddychanv syr Tomas siaplen Esgob Hutos 

Y gwr vrddol geirwirddysg .... i 

lie bi'au i / fynd Uwybr y fendith Sion TiCdtir 

99 J ofyn gton :'Y' gwr ifangk nrafwych .... u 

dra fo gwn . wrth dref a / gwal ,, „ 

103 Jo.hwcled: Y gwalch rhwydd dan :^ylch rhudddaur / . . . v 

dyrv vwch werth y drych anr / „ ,, 

J07 Mar: S. Brwynoc : Bardd a fv dros gymrv gynt .... to 

heb air gwag heb roi gogan .... 

Sion at ddvw ar saint i ddaeth „ „ 

109 Mar: Wiliam yr hen iarll Penfro 

Canos am iarll i cwynwn .... . x 

tragv^yddol i trig iddo Ho: ap syr Mathew 

ir2 Mar: IVmffre ap Howel ap Sianghin . -15^5 . 

S6n fod sv ya i.fedd .... y 

Tros wr tv . trysor Towyn Gr: Hiraelhog 


Cardiff Manuscript i6. 

116 Oymod: Hen ddelw a / lion addolynt , 
Pei pallai nvliaed . pob lie / n / rhydd 

119 Etto . Damwaiu bliii yw r / byd yma / 
ai roi ar iarll Peufro ir wyf 

123 Yr arw hyll benglog dduUwael . . 
ar fenaid ir af innav / 

125 Doeth wyd fab ysbryd a thad 

128 Y byd triat ar bywyd traw 

132 Yr egliir bavn ar glaer bais 

133 Madyn ronwyn yr anwir 

134° Yr hydd treigUvin rhwydd traglew . 
]f cliwi Rhydderch feirch rhyddion 

137 Pan ddangoson ffynou fBydd . 

Kywyddeii ymrysson See Mostyu MS. 159 
141 Dvw a roe m<>r dyrau / main / 

144 Atteb : ILys gwedir lliaws gadarn / 

147 Atteb: Owain irwalch am evrai 

151 Atteb : Y Hew deg maes . Ilidiog main 

155 Ami iawn yw gwawd / ymlaen gwyr/ 

158 Gwir yn wir nid garw i neb 

Lewis Moil 

. . . . b 

Deio ap Jfan dv 

Huvo Arwystl 

Dd: ap Edimmit d 

Witiam JLyn e 

Dd: Nanmor f 

Rhys Goch o Ryri g 

... h 

Huio Arwystl 

Jolo Goch i 

Ow: Gwynnedd k 
fVm: llyn I 

Old: Gwynnedd in 
Win: llyn n 

Ow: Gxoynnedd o 
Wm: llyn p 

162 Mol: Howel Vychan [ap'] dd: llwyd j 

Yr oen gwS,r iawn i garv/ .... q 

Pen does / na wypon deisiav ,, ,, 

166 Mol: Z)'" Elis Frice : Y karw llu / cowir llawen .... r 
a roe duw byth ar dy ben „ „ 

170 3Iar: Rob: ap Reinallt j or Deirnion 

Dirwest wylo drist alaeth .... s 

kytvn i / katwo i enaid Gr: Iliraethog 

174 Ba ynill o bai anuercb .... t 

derfid wen . darfod Gr: ap ffan IVn vychan 

176 J eiddig : Gwae fai /n/ brudd rhag ofn brad , . , . ii 
J ddaiar aeli ysgar cliwi / j, 

179 Mar: Dd: llwyd ap Tomas o Hendref Vrien j . 161T. 

Saetli hir faith . sovveth oer IV / . . . , v 

trvain or byd, trowu ir bedd . Tvdvr Owen 

184 Man Huiv Tomas o Benllyn . 1616 , 

Trist \vy iyth, troes duw i far ... , w 

A hmv ar Haw dduw i ddaeth „ ,^ 

188 Vvw ior y duwiaii /eraill .... ,t' 

ddofydd : cr a ddioddefawdd ^eui dd: ap Siangkin 

192 f Rol: Pilstwn : Dicbon duw gyfion da, gofiwr, brenin . . . y 

fowyd ag iechyd, ef ai dichon Wiliam llyn 

198 fr Tobaco: Y ddeilen flwng, ddi \kn flag ... . s 

y mwasg oil / on / myeg allann ) 16I6 Tuder Owen 

201 Earcvt Ihvyd, byr kwt llydan .... a 

krist/dnw dad/kroessed dy di/ lOlc) „ 

205 Yr hobi /a ddiarhebwyd /. ... j, 

gavw drist er a givir drostv i Sion Mowddwy 

Poetry by Edward Urien etc. 


Rissiart ffylib 
Tudur Aled 

Boger kyjffiii 

Wiliani kynwal 

Robert Dyfi 

Ttider Owen 

Edw: Vrien 

209 Atteb : Ty di r / bardd, wyt awdvr byd . . 

a gad i mi / gadw y march 
215 Y fevch wen fvr y chwaneg 

219 IFarwel : Troi mae rrhod, trom i rhediad / . 
blin yw weithian .... heb vn gwys dir 
Eythr pwy fydd o thripia f o : 
na fernir anaf arno / . . . . 
Aed . . gwinfaeth : a ffob gwynfyd : 
icb plith a beiidith y byd / 

224 Ond rhyfedd mewn taer ofyu/ 

oi wehder dwya falchder dyn/ .... 
Oi goron / bo drigarog : 

228 Jiteb i gywydd y barlmtt . 

Y fwyalch ddifalch o ddail/ .... 
ganaid wr genad arall / 

233 Atteb : Bardd dyfi, beraidd dafod .... 
di dittiwr, doed yw Atteb: 

236 J Rob: llwyd : Y gwr addfwyn, gwaveiddfoes . 
vn rhywiog wyd yu Ehyw G6ch 

241 Mol: Elh ap Robert Wyn or sylfaen, ILanaber 

Mae gwr ni bu filwr fwy 

wyt ail Siob, vt Elis wyn/ 

246 Mol: Wiliarn Vychan o Gorsygedol / 

Mae Iiydd ar yfionydd fawr .... 
breya son yw, bryssia/n Jarll/ 

252 Mol: Sion ap Howel fychan or Berkain 

Y dewr bavn, diareb wedd .... 
dair oes / yr bydd / or : daren . 

257 jf T. Madryn : Vn gorau : duw : an gweryd , 
Att benaint hwy i tynycb 

262 Mol: Gr: ap Robert fychan o Garnarvon 
Pwy sv dirion, post dewrwych . . 
kynwys beirdd, kanoes i bych 

266 Mol: pvm. brodyr o Bryssaddfed ymon 

Bid 1 awen pawb, bod Uwyn per . . . 
ir hyddod / dorchau / rhuddavr 

268 Yfantell: Vn Hew ^fank yn llifon/ . . . 
Na bae wr lien, neb ai rhoes/ 

272 K. kymod i Mr Sion Gr: o Garnarfon 

Bardd wy fi sydd brvdd i fyd / . . . . 
wr dciwr iawn/er dar/ynys/ 

27G Mar: Gaenor, gicraig Huw Gwyn Bodfcl 

Diiyar' fawr gron, darfu r / gwres / . . . 
Haw dduw drosom, lladd draisiwr 

Marivnadeu Sion Gr: o Gefnamwlch yn JLyn 
280 Pa ryw ddiliw prudd alaeth .... 

7arll ynys, ir Uawenydd Mortis Dwyfech 

285 Pa aiigau Ices, pa ing lid .... 

taled : yw .enaid dilyth „ „ 

289 Och n6s ocli ddwynos och ddydd, och forau &c. „ „ 


TVm: JT^yn 

Morrys Dwyfech 

Hcwel Kilan 
Jfun daulwyn 

Rys kain 

Edioart Vriefi 

isSs . 

i68 Cardiff Manuscript i6. 

290 Mar: . Wm: Tomas o Gam Arfon . 15b6 . 

Y maes trwni i osod draw / . . . . a 
'^yg ^y^ g'^vych, ywr degfed gwr Sion Phylib 

294 Mar: S. Hwhs o Gonwij: O duw gwyn, nid yw gynes . . . b 
dutv 'Jon/fo da yw enaid . lOOQ . Edwart Vrien 

299 il/a>'." Rydderch ap Evan llwyd Ogerddan 

Doe klowais mi a/geissiais gel .... c 

A roddo : duw ; i Eydderch Dd: ap Gwilym 

300 Mar: syr S. Pilstwn : Troes oer gwyn / tairsir Gwynnedd . . d 

Och och am wr/ni chewch mwy . 15S1 . Sion Brwynog 

304 Mar: Robei-t Gr: o yfionydd . 155^ . 

Vn duw oer in dauaren / . . . . e 

ymynwes dvw, mewn ystad Morns dwyfech 

308 Mar: TudurAled: Bwriwyd vnbardd brad enbyd .... / 
"] wlad nef cled yn iach / Gr: ap jffan IVn vychan 

312 Mol: ir frenbines Elsbeth 

Wrth ddarllain koelfain kelfydd .... g 

gwaed rhwyg bron icli kadw rliag brad Sion Ttidur 

ZV7 J Owain ap Sio7i o Gaergai : 

Yr hydd tragowydd tir a gai a gwyr/ ... h 

na bom awr hebod fy hynod bydd Wm: JLyn 

322 Jr hen S. Salbri : Y Hew o Eiig garllaw r allt . . . . i 
Aed ar dduw dad, durddo di Sion Titdur 

826 Mol: Sion llwyd o Aberllwyfcni 

Pa lew gwar byth plygwr beiich .... /{ 

jl ti Sion oed dau o saint/ Edic: Vrien 

380 J Huw Nannau : .JiyvL a gadw duw n/'gadarn / . . . . I 
Cbwevgain oes ywch yw gynal Rus Kain 

334 Mol: Gr: Beruas : Mi af : i yfed y medd .... ;;t 

A dvw ni wnaeth, dynion well Leicis Glyn Kothi 

336 J ofyn milast gan S. V^ kaergai ir hapten S. Smibri o 

vach enbyd : Y karw braisg ky wira bron .... n 

Arcb yma vn / ai feircb mawr Rus kain 

341 Mol: Dd: ap Rydderch ap Jfan llwyd o Ogerddan / 

Hawddamawr blaenawr y blaid .... o 

A Haw dduw rhag lladd i wyr Dd: NanmCr 

344 J Rus dd: llwyd a aethai yn berei in i Rvfain 

Gwilk) p wyf mae n g<>l yr ais / . . . . « 

ir p6r avr, ar pererin Lewis Trefnant 

347 Mol: Syr Rissiart Prys o Ogerddan . 

Y marchog gwycb, ym raioh kad .... n 
J<wrs dewr osawg, krist drosod Huw Ifaclino 

351 Mol: a chynghorion i Edw: llwyd o Licyn y maen 

Y llwyd on gwlad llwdn y gl6ch .... r 
A cliyfan barch i fyw yn ben RUs Kain 

356 K. hymod i Sion Edward or M'avn 

Bar trablin a bair trwblaetli .... g 

Awr ooh dig er fchwe dvgiaeth , 

360 7 Galirin Trevor / gwrnig S. JVynn ap Him o 
LangedwyH / ■yn.glaf , 
Brauddwyd tost beb arwydd tal . . , , f 

\wcli sy n/61/chwi a 8ion Wyn „ ,, 

Poetry by Edward Urien etc, 1V9 

363 DJvrig kauadfrig koed fron yw r irlleii &c. Ow: Gwynnedd a 

364 7 Edw: Wyn ap S. Herlartl or kernes ynyhyfeiliog / 

Yn flaenor mae n / Ifor ni / . . . . b 

Pei a mawl fawu / pvm mil fych / Edw: Vrien 

368 Mol: Rolant Puw o Vathafarn / 

Y karw o ryw, kar yr 'Jeirll / . . . . c , 
gan dduw hir, gynyddu hon „ „ 

372 Mol: Wm: Wynn o Lanfair Dalhauarn / 

Y gwalch ir dun gylcli auraid .... d 
wyd o ryw Seth dairoes h^^dd „ „ 

375 Mol: Huie Pilstwn o faenan 

Pa les i ben, plasau byd .... e 

Hvw kedwid dvw keidwad hwnn / Sion Tiidur 

379 Jr Twyssog Henrhi : Da rann sydd ir dyrnnas hon .... / 
h^n nar groes, Henri ar Gred Edw: Vrien 

382 Kyfarchaf soniaf yn siwr / yn vnion / &c. „ „ g 

383 Kymod rhwng Hwmff're Ho: ap Siangkin a thudur 

fy chart gr: ah Ho: a Sion ab Ho: fychan o 
Gaer Gai : Y keirw mawr i kair y medd T. Aled h 

388 Mar: To^ ab Olviro Gaer Einion ynitiowys j or 

neuadd Wen / Doe y galwodd duw Geli .... i 

Hew mawr ^awn, lie maer enaid/ Edw: Vrein 

392 Mar: Gaenor gwraig Edwart Prys o Geri / 

Ehyfedd iawn a rhy aflach .... k' 

er yn iffangk ir nefoedd / „ ,, 

396 Mar: Mallt vi, S. ap Huw gwraig Huw llwyd / o 

dre r hrodyr : Duw frenin dof wr einioes .... I 

ab Huw bendith dduw n / i thai / Jf<^'>^ Tew 

399 Gwion ar galon ddigwilydd / galed &c. D. llwyd Malhew m 

400 Mar: Marged gwaig Gr: ah Jfan ap SiangMn j 1610 . 

Och oered yn ywch Aeron .... n 

hwy yn y byd, hwn i bo / Edw: Vrien 

401 1 Reinallt mae kledd ai ronyn / yn grafi" L. G. Kothi o 
407 Q-id ag vn / a geidw gwynedd 2\ Aled p 
410 Sieffrau ai ossau ffraiugk Gutlo r Glynn q 
412 Mar: syr Gr: fychan o Gegidfa 

Drwg yw yinhob anobalth L. G. Co/hi r 

414 J ovyn bilheiaid : Awn a chlod fyfyrdod fawr .... s 

rhanv kig, o rhon y kwn Riis hain 

418 Jo. main meliu : Pwy oil a gair pell i gyd/ ■ . . . . t 

A roe ddwydorth vrddedig / Sion keri 

420 Afon ai dwyfron o dew, farnaisiad &c. Tuder Oicen u 

421 jf 0, m. melin gan Hob: ap Rissiart Gr: or Gwnfryn 

i S. T. Gr: — ^Y dulwyd bavn daliad budd .... v 
A mawr glod am war gledion Morils Dwyfech 

424 Ty di r gwynt, tad eiri ag 6d . . . , w 

A cham owdl ychenaidiav J)d: Nanmor 

426 J ofyn JVil Hwsgyn ag yn ofni gael 

Y gwr lien dwg 'Jeirll yn d61 . . . . x 

Od ai adwedd, da ydyw / Gr: ap J. ll'n vychan 

42B ILid fedddod died fal i dowaid UnH <fec. Tuder Owen y 

170 Cardiff Mmiuseripts i6-i7. 

429 Owdl fol: Simwnt Phelical 

Or plas ya y ward yii sir ddiubych .... a 

A liir oed at hyn A ro duw tad JVm: TlJjn 

432 Y hi'ssan : Kefais vn, kofvs wener .... b 

klaim ar hwnn, kael ym ai rhoes Gr: Hiruetliog 

433 Broufaith a chaniaitli wych vnion ; ydwyd / . . . . c 
duw a wraiddiodd, dy raddau / Tuder Owen 

434 Mol: a chynghorion i Owen Vychan o Lwydarth 

ymhowys : Pei saetliyd Powys weithian / . . . . d 
ag wrth bwy, y gair oth ben (1. 60.) || 

437 (Gore parcli rhag amharch a gynier / dyn medrvs ... e 
fo geryr dyn a gair da Sion Moris) 

h, (Hawddaniawr rbagawr rhigyl gymro gwaywlym &c.) / 

438 {Cymod rhwng Owain Salhri ag Edmund Aleirig 

Cenad caid amcaniad cii . . . . 'g 

a gwin Sack ag einioes bir yn y nef medd Ro: Vaughan) 

443 (^ fendith ai hoff fwynder . rhwydd iawn .... h 

i dol wrth fodd i dolwytli S. K.) 

MS. 17 = PIj: 12371* Vol. i. The Histokia of Peredue, Life op 
St. Margaret, etc. Paper ; 7|^ X 6J inches ; 132 pages, interleaved 
throughout — imperfect at the beginning ; written in the life-time of 
Dr. John Da vies (p. 130) ; boards. 

This MS., and its companion, No. 18, came both from the Harley Sale (No. 157), 
and the two volumes are labelled Miscellanea C. B, 

I A fragment reminiscent oi KuLHWCH anA. Olwen : 

II Eryr gvv[ernnbwy * # * * ] i Eryres ****** ond 

y mae vn sii hyn na myfi / nid amgen karw Rhedynfryn . / Myned 
at liwn'iv i ofyn i hoedran / He yr oedd yn ymrwbio wrth gelffeineu 

derwen wedy syrthio ir llawr a darfod ends : ag nid oedd 

gof gantho /ond i gweled yn hen wrach / yn ofni pawb ai Uais / 

3 Hi:,toria Piredur : Efrawg Tfa[rll * * * *] a saith mab oedd 
• « • « benaf yr yinborthei ***** twrneimant ag ymladdav / a 
rhyfeloe[dd] Ag fal y mae mynych ir neb a ymgynlly[no] a 

rhyfel / ef a leddir / ends : ag yna y trewis Arthiir ai deulxi 

ar y Gwiddonod / ag y lias Gwiddonod kaer loyw oil / ag felly y 
terfyna am Gaer yr anrhyfeddodav / ag ystori prediir fab Efrawg / 

The text is imperfect at the beginning, a few lines at the top of pages 3-24 having 
teen partially destroyed by damp. This version follows that in the White Book of 
Boderick but with modernised verbal differences. 

91 Am wythoes hyd: Wythoes byd a ddwedir i bod / i kyntaf yw 
/ o/ Adila liiid Noc / 2 / yr ail o Noe hud j-ScQ. 

92 Achav ; rl kwrw : EE a gad / o/ frag i'ab heiddfysg / fab keirch- 
gell- fab odyn rhos / fab nithdro / fab pynfarcli / fab hoppran lawn . . 
ends : a gwneithiir Tafarndii vwch ben i fedd / ag ua bai yno na thor 
na tbrai i bawb a feddai kystal ei ewyllis / i / yfed ar kapten pe byddai 
fiw / a gwneler hynn er anrhydedd yw gorfE diriaid / ag o dwedais gel- 
wydd / ua bwy feddwach nag yntav / 

94 Am henwao fail : Palas — pab / llys — Emerdor neii frenin / 
kastell — Twysog neii arglwydd / Nevadd Marchog neii esgwier &c. 
b. Mcddygon myddfai oedd / Khiwallon ai feibiou Cadwgau &c. 
C. Tri thew anesgor / Afii / Aren / a chalon / &c. 

Peredur, Areitk Wgaii Ruched' Marged etc. i7i 


95 Tri thlws ar ddeg ynis Brydain : 1, Dyrnwyn gleddyf Rhyddereh 
hael / OS tynnai ddyn mwyn ef i hvn / ei' a ennnyav yn fflam oi groes 
hiicl i flaen / a ffawb ar ai harcliai cf / ae kae / ag o blygid y gvneddf 
honno / hwy ni gwrthodynt .... ends: 13 / Hen Arthur / a fai 
deni / nis gwelai neb ef / ag ef a welai bawb ./ 

96 Araith Wgan / Dav \vr oedd yw meddii hoU gymrii benbaladr 
nid anigen Dafydd ap Owen Grwynedd / a Rliys ap I'ewdwr Mawr yu 
Neheiibarth . / Ag yu yr amser hwnw / ir oedd Dd: ap O. Gr. yn 
kynal i hvn / mwy nag oedd tair sir yn gynal / chwaethacli vn gwr / 
Ag yn yr amser hwnw / yr oedd gariad perffaith / a chyttundeb 
rhwng gwynedd a deheiibarth . / yna ef a hapiodd i wr wneithiir yn 
erbyn kyfraith yn Neheiibarth ag a ffoes i wynedd i lys D. ap O. Gr. 
/ ag yno ef a gafas fir a chroeso mwya yn y byd / . . . . one leaf is 
wanting — ends : Ag yna y kafas chweffunt a gown / a march . . , ag 
y doeth Gwgan yn dyhychach i farchog adref nag i glerwr a fai yn 
klera rhwng dwy-wlad / Ag yna y gadawyd / penn bonedd yng 
wynedd / a tjfen haelder yn Nehevbarth . / 

106 Heddiw / gair gwirddiiw / a gerddo / om blaen . . . . ; 
pan feddwodd / rhedodd medd rhai 

arwa trybedd / ir tri bai / M. dd:.ap Jeuan 

107 ILyma gynghorimi yr yshryd glan / 

Nid rhwystracli y daith er gwrando fferen / 

Nid Uai yr heniair / er rhoddi allussen / . . . . 

na fydd yn segiir oth fodd / o griid hiid elor / . . . . 

na fynych dramwy / llei mwia ith garer / 

bydd arnad fai / foi gwelir or diwedd &c. 

108 Y pedwar gwell ar Mgen 

Gwell gwr oi berchi / gwell gwraig oi chanmol ■ . . , 
gwell yw duw na drwg obaith . . . , na dim / 

109 Buchedd Marged santes : Y wenfydedig farged oedd ferch i 
dewdos / gwr bonhcddig breiiniawl ./ Yn yr amser hwnw / ond i fod 
yn addoli ir gav ddiiwiav / ag nid oedd iddo vnferch ond marged 
, . , , ni chred ich diiwie / ond i ddiiwie 'jfesu Grist y sydd yn y 
nef .... ends : gogoniant oddigau yr hoU greaduriaid / a ninnav a 
fynwn faddeiiant on holl bechodav / gidar tad / ar mab / ar ysbryd 
glan Amen / 

128 Who list to read the deeds of valiant Welshmen donne 

shall find them as valiant men of armesas breathes benoath. tlic 

They are of valiant mind /' of nature kind and meeke 
and in honour of St. Davies day / they are to weave a Icekc . 
Each Contrey hath his S' / why should- not Welshmen then 
give honour vnto their S* / as well as other men /. 

130 Thomas Cadwaladr debet 8 bil' . . , . ii^ . . x'' 

John man idem 7 bil' .... ),1 . . vji] &c. 

Jon davies doctor iu diviiiitie 9 bil' . . . . ni . o &c. &c. 
Cosen I would hand but cuely those sixe billetts served for myself & the 
rest J hope -vrill pay me sans suite Yours Tho : Roberts 

The above seems to be in ansvrer to the note at the foot of the page, which 
is written in the same hand as the MS. 

" ) pray you expedit the bearer in all Convenient haste send me this 
note bak Yours Bw5: Lew [is]. 

132 Kowland Lewis is the true owner of this booke. 

i72 Cardiff Manuscript i8. 

MS. 18 = PIi. 12462. Vol. 11. Miscellanea. Paper; about 
8 X 5f inches; 232 pages, interleaved throughout; late xvith and 
early x^iith centuries; bound in leather, and labelled Miscellanea 

This TiS. consists of a series of Extracts in Welsli and Latin with 
some glosses and vocabularies in the autograph of Dr. John Dd: Rhys 
(pp. 1-6, 23-90), written circa 1597 (p. 4) ; the Precepts of Cattwn 
DoKTH, Moral Triads etc., written (pp. 97-120 in the same hand) 
circa 160O; Poetry in various hands, — pp. 171-232 are in a hand 
dated 1588 (p. 231). 

Marginalia: The booke of Wm: Phylip (pp. 146, 151, fifyirad, 187) ; per me 
Johannes Wms. de Llangadock vibou arel taylor (pp. 133, 220). Part of the MS. 
in in a hand like the above marginalia. Thos Kobert (p. 170) 

1' A fragment of a theological treatise ending with an explanation 
of some words .-..., Torri bhyghhyblireithev am gT?ahardhou 
amherchi y saifl a ymardheli?ent a mi, no gwrhav a gwedhv im . . . . 
Taan poenedic parhavs . Clyifir / colhedigion my^n cwynbhan yn 

rhodhi garmev aruthredigion o nertli ev pennev &c dinvant , i , 

powr out &c. 

3. An explanation of variant spellings etiding : obhan joro obhyn 
vel obhn 

b. Recipes for " head ach " &c. Tabhell o bhara rhyc yn boeth &c. 

4 ysgyryj; oedd edrych i uaelavd y pylhev dybhnon a disgifyl 

or graic ir llavr . Pylhev y turch Truyth yssydh yn ami ar hyd y 

mynydh dv yn S'sydh Caer IJhyrdhin ac yn Iheoedh eraill, and 

phrases selected from the Arthurian Romances 

5 Botanology ; * * * ysgall . i . carduus &c. 

O lybhr Jevan Siancyn yscribhenedic ar heu bhenirwn 

7 ILao badric ne sain grygor .... « 

fod ar gam hawdd fyd ir gwr ihon ap ho: gwynn 

11 y tv kryf att y krefydd .... I 

bid hwy bor abad hwn ioricerth vynglicyd 

14 II aeth hiraeth dra gowydd (1. 2) ... . c 

faeth yr bedd dewredd dayaren , . , ssy rroser . . . . • 
o dyw orig a doroedd * Koch y dant 

17 yr eryr hael o riwr hydd .... ^ 

bob vn ddol hyd pan ddelonn Huw kae llwyd 

19 Y wlad ar d>-ef farcbnad fawr .... 

a gwlad i hendad yw hon llawdden 

22 loyw y ssou o lin ssinobl 0- 2) ... . f 
kyrch raglann yth rann iaith rwydd .... 

ar dir gwent dayar a gwin (1. 24)|| 

/ Thomas ap Rosser Herest wrth Gintyn 

23 A'r bhancr argluvdh Herast .... n 
ij-Jir g"syr euli gai r gorei 

b. Pan bhu'r bhattel a'n golyn .... .. h 

Duu eihaith ai dialo Lewys y glyh 

25 Selected phrases, and the first lines of 51 poems. 

'27. Desis betheu Ihauat -eynodh ? merch o Sir Bheirionydh : 
Gwisc irydrliw dheiigoet, a phcbylh brigavclas nieilhion tirioQ 
sei'chd'sbh Iheisychlanip &c. 

28. Devis betheu dd: hjgaid c-^sc : Tydhyn cilgabliruch, a hogldy 
hidhyglud ... a brynar talarbhaisr &c. 


Miscellanea by Dr. J. D. Rhys. /75. 

29. G-sedy mai-s tad rhyif ur iebhaghc bonhedhic ydli ymgyichei y 
mab h^nn i rhys le yr ydoedh yscribheniiadon tir ei dad a'c erailli 
yscfibhennev yn pcrthyn at olud ei dad, yndat? &c. 

30. Conscientia : Wluitsoeuer we do contrary to our iudjeraent 
& conscience is damnable because we discern it to be evil Sec. 

h. To knoiu sheepe : Spread abroade with both your thombs the eye 
of the sheepe, to see whether it be redd which is good &c. . 

31 Aud the Roman faytU truelie which you do call papistrie 

And every one confesseth ^esu Sayng that their fayth is tni 

But how should J among all thies know the trueth from faiued lie? .... 

Who learned his fayth of Christ Jesu who is the Son of God most tni 

Selected passages, with here and there the meanings of words occur- 
ring iu the same, taken (a) o lybhr Geographia Cymraec yn dangos 
holh wladoedh y bijd, ae freb/iyd/i, ae abhonydh S,-c. (p. 37), (J>) o 
draethaut rhagdhamch^einiou calan ]fonawr herifydh dydhiev yr 
•jythnos ; ac o diaethaut dysarnodev dvon ym inhob mis (p. 3fi) ; (c) 
bhvchedli Sunt y Cawin o lybhr A. poioel (p. 41) 

41 Rhodri ma'sr a adeifis y tair talaith ir tri mab : Ci.delh a 
gabhas Dinebh-^r o Dhibhi i bhor habhren ae hyd yn Guy . Ac os 
amrysson a bhydh rhugh y Dinebhur ar Aberphro , ym nfslch y Pasl 
y mae yr eistedhbhod rhyghthunt : os amrysson a bhydh rhugli y D. 
a mathrablial, yn y Lhys 'sen ar ^y y miie yr eistedhbhod rygbthvnt : 
Anaraud agabhas AberjjhrcfS or Chiudh i bhynydh hyd y mor, ac hyd 
yn Dybhrd-sy a Dybhi ac os amrysson a bhydh rhugh aberj hrau a 
Mathvabhal, yn 01 Rhianedh y bydh yr Eistedhbhod i lorri r 
amrysson . 'I'alaith Mathrabhal o Dhybhrduy i bont Caer lot s ac o 
bulh pulphoi'dh hyd Rhj'd helyc ar uy . 

42 Elisabeth bhrenhines bherch Ann BuUen &c. 
b. Notes and Recipes. 

45 Selected passages and meanings of words. 

46 Araith Paen a Gtogan : Yn yr amser yr oedh Rhys ap Teudur 
yn dysyssauc Cyrary, yghuynedh y tybhawdh ymrysson rliugh guyr 
Dehevbartb a guyr Guynedh . Guyr G. a dhysat ma« haelabh oedh 
"syr D. rhai erailh a dhyuat mae haelabh oedh uyr G. A hynuy aeth 
geyrbron y tyuyssa-sc . Pa dhelv (heb ebh) y cauni uybod puy liaelabh 

nadhvnt : mi ai gunn heb vn, Prydydh da . . . yssydh yma .... 

Paeu hen o Bhon ends : ag yr aeth gwgawn at Rys ap 

Tewdwr y glera . . . . ar araser hwnnw ni roddit i neb ddim arian 
ag yna eidion a roddit i wgawn a honno a elwid treth y gwai-tLe;^. 

50 Cybhoeth Rvn Bebhyr oedh Ifynedh . Cybhoeth Brochifel 
yscithroc oedd Pouys . Maccuy serchaijc dhedhybh cystydhliudiivrvdh- 
las o gybhoeth Rvn Bebhyr a oedh yn Ihedratgarv neb vnriain. . . ny 
lebhassei ebh ei duyn hi oi hanbhodh nys caphei yntev hi oi bodh 
.... ends: Pan bho cyn dcccet ol Dugen Dhvglopho Benlhyn, ac 

01 Oluen bherch yspadhaden Pen cavr y bhoruyn y tybhei tiieillioncri 
g-synnion, a thri o lygaid y dydh y phordh y cerdhei . a. p. &c. Pan 
bho cyn haeled Rhys Tyilim o ystrat Bhelhte a 

Ac bhelhy y doetli y guas ar a tebion at y maccwy 

53 Rhithiadev T. — Uyntabh im Ihvniijyd ar Ivn dyn gluys 

yn lhys Ceridwen . im penydvys .... 
Ger Ihau Ihen earthen ym cyrbhagl'sys 

54 Ach Owein Tudur ap Mred: &c. This was had out of Mr. 
Mevruc his booke of Cottre in Glamorgan 

55 Vocabulary — Hen Gymraec : Oseb . i . calennic . Osb . i . 
dieithr .... Arien . i . gulith . . . Ael . i . tarian .... Myghrec 
. i . gruG ..... ends : Trulh , i . gueniaith . Tud . i . dayar . 
Tud-yedh . i . tir 

i74 Cardiff Manuscript i8, 

59 Tri gTfelygortlU Saint Yiiys Eijdein &c. kc. 

60 IL'n ap Gr: ap Bj'n ap ^or: .... ap JJnitus . 
Gl II Mis Aust maifl-syiina-sc iiiorblia .... 

a tlherlihydh ynydh ac yn nos 

62 A series of selected passages with a few words glossed. 

72 Triads : Teii- gormes a dhoeth yr ynys honn, ac nyd aethyr vn 
drachebhyu . . . Ci'sdaut o goraneit a dlioethant yman yn oes Ihvdh 

m. Beli &c ends : Ac yno y dotves ar genev cath, ar cenev 

hifnn-s a bhyrywys colli m. Collibhrcsy yn y mor . a hunnif gifedy 
hynny bhv gath Balvc. 

76 (Nouerint vniuei'si per presentes nos "Rees Thomas &c. . . 
Brecon yeoman . 1640.) 

77 Extracts in Latin and Welsh. De belle Gothorum, lib, 2, &c. 

83 Privaitt kyfFredin wyf i Elphiu .... 

Taliessyu wi bellach ''Caliessyn 

84 ^ pray the Protestant beare with mee &c. a fragment 

85 The origination of the Croffls by John Dv 3,- Jenhyn Gsynn j 

Then Crofte doeth crave no maner ayd house or name to 

dignify .... 
His charge the more, such is his case, in court, at home, & 

every place 

86 M . cc . XXX cyn . . Crist y doeth Brutus ir ynys honn &c. 
b. Ynys Enlli vocata vulgo Eoma 

87 Latin extracts : Falso relata de Oweno Sf-c. 

91 Miscellaneous excerpis and noteft in English and extracts from 
the Common Prayer book in Welsh. 

97 A fragment of the Dialogue between the body and soul, ending .• 
nyd wyf i geryddyg ddydd brawd pan fydd yn scgifenedig waithred 
pawb yn y dal/ mi a archaf ir gwr a fydd yn eistedd ar ddehay y dad 
hoU gywoethog ag yn barny byw a meirw fod yn wir frawdwr rof i 
a thi herwydd yn gwaithrcdoedd / a ymrysson an day atteb/dywy 

99 ILyma beth o gynghore Cattwn ddoeth Ar Bardd glas or 
GADAIR i bob gwr doeth ar yfynno rengi bodd dyw a dynion yn y 
byd hwn ag yn y byd avail Sef yw hynny j Caar di ddyw yn fwy no 
dym / cans ef wnaeth pob pcth / ng ay piay Caar di dy gymydawg 
yn gymaint ath hyn .... ends .- tans pwy bynnog a lafirio yn 
gywyr/ag y weddio yn gyliuu/ag y To mwyn kariad perffaitli ef a 
ddenfyn dyw yddo ay gwasnaytho yn ddi bechod / poed gwir amen. 

104 Triay : TrifEeth y gayff dyn dedwydd Cariad perffaith / 
heddychlon fywyd / a Uy wenydd nefol . 

TrifTeth a gaif dyn drwg anedwydd / tlodi / ag aflwyddiant / a 
ffoynay ends: 

Tri ffeth y ddyly pawb ystyried / gwybod o pa le y dayth / a gwybod 
pa le may / ag ot'ni pie i ddel 

105 Lyma gas bethe Selydd ap Dafydd : Dyn lieu heb grefydd . 
dyn ifank heb ddysc / gwenaythwr heb ofn .... 

Na chais ddiolch am nag/na chais resso dan wg &e. 

Ny wil ny wyr ny wyr uy wryudy ny wrindy ni ddisc &c. 

106 Tri dyn sydd yn y byd . . . (\) dyn yn ddyw a wna da dros 
drwg . (2) dyn yn ddyn a wna da dros dda/. Dyn y diawl a wna 
drwg dros dda . / 

b. JLyma gerdd ystydfach fardd 

Na ddirmyga wr bychan / nag ofna wr mawr / . . , , 
jia anobeithia dy liniaeth o fynydd a dyfynfor 

Counsels of Oato the Wise etc. 176 

107 Tii diU'fodigaeth gwlad y sycld glanas / okor / achelwydd .... 
ends : Tri ffeth a erchys dy w y ddyn Meddylla am danaf i } bore / 
kar fy banner dydd mi ytb brynais di / of'na fi ini ath farna di / 

108 Mi gaf yn sgrifcnnedig inywn llyfyr lestena fod gwr kyfoytliog 
gynddrwg y fycbedd ag yioedd pob yu tibied nad oedd iddav obaith 
am drygaredd ond myned i vffeiu .... ends : meddyllwch bawb o 
hanoch er dy w am y gsvr bwnuw a gwnewcb yn ol y sanipl yma / 

HI Y seien y sy arwydd a 

Y dda sais allan oy swydd .... 
maei- wreicbionen ben yn hwyr 
yn mygy yn y magvvyr .... 
yna eilvvaith nyd wylaf . 1571. Robin ddy 

1 14 P" gwragedd : Mawr oedd bap y gwr addnaby b 

y wraig . . . . y wypai pob campay kas .... 
a moddion gwael madde y ni gyd Jiis np llamj 

117 Maer dyn angall yn dyallv .... c 

y dy angor y bore dyw llyn (1. 33) || 

119 II dyw blin rbag ofrii diblay .... d 
o dwll d— 1 i dwyllo y dyn left unfinishea. 

120 . . . tb noeth di gyvoetb dyw gwyn &c. faint e 

121 Dyithvm or priddin doetbwar &c. imperfect. See p. 181 f 

122 Govynwcb trwy orcbmynion &o. &c. g 

123 Dwy ganwyll gwlad gariad Ion beredd .... A 
ond biraetb saitb waeth y sy imperfect 

124 styro a syglo rhwg sodle hon &c. i 
b. Dyma vyd byfryd yn bofran &c. h 

125 Vn dyw kyfion klyw dy wysion / 
yn roi attad y lief girad &c. imperfect 

127 » » * * ddvw trygarog .... m 

troyi a gwrtbod y saitb pecbod. 
129 ***** ata i gyd ocb bron .... ra 

A Sydeddwn vayr voi-wyn am iddi ddwyn y glenig ■ . . 

y dynodd kred or katbiwed 

131 * * *gyt'eilIon llariedd mwyn gwryndewcb o 

vyng Iiwyu am kyff[es] .... 
nag y sy erni o gampe bad ond deisif cael vy nywes 

132 A mi yma yr baf diwetlia .... ;' 
ve ddaetb weddel or tir issel &c. 

133 Pen pob adwytb ywr byd esmwyth &e. q 
131 Gryndo aina i arglwydd crist y ddwyfi yn drist #** . . . )• 

yn roi fenditb ddydd a nos y aros yn sir vynwe . 
135 [Krea]wdwr byd ar ne£ befyd .... s 

y modd y bo /r/ dyn pan elo 

yr bedd or byd velly kyvyd 

ond yn ol klywed pawb oy weitbred .... 

y bynan sy yn kael y varny 

ncf sy bared yr di becbod 

y crell bydd posn dragywydd 

jay ddwc yn dyn bwys tri gronyn 

o bybyr yr nef beb daly 
J.36 Kreawdwr yn kar nef a dayar .... < 

ar kytbrel sy / n / peri kary Thomas ap Jen: Rys 


Cardiff Mamoscript iS. 

137 Gryndewch cliwi vel y bydd digcl &c. end wanting n 

141 [Y]u y gaffo dysky yddo .... b 

saitli nef hefyd /y/ sy ny byd .... 

nef ywr lecbyd/nef ywr golyd 

nef ywr mawredd / nef bonedd 

nef ywr swydde/nef ywr gr[a]dde 

nef ywr parch a /r/ gveso rawya &e. end toiu away 

143 Pob gatbob'g serchog hael .... c 

wrtb veddwl am padere Anon 

145 [F]em kenel am tra,sse dewcli y gyd yr yn lie . . . . d 

a gwacheleu wynte oss gnan 

Eag mynd yr tan yffernol 

Lhjma Lyfyr wylliam ffylip or pentre bach 3 Mai ISSl 

147 Yngbyfeillon gwyn ych byd syn dy * * * e 

gwedy yn hawly y garchar maiih .... 
na byddaf byth yu gwer [= ? Gower] 

149 Ddwin noeth o gyfoeth dan oer gofion taer .... / 
sywr yw yna gvvyro sy raid 4 Mai 1588. William Frees 

151 May rhyw ddynon yn boni o llais g 
na na lies ym groisi &c. Rice up Harrije 

b. Gwae henn ddyn gwyddyn gwae oediawg gwarrgvl .... h 
Gwae . benn gwynn heb vn geiniawg .... 
na wrthod . . . fynuvv pan ddarffo vynerth 

152 Mar: g. W. P. — Echnidon kofion nys ka om kalon . . , i 

or trawsed gwched y gwr Seep. 149. Wm: Price 

1 53 f. Vair : Y vorvvyn ovwy arayl .... k 

y bridwerth y baradwys Hieell D. ap ifan ap rys 

155 Y dyrllyan : gwn nvithvr a gwen neithwyr .... / 

mil o vrain am y moel vry Sion tydvr 

158 gwn na ta gwae emaid tyn .... m 

a bodd dyw bawb or diwedd John y kent 

160 Y vercli wen o vreichie anna .... n 

yn dwyn y nef dyu a wnaeth sion y kent 

163 ? Dyll iawn wirdd deallwn vod .... o 

e ddaw y hael ddeay hwn 

166 vn vodd ywr byd kyngyd kel .... p 

rai y bwn o ryw benyd 

168 Myrddin wyllt am ryw ddyn wyf .... q 

ay cbael o vodd y chalou Jeuan Dyfi 

170 y mae gnyr ym o gariad .... r 
ffoiri mellt yn fProm iawn Anon 

171 Hael wedd.vab gvvjjrionedd gras .... s 
vab naf nerth vab nef nj ol Sion Tydyr 

172 Odl y Grist : Fyn had drwi ganiad genif volaiit .... t 

er koflo.y ,dyw ior kyfiawn dad Ho: Ddavydd 

175 k. y grist : Arglwydd kreaj<;dwr Arglwyddi .... u 

yr vn dyw ar y dywedd / Anon 

177 Dyll ]fawn veirdd deallwn vod .... v 

o ddaw y hael ddeay hwn Sion kent 

180 Dyg oer boen deg awr y by &c. „ „ w 

b. Mftwr wirthog wir groc vi a,v groes wcner &c, Myric dd; .•»■ 

Fodvij hy various AutUovf. i7f 

c. Y becais llefais ym Hid oin bicliedd &c. a 

181 Pen brenin gvverin a gwyrcdd a gras &c, Dd: heuivi)n h 

b. Dyvtliim or piiddin doetli war yn kroywyst .... c 
y oer wely rav yilvvaith See p. 121 Escoh Deici 

182 Beth dal ay gynal ar goedd ryvv olyd .... (I 
gras ym a uerth groyswr ne Bich: iototh 

183 Arglwydd gwyn hylwydd kynhyiliad nefoedd . . . . e 
Dyw royr yngliyr dori nghic 8'^ Bich: Morgan 

h. Jessu ym helpy am hyn o golled &c. Person Uaufair f 

185 Pryns o uef pren iessu- nawdd .... g 

Arcliaf yn arch yw venait Lewis- Morganwc 

187 Nyd ystyn dydd dyu nod vayth .... h 

prafFed gras y proffwyd griiin Gwrrfil v^ Ho: vychan 

190 Kredy ddydwyf kred ddidwyll .... i 

na dim yny hebddo ny does Gr: lloyd 

~ap dd: ap einion Cliawtisler o eglwi/s Ilenffordd 

194 Y mab bychan gloywlan glvvys &c. k 

b. na Ryfedda wr da doetli trymed dy fawr lydded Iwytb he. I 

c. Y misoedd : ]fonawr a chwefrawr day henwr debic , . . m 

J ssudd waith y sseithydd 

196 Pymp Brenhinllwylh Kymry : Gr: ap Kynau &c. n 

b. Darn o vrayddwyd Giorwnw ddyovan 

Y gwr yn walltok y locks yn anserchog .... a 

A ryfeddod yn agos Grwnw ddiofon 

198 Yr yrddol He maer yrddas .... p 

ocb wr fo ddawr kyfrvvy y chwi Tho: BrwynUys 

200 Owr kariad bwriadbell .... q 

fais hayddyd mwy no siyddas Sils ap Sion 

202 Y Tad or decbread chwyrn .... c 

yn Eydd acwbwl on raid Sion y licnt 

204 Och dduw nad atebwch ddira .... * 

Pand hir na welir oud nos 
bai byr hir yw pob arcs .... 
niich gweled yn ]fach gwilim Hyi6 kae llioyd 

207 Pwysswch atti gid och bron .... t 

gael tyrnas ne / n / ddiberic Anon 

209 ILoer ddydd newydd ar naw ar y glocli .... u 
nad Rydd ym gerydd am gare „ 

210 ILymar flwyddyn y ni ddechlyn .... v 
y ffordd ore yn enyide „ 

211 Val dyma vyd trist anhyfryd .... w 
ny da' ganto ddim o ddyno „ 

213 Brenin nefoedd nior a thiroedd .... x 

a" ymswyi'wn Bog temptasiwn Thomas Lewis 

215 HoU allyog dduw trygarog .... y_ 

vaddiant a gras y wella Ho: Davydd 

217 ILyma ddwedyd dechrevvad byd .... = 
o vrenhiniath y gwr an guaetb . 

218 IL'n ap gr; ap U'n ap for; . . ap Addaf »p dyw yn tad ni gid. 
y 98560, ^^ 

i78 Cardiff Manuscripts i8-i9, 

219 Pryf kairay yr ynys hon : kaer ; ludd troe iiewycld, Uyndain &c. 

221 Och och ddol goch ddak gwyl &c, a 

b. 1539 pyn vyr gamlan 

222 A". liOO kyfodiad glya dyfrdwy {h) 1169 pon las Herbert 
benaf ; (c) 1513 ^byr drin byr ar derwyn baut ; {d) 1465 y by 
dercys ... a rew drysti 

c. tan Poicles : Pymthec kaut gwarant gwrawl yn trigeii . . . b 

Ryfedd na loscoedd Ryfen 

223 y kafas ben bwlen bant . 1344 . liosser Siams c 

b. y boen yn n, j by . 1548 . (I 

c. kynH geni . . y gwr an gwnaeth . 5200 . 

d. Diboen verch Coel godebog e 
y gred y dygaist y grog &c. . 320 . 

e. Harlecb a dinbech heb dor yn kynny &c. f 

f. ... Marwolaeth Sir Eys mawr wylo g 
y bob Gwan trvan fv'r tro . 

224 Dwedwch om kerwch baen kerdd &c. D. Wallter h 

b. Ysbryd glan diddan o dad ar rbwydair Rycli: tho: grigor i 

c. Di erbaid dywaid y doetli gwir y diw S' tho: Williams k 

d. Wrth giywed doythed yw dysk &c. [person Lland i a kat I 

e. Kredaf ym naf yn vfydd m 

ddvw dad ddwyn vy enaid i / Harry ap rys 

227 Pwy bennaf mewn pob ynys .... w 

ar inion vraint yr nef fry Harri ap Rill 

230 Owch gan wael drafael a mawr drais oer fetb o 

b. Y bromais gwae fais maen gof yssig briw &c. p 

c. iessu vab yisoes a ddywad &c. q 

d. Dydd y farn gadarn sydd gyddedig &c. r 

e. i ddwin noeth 6 gyfoeth dan oer gofion taer . . . . s 
goyraedd nas gwypo garwyf . xiij Mai 1588 . Wm: Preen 

232 Pivysvvn ger bron pob rhyw grystoii .... t 

• * . . yr dyw Iwyd Dafydd broiFwyd || 

MS. 19 = Pli. 14962. Poetry; a List of tlie Sheriffs of 
Carnarvon, Denbigh, & Merioneth; Araith Wgan ; Vocabulary. 
Paper; 8x6 inches; pages 1-50 (part i) and 1-780 (part ii), with 
certain lacunae ; written about 1624, for the most part by one scribe ; 

" Richard Vaughan is the true honor of thishooke" (p. 96 rnd 150) • " Wm: 
Phylips is the true houour of this booke witness by me Kic: Poole " (p. 770) ; " Gi': 
iBUipe " and " Humffrey Price " (p. 600) ; " John Roberts r.nwill his book " 
(p. 650), &c. 

1 ffarwel gwawr dawel gwrid ewyn .... « 

nid yw dwr ond y deryn Sion phitlip 

b. gochel y kythrel kathrwyd kyn deni Sion dd; ap Sienkin v 

c, digou iw digon drwy degwch a ffin ;p 

TAds of Sheriffs, Vocnhu''a''y do. i79 

2 V pethav ni thalant ddim : Ni thai Jim y lie ni bo vhyw 
grynodel) yiuldo .... ends: Kid da y neb a ochelo i grynndcb ai 
(Idaioni 311 ainserol . Taliesin . 

3 A Welsh Vocabulary : Abid = abadwisg, Aban = rliyfel, Abar 
= bydiedd . . . ends: ymgeinio = Hid weddio, ydrywedd •— arogl . 

24 A list of Welsh words borrowed from Latin : cler = clerus 
. . lliig = laicus ends : Ascendo = esgyn, dysgo = dysgy , 

26 GormoJ o ddiod a ddoeth im neithiwr &c. 

21* A Record of all (he names of the Shirifes of the county of 
M&cioneth begeeninge the 33th yeereof the Raigne of hinge henrye 
the Eight of famous ijieixiorie] : Ellis Morys, 1541 . Jeiiigciii 
Vaughan 1542 . . Eobert Salsburie 1544 . . . ends: Hunffrey 
hughes werclys 1660 

33 A Record of the names of the Sherifes of the County of Den- 
bighe\ SfC. : John Salsburie senior Chamberlnino of north wales 

[1541]; Syr John Salsburie knight ; Syr John pilston knight 

ends: John Holland de Teirdarn 1641 

37 huw Pennardd Oerfardd Arfon a gwynedd &e. 

38 Doshaith iachaii Risiart fychan gorsygedol o dii mam a 
thad a dynwyd gan IVm: llyn herauld . 

40 A brief description of the arms of Gwthlach, Sir Gr: llwyd, 
Kilmin droed dii &c. &c. 

45 The names of the Shirrifes of Caerarfon sherre synce the nicye 
ordenannce] : Edmond Hold who died in his office ; Gr: ap Robert 
yauchan in his place [1541] .... ends: James Brynokyr de 
Yfionydd, 1641 . 

50 Os marw garw y gore o broflfwyd .... 

oda enaid anvdonwr hwnff're thomas 

Part II. 
1 Di gam J gwnaeth diiw gymwyll .... a 

mab brennin mwy ai pryno Dd: ddv hiraddyg 

5 Doeth y mab ysbryd a thad XT)d:ah Edmivnt b 

8 Gwae / r / gwr a wnai gaer neii wal Tudyr Aled e 

10 frihjn: dav beth a Red drwy /r/ gwfedydu Gvttor glyn d 

13 (Er trais er malais y rhai mawr &c. Hugh Hoy d Ctmfel e 

14 f Rob: llwyd Rhiw goch i ddiolch am f arch tros huw gr: 

Y dyn mal/blodevyn mai .... / 

ywch dailiwr ar farch diilas Sion Phillip 

18 7 Wm;ab Sieinkyn : Y llew/n/ vn diidd a howel ... g 

ath aad Wiliam ith dylwyth Jfan ap Tuder penllyn 

20 (ynilled . gwenn foled . ael felen grair &c. Anon) h 

21 Bann ddangoso r hwydddro rhydd jfolo goch i 
24 _f ofyn gwn : Y gwr ^faugk arafwych Sion Tudyr k 
28 Jr gwnn : Y karw gwych or kaerav gwin Wm: llyn I 
32 yl/nr.- T«rfy7' .i4fefL- Bwriwvd vnbardd brad cnbyd . . . m 

i wlad nef elcd yn iach ' Gr: ap Jeu:ll'n vaughan 

* This page forms part of page C.39 of this MS. 

t After the year 1624 the ontrios 01c iii different hantls. 

; Attributed to W- Nmmnr iit tlie beginning of the Cywydd, 

■ISO Cardiff Manuscript i9. 

36 7 ofyn march iffowlck Salbri, deon llanelwij . 

B,a wr yraha'is abraham hea Gr: ap feu: lln vauffhan a 

40 K. chjchan am na Roid kledde er cynnjdd . 

kenais gerdd kynes i gant .... h 

kyd a chlod liynod ]f hael . Tomas prys 

43 Mar: merch : Dyn wyf er doe /n/ i ofyd .... c 

benn ar fyd a Mn ir fai-n Risiiard Phyllyp 

48 Mar: merch . Gwae fi kedwais gof kadani .... d 

&i I n j fyw /i'/ fvu ai /n/ farw finav Tttdyr Aled 

51 Mar: merch : Diiw oes arvvydd dy Sorri .... e 

ond hir i niae yn tariaw Tomas prys 

55 Annap oedd na wypay wr . . , . / 

byddwn hyd y gwn yn gall • „ „ 

59 ]fr mob a gowsse gollen am i gariad 

Kwrs ynfyd cerais vnferch .... g 

ag yn iacli bellach ir byd Sion Tudyr 

61 Ni ffeidiaf a Morfydd liofE adain serchog &c. Dd: ap gwilim h 

62 y ddiiw ag ir byd : Drvcb ywr byd dirychor barn .... i 

onid da diiw nid da dyn Syr Ow: ab gwilim 

65 etto : Dis ywr byd os arbedwn .... k 

ar ddim oil ond ar ddiiw mawr Sion Tudyr 

68 jf dduw : kredaf if naf o nefoedd .... / 

fry /r/ elora yw fro /r/ eilwaitb Hum arioysdl 

71 f ddiiw : Pwy ywr gwr piav /r/ goron .... m 

dann nawdd bob enaid i nef Gr: gryg 

73 frliyhydd: ILyma yr hawl lie mae Ehaid .... n 

ing ar hynt ir anger hen Z)'' Sion kent 

76 f Lywelyn ap giityn pan aeth ef i gymhortha a cJilera 

Da mewn cyfE dewi mynyw .... o 

myrnio da marw /n/ y diwedd 

a da / r / byd nid a ir bedd Dd: Uwyd ap ll'n ap gr: 

79 Olweu giilael Lan galon .... « 

darfy wen fwyn derfyn foes Sion tudyr 

82 Oesbraff wyd Siessws y.sbryd gwiw ddofydd Dd: ap gtoilim q 

83 pan ddarffo i bono i bynyd ar gary &c. »• 

84 k.kyngor Jvan llwydo fCil 

eres ]fawn er ys ennyd Sion Tiidiir s 

88 _f dd: Ihvyd ap llewelyn ap gr: 

Ni diicharia i mouoch / ni ddiichanwyd mo/ch gwaed t 

deio ah Jfan dii 

b. Gwae ni eleni pan lanwyd y gesd &c. ,. „ ?« 

c. Nid kellwair gair a wnel gwarth davydd &c. „ „ v 

89 Mar: yw fab : Diiw /u/ afrwydd ar y flwyddyn .... ic 

Anffawd i ddyddbrawd na ddaw it''« ap giityn 

92 f ofyn Telyn Rawn a chywairgorn arian tros S. Trefor 

trefalyn : y grymyswalch gair moessen Wm: llyn x 

96 Mar: S. Eos : Drwg i neb a drigo / n / 61 Dd: cp Edmiont y 

99 Sion Eos yn vnos y wnaetli ai ganiad &c. Anon z 

100 Mcddwdod: Nid dwrdiaw o daw vn dydd L, Glyn Cot hi n 

Poetry hy various Authors. i81 

102 Os dewr wyd uaws diiredig na fydd . . . yn ddig &c. Anon a 

b. llun jfessu : Yr aniiwiol ffol a ffii poen alaeth &c. „ b 

c. kred Ir byd i gyd dan go / ir ydych &c. „ c 

103 Jwraig hriod : Y fvn bach a fynn i bod .... d 

gwawr degwch gary digon Morys Dwijfech 

105 Y byd a syrthiodd mewn bar ... c 
' ■ ■ gelyu gau gerlyn i gar Anon 

106 Tri oedran hoewlan helynt Dr: Sion kent f 

108 gwnaed ordor sor am Serch ag an'an &c, jffan llwyd Sieffre g 

109 Benedisiti dominws jfessu fab maria /* 

penu tevrn y teurnedd dy drigaredd a archa Tadessin 

110 jfj^erch : Gwae o hilion gwehelyth .... i 

bwyllog rhaid yw mavw bellach Sypyn kyfeilicg 

113 Mae nghwyn am forwyn yn fwy .... k 

rhaw bal a wna y rhy w bean / Leieys Blon 

ll.T ILiniais oed raewn mangoed mai D. ap gwilim I 

118 Tri ffortlior digyfor dig „ ,, in 

121 Tri Uv aeth o Gymrv gynt gitto / r glyn n 

12-i ^5 brodyr : Pe Rhon tori preu tirion Tiider Aled o 

128 Aelh bariaeth alaeth wylan a chanlle &c. gr: Ph: p 

129 Y (Idyn falch a wyngalchwyd .... q 
neidio drwy graii y nydwydd gr: ap Jv: ap IVn vaughan 

133 K. nierch yw chariad gwedi golli ag ir ferch ai kowsse 

Gw ae / r / vndyu heb gowreindab .... r 

garv mab mor gowir mwy " ai karodd ai Tiant " 

136 Trem ar ferch Trwm a ro fi Tudyr Aled s 

-138 Y ihvyn ai wisg oil jn wyrdd .... t 

wy.;h Ran Serch ir Loew ferch Ian Sion tudyr 

140 Ofer ydyw i mi hydery &c. h. ab Je'n ap Rob: u 

141 fr vnnhines Elizabeth: Wrth ddarllain / coelfain celfydd . . . v 

gwiied rhwyg broii/ich kadw rhag brad Sion Tudyr 

146 Y ne,dr • Mae gwr fyth am gowir tarn .... w 

i fiwrn o fwg vfforn faith Wni: llyn 

149 To his dearest and fairest love: If ^ shoude commend x 

you above the moone &c. 

151 ymlii) ar pwrs gwag : 

Rho / i / duw bvvrs rhugl gwrs hogl god .... y 

o bwyll byd y bai He bo Sion Phyllyp 

155 Y gwin Tros eigion y trai .... a 

ysgyried hi ysgrwd hon „ „ 

'l_60__f'>- Ikyadi Manreth ^V&ugron dirion dorch &c. Aaon a 

161 kefais a lewais cyflawn olud y byd &c. Arthur prys b 

b. MiQJ 1 1 byd ar symyd da i gwyr somi &c. Baff ap Rob: c 

c. _ Ar ol.pechod ir wylwch / yn drwm <&c. gr: ap ho: ap gr: d 
166* Kywyddeu ymrysson rhiting Owen Gwynedd a Wm: llyn 

Diiw a roii / dyrav main .... Owen gwynedd e 

* Page IGG follows page 161, apparently by a mistake of the pagiuiitor. 

/^;g OarcUf Manuscript iS. 

169 Y ilys gwydr lliaws gadarn Win: Hif"' « 

172 Owain ^rwalch an eiirai Ow: rjioynedd b 

175 y Hew deg maes llidiog main Wm: Ihjn c 

179 Ami ^awn yw gwawd ymlaen gwyr Ow: gwynedd d 

182 Gwir yn wir nid garw i neb Wm: Ihjn e 

186 / Huff: vaughan ap gr: ap Einion o gorsijgedol pan 

. .' gida Harri vil : Y kavw Jfangk / a Evrir . . . . / 
oni ddel Owain ddvlwyd Tudyr penllyn 

188 k. hyviod Rhwng gr: vaughan a Rhys or Towyn 

Damwain blin ywr byd yma .... ff 

ai roi ar jfarll penfro / r / wyf Deio ab Jevan 

191 pan fych doeth hoew wycli di alb wr y nos &c. Anon h 

192 ysdordyn nieddwdod : Doe i gwelwn cai'wu pei caid .... i 

da i Trig avr ar befrfrig b<^n jfvan ap Reth: ap J. llwyd 

194 f hiiio Nanav pan aeth yn siri : Son mawr/o faelawr/ k 

i fon / swn dy feirdd &c. feu: Tudyr Owen 

b. Nid a fyth mo i nytb yn iach i galon &c. .S^. D. ap S'kin I 

195 Jferch : Gwaith anorpben sy genny .... vi 

fedry i chely ai cliael Rees gocli glan keiriog 

197 Y i'erch deg i gvvedd meddyn ... n 

boen ingwedd bvn ue Angav Syr Ow: ap gwilim 

199 pwy bynag Orwag araith / yn gwbl &c. Anon o 

200 Gwn nad da gwae enaid dyu D' Sion kent p 

202 praw dy gydymeth mewn pryd ag Amser &c. q 
b. hoU swydde die adewir or byd &c. r 

203 Y gigfran a gan fal gwydd .... s 
ai diwedd hwy fo / r/ dydd hwn Dd: llwyd ap IPn ap gr: 

206 Y gigfran oergan arwgaii .... t 

gidar dvvrn a geidw / r / dyrnaS Mred: ap Rees 

209 Kleddaii a wnau assail / n / ysig .... ti 

gwraidd oedd Trigaredd iddaw Dd: ap ll'n ap gr; 

211 Y Rbiain -wenn bir iawn walld .... v 

caraf wepn er nas ceir fyth Sion Philip 

214 beiulitb ddiiw bvan daitb dda &c. - Anonw 

b. A fo gwycb yn y drych fo edrycbir i Ivn &c. „ x 

217 Dyn wyf sy'n kerdded y nos Dd: ap Edmwnl y 

221 Y keirw niawr kair i medd Tudyr Aled z 

227 Dtiw / u / Rbwydd wr dianair hen .... a 

gel}n yw bod mown golwg Robin dyfi 

231 J ofynhychod gwenyn i 12 o ivyr llyn yn aberdaron 

Pie goraii plwy a gwerin .... b 

^geino(!3 am y gwenyn Morys Dwyfech 

236 K. diichan i (J ni rocs gyckod gioenyn 

Anoetha Twrn a wneytbym .... C 

Eigion bwys ogan y byd „ ^^ 

240 Gidag vn a geidw gwynedd Tudyr Aled d 

2,M fr I'.rynu : I'ann na wnheb wen Ennj-d .... e 

;fab di ddaw fab acd i ddiawl Morys ap jfeu: ap Einion 

Poetry hy vartows Authors. {83 

247 Y march glas: Kledd dayar wynedd ai drycli Tudyr Aled a 
251 Annai a wnaeth i ni . . . . b 

in encidie / n / enwedig Jvan ap ho: Syrdwal 

254 Y gwr vwch ben gorvwch byd .... o 

yma ddiiw nef madde i nif {sic) Dr: Sion kent 

2>t7 f ofyn Lyinod Edmwnt Prys archiagon merioneth 

Y rr(;lad gamp Reolwr .... d 

ywch gann hoes Archiagon hael Sion Phyllyp 

2G2 /)■ gwalld : Y forwyn fwyn gwav fron fais Dd: ap Edmwnt e 
2G5 Jferch : Beth am pair yn ddiwairiach .... / 

rhag enaid fyngwraig inaii Bedo Oerdrem 

268 Y fvn vchel o fonedd .... g 

mi a gela gweu gael a gad Gr: grilg 

27,0 Dihareb y sydd mi daerais i bod &c. Anon h 

h. er Athrod sored fy Seren na choelia &c. % 

271 jfferch : Ay g'jm giir dig am garii .... k 

ar i 61 wen yr ail oed Jfan Tew 

273 Oed iessii pan fu poen fawr yr oerni ar eiry &c. 1526 . I 

274 Jfenws, Siiciio &-c. : Y diiwiessai dewissawl m 

brig iiwyr pwy ni wyr pwyn yw {John PhilUpp) 

279 kryny min / lliw / r / hin / lloer hael yn gymen ... n 
gwae fine rhawg Rhag ol'n / y / rhain Anon 

280 ni fyn medddod gydfod y gwir / ond bagad .... o 
yn dlawd efydd mewn died farn ,, 

b. yinhell ar y mor : Tydi ywr Edyn ni by adain/ar dir &c. „ p 

281 Mar: Lewis ap Owen o ddolgelle 

Deiiborth gwin/drwy aberth gynt .... q 

dial golle,d dol^geUef Syr Owen ap gtm 

286 Y saith brodyr meibion Lewis ap Owain 

Oes dyfais yu fysdafell .... r 

Setli einioes yw saith wyneb Ow: gwynedd 

290 Mar: Rissiard fychan o gorsegedol 

kany l)vm dwyn co / n / y byd .... ,? 

yn lie da i mae' / n / Haw duw mawr Sion Phyllyp 

296 Gruffyth beisrydd bowysran .... t 

a gwm yn Nannaii a gaf Tudyr penllyn 

299 Trwm oediog im trem ydwy Dd: ah gteilim u 

300 Mae ym galon friwdon Ue/r ydwy bevnydd &c. Anon v 
b. *(Mae penyd mawr im poini, im haros &c. Dd: Ellis) iv 

301 Gwae wr mill a garo merch .... x 

gan esgys gwen i ysgar gt'n ap Jfan hen 

303 J syr Ho: y fwyall : A welai/r neb a wela Jolo goch y 

306 (karii bvn gii yn gall ai gwasgii &c.) a 

307 Atteb i gow; yr Eryr i Mae Tref n ar bob mater oil . . . a 

llwytii hiig yn llathai hwy Edmwnt Prys 

312 Kywydd kwesd ar tor am giiro i wraig 

Dyn wyf yn arps dan wydd .... b 

fenaid i mine f anwyl Tomas Prys 

j84 Gar cliff Manuscript /d. 

317 Heneint ; Gwae fwrio go oferwas .... ct 

ith weled diiw ath wlad di jffaii hrydydd hir 

320 y Jieiliog : Y kraii- vwch Law'r glwydiair gled . . . . b 
desgant hoU baiadwysgerdd hiiw Arwysdl 

324 Trwm ar ia yw tramwy'r 6d Wiliam llyn c 

328 Vr Eiry : Heiniai nodedig hoewnwyf .... d 

daii ddyn na bwy h^u na hwynt Wn gocli up meirig hen 

332 J Rys ap S. o Lynnedd pan giliodd allan am Lanasdra 

Pand Inr na welir ond nos Jerwerth fynglwyd e 

335 Y ferch a gerais yn faith .... / 

teg oedd poed taiiog iddi Bedof oerdrem 

337 Y ddyn Sangteiddifi anwyd. gvtyn Oiven g 

340 Wytli deg hanner deg av dant oed iessii .... h 
jr aeth gwyi- gwynedd raeddaDt/i flSandras &c. . i5§5 . 

b. tymp gwragedd : vn nos ar bymtheg wiw enain &c. Anon i 

341 rhyw ddyn nid edwya mwy na dall i fai &c. „ k 

b. lliniaisd addewaisd em ddiwair amod .... / 
medri esgys medrysgall „ 

c. pam i gofyn dj'u ond oi'deinio diiw &c. „ m 

342 Perigl rhyfel rhyfelwn .... n 
^eiriach i dda i arall Dr: Sion kent 

345 Y kiisan ; Kefais vn kofiis wener .... o 

^ Jilaim ar hwn kael ym ai Ehoes Gh': Hiraelhog 

847 Y kardie : Ni Roes diiw n wir Eas da i neb .... p 
o dala mwy diawl i mi Ow: Gicynedd 

349 rhad yr Arghvydd rhwydd jn ihau / ymai'hoed &c. Anon q 

350 KannmhoUeth i Sion Lewys Owen 

Diiw a Roes beirdd dros y byd .... r 

bytho heddwch bytb vddyn Ow: gwynedd 

354 y perod: Pa wlad ith gafad pa waeth gofyn yt . , . s 

pwy wyr ai dyn perod wyd 

b. kymwys fydd / bey nydd / mewn bwth / gyraaru &c. Wm: llyn t 

355 Y chwauen bach vnion biir .... u 
er vn mab yr hwn ai medd Thomas Prys 

358 Ty r bigail arail ai eyrydd diriaid .... v 
ai holldai ai/n/ brifai brain Bees ap Edncvcd 

359 Blinais yn dwyn er mwyn march .... w 
gisd faen ar gosd y fynwent Bedof Oerdrem 

3G1 Y f^n feiirhleth Lowethaii .... ' x 

anoclh fowddyn ith feddii Sion Fhylip 

366 Y Tnl dan y melfed'dii .... y 

mi a ga /r lie gore/n/ y llan howel dd: llwyd ah gof 
'368 Gwn nad da gan enaid dyn .... z 

a bodd diiw kyn yn bedd diwedd Sion y hent 

370. .(Mawr Glefyd penyd poenus, &o. H^O Dd: Ellis) a 

372 ^r (y a bery byth : Deehreiiwn adeiliwn dj* . . , . b 

o iawn radd yn aer iddo Rees ap Edneved 

374 Bvm annwyl lie bvn> vnnos .... c 

piwy yw pocliod niab byclian hvio Arioysdl 

Poetry hy various Authors. i85 

376 . Y. fedwen fonwen fannwalld .... « 

a lii / n / well o hj'ii allaa dd: llwyd ap ll'n ap yr: 

380 Y ddyn fegis gweiin or d61 Dd: ap ywilim b 

381 (Cliwais nid gwaglais gwiwgloch y bore &c.) c 

382 lloegr dy genedl ath fiydycha .... d 
y saessou ai hiliogeth Robin ddv 

b. OS gwir a ddyfod wrth ysgwarlo gair &c. e 

383 Mae vu o barch mewn y byd .... / 
drwy bawb ag fo mendiar byd Sion tudyr 

388 J ho: gwynedd ab einginn ab ho: hoetmor ^c. 

Howel '.vyd fyw hael hyd fedd .... g 

a'ch henfys ar i chanfed Jfan llwyd brydydd 

391 fy llyfr: Adde rydwy ddireidi .... h 

doetli fern pan dawem yn daii Hees ap Edneved 

395 Molwn y mvvya i olyd .... i 

drigaredd a diwedd da „ „ 

398 A bod fvii liyuod fain heini fwynaidd &c. /. U'd Sieffrey k 

b. Or ddayar dromwar i dryrawaitli doethost &c. I 

899 Yr wybrwyut helynt hyiaw Dd: up ywilim m 

402 (Och kariad di wad dwf wir im po.^nwy 1 . . . . n 
chwaith vn ferch end chwithaii / n / f'awr) Anon 

403 Madyr. Iwynogyn ages i ledi-ad .... o 
dydd a i'eidr dy wddwf fadyn lihys yoch or yri 

410 Owdl kof ynyharad hael 

Di dyr deigyr dwfr, di afael om trem 1 d: ap gicilim p 

414 kyvydd Twf kywiwddoeth » » <l 

416 Ymryion : gorau swydd fal gyrii saeth .... r 

a mine /n/ dwyn meinwen deg Jfan ap ho: Syrdwal 

419 Atteb : G wir ifan geirie fenaid .... s 

at feinir Latai fenyw ILowdden 

A2\ Mae gofal annial ynof &c. t 

422 Tydi r gwyijt Tad eyry ag 6d . . . . u 

a cliau owdl _\ chneidiaii Mredydd np liees 

424 Ymhob mann / darian / heb doreth a red &c. v 
b. Aro gwen gallwi'U gad ym gellwair guir &c. w 

425 Y ddyn fvvyn ocdl ddoc /n/ fannerch .... x 
,. glan ,wyt i gael vn eto / Rhys kain 

' 428 kasbethnil 0. liyfeilioy : llyma gas o ddirassedd . . . , y 
' gidai dai i goed na i dir Dd: Jvhnes 

431 Jr brenin Siaines ag ir Twyssog harri 
r Da ran sydd ir dyrnas hon .... s 

hvn nar groes benri ar gred Edward vrien 

■ 436 Y Tad or deehieiifid chwyrn .... a 

Yn rbydd a chwbl fo in ihaid Dr: Sion kcnt 

489 Eiirbarch yn cyfarch esgob liael addwyn .... b 

ir persson tordyn am isdwrdi klidio 

440 eiddigcdd garwwedd oi f^.nrio / n / nwyfron &c. c 

b. rlingcvrrhagdoliirrhagdaliadgwaewloes &c. jlforis berwyu d 

i86 Cardiff Manuscript i9, 

441 Prqffwjjdolieth.- pan, ddel eryr dros for ai deftly .... U 

ar giadde / n greirie ar korone / ii / tyfy Adda* fras 

b. (Vf Laetli III byddi gvvaeth &c.) b 

412 Dyhyddiad Elffiii : Elffiu deg taw ath wylo . . . . c 

111 ddichon iieb dy oifod Taliessin 
443 Banes Taliessin: Prifardd kyffredin ydwy i Elffin .... d 

ni wyddys beth yw ngnhawd ai kig ai pysgawd „ 

445 Mae kariad naewn magwriaeth Dd: up gwilim e 

447 Dyn yn gyfflybrwydd i daw f:fion kent f 

4.50 J wraiff briod : Y fvn a giriodd fwyneb .... g 

fath vu deg fylh yn i d^ St/r Jfan 

452 Y I'liiaiu pan wrlieuych A 

nad guissio gwr ond gwas gwych .... 
oui chei a fynych wenn / Hoicel ap Reinalld 

455 Jr fftoal/d : J mac guir ym o gary .... * 

hirwalld ir sawl ai harwai'n . jffati dewlwyn 

457 J ferch : Myu fenaid mac yn fwyneb Dd: Nannmor k 

459 O gyrodd perchen y goron yt swydd &c. Rhys tvyn I 

b. Kiir y sydd kerais boewddyn .... m 

hawdd i gall ddebiiddo i gwr Sion tudyr 

162 Gvvyn 'i fyd nid er gwynfydy Dr: Sion kent n 

465 O cliiw gwyddiad dig oeddwn &c. Rhaff ap Robert o 

b. Kwn dyon ddigon bob ddaii kawn &c. S. D. ap Si'cyn p 

46G Mae vn kiin yrna , n , kyual gutor glyn q 

469 Y fercb wenn o fraich Anna Jer: fynglwyd r 

472 Pryddlwm ydyw korff priddlyd y Dr: Sion kent s 

478 kyraer dclysg/ dewed ddysg / dod dda / ir priidd &c. t 

b. yr Eiry : Nid allaf nid af o d)' Dd: ap gwilim u 

480 ofer ydyw i mi bydery &c. kugh ap Jeu: ap Rob: v 

481 Tudyr Aled Sied a wisg sidau basg w 

lieb esgid ua bosan &c. Lewis Mon 

b. lliwied ym sidau / o gaer Ueon / gawr &c. Tudyr Aled x 

c. Yr by dlosfercb vvawr dlysfain Dd: ap gwilim y 

483 (Caru'r wyf ymysg Cerrig, a Bronnydd &c. Dd: Ellis.) z 

484 Morfydd vereb ierwertb gerth gain Dd: ap gtcilim a 
486 fal ir oeildwn fawl rwyddaf „ „ b 
488 fr breyddwyd .- fel ir oeddwn gwyddwn gel „ „ c 

490 sa di yna wreebyn / i mae / n / grych dy ddyryn &c. d 

b. Par f odd i gwneir y hrib ddeilwas 

kael lueircb da / a gwaycbad yna / geircb bad y maes ... e 
a byny wna / r gwas yn arddwrn fras Anon 

491 Droganwyd, o .drigeinawr .... f 
1 giw'r eryr y goron Syr H'n vaughan 

493 brjey^dwyd gromo ddy a fan : mi a bie terf yn glyn im gal want 

ends : yna y llawenha cymry ag i kollir lloegr ag i bydd 

tyrnas ddayarol a rbyfeddod yn ages . 

495 V deg air deddf : llowrodd a Roes i foesen , y Dr: S, hint g 

Poetry, Trimls, Brenhindtyseu etc . ^8f 

498 Da i lliniodd cliill iownef Dd: ap gwilim a 

500 mae kadi yn Arwen kydyu os adwen &c. Txidyr Owen h 

501 J ddiiw ag ir blaned Satwrnws 

Byr Arfeddfyd brithfyd brwyn . . ^ . C 

drwy giir i favvr di-igaiedci Dd: Nanmor 

505 (Y fflatten dorwen o dir rhydynog &c.) Anon d 

506 Ev vn bai ar yn bowyd Dr: Sion y kent e 

509 Er ych bod wycli liynod ich henwi twm f'n &e. hugh gr: f 

b. Saitb gant . . . pan wnaeth Offa glawdd da / r dir — 7p5 g 

c. Oedraii iessy gy gyfion . . . pan las gwartheg m6n , 13'l8 . h 
d. Rbif ymrydain ty yma i for glaswyn/o eglwysi &c. — 25000 i 

510 Gvvae fi hil (dddil Addaf Dd: ap gwilim It 
512 Y ferch a wnaeth waew dan fais „ „ I 

514 Mar: givraig hiho ap Wm: tudyr o egryn , l606 . 

gwae ni / n / y byd gan vn bedd .... m 

da / r ioed gida diiw ir aeth Edward Vrien 

519 f dd: ap Jew: ap Einion am Ryddhau gwynedd ir bardd 

am icenn or ddol : Y blaena o bobl wynedd . D. Nanmor n 

521 fr byd : Afraid i Lawen hyfryd .... a 

diieddy mwy at dda mawr Syr Dd: trefor 

525 darfy / r Arian man kyn myned or dre &c p 

ond rhyfedd . . . fodd sych na dderfydd syched Anon 

b. Y ferch ni chwsg ai gwerchyd .... q 

gyfrany a hi / r / gyfrinach „ 

526 Y keno syr o Icerir siad &c. Rhobin maelan r 
h. Ateb : ai Rhobia dewfln a £y / u / deifio &c. Risiard Ph: s 

527 Mar: Aryhcydd Nigliolas Esgob {Bangor) 15§^ 

Troes diiw awr drom trist your [sic] dreth .... t 
iiai ail. fyth ni wilia fi Sion Phyllypp 

531 f Robin maelan y telynior 

Wantan yw maelan am eilio dichell &c. Gr: Rhilipjjs u 

532 / Lewys ap Oiven o ddolgelle barwn ag vstvs t^c, 

Duw ami iawn oi deimlaw oedd .... v 

ydyw trwy farn diiw tra fo Iliiiv Aruysdll 

536 f Jjan gr: — Ni odla jffan yn adlaw i gerJd &c. S. Fliylip w 
b. geirie gwir : ua chais esmvvythdra am ddigter . . , .ends: x 
na chais ymweled ar drindod oni cheisi o vndod 7'aliessin 
"538 - Gw'ell 'y\v gwr yw berclii .... Gwell yw diiw no dim y 

539 TiuOEDV ArbENNIG : vn tri Arbennig — Y'"r vn diiw / 

ill* Auge / ar vn dyv/archcn ir a pawb iddi eiids : 

degfed tri Arbennig : Y deg air deddf / degwm diiw / a deg 
Jij^d rif ■ Taliesin 

641 A garo kael kyngor gofyned ir doetha «fcc, &c. c 

542 / ofyn Wil hwysgin ag ofni i gael 

Y gwr lien dwg icirll yn dol .... a 

od ai i adwcdd da ydyw Gr: ap Jeu: IVn vaughan 

. 646 Y tri Ihlws ar ddeg of renin dlysai ynys brydain (J) kleddef 
Ebyddercb had pen i tyune wr arall ef or wain fo cnynne yu dan 

J88 Cardiff Manuscript ■19, 

or groos hyd I flaen ag nis gwnai pen i tyne ef i hvn < 

ends: (13) kawg gwyddno gorouir, bwyd i wr a roid ynddo a 
bwyd 1 gaunwr a gaid o honof 

548 Trioeuu Pawl: Tri ffeth a gaiff dijn dedwydd — kariad 
perffaith a heddychlun fowyd a llywenydd nfifol .... ends : Tri 
chydymeth . . kythrel : balchder a chynfigen a lledrad 

550 Mab wy mewu bro yn ysdidio a 

ag yn darllaia Uyfre llundain .... 
mab ni chafas moi gyfaddas Anon 

552 Ef a wnaeth panton ar Lawr glyn Ebron .... b 

a ]iyn sy ddiogel i frytania Taliesin 

556 pob llangc yn Jfangc a nwyfa fel Hew &c. Rees ai) Edneved c 

557 O buvion kroen eidion a noder or gore &c. d 

- b. Pan gollodd y bardd i toraig (fit aeth at tvr aralt) a 
chymydog if arch — yr vn noswaith 
kwyn am backnai wnai wineiiwych wrda &c. &c. .S'. Meirion e 

558 Y Haw a dorodd y llwyn .... / 
fal liyn am dori / r / glyn glas Thomas Prys 

560 Deroganau : Mai ir oeddwn gidar bwyr .... g 

ddial twyll y kyllill liirion dyddgi ap Jfan 

5G2 Mar: lleiiky llwyd : llyma hat' llwm i boewfardd .... h 

a cbligccd yn iach Leiigey Uewelyn goch 

565 Nid vn gair gwir hcb foliant ir drindod .... ends : i 

iiid vn neb kydfraint end a garo / r drindod Ystydfachfardd 

b. mae agwedd ryfedd am ryfig buchedd &c. Oxa gwynedd k 

666 ^ erclii march f Philip ap Sion thomas 

Vn Eoddion ryw Addas .... I 

dwy Einioes a daioni Sion Phylip 

571 J Edmwnt prys 

lliniodd merch Loewserch / o lys i haeldad .... in 
y polion keimion or kae Sion dd: ap Sienkyn 

572 jtteb : O dwedaisd gam ar ddameg ynghefell .... n 

dros vn nod o drais a nwy Edmwnt Prys 

b. kawd d^n o briddyn / heb wreiddiaw gydwaed &c. „ o 

c. da gan ferch gael annerch &c. Anon p 

573 Annerch nag annerch genad Dd: ap gwilim q 

Marwnadeu Ttidyr Aled 

574 Troi llowngwymp ti-wy hoU Angerdd .... r 
Alwyne dwr Laned oedd Sion keri 

577 Dyn ymddifad heb dad wyf .... j 

i trig Awen tragowydd Lewys Mon 

580 *yma / u / ych oes mwy ni chair .... t 

yn barod uef iu brawd ni Lewys Daron 

576 kes lety a gwely ag aelwyd a than a thy dd: benllwyd u 
mi ges wrthban rliag Anwyd mi a ges a fynes o fwyd Anon 

0^2 jMar: gwr cglwysig : Diiw orvchaf Edryched Tudyr Aled v 

The copjist says the beginning of this is wanting. 

Triads, Ystydfach fard etc. i89 

k. y donn ug i ddesgreibio peth ar y gwyr Eglwysig 
58o' Y don gyfanllon gefnllwyd .... a 

a thynv hynv o honvn Gr: ap twltir ap Jio: 

588 Ateh : griiffydd .awenydd finwyl .... b 

ai yu serthach kroeso withyd Syr dd: trejcr 

591 Eisde iv wyf wrth yr iasdan mawr / y mlas meirig v'an ^c. c 

592 Y fferi fawr yn ffair fon Syr dd: Trefor d 
594 ^ ofyn geifr : gwr klaf ydyw syr dafydd . . . e 

uar geifi- fyth nar gwr i fon „ „ 

597 Ateb : Pa berson pwy a byrsiodd .... f 

Amen / na geifv na myuod gr: ap tudyr 

600 Derogan : Disgwyl hanes daliessin g 

Dafydd vn gywydd a gwin | o I'n . . ag o fadog .... 
daiUain ir wyd brofEwydi 
a Uyfr gobaith yn iaith ni . . . . 
er diiw / n llonydd dafydd deg Gr: ap Jeii: IVn vaughan 

602 Y ferch feindlos linoswedd .... h 

myn y nef mi awn yn iach Rhobin ddii 

605 Mae kriig ymhob kwr im hais .... » 

fy niiw hou fy nihenydd tiidyr penUyn 

607 Y ferch wyl fry vchelwaed .... h 

boen y traed heb vn oed rhydd — nid oes moi orffen yma 

609 (^ Hyjff: Simon Tafurnwr o Lanaher pan feichiogodd fo'i chwaer 

ynghyfreth : ^f Ryffydd gynjdd gu annerch, gyrraf &c. Gr; Parry I 

b. am Ryffydd ai gynydd oi go, wr gwaeledd &c. Boht: Wm ni 

GIO Dydd daed fy Ehiain faindeg .... n 

diwyra dael dyrd ir iawn Ho: ap Reinalld 

612 Tri ffrif kymmwys wrth Iwys latb &c. Morgan gwynn talerys o 

613 klefyd oedd Enbyd i ddyn .... p 
• ■ fydd dy gael y feinael ferch Bedof aerddren 

615 Marw a wneythym er neythiwr .... q 

dyn nis kaiff ond vn nis kar Anon 

618 Trees y m6r trossom wryd Tudyr Aled r 

623 Ehagor raawr gaer miir gwngalch Dd: ap gwilhn s 

625 ^ dd: nersiant o ddolgelle a Sion kain 

mae kain a deiikin ynkyd ymchwisy .... t 

a deiipen mor ymdopio Rees kain 

626 Mar: Sion gwyn Jfangc ac ymddiddan a j)hererin 

Byrflin henafgwr barflwyd .... u 

a dawn nag sydd h^d yno • jj^ovlk Prynse 

630 gochel yn dosd fynd trosdi n / vnig &c. d 

631 Howel [koetmor] kymro hil kymry .... w 
yleni iddo Louydd Jolo gocli 

634 J Sion Roberts i ddiolch am lyfr 

Y gwalch da doeth gylchdid aiir .... x 

A Roiit Sion Roberts einiocs Sion Ph'liip 

I 639-40 The top third- of pages 27-8 of part i above is cut off 

641 Y byd rhwng y pedwar bann .... y 

in beneidiav yn enwedig Ho: ap dd: ap 'fvan 

i90 Cardiff Manuscript i9. 

643 fo dJaw dycld rhydd a rViyddyd mab diiw , . • , a 
na bre hydd iia dydd na dyn Sion y lient 

h. Eydwy yina wr dam^\■ain am hcikipll &c. f/n-iUm ap sefnyn h 

644 J mae / ii eiste ynghwrn ystwj'tli c 
a ddvg JT »yeh ag a ddwg yr wyth lleydir 

b. Atteb: J mae / n Aros mewn Aonvy i d 

a ddvg y march ag ni ddwg mwy leydir 

c. (Tro yma dy wyneb fenws war &c.) Anon e 

645 (Y fvu vchel o foucdd "&c. — a fragment f 
b. (Er crystal di-sal ; dew serch : am enuyd &c. D. Ellis) g 
u. A wnelo gam yn Amlwg anffortvn dygvn ai dwg h- 

C46 er gwahadd gwael radd mi wela 'n bryssur &c. i 

b. nid er bosd nkl oedd gysdal-byd &c. k 

1-, drwg dybys asdrys a rwysdra kellwair .... I 

drwg dybys drsvg a dybia / diboen i ddyn dybio/n/ dda 

d. mae gwraig heb ddim gorwcgi /n/ ddiddig &c. ?n 
K. nyiii yw r gweinied pie rawn i gwyno &c. n 

/. (Jf beulleeh ddibech / i / ddaf kwyu dcrfyn &c.) o 

647 (Copy of a notice of Quarter Sessions to be held at Dolgelle.) 

b. nid rhyfedd gorwedd mewn gryg / ag eithiu &c. &c. p 

648 Prophicydolieth : Ef a d<law byd briw bron twr .... q 

J mae lieddiw / ii / dyfod i bawb fal ir baeddod Taliessin 

649 Jr tuy gicyn yn y bermo iddo gr: vatighan ap gr: ap einion 

Pwy a waaeth ond vn pen iaii .... r 

Gwr gvvyn bendigyd diiw / r gwaith Tndyr Penllyn 

651 Mar: Bissiard fychan . . yn taring ynghors y gedol, 

2Q vii, 13§i: Ti'isd air o beth troes diiw/ r / byd .... s 
gyd gobrwy gidag Abraam Tudyr ap William 

669 Mar: Rys fychan ap Win: a gwenn Annwyl i ivraig 

o gorsegedol : Torwyd derwen twr teiriaith . . . . t 
ddoeth irfodd aetli i Arfon l. 84—? incomplete 

662 (yfed ar gerdded or gwr mewn achos &c. Y Llech u 

663 gaatell hnrleyh : Torrason gar bron garw bryd ir Eaiu ocd .... v 

fyth i ni oi fath yn ol gr: philipp) 

b. (Etto: Caer dref pawb addef pob awr i herlid .... to 

Caer CoUwyu ewyn Uawcr cant W. I'h.') 

u. (castcll hen gadell a godwyd drwy vrddas &c. Evan ap Edd: wgmi) x 

664 3far: R. fychan ap W. a gwenn Annivyl ^-c. See p. 659 abouc 
Er hyd ami ir had yma .... « 

hefyd nei-th henafiaid nef Sion Phylip 

669 kroeso i Rissiart fychan pan i Restiwyd ynghofentri 

]fth wlad dfwy gai'iad draw givirian kroewswydd .... z 

gwr da mawr yn i gward mwy Wm: hymvall 

670 y Rist: fychan : Tair fEordd yt Rissiart, natiir flfol nis gwyr . , a 

llyma rhaii lie mae Rliinwedd Ston Phi/lip 

G71 J ofyn ysleten i Ruff: fychan dros Rist: fychan i ewyilir ^c. 

Pwy /n Hew ievangc pwy n/ llowydd .... b 

am roi hon aer mawr hynod Hugh penant 

G76 Y gwyr darfv yn vr. naid .... C 

ach bodd yw r dd\vyrodd eraill Howell Mian 

C78 birbell ymgymell n gwenn sy ofer &c. d 

b, • mi n wn liyu a wn hen wj'f ora nieddwl &c, q 

Poetry, Areith Wgan etc, /P/ 

679 ^ M>' Willlums person llamiaber — / ofi/nn goim ffleils 
dros thomns dnvijd lloijd o harlevh 
AstiUl vrn i\v stklio mawl .... « 

Trwy wych yt vrdJas gwr John Phyllip 

kyioyddeu '^ hanmholietli i M'' irUliams person llann Ahcr" 
684 Y lieu dii kail llonaid kor .... h 

bi-o hybai-ch Aber hebod . 1606 . Sion Phyllippes 
689 Y gwr eiddo / r goreiddiiw .... c 

Yt hiroes a rlient arall . l6og . Rich: Phyllip 

694 Y lien wyd or llawn adail .... d 

• -ach gad kyn toriad dy oes . 1601 . Edward vrien 

698 hynod yra ganfod lliw / r gwnfaiu grisial &c. him gnif: e 

b. O hir ddylyn gwj^n gynhwynol becliod &c. gr: ap Edioard f 

c. (0 ganlyn gwyn drygioni bechod i%e. D. Ellis . i~6.j) g 

699 J ofyn gwn i Hugh morgans person o Ian Enddwyn iros 

Hugh Jones : Y prelad pwy wrolach .... /t 

dan gob yn Esgob in iaith Gr: Phylip 

700 J ofyn dwned i Sion tudyr 

Sion air piir synwyr parod .... i 

dod y ddaii a dedwydd wyf Edmwnt Pryss 

710 Mydr om pwyll medrai om penn Tiidyr Aled h 

713 Mar: Syr Sion ivynii Jfangc o icedtr 

Braw kymrwn briwo kynirv .... I 

dilw iessii ai dewissodd kadwaladr kesel 

719 Mar: Rys or towyn . Dyn wyf ni cliais bod yn wych ... m 
dros gof bedf'ai deiroes gwyr Deio ah Jfan dv 

722 Y fvn o liw addfain Ian .... » 

hyd djdd farn i ti hawdd fj'd Anoii 

724 (Cywylydd yn nydd ac yn no.s iaith sur &c. D. Ellis)' 

725 Dy di / r byd wyd ar y bai .... p 
nag im dynion ond ennyd Dd: ap Jfan ap Owen 

727 Gwae fi na wydde / r / forwyn Dd: ap gn-ilim q 

730 Prydyddion mwynion syn myny addvsg &c. kad'r kesscl r 

731 Araith wgan: Dav wr oodd yn meddiany kymrv beubaladr 
nid amgen nag Owen ap Owen gwynedd, yngwynedd A rhys ap 
tewdwr mawr yn nhehaiibarth y rhain nid oeddynt yn gytvu ai 
gilydd, nar ddwy wlad ai gilydd . Yno i gwnaeth Owen ap Ow: 
gwynedd ginio mawr ag a wahoddodd y wlad yno i gid i fPiins ai 
gyneseiflefi i frodyr maeth ai denantied .... ends : ag i doethon 
adre a gown o felfed koch am bob vn yn dybycacli i ddav fnrchog 
vrddolion nag i wyr men / a fae yn uegese Ag yno i gadows.-^ou 
yr haelioni ar kadernid ymhowys Ar bonedd ar tylodi yngwynedd 

737 jf ofyn march i syr Jiisiard lioclai sir fon 

Doe i kenes y mynwos mor .... s 

aur gleddai'i mawr i arglwydd nion Robin klidro 

740 Gorffowys heb cliwy.s na chwant y sidiav &c t 
b. Or llydw in gwnaid or Ihvydwedd diibridd &c. u 

741 llyma ddechre llyfr y Suith blaeined : Satwrnws yw/r llained 
ycba or saith i mae hi yn sych ag yn oerfelog &c. 

i92 Cardiff Manuscript i9. 

742 h. liymod : Gvvu aclios am gwanychai , , . , u 

i kafFel yn y kyffion gwen v} gr: ap Jeu: U'n vychan 

744 J ofyn kyngor Wm: llyn am gany 

Er medry kany hyn kwyna / n/ fydrwydd &c. S.ffylyb b 

b. Y nvdd lloer ncwydd / ar naw ar y glocli &e. c 

c. ni wnel gyngor ragor rliag y Ehygam dwyll &c. d 

745 f ofyn main melin : Pwy oil a gair pell i gyd .... e 

traenssiwr o faen trwynsor fydd || ? incomplete . Sion keri 

Jr llong yn nyfi, IsSl . [i600-3=1o97 in text]. 

747 yn duw ynu cyn hyn cynhenwyr trowsion .... / 
y nyfi hafn a fo lion Sion phylip 

b. Dyro diiw heno dy henwi sy bwyll .... g 

fawr dew fol i fan- dyfl Rich: Phylip 

e, duw ner ai faner i gyfiowni hyn .... Mob: ap h 
na alio spaen . . nai dynion niwed inni ho: ap morgan 

748 llyfr desdni [^desliny~\ : Y mab aner dan avwydd y miharen 
hanner mawrth &C. one page only, the rest is lost. 

749 Mol: y kicminwyr ar chwaryddivn 

Y gwyr a wnair gaer ya well .... i 

kerdiwch ag na choeliwch i Sion ap hoicell 

750 Mair a weryd morr wirion .... h 
yn arddwyr hwyr yn wyrda gr: ap J. IVn vatighan 

T51 jf ofyn telyn i Ed: Sirck 

y kerddor ievang hirddoetli .... I 

dyro Edward y drydedd ? Syr Dd: trefor 

755 Mawr yw dysg yno mae/r da Glilor glyn m 

758 Ateb : Ehyfedd fv draw arfeddfyd .... n 

o daw / !• hynt hir daro a hwn Ho: ap dd: ap Jeu: ap Rees 

760 ffydd Riifain fii addoli / r / pab &c. Die hmos o 

b. famod sy / n / dowod / am dy wedd derfyn &c. hittv gr: p 

761 ni bydd hid kariad kowirwedd dawn hoen &c. morys dwyfech q 

b. Ay blant ni thalant nocth eiiUin drossod &c. r 

c. 03 miirsen goegen mewu gwegi mowrfalch &e. s 

d. pan fo / !• byd i gyd hcb na galld na bron &c. t 

e. ni bv / r / arian man yrioed cyn brined &c. u 

762 At the Quarter Sessions held at harSlech on April 8th 1604 " lewis david 
lloyd of brithdir in the county of Merioneth is admitted licensed and allowed 
, , . to keep Alehouse or typplinge house . . in his newe mansion " &c. 

b. Mae /n / rhydd i forwyn mae /n / rhad . . ymddifEn i chariad &c. v 

703 y llangk yn ifangk fo / n / yfwr dan armio daw / n / onnod kwmnhiwr w 
yn hen a fydd hyn sydd Siwr garw deitl yn g.irdodtwr .... 
ond Win i gyffin . . ddarfod i dda / na ffaid hwnn a ffyteinia gr: hafren 

b. gr: wyd brydydd bryd hoe\r efrydd / hafren &e. /'yffin .v 

c. J bibell dobaka : Rhown giisan diddan ir deth o fan bridd &c. Jiis: P/i; y 
764 mae datt Kyw ddagraii Rwydd wg o ddwyran &c. Oweti dailiwr z 

b. ni wnar glasdwr dwr ond eiriach y da a 
a rhoi /r/ dyn yn afiach &e. Rich Ph: 

c. pan fo sion gyfion ai geg yn dadwrdd &c. Anon b 

4. plas mawr ymaelawr wedi ymylio a choed ... c drwg iwr tny gwyn draw ,, 

The Book of Bcsliny, Poetvij etc, i93 

"6 j Pivy go;lta . taera . diharcb . . air Ayn ui wyr einla i neb 7?, hain a 

b, Aleb : wrtli edrych fynych ar fannaii y gwir ... b 

y byd pie byunag i bo John phi/ip 

c. Rhy lau wyd aniau rhy dynei deiriaii &c. &c. Pliyllp c 

706 llyna air per Uanw / r pot &c. Anon d 

b. pob gwlad a gerddais pob glyn pob inaenol ... « 
dolgelle sydd ore i ddyu „ 

c. 7 Sionap Ten: Tuder 

er gwelod merched, er raedd er kordde &;. ffoulhe prysse. f 

d. da o had di wad da wedi dy waed Itiss: Pli; g 

707 bvm gaun wenu . Seren . is irwydd a bron &o. Rob: ap ho: ap mor: h 

b. ffei or gwr yn siwr Anfesurol sereh .... i 

dduwUyn yn i hen ddillad Robin tho: 

c. dyro i hon rhag dirwy halld &c. Rob: ap ho: ap morgan k 

7G8 II Jc bardd du : bardd diffaith kaunwaith kauuwii i anglod .... / 
rhoi mae i enw yn rhimynwr Anon 

769 gwyl gweu ail 01*en liw / r lili t'owr / fai arall }'u wisgi &c. „ m 

b. Jr dybacho : deylen dro feleu i drafaeliwr byd &c. torn John kali /» 

c. Rhoes tomas dorwas y deri geirwon &c. Sion Phylip o 

d. dyfeisiodd niynodd niwyuwr yw tomas .... p 
kyn grined sycUed a Sion Itich; Phylip 

"70, 771c, 7786. Englynioii aniweir Anon q 

771 darffo kyrywsio kur ysig a ddaw / y ddiod sy ffyrnig &c. „ r 
b. lledrata a fedra fi. a gyry / o gornwel i rwystli iho: Sion kati a 

772 Er athrod Uiw J r j 6ii. lloer wenu na choelia .... t 
honn ni wyr fod hj'n ar fai Anon 

b. mogel ddilyd dyn anysdig &c. „ u 

Selected portions ofch-tdiiv Cywyddeu 

773 y gwr llwyd a geirie Hen 'J'lidyr Aled v 

774 gwu haws ydoedd gan savvdwr .... w 
gidai gortf a gado gweu * * * *ll 

775 ua chais ar gwr aawych iawn &c. - S lines x 

b. y soweth nos o afiaf .... y 
y vu ag vn yno i gyd IJd: ap Edinwnt 

711 Tros ial i tores heiilweu .... z 

sori diiw syrhaywyd ial • 

778 Concerning a certain " gent." who beat his wife maliciously a 

780 (y clock : Cleppiwr olau clocciwr cloeeyu do cliccied .... b 

i dirwini di r einioes W- -/i) 

b. (Prudd iawn wyf or prudda &o.) Ation e 

MS. 20= Ph. 15696. PoETKY. Paper; 10 x 6| inches ; 448 
pages /written circa 1636 (p. 328) ; bound in leather. 

The margins of this MS. have been repaired throughout and the text is imperfect 

The following names occur in the margins : William Vaughan Caer Gay (p. Ill); 
Gr- ICllis (pp 161, 226, 24.5, &c.) ; Jacob Ellis and Howell Ellis (p. 194); 
Gw'en Ellis (p. 369) ; EUicius Wynne (p. 370) ; John Lewis Pen gweru is y" 
owner of this booke (p. 278); Maddam Ann Lewis her Bookc (p. 204) ; Thomas 
Owen (p. 369). 

1 A fragment (^ lines) ending : 

ar bawb affoed hir / i / bych Gr: gryg d 

h. A welai neb a welaf /o^" .f/'"'''' e 

y 985G0. • ^ 

i94 Cardiff Manuscri'pt 20, 

Mol: Jeiian ap Einon o chwlof/ 
?, Pwy sy o rym yn pasior iaith folo rjoch u 

5 ^euau ddewr o fiawn / i / dtkwn . . . , /; 

yn gydernid ywn byd b[yltli Jen: waed ta 

1 J R. ap ho: — Ehew ysgweiriaid Rys gwrol .... c 

***** dy oreyro Rys ap IlcinalU 

Marwnadeu Mr Elice Cadiu&lader, (-isgn) 
9 Tioes daw vwcli mor tristwcli maith .... d 

llew vnniau ai llawenvdd huiv mathiw 

12 Bav trwin yw byrad term oes .... e 

yw enw del enakl Elis Sion phijUp 

16 Heddiw mae kvyn 'heb ddim kvdd .... / 

aeth i wind duw goeth * * * Inicjli 1 pennant 

20 J Rob: Wynne, J. Hwcks, a O. Ellis i ofyn . . 

ewmpnieth i D. llwyd ap Rys 

Y trywyr doeth trwy air da ... . r/ 
* * a glan ai ffinagl wyd || (\. 32.) 

21 Mar: Elis fy chart : Mae galar yma gwelwn .... h 

gwir ddvw wyn giaddiai i enaid Hvw machno 

24 jfr doctor Elis : Ky w eryr y kowiriaid .... i 

ath evro yn ben wytbran byd Gr: llwyd ab iefan 

26 J syr Rich: gethin : Oer oedd weled vrddolion Gvto or f/lyn k 

28 etto : ]f mae glaw am a glowais „ „ / 

30 Gwyddom dewi a goddef iefan gethin m 

32 y ofvn milgi mevrig ab Rvs ap 7io; hoetmor o Ian rwst 

Mawr iawn ith gar meirionvdd .... n 

a dvacli ydiw dy eythyr tvdvr penllvii 

33 Nid ta bagio da . bob dydd beb * # # &c. o 

34 jf ofvn milgi Heicellyn fychan o benllech 

DJewylyn a Uiw alarch / amhorgan .... n 

am llowrodd im llaw arall Howel ap Rinallt 

36 y ofvn taru) Reinallt ap gr: ap bleddyn o ivyddgrig 

tair anerch atoch Reirialld .... « 

eryr y twr er y tarw tvdvr pcnltyn 

37 J Jthel a Rvs meib Jev: fvchan o bengwern yngharchar 

Mawr yw dy wrtbiav yr owron .... r 

kai glod am ddyfod ar ddav gr: nanav 

39 Kow: kymod i gr: ap Rvs (o Rug). 

Grvfivdd o ddolvdd alwen .... s 

ai kred mai kowir ydwy Hoicel hilan 

41 Kow: kymod iefan fychan ab iefan ab adda a'r bardd 

Sain kristoftr a fv yn offrwa gvto or glvn t 

43 tri oedrau hoy wlan helynt doghtor John Itent u 

45 Mar: Howel y farf a Mallt i wraig 

Y ddevddyn a ddiweddwyd .... v 
* * * eb wanhay meibion howel Rees penardd 

47 f dd: ap singkin : kanos daed kynes dadail .... w 

wyth goed advw ath geidw di Tvdvr pcnUyn 

49 A fragment {sixteen lines) ending : ^ 

ar glod ir marchog or glyn gr: Ihoyd ap dd: ab cinion 

Podnj hy virluus Authors, iOS 

h. Mnr: syr (jrvffydd fyclian {o Ddcndchvr ijinhoiris) 

Mi a rodiais <ly frodyr .... ct 

jjcn gr: . . a las . . . pen raith ar locger faitb a fv . , . 
i'y ngliarwr nith gyngliorais 
imddiried i seined sais .... 

dial am dwyll dalm a dvr dd: Ihci/dab ll'n ab gr: 

52 llwyddiant Uwyr anwant llpirel llv esegks &c, b 

b. Grida ag yn a gcidw gwynedd Tvdvr aled o 

55 J ddiolch am bavn i dd: o isaeron ^' ynghyfair llan Uyr" 

Hirhoedl afo im lieiyi- .... ' d 

* * * fvr anfteg a roes deio ab iefan dv 

57 Y Haw ariun : Er treilio pvnt yn Uvndain Gvlo r glyn e 

58 Mar: sion eos : di-wg ir mab a drigo yn ol dd: ab Edmiont f 
61 Y gwT ar war y gareg Gv:o r glin g 
63 Mar: Tho: gr: ab nigkolas a las yn y maes ymhenal 

Ymlvvyddyn yr ymladduyr .... h 

i dawr eden dewr i adwodd dd: llwyd ah IVn ab gr: 

65 Mar: Tho: ab roesier fychan a las yn y macs 

ymanbri : Y maes grymvsaf o gred Leieis glyn Itothi i 

67 dawns o bowls doe in esbeiliwyd gvto r glyn k 

70 Mol: mari Lewis : y wraig eirian ragorol .... / 

yw thai y -wraig ddiwartb bou Hughe penant 

73 3Iar: John pilsdwn aer Emral . . braiod hyna 

syr Roisier : blin ydiw gan blaenedav .... in 

ar hoi iief ir hwn aeth Rys goch glyn dyfrdivy 

76 Mur: Ho: ab R. o rvg : dvw gwyn er digio enjd T, Aled. n 

78 Kow: yn kanmol kivmpniivyr achwryddion 

y gwr awnai r gair yn well ... o 

yn ardvvyr bwyr yn wyrda gr: ap IV n fychan 

79 Y gwr vwcli ben goriwcb byd . dogtor John hent p 

81 f fair ■ kelenig y w kael einioes .... q 

syber i fynvves abram JLotvdden 

83 howydd a gad . . ar fedd Gronic lien 

prvddlwin ywr kortf priddlyd " John kent" r 

86 Mae vn kvn yma yn kynal gyto r glyn s 

88 jfr xii abostol : Prj'dv awna mwya mawl jfolo goch t 

91 how: yr ysgol o saith iceithred y drigaredd 

blin yw trailed rod ar hwn y doghdor John hent u 

95 V milwyr : pan angall na ddevhiilhvn .... v 

ar llv yno ir llawenydd syr dd: trefor 

98 fsyr Wm: gr: — Mynvdd yr havl mae yn ddv yrhawg .... w 
onid vn ada\' wyneb Lewis mon 

100 JRys aptcfi — ssyr bwn ncrth dragvvre wrth drangk tvdvr aledx 

104 J syr S. salbri : Y Hew braisg Haw a bar on ... . y 
yn farchog hen fry ilh kair sion tvdvr 

106 J ofvn maini meline gan '■'• mustar fivic morgan'' 

y twr vchaf or trichant .... s 

a choffa i bwyth chwe fcib winn Leivis menai 

^09 Evrwn gerdd gidar vn gaingk . , . , a 

# * »i whv rwng y tri aiitrcli JLowdden 

iQQ Cardiff Manuscript 20. 

Ill Mar:merch: dwys vm som nad oes vni sercb • • • « 

VQ wvch oedd yn i.acli iddi " ai karodd ai kant " 

113 Y Hong tan y fantell liir .... h 

ynierodres raor adcef , . Rohin ddv 

115 J [iyj-] Rys ap T. — fo naetli y fran i nyth fry , . . . c 
bovvyd och iaitli bid vwcb cbwech J^cfan devlwyii 

117 Mar: Gr: ab llywelyn ab gvtvn 

duw yn afrwydd ar y flwyddyn .... d 

anffawd i ddydd bravvd na ddavv U'n ab gtlvn 

118 Mar: Ow:tvdvr: brvdio i bvm brvd b^ wivv .... e 

ar ynys hoii or vniaith Robin ddv 

120 f geisio Howel dabian ab Rys allan o raglan 

mawr ywr dysg yno maer da Gvlo r glyn f 

123 Atteb: Ryfedd ydiw orfeddfyd .... g 

o daw rag hir drigaw hwn Howel dabian nb Rys 

124 J Rys ab sion o lyn nedd pun fy ef yn i drwbieth 

band hir na welir ond nos .... h 

o bydd wrth fy modd i bo ierwerth fynglwyd 

126 Etto: y Uin aeth i lyn nedd .... i 

ar law Rys riwioii yrbain Lewis glyn kothi 

128 Ykwn llwydion: pwy yw degrifwch Powys .... k 

o daw ir iarll dv orron dd: llwyd U'n ab gr: 

130 jf ofvn 2filgi : Karw sercb y kowiriaid .... I 

dy gar a diolch dy gwn Rys gock glyn dyfrdwy 

132 Y llong : anodd vm roi hawddamawr iologochm 

134 jfr neidr : j gwr sydd ar y groes ir waed .... n 

om gwenwyn oU gwna fi yn iach j^. gethin ab J. ab lleision 

136 Mar: y saith a fo farw or nodav yn yr vn wythnos 

yngloddaith : sori o ddiiw pen saer i ddwyd .... o 
vn blaid nef in blodav ni Robin ddv • 

138 Mar: tomas ab Robert gr: ab Rys 

gorav tref gariad ryfawr .... p 

duw mawr yw enaid amen wiliam llyn 

140 jf sion wyn ab kadwaladr or Riivlas 

dev beth er nad ynt debig .... q 

heb wahanv i bo i heinioes simwnt vychan 

143 Ykledde: ryir wyd gyflyd goflyn Dd: ab gicilym r 

144 J ofvn kymod Lewis ab O-w: am heirig o fon 

Adda yn gyfa a ddvg afal .... s 

o dir men draw im einioes Wiliam llyn 

147 f ofvn kymod kadwaladr y klislie 

y Hew kyfion He i kofir .... t 

i bertbyn i chwi yn borfchor tomas prys 

149 kow: dychan i dd: ab Edmwnt 

Mae llwdwn yma llednoetb .... « 

dyfredd fo diwedd y dai gvto or glyn 

150 Mol: a chy rigor i domas fachan o hafod y maidd 

yn i drwleth : yr bydd difalcb hardd dyfiad .... v 

diamav atb dyn domas morvs berin 

153 Genav r glyn towyn minteicedd adroes dd; iianmor w 

Poetry hy various Authors. i97 

155 J Hari vii : Hai-i f renin y gwinwjdd .... a 

ag y fFoed fylly a fo Dd: Uteydab U'nab gr 

157 Kledde anai ase yn ysig .... h 

■ gwraidd oedd trigaredd iddaw „ „ „ 

1 50 IIoI: Mr. Robt. xoyan o gcssail gyfarch 

Gwr sy liael gias a helynt .... c 

cadernyd av foywyd fo John philip 

162 Mar: Wm: gr: or penrhyn a Elis Prys o bias Jolyn 

ILyndain fdaiu afaelwych .... d 

, ddavouL ir ddav enaid at harodd ai kant 

1G4 Y ceivw mawr cair i medd Tvdiir Aled c 

169 Mar: Ow: gr: ab moris ofionydd 

Pa ryw ddirnad piiidd oerni .... / 

brevdeg i fro bradwys morys dwyfech 

171 JiOic: hymod Mr. Wm: gr: o garnarfon 

Karnarfon hen gofion gwyr .... g 

ar Haw genych f aril gwynedd Win: llyii 

171 Mar: S. gr: o lyn : Pa angav loes pa ing lid .... h 
taled yw enaid tilytli 3Iorys dwyfech 

177 Y fenn : Wrtli henwi kyfreth anael .... i 

gyrr fenn ith gar o fionydd Wm: llyim 

179 _f ddiiw i ofvn Jechyd i domas Jftaetcher 

y gwr sydd yn gorseddv .... k 

oi radd yn gymar iddo Huiv Roberts 

183 ^r 5 brodyr o fon : Mi a wn draw myncd i rwyf .... / 

einioes (awr yun ynys fon Rys goch glyn dyfrdwy 

184 Eira mynydd blin yw /r/ byd .... m 
ydiw / r / f fangk heb gyngor See Myvyrian pp. 543-4 

187 Mar: Gr: Madrvn: Y gwr gwynn vwcL gwyr gwynedd ... n 
sy wr fylli oesswr a fo Wm: llyn 

189 J ofyn korti kanv : Sieffiai ail esai i fFraink Gutor Glynn o 

191 J ofvn meinl meline : iy llawnfryd liyfryd oedd hyn .... p 

ir tri frv a ddyry yddav Gr: Hiraethog 

194 f syr Rys Gr: — Awn i wynedd yn vnion .... q 

gan oes aed ar gown i sion sion tudyr 

196 Mar: Elis Price : Torrw}'d om perllan Cavriaith ... r 

^ lys y uefol ^essv Tho: Price 

199 Mar: Mr. John Hwohes o gonwy 

Vn dan faich yn dwyn i fyd ....■' * 

. yn iach Hwks galon wych Iiael W. vachan ne vn trosto 

202 Hiiw nvdd fab dafvdd dy ofvn am rodd .... t 
. . . ai chwaer rwydd chwi ai rhoddwch || 

203 II i ryw sion i marlieis iaitli u 
rhaed dda amhredvdd ddwy waith .... 

ai cadwo /r/ cprff cvdewr cain John phy lip 

205 Mol: Bob: wynn.ap John ap wniffre 

y gwaed hael o goed holaelli .... v 

a hir oes foch einioes eliwi Huto Machno 

208 Mar: Elin Salbri o frynn sylltv, llanrwst , 1577 ■ 

Mawr yw cwyu am wraig liynod .... w 

fo rannodd nef ir enaid Johfi Phillip 

i08 Cardiff 20. 

211 kroeso i Rich: Hughes ir hala ag i nfijn newudd am 

gamten Salbri SfC. 
Duw yn dy bart Eicliartl wr rosyn waetwyr . . . . n 
rliag kael arno steinio i stad feu: lloyd Jeffrey 

212 J Dd: ap feu: ap Einion pan fv yn njfelu yn Hon 

y blaena o bobl wynedd Dd: nanmor h 

216 J Ow: Ellis : Y Hew glew a ynill glod .... c 

i miuav ai damvnodd ? H. TT^. 

217 f foris wynn : fyiig wine farch fwng nwyfvs .... d 

in kynal ar ian konwy Sion tvdr 

220 J nyivbwrch : Hawddamawr mvreinwawr maith .... e 
or graig faeii j'mor groeg fo Jeu: dew brydydd 

222 J ojyn elyrch : Tomas andras ar windref .... / 

fy elyrch er deg march dvg Deio ap JeH: dv 

224 Anercli nag .'inercli genad Dd: ap gwilim g 

226 3Iar: r hen Thomas Salbri 1li<)0 

Trist (yw) ir beirdd troes duw r bud Gitto or glyn h 

225 Cadw r gyfraitli faitli yr wyfi, yn gaduni &c. Anon i 

227 J oJyn givn i S. wynn ap had'' or rhiivlas gan Immjf: T, 

fodelweiddan : y karw ifank araf wych Sion Tiidr k 

229 J Rys ap sion o lyn nedd pan oedd yn i drwleth 

Pwy ar dafod pvr difai jfer: fynglwyd I 

231 etto : Bardd ydwyf yn bryddwydiaw .... m 

dy droi Rys or didro i rwyd „ „ 

233 Mar: Rys Ihoyd ap gr: ap einion or gydros 

Troes y niwl tros hen aelwyd .... n 

glaia avr yn y golav nef Lewis mon 

234 f mastar Robart ap Rys 

y Hew per eiirlliw ar brig .... o 

devddengoes kyn dydd angay Rys ap Eingan 

236 J feib Mred: ap Ein : — pa wyr a gawn yn Haw llytlivr 2\ Aled j} 
239 Mar: Rys amred: — Trwm fv Hf trem fal afonn „ q 

241 J dd: ap sienkin: — Can nos daidkynnesdadai) &c. 11. 1-6 only r 

242 f Howel ap Eingan ap Howell coytmor 

Howel wyd hael liyd fedd .... j 

iich enfys ar i chanfed Jcu: llwyd brydydd 

244 f Ro: hen o Salbri: Master Robert rymys dribwrdd T. Aled t 

246 Sheffrai aif o sai i ffraink &c. a fragment, 1. 1-18 . u 
h. A table of the ancestors and descendants of Sir Howel y fwyall 

247 7 Rys ap Eingan vachan ; Eys agynal rwysk Einion .... v 

nesa i fair annes a fo Jeu: lloyd brydydd 

248 Some of the descendants of Ednyvet vychau ic 

249 3far: Mred: ap Jeu: ap Rhobert 1523 . 

Wyth anab aeth i wynedd .... x 

poed ar Kan pedair oi enaid Lewys Daron 

252 Nis genir nis ganed ail veniis drwy holl gred . . . , y 
ked a rliyw da iddo Hugh machno 

253 Mar; Annes wen gwraig W. Williams o gwchwillan 

Ocr yw dylyn ar dalaith .... s 

■f amies wen yuo svdd Simwnl Vaughan 

Podry by various Authors. 


Thomas Prys 

Hoicel gcthin 

Jefan Tvdyr penllyn 
Jfan tvdvr penllyn 
Howel up Reinallt 

JLeivis mou 
Tvdyr penllyn 

255 Gway a roddo uiJ gwreiddiacli 

yn /i/ plitli yu vn oi plaid 
259 f Sioii amredidd ah Jemn o fionidd 

Od air iiifo devviion .... 

OS a fy uicndith i sioii Robin ddv 

261 Mae pren yu y klenenav .... 

lieb f'alliunt i bo felly 3Ioris ab Jvan ah Einiaimi 

201 J hedn-ar o fcihion liys ap howvl ap madog 

May brig o bendeMg dv . . . . 

pedr bayl ywr pedwar hyn 

f Jvan ap Robert ap mredydd 
266 y bar vchel lieb rychor , , , 
eto i del iti dalaith 

207 y ryswr hir i asen .... 
klocluly hoU gymry ai gwyr 

269 y gwr vchel i grechwen . . 
ar arf wen eyro i fonwes 

271 J fredydd ap Jefan ab Robert 

J mab ai glvst ym hob glan .... 
llidia drais Haw ddyw drosoch 

274 Jr hen T. salbric : Mi wa He imav yn llys 
oesoedd yn ben swydd ddyrabech 

276 J ddanyos pie i rhoes T. hen o salbri i ferched 
di alaeth Iv dalaeth fon .... 
a byw fo / r / iach heb farw vn dd: ap Edinwnd 

278 k. hymmod rhivny hadwalader price ai gefnder 

cadwalader pirs : y ddevgar foneddigwaid .... 
a mil a ddowaid amen John up Itn ap Gr: 

281 _f sir sioH winn ifanck pen aith i frainck 

S'' Sion aer S'^ Sion eryr .... 

a duw gadarn ach dwg adref 
28 i Mol: IVni: Winn syrrif sir ddimbech 

Y gwynn bob awr ag cnnyd . . 

myno duw mwy na dwyoes 
288 Mar: watgin op Edu-ul 

Mae ocrni dwys marw vn dyn . 

i wlad nef i gartrcf dvw gwynn 
292 Yr cos fwyn ayres falch . . . 
295 Mar: syr sion, ivyii ifangk . 'l6i/f 

br.\w kymrwn briwo kymrv . . 

a dvw iesv ai dywisodd 
300 Mol: mest: hiiv gmjn gr: or berth ddv 

kynau gynt kae iawn euw gwr .... 

i roi gvvledd i wyr i gwl[a]d. 
.303 Mar: s. salbri o rug : dvw dad pa fvd ydvw .... 

i gwelom bawb i gilidd Sion Ttidur 

307 7 ofyn march i master RobI: ap Ris 

awn attad ith wlad atli wledd .... 

siars bvw ap syr liys i bwyth Leiiis niorganicg 

309 M-ar: Oivain ap Robt: ap sion wyn o drefunn ,? 16I3 , 

Gway fionydd gofio vnawr . ■, , . 

at ddmv ae / n/ ynte owain John Phylip 



Edmund Price 

Richart kynical 

Tumas Pennllynn 
Tomas price j) 

hydwuladr kesel 

200 Cardiff Manuscrift. 20, 

312 y dabler yn i dyblig .... O. 

* * * • yfh er kael i fEoitlu Morys divyfech 

314 Mil .'i cliwechant a day naw &c. b 

315* Ef a lenwais o flaenawr Tvdvr aled c 

317* J ofyn inarch i squier baythkelert dios S. Whine am red: 

Pwy piaw r dysc pawl ar dol .... d 

yr afinav roi venaid Lewis daran 

319* jf S. wynammred: — Y Hew byw He i bay raid ... e 

bid i chwi barch byd ich byw Moris ap Jev: ap eig: 

321* Mol: peduar mah Sion wyn am mred: 

Y llwyn mesvr lliii inoeseu .... / 

pa dras fwy pedeir^oes fpch IVilliam llyn 

323* Marw fv iien a ffen y ffair oedd odietli &c. g 

324* Mar: Moris wynn ; Mae draw/r / gair am drowyr gynt .... h 
Uawenydd boll yvv enaid {tsSo) Sion Tudiir 

327 Mar: doctor S. wy^n — tn bu wyn nai ben nai icallt . 15T^. 

Och froa scyrion os gorfydd doctor .... t 

duw ai Iv fry dyg gar i fron Sion phylip 

331 Etholiad trwsiad -trasercb nefolion .... h 

i gryfion a ihylodion sydd etholedig Edm: Price 

334 -Yr eglvr baen ar glayr bais Dd: Nanmor I 

335 Atteb : Madyn ronwyn rieinwir R. goch or yri m 

337 Trwm ar ia y w tramwy / r / od IVm: llynn n 

339 fr gwyddarad: 1? drindod an kyfodes .... o 

kroes drw gwyn kroysed y gwyr Lewis glyn kothi 

3il ^karawsio : Gwao /r/ hen a gae hir einioes .... p 

gida ni ua ddigied neb Jo/in Phylyp 

345 f ddviv : Gare ddvw gwiw a redded .... q 

pardwn dvw rhag pvrdan dig Giceiyl Mechain 

346 ^ ddvw : Jlyfi ir wy yn ymofyn Doctor Sion ketit r 

348 J Cffyn taric — a fragment of l6 lines 

Howel ewybyr hil ifan . . . Hew Rys gethin &c.|| * 

349 II syr sion aer sir sion wrawl / wyn .... t 

farglwydd a fo rhwydd ir liael John Philip 

362 ko: dychan : parvuad o hornaf koeth .... u 

diried was dyred ir iawn Bys goch or yri 

354 Atteb : Roes diliw Rys dylyaidd .... v 

a gwynedd fyngoganv Wen moel 

356 Dewr ddrvd Wewelyn daer ddraig . . [? imperfect in middle.] m 
aweh ym rwyd a chymrodedd Rys goch or yri 

357 "pa wlad we " .• Mai medrwr amy! ym edrych .... a* 

a dykia yugwlad degaingke oil Gr, hiraethog 

360 dtteb : Mae gwr / n / rriagv araeth .... y 

gwelil' yn dwyn y galen Sion brwynog 

362 utteh etto : gwnaetli gwr gwnelthgar wea .... z 

gwir glod gore or gwledydd || a fragmeut Gr: Hiraethog 

* Pages 312-20 [tie tiouml " upside dowu " in the M!^, 

Poetry by various Authors. SO J 

363 II ffau Eiugel Uewelyn .... a 
eithyr imi athro ym wyt Ttidur alet 

364 f ddiolch am f arch Gr: tided ap elise 

Ai'von ddoe ar fedd owain .... b 

y deryn llwch oedraa llew „ ,, 

367 / ofvii 4 buckled gan veibioii Elis evti/a 

Bwriwyd help ar y brud liyu .... C 

bid ar vn bedwar einioes 

369 jf D. a]) mred: ap hot: vyngharw addwyn fwng rhuddaur , , , d 

a osdyngo / n / oes deugwyr (U. 1-.52) || 

371 jl syr trystam syr lonsle oedd ddav* * * * .... e 
ir lie yn dragowydd i dario Richiard Robert 

373 J ddvw : Meddyliwu am ddywiolaeth .... / 

ol yn ol i lywenydd Hugh ap dd: 

376 Alleb i jfvan dyfi : Gwae yr vn dyn heb gowreindeb , . . . g 
a dvw a fyddo dy feddig Gwervyl mechain 

379 J ofi/H dav gi : Davydd ywit awenydd ni . . . . h 

kymer dday gwrser am gwn Givilim ap Jfun hen 

381 Wrth dodre mae gyne gwnias &c. Rob: ap dd: Hoed i 

382 f wyr kaer : Wyr einiou ai ifon ffinied y sayson .... k 

efo delw fyw dialed Tvdvr Penllijn 

384 Adrodd gwir dr\vy ddvw a gaf .... / 

[ym]4'own i droi raawr ywn drwg ffan dew brydydd 

387 Ebrwydd i doeth a braidd dal Dd: nannior m 

388 / ddviv : llymar byd liyd kadarn (£)'" Sioii kent) n 

39 J f ddvic : Ond rliyfedd mewn taer ofyn .... o 

am foddav i gam foddion Wm: hynwal 

393 f 2 fab: Ow: Tudyr : Y ddevwr arglwyddiaidd D. Nanmor p 
395 J: 3 mab it ap hwlkyn : Mae heddiw ym wahoddion G. Glyii q 
397 ho: dichan . Gyttyn y glyn y sy glaf Syr Rees or drewen r 
399 Atteb: Gwae a gynhalio i gid Gyttor glyn s 

401 Jrhybydd: ILyma yr hawl lie mae rhaid .... t 

ing er hynt ir angor hen / . Z)'' John kent 

403 Owdwl y Gyttyn Thomas alias y Gyttyn tene 

Y Gyttyn ddv felyn ddi foliant was kvl .... u 
Gutty n warr kettyn /u / oes i kottach Rhob: ap dd: llivyd 

406 Pvm achos yn jieri cadw achav : (1) oblegid prlodase &c. v 

407 Mar : Tho^ Bodvell—^^- 1-52, left unfinished 

Angav hcnfab anghenfawr &o. w 

408 Mot: Wm: Salsburi o Ian Rtost 

lie bu /r/ ordain Uwybyr irdeg .... x 

pen dysg a champav yn does Gr: hiraethog 

410 Anna a wnaeth i nyni .... y 

in eneidiav /n/ anwedig Jefan ap howel ■ 

412 ■ Awn ir Han / n / dri llv . , . . z 

kroes dvw a mair krist amen Anon 

413 J ddoydyd marw syr Rees goch ag i ofyn # * # » JVm: 

Hughes esgob llcui elwy 

Y gwr yrddol geirwir ddyf<k .... a 
Han llyr at huw ab ll'n lloyd 

202 Cardiff Manuscri'pis 20-2 L 

415 Jherher . . ar Ian hafieii llei bv lli/s Maclgwn gwynedd 

Y Twi' (lilesg tra deiliog .... « 

lluesd ulawnt Uys deiliog R. Middelton 

417 I'wy wi-eiddin per addysg .... b 

bytli i werth i bwytho win 

• 418 dy tir o dyfir dihafavcli losgiad &c. Sion Tudor c 

419 Mar: Syr Robert Middlcton 

ILeider yw angav lied wrengyn .... d 

o Ran duw yr vu diwedd cajJt: Wm: Middltcn 

- 421 31oh Johti Eyton : Y)vvi ovi&.moM dvvtl armyiX » . . . e 
OS da gwr onest duwiol Anon 

423 J yrry r heiliqc bronrrailh n llatai 

Ykyw evrddadl kowirddoeth .... / 

drivy dal a thyred Eilwaitb 11: Middelton 

425 Atteb : Y keliog odidawg i don .... g 

gawr gwin vaetli garv gyenferch „ ,, 

427 / 0. R. grythor : Y baidd ^dwndrefu.bwrdd windravl . . . h 

Bvs yn liwr prys yii liopp r hod Win: hynwal 

428 f roi R. g'r : Y bardd gwyn Ebrwydd ganiad J. Tudyr i 

431 *Mae feiuioos ym a *#***... . k 

sydd yn boll gred Tiidyr aled 

433 *Mar: Pirn lloyd : O ^fessii raawr **»##.... / 

vn dvw ]fon i dav enaid Hiigh Pennant 

436 fGrasi[.a] yn yn groes addef (1. 13) in 

plena a wnaeth plany nef .... 
i brydwerlh i Byradwys Jen: Brydydd # * # 

Pages 437-4S contaiu some pedigrees, but the folios are too fragmentary to give 
their contents. 

MS. 21=l'b. 13720 in four parts. i, Poetry; ii, Bedt y 

Ty\vi'.ssoGiox; ill, History of Britain, Pkdk;ei;es &c. ; iv, Welsh 

Peosodv by William Salesbiiry. Paper; 7|x5i inches; 528 pages; 
half bound. 

This lis. i, a composite one. Tlie four parts have no conuection with one 
another except the modern binding. Part i was written late in the xv nth century ; 
part ii in the third quarter of tlie xvith century; part iii in 1569 (p. 462) by 
? Hcdo Havesb. The wording of the paragraph is very ambiguous. Apparently 
Ho; ap Ryr Mathey wrote the original of part iii, ar.d Bedo Havesb copied it,- or 
owned it, or both. Pait iv was written in the last quarter of the xvith century, 
possibly hy S\r Thos Wilienis. 

, 5 " 3'o the Heroicall mynded Captayne John Salesbiiry the wish 
of all fellows, honest gentlemen and. kind consorts " being an intro- 
ductory address to a series of Englynion presented but not composed 
by Hu: Gruffidd. 

7 Duw drindod biiuod bono / duw ebrwydd .... n, 

yn ifank f\ud yn ofcr Doctor liic: Davies 

h. Duw archa yu bcnua bob awr fyngheidwad . . , 

[atjii Iwyr drigarcdd ytli lys „ o 

* These pieces are imperfect. 

f l.iiies 1-12 and 4.')-00 are fragniuutary. 

't )» 



Jo) Tiidijr 

if » 
Owen Rogers 





Ed J; Maelor 


lirut y Tyioyssogimi etc. 203 

8 ath alw un a tliri [line 2] . . . . a 
doiuiir heb dduw onid adyn Robert Evans 

b. duw Abraham ddiiiam ddaioui, duvv vstus .... b 

ni tolo duw iiofol dad Anon 

9 Poert waeth waeth toiaeth pob tio &c. Moryaii ap Hugh Lewis c 

b. daioni a, fo ir dyniou rliwydd &c. John Tydyr d 

c. Ehau jn gyfiawn aweuidd od wyd &c. „ „ e 

d. Yr hadwarcli [«ic] difalch dii hefid jjrasol &c. Simwnt Vaughau f 

e. Byw beiinydd yn rhydd a wua /r/ hael onest 
/. Nid ta koffiri da bob dydd lieb obaith .... 

y cwbwl a gasglo cubydd ar i fael / r / hael ai rbydd 

10 nag vn grouyn gau griuwas [last line] 

6. Blin fydd dyu kubydd yn dwyn kas dynion &c. 

c. diill kybydd beiinydd iw )ml)wnio ar byd 

d. Beth fidd 1 gubydd er ymgeibiaw ai- byd &c. 

e. Ond aeth magwiieth mwk arian ir bedd &c. 

f. kybydd kasglu i bydd dda / r / byd tii gyttal o 

11" The 3 last dozen " Englt/nion on " Dillin ifank carpiog hen " 
fo frank yu ifank vn en a Lrassiwr . . . , p 

gore /i/ mi garu mallt Anon 

15 " The 2 last dozen " — " liber primus de arte amanda. " 

yn lie cliar bar beb ocli wycb bryd .... q 

ar vn gamp a wuai van gwr „ 

Part //—pp. 25-132. 

Brut y Tywijssogion : The beginning and end are wanting. The 
text is approximately the same as that in the Jled Book and Moslyn 
MS. 116 {Bnits, pp. 202-3(35) but briefer. ||[Rydd]eroh E.gob a 
chudwallan ap ywain .... Mil oed Crist Pan ddiff[eithwyd] 
Dulyn gan yr ysgottiait ac i gwladychodd kynan ap Hoel yngwynedi 
ac 1 diff: y kenedloedd ac y bv varw mor ap Gwyn ac 'Juor porth 
talarthi .... ends : i doetli henri vrenin ILoygr achardernit gid ac 
ef i gymry ar veddwl gistwng tti ap ]fer: a holl dywyssogion kymry 
iddo ef ac yny lie a ehvir corri y pebyllod A Hi ap ^er: ar kymry cr 
tv arall ir coet ac ymclnveliit ar y breniu ai wyr o Hi ai wyr a 
gwneithyr dir vawr aerva .nrnant Ac yno i d.allwyt Gwilym Brewys 
Tevank . a thros i ollyngdot i rroet i tti ap ^er: G.^slcll butdlt ar wlat 
a swm mawr a vwnai ac ir ymchwclod y breuin i loygr yn gywilydus 
Eithyr cacl gwrogietli gan y tywyssogion a oelbynt yiio yr rrai a 
furvawd] tyiignefedi Ryngtho a Hi ap far: 

Y vl[wydyn] Kac wyncb i bv var>v jev: Escob myuv,- || 

Part III— Y>^. 133-466. 

133. A sort of brief chronological Hi.story of Britain starting with 
the Dardan superstition and ending with the year 1566. It is hardly 
necessary to add that Geoflrey of Monmouth supplies much of the 
earlier material. The text begins : || Or maia J bv iddo vab a elwid 
niercurius ap Jupiter ag J kwnnw J disgynnodd ytifeddielh groeg Ag o 
electra verch athlantes J bv vab a elwir dardan ap ]fubiter amwy J karai 

j(ubiter maia ai mab nag electra ai mab ends: Oedran 

krist 1557 pan ddauth eubassedor o ddiwrth emprour Russe at Fhylip 
a marrye y vlwyddyn ) dauth y brenin ar vrenhines o Rynwits Trwy 
Ivnden ) westmvstr. Jinis. 

343 lli/ma hyd a lied lloegr ai chwmpas a ERifedi eglwyssi plwy 
ai threfydd ai hesgobiaethe. The distances and routes from various 
places to London are given. 

204 Cardiff Manuscripts 21-22. 

353 lli/ma henwav xj hrenhincedd a vv yu Ternassv ymjs bryden ag 
a wnaeth y prif rjeyrydd yn yr ynys lion or brutanied . Yn gyntaf 
brntus ap Siliiis ap ysgauius .... EfErog kadam . . a wnaeth 
dinas . , . gr Ijin tifon dveddyn yn Kilos blevddiid ag ai gelvvis oi Jienw 
ehvu kaci- Effroir .... briitu.s darian las ap Effrog . . a wnaeth kaer 
a cliastell yn y goglcdd &r Ian afou Alklud ag a elwid hastell y morynion 
ag a elvvir heddiw kaer leil lleon . 

Then follow the pedigrees of the English kings from EoUo Duke of 
Normandy to Queen Elizabeth. 

390 A list of British kings and the duration of their reigns from 
Geoffrey of Monmouth ; then follow the kings of the Saxon heptarchy. 

398 Pump brenhinllwyth kymrv, pump kostowghvyth kyrarv, Tair 
berrach gwynedd, Tair gwelygordd Saint ynys brydain, a Phymtheg 
iKvyth gwynedd. 

40ft The descent of Queen Elizabeth from the " pump brenhinllwyth " 

403 llyma ache mair ai niab 

406 riant kenedda Wledig. ISrychan brycheinog, llowarch hen (412), 
Don ap koiiwy (413), efrog kadarn (down to the earls of Arundel! — 
414), Hugh .Mortimer (419), Tudwal Tudklyd (421), koel godebog 

423 llynia ach owen ap ho: ap phi: stiwart melenydd a chwm y 
teuddwr . . . 156S .■ 

424 (Plant kaw o brydain) 

427 ache Edwart lu^rbart o drevaklwyn, John ap mathe goch (429), 
Bosser vychan.-(432), yv Herberlied (434), Ricliart duk o ^ork (436) 

454 llyma weithan val jf daw Maslr Richart lloyd . . o waed y gorou 
er addaf liyd heddiw or Havodwcn 

462 ach hoell ap S3 mathey ^ Elystan glodrydd [cf. M.S. Ph. I246;i] 
yssriveuuydd y Ilyfr hwn oedran krist 1.569 y thyfr [ = Uy fr] 

hwn iw Ilyfr y bedo bafesb prydydd 

463 I-liliogeth Adda &c. 

Part iv. Welsh Prosody. 

467 William Salbury yn danfoii anerch ar Grvfyd Hiraethoc ac 
ar eraill oei Gelfyddyd : ILe bwriedeis yn vynech o amser vy * * * 
ilarpar darbadiis, am karedigion ereill org* * * # fyddyt Gerdd 
davawt, nid yn ^ nic ar at[al] vy Haw rac escrivenny dim yn yr iaith 
yraa ar yscoi vynol<vc o ywrth pop Uyfyr y byd[d] dim o hanei yn 
escrivenedic ynto .... a byddwch vodlawn y byn o glera tros yr 
amscr . / 

475 SCHEMA id rysv sickrawch ar air u« * * ue synnwyr yn 
j-agori ar ddevot y kyffrc[din] 

Ac yn tair ran y parthir, ys ef Figvr, Bai, Rinvvedd .... ends: 
Sain Cliristopher a vfi yn ofTrwm . . 

Dyn aliaich iawn [dan faich wyf]. {^Gutto'r Glyn] a 

MS. 22 = I'll. 2745. Poetry; 7| X 6| inches; 84 pages; xviitli 
century ; in boards. 

Llyfr Gr: Jones iw hwu (p. 25, 2 &c.) j Lewis Hughes Cp. 5 &c.) ; Hugo Wynne 
p. (18) 

" This MS. was what Jiscoverd Ireland's Fovyery- — The stamp of this paper 
was ye same as Queen Elisabelh-lime which was a Juy with Burrage whereas 
Iretands was a Jug without the Burrage— when lie saw this MS. §■ I pointed out 
;/n S>, he wanted to purchase it, S^' ivd have given any money for 27"(p. 2). 
\ji'.i- Th'JiUiis Phillipps] 

British Kings, Welsh Prosody etc 205 

1 Table of contents. 

3 ilol: IVm: ^r.-— Prifiannol yw pvv vonedd .... a 
ith adv /n/ beiinaeth ocdiawg John Philip 

Moh J. Griijf': Siri (i) yn sir gaerarfon {ii) y mon 15^3 
7 Y Siri dwjs eviaid iav . . . . h 

Yn dair oes Nvdd dros yn iaitli Bobert Jfan 

10 Y Siry lies yr oil iaitli .... c 

penn does y pavn dewisol Sion Vhxjlip 

14 Y Siri mawr vwch Sir Mon .... d 

ac im oes nich digia mwy .... 
er y byd ^or heb adwy 

18 J ofynn gwnn i Wm; Thomas dros Rob: Bryncyr 

Y Hew Coeth gallvawg bael .... e 
am y gwnn ymyw Gwyuedd Huic Pennant 

Manonadeu Bys Thomas [ap W. ap Nicolas'] o La?i(/afhen 
22 Mvrmvr a braw mawr nior brvdd .... / 

Y marw byw y mae ir bywyd Sion Phylip 

26 O dduw a mur i ddynioii .... g 

an Siri fv yn Sir von .... 
ba vn Sir na bv n Siri .... 
yw tad draw gida duw trig Huw C'otvrnwy 

29 Dwy ryw oes sydd draw i son .... h 

Wr a,fv n help Arfon hir 
ai bedyn or dehevdir .... 
brevwych enw barcli ir enaid JV'" kyrneal 

32 Mol: llys sion gr: a lonaed 15^1. — " eurfeistr yn nhre- 

garnarvon." Gwae/r/ wlad ragorawl lydan ...» 
liarddwch kymrv vellv fydd || (1. 74) 

35 Mar: \\ Mastr Wiliam [gr:] ys da rivvliwr .... h 

Wrtli i alw yr aetli Wiliam . 15^1_. Morvs berwyn 

38 Y marchog gwych mawr vwch kad .... / 

Syr harri . . . bagnol .... aer syr nick las vvyd . . . 
Sydd wir yt oes y dderwen Sion Mawddwy 

41 Mar: R. Tho^ — O gael oerfyd galarfawr .... m 

ag yno trig enaid Rhys Simwnt Vachan 

45 Mol: S. Gr: — Pwy ■y'^ l^i I gwr pvr a gerir .... n 

dros chwe sir deiroes vwch sion Hugh Machno 

48 Mar: R. Tho« — Trisd vw /n/ byd trwsdan heb wedd .... o 
ag yno i trig enaid Rhys . 13^8 . Rhys hain 

52 Mol: W. Thomas " mab ag aer . . . y masdr Rys." 

Pwy r Siri parhavs wrol .... p 

i chwi Wiliam vwchelwaed Rhobert Jfan 

56 Mar: R. Tho^ — Anap oer hir n parhav .... q 

aefh ae enaid doeth vniawn Huw Pennant 

59 Marwnadeu D' Wm: Gr: {brawd sion Gr:) — "perl . . 

dysc".15g2 : 'j mae anap am einices .... r 

ai fath Wiliam fyth eilwaitli Sion Maicddicy 

62 ILas Gvvyaedd llai sy genym .... s 

mae r doctor ynhy ^or Nef Sion Phylip 

67 Pa ryfel pa ryw afar .... ( 

X wlad y mab rliad ai medd Hiho Pennant 

206 Cardiff Manuscripts 22-23. . 

73 Pann dreigler poen trwy oglais .... a 

dvg ti-w)' hap y Doctor Invn Huw Machno 

77 Uuw or gwyn a tlrig ennyd .... h 

n ifanc i gaer Nefoedd Robert Jfmis 

81 Tiist yw r och tros daear netli .... c 

olcv nef yii ol a wnaetli Morys Berwyn 

A modern hand lias written on the fly leaf and cover at the end a list of poets, 
with their places of burial adilcd in some instances. 

MS. 23 = rii. 2954. Vol. I. PoETKY, Paper; 6^ X 4 inches; 
440 pages; written (? by Edward Morris) circa 1674 (p" 281) ; bound 
in leather. 

"Foulk Jones of Peaant is y= true oner of this Bjokc" (p. 103) ; " Mary Owens 
her book 1756" (p. 106). 

1 Proynoscasitcn : fo fydd lion flwyddyn ryfedd .... d 
OS bydd byw y Doctor L'owel . Sion Tudur 

15 i?«ne.s y yfcra^a^ .• Gwrandewch aniai n deydyd .... c 
ymysc plant yn y Gegiii „ ,, 

3G {IP. Moris yr atwrney am deuru nat dawn Duic yw 

awenydd SjC. Peter oer eger wir agwedd fistil .... / 
i biccio (Iryfau'r bocccd Boht: Wynne) 

38 Breuddwyd : Am fi Noswclli or gaua .... g 

sydd yn cam dusv 'ji ei gal on 

61 Aclian y Ciorw ci fonedd ai gyncddfau ai wrthiau : Ei dad 
oedd y bregyn moel ap yr heidd bwu .... Ac os Celwydd yw hyn 
gadewuh iddo fod yn gelwydd, ac na wnewch ehwi ddim or chwedl 
yn wir ynoch eich biinaiu; a phosd gwir mae Celwydd fytho byth 
hyn allan . Amen. 

67 ILythyr am Saer pren : fymddiriedgwblymgleddgargydyraaith . . . 
am neuadd drefn mwyiieidd drwbl h 

am ddrud gost f'y'mddiriedgwbl Gr: ah J. ap IfJn F'an 

71 TLyma r saith gamp a ddyleu fod ar icr : 

J3o<l yn atliro yn ei d^ .... Bod yn ILew yn y drin. i 

72 HlLVA HaWDD EI HEPCOR . . r/tniig HEN GOFADUR. . a 

dyn ifangc a elwir Ha wvn El Hepcor S,-c. 
H. ei Hepcor fyughariad i a wnaeth bwisi .... It 
H. gofadur om niendia hawdd ei hejicor 

98 / ofyn dicned a phrognosticasiwn i Sion Tiidr 

iSion air pur synwyr parod .... I 

dod y ddau a dedwydd wyf Edmwnd Prys 

103 (Arfer y gowbor iw eibbio godart &c. Hugh Jon^s Coicbber) m 

104 Pwy sy ben yn passio byd ? . . . . ti 

yn fab duw yn dduw yn ddyn Huto Leivis 

107 Ir Angau : Gwr gerwin blin a gar blau .... o 

cefflyppa ir casa eii cael Blorgan dp Huw Lewis 

110 Ir bedd : Wrth ystyriaetli ystori .... m 

gwir ddavvn a llrrugaredd dduw Wm:' Phillip 

\\. Tridyri: Cerdda dos a rhodia Gymni &c, ... « 

Poetrij hy various Authon 


1 IG C. yn dungos trowster ij boneddigion yn gorthrymiCr trnelnied 
Gwelais cinx glas oorwyn .... a 

(la yw r liavvl a duvv ai rliydd Edm: Prys 

120 / ^S^' Sion JVyn Jfanyc i ll'ydir 

Syr Siou Aer Syr Sion Eryr .... b 

a duw gadarn ach dwg adref ,, ,, 

124 Meddudod: llhyfcdd cicdd rbyw fuiM eiildil 
oni cliawn nawdd yn iacli ini 

126 Cyngor i Owen vaurhaii o Lwydiarth 

Po seitliit Powys weithian .... 
drwyddyn bawb drwy dduw n benn 

129 YCyrtie: Duw sy ben nid oes neb vwch 
yn eger a'n pyrseu'n weigion 

134 Am drajferthion y byd ar gyfraith 

Anifyr wrth iawn ofyn .... 
nag i offls mwy nac ufFern 

ia8 Y Ceirw mawr y cair eu medd 

144 Tydi 'r gvvynt tad eira ac od 

146 C, y drindod ar pedeir chwaei' 
Toriad goixbymyn taer waitb 
duw ini a dyn nevvydd 

151 Luc X : O frodyr oil fawr rad rym . . 
Ynghroes duw ac ynglirist oil 

156 Dydd da if llwynog or ogof . . . 
ffarwel rhaid ym ffo ir allt . 

160 Ir Neidr : Mae gwr fy th am gowir farn 

IGt Pand angall na ddeallwn 



Oir: Gwynedd 

. , . . e 

Simmit Vychan 

Tho: Prys 

Tudur A led g 

3fredith ap Rees h 

Jrmff'rc Dd: ap Evan 

Sion Phyllip 


Huio TLoyd Cynfel 

W. TLim m 
Syr Dd: Trefur n 

Rho dyn y pwrs rhugl gwrs hegl god .... o 

o bwyll y byd y bai lie bo Sion Phylip 

172 Achau'r Cybydd: Y cybydd fab difedydd dig . , . . p 
fab ffroen ddig fab vffern ddu 

ii. Achau'r hael : Haeledd fab gwirionedd gras .... q 

fab naf nertli fab nef yn 61 Sion Tudur 

174 Iwyr y fflint : daethym ddyw sul diwaethaf L, G. Cothi r 

176 Mar: Charles i : Och Cred ac angred a gwyn .... s 
J rhai a ddylau bir ddialedd /> Win: Phijlipp 

184 Charles II : Ehown ogoniant moliant niaitli ... t 

pob math dwyded Amen ,, ,, 

189 Dydd da ir fvvyna 'r a fu . . . . u 

dros ei bod deiroes heb wr Gr: ab leii: ap HJn fychan 

192 Mar: Jevan TLwyd ap Dd: ap Mred: o hafod vmios 

Cwyn a wyddon cawn weiddi , , , . v 

aed i ncf Iwydwyn ]fefan Sion Tudur 

197 Yr Eos deg acres dail ..... xo 

ai cloi nef ai cael yra iawn Rys Cain 

200 J J. Cyffin o Vodvach o ofyn paen a phaenes drns 
Dd: Davies, o Lathwryd 
Y Carw odiaetli caedig .... x 

gwir baenes ac aur bynue Ed: Mori^ 

208 Cardiff Manuscrijit 23. 

208 Balchder : Ond rhyfoJd mewn t.iier ofyn .... a 

am faildeu oi gameu foddion JVni: Cynioul 

212 C. duwiol : Meddylivvn am a ddelo .... h 

o fpwn dydd i fynd iddi „ „ 

Cywyddau ymvyson rhioncj Edmwnd Pn/s a Sion Pliylih 
217 Ehyfedd oedd rhywfodd addyse .... c 

Rhoed diivv einioes rhyd d'wyneb . Sion Pliylih 

220 Cefais nis heuddiiis liedjyw .... d 

oeh o hifaeth ci cliwiorydd Edm: Prys 

224 y gwr dv doeth gair didwn .... e 

gair bid fawr nac arbed fi S. Phylib 

230 Gwauvvyd imi gwawd am Arf .... / 

nid a i arbed a derbyn Edm: Prys 

236 Mol: gwatwarus i S. P. — Cerdda gowydd cerdd gauad . . . g 
ai fin mel a fynn o mwy Edm: Prys 

240 C. dychan i S. P. — Sioii oerwr wesyn Area .... h 

fin cain i ofyn cyniod Pys TVi/nn ap Cadwaladr 

247 / ofyn derwen i J. Parry Prichard o Gicmpernant 

Cyfod Aweii cof diwyd .... i 

och coedwig duw ach cadwo Edw: Moris 

252 Mol: Mordeyrn Sunt anrhydedd yii Nantglyn 

Y Sant nefol addohvn .... k 

i dy ddiiw dy weddiwr Dd: ap Un ap madog 

255 3Iar: yn llawn eahledd ir prins o Oretis 

Tydi Oreus tew daeredd .... I 

llwyddiant ii- neb ai lladdo 

259 3Iol:, Rys ap J. aplL'n chwith Chwibren a Dd: ap Siankyn 
ap dd: Crack a 12 o wyr . . y rhai a laddasant Dihwn o 
Bemertoun y pen vsttis ynadleudy dinhych 
'0 dduw y rliawg a ddaw Rhys .... m 

a chwery Rhys ni char hwn feu: ap Tiidyr penlhjn 

2G2 Mar: Gabriel Goodman o Xuntglyn, 10 lonaicr I6~S. 

Oiil gwyfyn fydd liirddydd liCi .... n 

Jv ne glacr yr awn ai glod Edw: Moris 

2G9 iV/ar; Howell Vanahan o Lan y H^yn 

Pa gwynfan i*}vy ^ genfydd ? . . . . o 

diwael blaid dail a blodau Anon 

274 Table of contents of " part ii " — in a different liand 

276 Diolch am geff'yl i TV. Salesbury o Rug dros J. Maesmor 

y ILew Rug a Haw rwydd .... p 

rhydd fyd am y rliodd a fo . July 1614 ■ Edw: Moris 

283 C. yn argyoeddi beie yr amseroedd liyn 

Adi-odd gwir drwy dduw a ga . . . , q 

ymrown i droi mawr yw n drwg Jeii: tew brydydd 

286 (O gwyddost bader a gweddi a bucliedd &c. Anon r 

h Gwrach attgas gwracli ddiras gwracli ddu &c.) „ s 

287 Mol: y 7 brodyr meibion Lewis Owen y Barwn 

Ocs defod yn fy stafell .... t 

Seth einioes yw saith wyneb Ow: Gieynedd 

ii, Names of the places given to the brothers respectively. 

Poetry hy various Authors, 209 

291 Mnl: Rhys ap Mredydd or Spytlu 

Mro (I'cnw Rhys am dy win Rlindd .... it 

ili van or tail- yn\s Tiiilr Aled 

294 Ymliw ar awen am ddeniii- hardd at y gymraey SjC, 

fy awenydd f'ai iinoeth .... b 

drwy gwplad a drig in plith Edw: Moris 

300 3Iol: Thomas Mostyn o Gloddaith 

Mi af ir llys mwyfwy 'r IKvydd .... c 

Haw dduw fo yw llwyddo fytli „ „ 

303 Mol: yr Escob Morgan : Hen iaith ydwyf nithiedi;; ... d 

a daed dysc duw ai tal „ „ 

309 Y Phenix : Eurwn gerdd o ran gwir dduw .... e 

or ILeii bach ir ILiin y bu Sion Phillip 

314 Mol: Howell Coytmor o Naneonwy 

Howel Cymro o Lil Cymru .... / 

yleni iddo Lonydd folo yoch 

316 Mol: Jeu: ap Robert o Gesail gyfarch 

Mac vn adail man ydyw g 

mal yr haul ymol y rluw .... 

aur faner gwyr yfionydd Jngco hrydydd 

320 Mol: Rhys amhredydd or spytty 

y ty ni ff^ oddiar y fEordd .... h 

Lwyr a rhwng Lowri a Rhys Tudr Penllyn 

322 Mar: Moris Joucs or Crafiwyn 

Ond Rhyfedd faint yw'n trafel .... « 

rhoes enaid Morus yno Hugh Mnchno 

326 Mar: Thomas Jones or Ciickiii 

Och gwyu byth och gau vn bedd .... k 

Achwr oedd , . . Croniglwr cyrrau iiaw-'gwlad .... 
gwell cerdd oi fin iia gwin gynt .... 
gan Amen a ganom oil Edto: Moris 

333 Mcddwdod : Beius yw n gwlad gwiriad gau .... / 

pylu'r CO trvvy Ango trwni 
bydd rhusol boddi rheswm 
dinistrio 'r corph ai orphan 
dallu pwyll dyall y pen .... 
pwy ar fcygaid perl ILiwgoch / ond meddwon . . . 
Am Bechod raedd dod Amen . Edw: Moris 

338 Yn erbyn tyngti : Ar ddwy lech arwydd oi Law ... m 
di faswedd dy wefusiiu „ ,, 

344 3Iar: John Pugh or Bennardd ymhen machno 

Mae wylo mawr mil a mwy .... »« 

yn freiniol nef ir enaid Rich: Cynu-al 

348 Etto: Darfod mae'n oes ar derfyn ... o 

Siou Puw i dy dduw y ddaeth Hugh Machno 

355 Mar: Mrs. Margared Wynii givraig J. IVynn or ffcrm 

Gwinllan oedd o ganlhn ach .... p 

dda Anwyl Lwyd "dduw 'n ei lys I-dic: Moris 

364 Galar givyn am y bardd Edioard Moris 

Briw gofid braw a gefais .... q 

glana swydd i gael en-\y ?ani, , Hugh Moris 

pgsco, ^ 

^iO Cardiff Manuscript 23, ' 

371 Mar: ffonlJie Owen Nantglyn . lOgi . 

Ocli briicld-der mewn trymder Iroes . . . , a 

j-ji y nof f}tli inion fnel TFm: ap Ellis 

375 Part Hi : Tahl y drydedd licmn 

377 -Ar brofedgiaeth y 1th escohion 'l6§§ . 

Mae 'n heglwys dan bwys duw'n bon gweryd ... b 
wir lioflTuidd havvl ir ffydd hon Edw: Moris 

379 Eraill [sic] : Na ddel wr vchel iw ran ymgeidw .... c 

di'wy w^n auferth draw 'n ynfyd Anon 

S80 / ofyn blwch Tybacco 

Edward Sion diriou dihareb hyd wydd .... d 

pawl> wellhad pibelleidiau Edw: Moris 

b. Gwae eigion y galon a goelio ei gas &e. . e 

381 Cyffes: Diwedd ein buchedd bob awr a bassiodd ... f 

dyro dduw oeddyd awr ddiweddol Sion Phylip 

384 7?iM</«/ i?yc?; Angheaol yw'r byd, anghowir yw'r daith ... g 
cnocciwn neu gurwn fo egorir Sion Tudur 

387 Irhaidd: Mae'r'wiad wedi mranu .... h 

ni chana icbwi ond hynny Edw: Moris 

393 Ir Gaih : Gwrandewch owdl chvvithig .... i 

nid a hi byth i garcaws Robert Clidro 

S&7 Gwrandewch ar ystori / Hugh ffidler a Marsli .... k 

nid a'n nhw yno ond hynny Edic: Mains 

403 A7n ledratta morthwyl : Gwrandewch yn gariadus .... I 

wrth ddeudyd yr awdwl / ir bobl ar redeg Edw: J. ap J. 

408 Mis ^onawr myglyd dyffryn .... m 

mis Awst . . . lion gwenyn llawn modryda|| 

410 Ni wyr dypion son ond y sydd ne fu . . . , n 
gwall anhap nid gwell ynhw Tlys Wynn 

b. Plasau parlyi'au pur loywon dyrau .... o 
a doe 'n y rhych dan y rhaw Tho: Moris 

c. yfiengtyd febyd fwbach am twyllodd .... « 
marw a wna 'r ]fenga erioed 

411 Duw nef a glyw lef glouwlais y gwirion &c. g 

b. Or ddayar gynnar im ganed yn noeth f wneuthur fynhynged r 

c. fo baid nifeiliaid pan fo'n diofal nid yfan ond digon &c. « 

412 Y nos : Am wely am dy ym dod Ian Jesu &c. t 

b. tvrth godi : Esinwythder syber y sawl ai cafodd &c E. Moris u 

c. Ceisiweh a gelwch Ira i gweler yn ddydd .... v 
vn dydd i fynd iddaw Sion Tudur 

413 dy arglwydd gwiwlwydd dra eer yn siccwn .... w 
ceisiweh tra gellwch ei gael Hob: Gr: 

b. Cais d'arglwydd gwiwlwydd tra i gweler n ddydd ... x 
or byd brwnt blin tra blin tro //«.• R,wyd 

c. Am Arglwydd hylwydd wr hael Irafaeliwn .... « 
er nas ceir onis carwn //„,i, E.iJon 

Podiy hy Morgan Lh.vyd.. SU 

MS. 24 = Vh. 2954. Vol. ii. " Songs . Hymnes . Psalmau. 
Caniadau" by MoROAN EiWYU. Paper; 6x4 inches; 80 folios; 
written hy Morgan Lloj-d 1647-52; bound in leather. 

This is the woik refcried to on fol. 54A as follows : " 4 intrusted to print it 
verbatim gair yngair, that my bird slug not your tune but its owuu. Onu 
thousand books printed* — Hymne booke 12 sheets in ootauo" See fol. u5 below, 

3 Cwynfan, ci/ssur . . y ffyddloniaidynghymru ynghanol y rhy- 

feloedd : Mae honoin ycliiilig o blant custuddiedig' , . . a 
Ni garwn, ui goflwn Ghrist ^esu 

7* With .Jesus Christ we suppe &c. , ^6^7 . 6 

b. Our lord is coming once again, as all the script, say &c. e 

8 Let Christ my lord with kisses sweet &c, d 
8* As is the fruitfuU apple tree Among other trees &c. e 

9 Thanks . song for wrexham delivered from peit 

Not long ago wee feard that God would euen cutt off f 

our dayes &c. 

10 J am comanded to exhort, rebuke, convince, informe &c. g 

11 / Cor:i. 30 — My father guuo his son a charge &c. h 

b. Esay 33: The father of light lone & light i 

his only sou sent downe &c. 

12 A religious song — Winter, Sprijig, Summer, Haniest. ■16//.S. 

Though truth be gold in any mold, and talents all for use . . k 
. . . sing in this thy spring | of christ thy king & mine . 

18*^ Mor eg wan, mor wan, mor wael, mor wrthyn . . . , I 
aifi ymaith ir daith ar dyn 

19 Lord we are fruitlesse dull A weake &c. wj 
19* When soule & body & all faile &c. « 

20 Sad gloomy dulnesse is a snare &c. 
21* Torrais y bwa tirion am Haw ican yn llaioer o sclodinn Sf-c. 

Caniadau nhadau eyn hyn / oedd moli r bwa nielvn . , p 
Dyma fudd o fwa melyn . 

23* when diuers belch & friends lowre on &c. q 

24 Er bod anwiredd yn amlliau .... r 
pob peth a dry ir gorau 

24* Na fydd dig er maint digllonedd &c. * 

25 The English triumph oucr Scottish traitors 

Gine thanks to God our man of war who conquers &c. t 

25* The last allarme: All ye that haue an eare &c. l6/,i: . « 

26* De Charolo vltimo rege Dritt: 

The law was ever above kings &c. v 

27 Ym Merionydd gynt ym ganwyd .... tc 

Os ceni di myfi a dawaf . l()50 . 

28* Gwir a chelwydd sydd mewn plescyn &c. x 

29 Gwel fy Hygaid frynniau Scottiaid &c. y 

b. On the mount of oliues first f stood &c, » 

c. J ddysgu mhlant i fod yn gall .... a 
llei eaf (wrth edrych) hedeg 

* No copy of this booklet sccips to have s\irvived. 


2^2 Cardiff Manuscript 2f. 

30 Yscrifonna cofia arwydd .... « 
mown (loctUineb fe , n , cerj'ddodd 

31 Os inynni di iecliyd a gweled hir fywyd .... b 
yiiigadw rhag afraid si gochel dy lonaid .... 

ni ddysgo drvvy eiriau caiif ddysg gan ei aiignu 

32 Gaiit a deugaia vhan (medd rliai) c 
uar haul mae /u/ llai /r/ ddayaven &c. 

32* Carnarvon yn son y sydd, am ddeffro . . d 

lioll liiis Duvi-, a wna les da 

33 Great is our God, and very kind &c. g 

35 My God thou couerest thyselfo &c. h 

36 Now Peace & trueth at length shall meet &e. i 
39 Some Dutch are deepe suspicious birds h 

false drunken beasts withal) &c. '1652 , 
41 Awake, o lord, Awake thy saincts &c. . l6S2 . / 

45 Ps. cxiii: fy nuw cusana fi atli fin &c. m 

46 Gwrandawed pob cymro ar sydd a chlust iddo . . . . n 
a Hispaen a Swedland yn vnfryd . 

48* Wrth weled eich Tywysog, mai angau iw jvj cyflog . . . o 
Hir yw dy gigweiniau am y degwm 

52 Chwannen o ddyn a ddwg dy dda .... p 

Ni w)^r ni weles ffordd oedd well 
Di ei ymmhell ir siglen 

55. Books to he written by Morgan lloyd si vult Dom: 

The written sermons copied verbatim by Dauy in one of the prayer books. 

2 Abstract of all sermons, 

1 A breviat history of his life — 10 verses m each chapter. 

3 of * * prou[erbial] similes. 

I of songs, hymnes, see under title above . 
h of the golden ball tossed dialoguwis 

6 a warning piece for the last dayes — the root and top of all . 
last will and testam. 

56* Where are the tears the sighs and groans &c. &c. q 

58 In wrexham Christ a vineyard had &c. Feb: 1632 . r 

63 The long old Parliament 

pluckt off an ancient crowne &e. 165'^ . s 

G4 Mae Moris William Powell / ym monwes Abram dawel &c. t 

68 All things are vaine and full of paine &c. &c. zi 

YO fy enaid cyfod can i Dduw v 

73 1, A booke of speeclies (all in Welsh). 2, A booke of prouerbs small . MS 
patience : golden ball . Dialogues. 3, A book of Questions bard & plaiue . 
henwr plentyn . 4, A booke of Hymnes withall . 5, A History of all ra: life . last 
will. 6, A booke of letters. 7, a booke of Script. S3ngs and psalms. See fol. 55. 

73* Beleeue and sing, Reioyce this spring &c. w 

77 Cheere vp my heart and carking mind ,r 

79^ "last sayings of trueth in M[organ] ll[wydj or the last written 
of M. 11. in the trueth." So stile book . 

*^* See GwEiTHiAy Morgan Llwvd o Wynedd edited by the late Thomas E, 
Elliss, M.P. {Bangor, 1899). 

Pedigreis by Jotn Jones of Gelli Lyvdy. ^JT 

MS. 25. = Bieese MS. Pedigrees of ' British Kings and British 
Saints.' Paper; 9| x 7| inches; 124 pages of which 1-4,39-48, 121-4 
are. sliglitly defective; written in 1640 by John Jones of Gelli lyvcly 
Willie detained in the Fleet in London ; bound in white vellum. 

This MS. -was fomieily numbered 217. John Jones underdots his rs and 1 s in 
this MS., and uses 1 without the wider dot for II. 

1, 53 L'n mab ^or: mab yweyn mab gr: &c. 

Plant Yweiii Gwyned (5, 57), Kyndruyn (11, 45), Y.aeu (12, 4G), 
Dirmig (13, 46), Egii o Dalebolion (14, 47), Lywarc hen o Benlyn 
(15, 48), kyufarc, llrien, jiwein, kyndyyrn Gartwys'(16, 49), keneu, 
Gorust, Meyrcyiaun, ^dno (17, 50), Hilon Huylfaur or Gogled, Elidir 
nmynfaur, Tudwal tutklyt, Deigir, Gwydien Astrus (18, 51),- Don, 
iVIat (.9,52-3). 

8, 66 En tri le y djjyit avgluydiaet Wyned o gogeil &c. 

9 Ac Ednyfcd Vyean m . kynwrig ag Angharad 

20 Heiiway brenhinoed y . B. — Eneas ysguydwyu &c. 

Ag fal hyiin y terfyna y lyfr him yr hynn a ysgrifennais if, alan o jyfr bycan o (or eido yg kar Robert vyoan or Henguvt yn ymyl Dojgeleyu sir feirionnyd) 
(yr huu a ysgriieunessid yg kylc : 400 : mlyned kyu no hynny) . y : 17 : dydo lis 
iHL'di : 1640 : yn y ff|ut yg kaev lnd . 

23 Dewi mab Sant, mab kedig, mab keredig m . Kuneda wledig o 
-Non lerc kcnyr o Gaergauc y Mynyu y fam 

Dogfael , . Tyssui . . . Pedyr . . . Teilyau . . . Afan Buelt . . . 
Gwinleu .... ends: keidaii . . m . Enyr Gneut . Madran . mere 
Uertefyr vrenhin. 

"Ag fal hynn y terfyna y dryl yma o acau saint ynys B. 18 . lledi : 1610 . . . 
a : ysgrifennais if alan o dolen a banner o femruu a ysgrifenuessid muy no 600 
mlyned y' mlaen liynn . y rain fyd gyda niaufi in gweled: ag ap doiiessid alan o ryu 
lyfyr )au deg, .ig a golessid eu gorftenhuy: ag mal y kefais yr ysgri- 
fennais huynt. 

.32 Lyma elio dani o Acau saint ynys Brydaen a gefais if giidi koli 
e?i dccreuad . ag nuil y Jtefais yr ysgrifennais huynt: Tvdeco m. 
Annun du . ra . Emyr Lydau : kefenderu y Gatfan .// Maelrys . m. 
G wydno . m . Emer Lydau &c. . . . ends : T«iv gwelygord saint Kymru 
Plant Bryean, a Plant Ku'ieda . Plant Kau o Brydyn. 

I'lant katwaladvr a Cadwalaun ap Gr: (60), Gr: ap kyuan (61), 
Bledyn ap kynfyn (73). 

66 Descendants of Rhodri niaur. 
^'69 Gwehelieit Dehoubart (69), Gwertrynion, Powys (70), Arwysili 
(72), Nannei'i (74), Morgannug (75), Gwent (76), ]:)yfet (77), kadcling 
o Gegitfa (78), Penlyuii, Mcirionyd (79), Ardiiduv, Kus (SO), Dogfcrliu 

81 3Ieibion Kuneda wledig = Tibiaun, Meiriaun &c. 

84 Boned Inijt Keling : Hofa ap kyndelu ; Sandef, Arten, ]fdon p. 
karadaiig h":irci ': ' Gronu .ap Morgen ; JMeilir ; 0. ag Eduyfet meib 

87_ hnjt Aelan . Eyniaun ap Gwalchmei ; meib Rys Goc ag Eardur 
ap mor ; Bledrus ap (jir: alias Moelyn ap Aelan &c. (89). 

90 Sannautj Perwyr, a Hyar = inerched Kynfyn Hirdref . 

91 .Kadugon a for : = meib Lywarc ap Bran o Uael V3 Oronu 

92 Eys,'Arten a Tegwaret = meib kadugon ap Bledrys 

93 Gwy'r Pentraet : Geraint mab Tegwaret 

94 Kos Nerfynyaun*—liiyf Edryt : Ednyfet v'n m. kenwrik &c. 

95 Gmyr yl)/o«.\kyfneit Vyran &c.. 

96 •Luyt kolnyn: Merwyd, E.uiiiir ag Ednyfet = meib Koli.iyii &c. 

97 Liiyt Marciid : Ednyfet Vycan ap kynwrik cf. 91 supra 

* Ncrfynyar.iu is probably a mistake for ne Ryfoniaue. 

3i4 . Cardiff Manuscripts SS-Sd; 

99 p. Hed ap Alunaug = Meudyr, Gwilofon a Gurgi 

100 Ltti/t Braint Mr: Eissiart ap Lvwarc ap kynedelig &c. 

101 Orta est Genelogia beatissimi CcJoci 

104 Quondam iu quibusdam fiiiibus Britaniaj regionis quae Demecia 
nuncupatur, quidam legulus nomine Gliunsiiis regn.ibat, a quo tola 
ipsius regionis monarehia omnibus diebus vita^ su.'e Gliicissig nnncupa- 
batur &c., followed by the names and dislricts of ten sons. 

106 Acau argluydi : Edern, ^ankyn kernels, lirutus, Artur &c. 

108 Sum acau Saint: Tydeco, Padern, katfan, kybi &c. 

1 1 1 Another list of Bonedd r Saint which differs in some par- 
ticulars from the former list on pages 2S-30 : Dewi . . Dogfayl . . 
Tysul . . Pedr . . Teilau a Cynlau . . Afan buelt . . Gwynliu .... 
ends: Jestiu, a . Selfan ym Mhenmon a . lys . a Cyngar, yn Langefui 
meibion Geraint ap Erbin .... mab Euda hir, y gur a vu duyssaug 
yralayn Kymry pan ayt gida Maxen wledig i Rufain, a Gwyar fcrc 
Amlaud -wjedig i mam. 

122 Ac Artur ac Owen Tudur. 12 /October/ 1640/ 

MS, 26 = MS. 13756. Poetry; Life of St Margaret; 
Counsels of the Holx Spirit ; y xiii Tlws, y xxiv Rrenhinoedu 
Cadaknaf, DjWytheu Gymey, I-Iywel's Laws in Welsh (two versions), 
and Latin. Paper ; 8 x 6J inches ;' i-iii, 560 pages and an Appendix ; 
written aVc« 1714; bound. ' 

" for cambden at Mr Churchill at the black swan pater noster row " (i) Win 
Thomas ex dono Bev Viri JJ. Moses Williams A. M Deer 1733 (iii). 

1 Buchedd Marged Sautes : Y Wenfydedig Farged oedd ferch i 
Dewdos, gwr bonheddig breaniawl yn yr amser hwnw, ond i fod yn 
addoli r gau dduwiiau . . . ends : Mis gorffena oedd hyn drwy rad 'r 
iachawdwr Jesu Grist . . . gogoniant oddigan yr holl greaduriaid, a 
ninnau a fynwn faddeuant on holl bechodau- gida'r tad ar Mab ar 
yspryd glan . Amen. 

13 TLyma gynghorion yr yspryd Gldn: See Myvyrian, iii, p. 6. 

Nid ihwystrach y daith er gwrando offeren ... a 

O gwnei ar i hoi di a gei drugaredd 

15 Gwell gwr oi berchi . . . gwell yw Duw na dim. Myv -. iii p. 46. 
11) Wythoes byd . . . kyutaf o Adda hyd Koe &c. 

b. llenwau tai : Palas Pab, ILys ymorodr &c. 

c. Meddygon Myddfai oedd Rhiwallon ai ieibion &c. 
17 Tri ihew anesgor , afu, aren, a clialon &c. 

b, XIII Tlws ynys Brydain : (1) dyrnwyn gleddyf Rhydd: Hael &c. 

19 Y XXIV Brenin a farnwyd yn gadarnaf &c. — (1) Brutus ab 
sulvius ab Ascanius ab jEneas y.?gwyddwyn &c. 

24 Pvmbrenhin llwyth Cymry : yngwynedd Gr: ap Gynan &c. 

25 XV llwyth Gwynedd : y mon Hwfa ap kynddelw &c. 

b. Tri hyd y gronyu hiiidd yny fodfedd &c. and other extracts 
from the Welsh Laws, 

allan o lyfr Dav. Jonex vicar TLanfair yn Nyffryn Clioyd, 
hyn syn canlyn . . . mi yspeliais mal yr yspeliodd yntef , 

26 Avallen beren blodau csblydd &c. 7 lines. Merddyn Wyllt b 

it, Gwyni byd hi y fedwcn ym plyralymon 5 liiies. „ C 

ExtrcLcls from ttie Booh of D. Jones of LI. D. K. 2' IT 

c. Martiar s lf~ltli epigram : Gynt ir oedd gnot ar addysg . . « 
y diweddaf or dyddiau simwnt Fychan 

27 Y fun ai hawdd ym fyw 'n hir .... b 
yn dy bwyll fenaid bellach Bedo Aurdrem 

28 7 Anni Gorh : Merddyn wyllt am ryw ddyn wyf .... c 

ai chael o f'odd i chalon Jevan Dyfi 

29 Dwynwen deigr ai'ien degvvch Dav ap Gwilim d 

Mticffi/imon Vdwi/nwen wen yn agos i Kewbwrch ym mon He y clweiliflF 
rhai i, raerthyra hi . fe fydd llawer o bobl goelgrefyddol yn cyrchu yno 
i wybod i fFortun, ueu i cariadau, pa run a gan hwy hwynt ai peidio . 1710. 

30 Mar: IL. TLwyd : ]Lyina haf Uwm i hoywi'ardd .... e 

a chliccc'd yu iach Leucu IL'n goch ap Meirig hen 

32 Cur y su fawr cerais ferch .... / 
cur yw y myd cau ar yr medd 1580 • Wm: kynwal 

b. Y Tad or declireuad chwyrn .... g 

yu riiydd a chwbl on rliaid John y kent 

33 Biol: Harri viii : Y tarw or mwnt eryr Mon .... h 

Ir Haw ddeau'r holl "ddaiar Lewis morganwg 

35 Y ceirw mawr y ceir i medd Tiulur Aled i 

3S Gicerful Mcchain : Gwnaeth ym fun faith anhune.ld ... k 
bedeiroes mewn bedw iriawn Dd: TLwyd 

b. Rhiain gwr hen a garaf Dd: ap Edmient I 

39 Gidag iair i gydgaru ' D. ap gwilim m 

40 Y fun addwyn fwyneiddwawr .... n 
ai faniiedd el i fynwen Robin Ddu o Foil 

41 Mae un fwyn ai min o fel . . . • o 
derm hwy hi a dyr ym hen Bedo Aurdrem ne Rob: Ddu 

42 7 Gr.- Fychan : Y tarw ieuaingc a eurir .... p 

oni ddel ywein ddylwyd Ttidyr Penllyn 

43 Tri Ihi aeth o Gymru gynt . 1 i6§ . Gutto or Glyn q 

45. Y tal dan y melfed du .... r 

yn issa corph onis caf Bedo Brwynllys 

h. Pcth ogywyddi Ferch o lAjfr Mr. G. Theloal 

II ir oedd yt er a ddwetton .... * 

fo wna hou fy nyhenydd Bedo Brwynllys 

46 Gwelais niewn ffair ddisglair-ddyn .... t 
nid a ni ddywaid i daw „ „ 

47 Dyn «yf yn cerdded y no3 Dd: ap Edmiond u 
4a Gofahi heb dy heb dal Ttidur Aled v 

49 Sercb a roes ar chwaer Essyllt .... lo 
' , - farnu myw ne farw'n y man „ 

50 Medraf oni pwyll mydr om pen .... x 
, .mpr deg i hanrheg a hi John ap Howcl 

51 15id hyder or byd hydol Dd: op Edmwnd y 

52 Jr cusan : mwyfvvy o son mae fy swllt .... z 

minnau'n rhwym, meinweu ai rbee,? „ „ 

53 Etlo': Myn fenaid mae'n fwyneb „ „ a 

54 jf Syr Sion Bwrch marchog ag Arg: mowddwy 

ni chair ustus na christiawn Gytto or glyn b 

Si^ Cardiff ManusSript 26. 

53i f syr Ri/s ap Tho: — Crouigl yw corn a glovvir Rhys nanmov a 

Sa Dyfrdwy fawr gan awr gynnyrcli .... b 

byfld bob byrnhawn yn llawn Hi Madog ap Gromc Gcthin 

57 Mwrog vawr wrthiog a roes Dav: Nanmor c 

' 58 y Fai a Jonor : Hawdd amor glvvysgor glasgoed D. ap gfm d 

59 Dyscais ddwyii cariad escud ,, „ e 

(50 Gwell aniwed fforffed fFug „ „ / 

(jl Un agwedd oferedd fu ,, ,, g 

b. Digwsg fum am ail Degau ,, „ h 

62 Cof yngharad hael o Fuellt chwaer Rydd^ ap Jen: llicyd 

didyr deigr difr adafatl, cm dreiu .... i 

gwaeth cyfing hiraeth cof angharad Dd: ap gwiliin 

63 Doe ir oeddwn dioer euddyl „ „ k 

64 Yr het fedw da ith-gedwir „ „ I 

65 Yr haul deg ar fy neges* „ „ m 

66 Y don bengrychlon grochlas .... ., ,, n 

67 Jr Cleddyf: Ehyhir wyd goflwyd gyfliu ,, ,, o 
b. Tydi 'r gwynt tad eiry .ig 6d Mred: ap Rhys p 

6y Oes-braff wj'd ]fesu yspryd gvviw ddofydd Dd: ap Gwilim q 

b. siesus ddaionus addunaw i ddwy .... r 

yn oes oesoedd fy nyw siesus jfevan brydydd hir 

71 Mar: merch : gwae fi cedwais gof cadarn Tudur Aled s 

72 Pan ddangoson ffynnon ffydd Jolo Goch t 

73 J Angau ^ Mae.rhai ui ,piiryderai mrhyd .... a 

^r cyssegr ym hare Tfesu JL'n ap Howel 

74 iliflj-.' mercA ; Blinywhydero weryd D. IVd ap IL'n ap Gr: v 

75 Mar: iherch : Y fun aetli o fewn noethi .... «; 

ai marw'n fud morwyn i Fair Rhys Fynglwyd 

76 Diolch am bais ne ddinbl^d .-, Oos glendid nes galw undyn ... a' 

dalied oil ar dy law di Lewis Morganwg 

77 Mar: Syr R. ap T. — Mae rbyw odwrdd ym mbrydain . , . .y 

Bros yr iarli, wyr syr. Eys Lewis Morganwg 

79 Ty bedio : Adeilais dy fry ar fryn .... 3 

na cljymmun am i fua fyth grcno ddy 

80 Heulwen fun bylawn fonedd .... a 
OS gwr fo gais y gorau '/ Jeu: tew brydydd 

82 Mar: ffJii ap Gr: —Crist arg: rhwydd rbodd a arcbaf ... b 

yn rlian trugaredd fowredd fwyaf. Bleddyn Fardd 

83 Mar:D.apGr: Duwdy nawdd rhag tawdd tan llachar ufFern . . c 

gwawr gwerthfawr boed trigar Bleddyn Fardd 

85 J Dydecho sunt : Mae gwr llwyd ym garllaw .... d 
^ i ducban at Tydecho Dd: llwyd ap ll'n ap gr: 

87 Y ferqb weri fu'r ychwaneg T, Aled e 

89 Clowais doe im clust deau jfolo Goch f 

* Attributed also to Qr: llwyd ap dd: ap Einton, 

Poetry hy various Authors. 2i7 

90 Mur: Edmund Jarll Richmwnt vuh Ow: Tuder 

Cynibry j'li gaeth a aetbaut .... a 

yu iach gwnkwcru gwlud Cymbru gaeth L. G. Cot/it 

94 ]Leuad E brill lliw tlybryd .... b 
lleuad fai llywia dy fardd Gr: Grug 

95 Crair crcd, ced cynnydd Mlo Goch c 

98 .Sforia Mair Fadlen : Pechod pa' nas gwrthodir . . . . d 

oi gweddi yn dragwyddol Gyttyn ceiriog 

99 Y fedwen fouwen fanwallt D. llwyd ap IL'n ap Gr: e 

Aileb y Fedwen : Byd mawr aflonydd cbwydd chwyrn . . . . / 
bi n well well o hyn allan . 

101 C. a wnaed pan orofdwyd Harri vi gan Dug o efrog 

Khyfedd beb ddim diwedd da ... . g 

Hew du a fa ag a fydd Dd: JLwyd 

102 jf gymmodi Rhys or Towyn a Gr: VycJian o Govs y gcdol 

Damwaiu blia yw'r byd yina .... h 
ai roi ar iarll Peafro i rwyf Deio ap feu: Du 

101 Hen ddelw hou a ddolynt .... j 
pe pallai iirliaed pob lle'u rbydd Lciois Mon 

105 Sain Cristopbr a fu 'n offrwm - Gytto or Glyn k 

107 Y du bydv or debeudir „ j, I 

108 Mae Doctor i Fangor fain .... m 
ir cwd mod lytbr caead mwy L'n ap Gyttyn 

109 J Keinallt inae cledd ar gLoenyn Zeuis G. Cothi n 

112 Gwr oedd eidol, gorwy reel, gordethol daith &c. o 

113 ef a wnaetb paulbon ar lawr glyn ebron &c. &i'. » 

with a Luthiised version oftjie whole by Dd: Johns Vicar of 
JLlancair Dy^ryn Clwyd . loSO, 

118 Diolch am clelrch : Y ddau gyw oedd wyau gynt . . . q 

tri meircb tros eleircb y sydd ILowdden 

119 I irallt : A gae r fercli a gara (i Dd: ap Edmxond r 

120 J ciddig a dorrai bob preii o amgylcli i dy rhag cyscodi 

o neb dano : y fun bach a f'ynn i bod .... * 

gwawr degwcli gam digon Anon 

121 Man gariad mewn niagvvriaetli JJJ: ap GwiliiH t 

122 siaii)p:il liir o!'al im ilioed .... u 
yn iach i bawb nwcli y bedd leuan Dyji 

1.23 Gwae wr a wnai gaer ne wal Tudur Akd v 

124 T L'n moel y panfri : A wyr dyn dan awyr do . . , w 

draig wyneild a drig yuot' Bys Goch or Eryrl 

123 Gwaeddfawr wyf er mwyn gweddwfer% .... x 
a brwyn im dwyn am dani jfeuan Deidwyn 

126 IFon a ddanfones ] .... y 

ar phon yn gorphen y gan Dd: ILwyd ap IL'n ap Gr: 

Vll J Dd: ap Jeuan ap Einion yn cadw castell Harddlech 

gida Lfarri vi : Y gwilliaid a gaid fal gwynt .... a 
Gwndyd biau 'r byd ar bel D. IL'n ap EJn ap Gr: 

128 jf TViliam ap Gr: or Penrhyri, 

Gwycb Wiliam ag nchelwacd .... a 

Eryr eiiraid Eryri Cynf rig ap Dd: goch 

2i8 Cardiff Mcmiuscrlpt 2S. 

130 Mol: sijr Gr: Vi/chan marchog o Bowys 

Y marcliog blodcuflj; blaid .... liys Gorh Eryrl a 
trosod wr, trwsiail em-aid ne K,'n mod y pantri 

131 Mar: JTm: Ilcrhart : poen yw adfyd jienyd fawr .... h 

ai fab 3 u iarll fo byw yii wr . I5~i0 . Wm: JLyn 

134 Mar: Gr: ap Adda ap Dd: a las yn NolgeJlan Sic. 

lihagor inawi- gaerau rauv gwngalcli Dd: ap Gicilym c 

135 Gwyr a aeth gattracth buaiit enwawg — 8 lines onhj Aneuryn d 

b. Jr Eira : heiniar nodedig hoywnwyf .... e 

deuddyn na bwy liun na liwynt JL'n Goch ap Meirig 

136 Translation of" Cur mundus milital suh vana gloria " &c. 

pam niae 'r byd, fal llownfyd llii .... f 

a fedro bqidip ar byd . 7.5&0 . Dd: Johns (vicar) 

138 Uaethym dduwsid diwaethaf Tudyr Penllyn ne L. G. Cothi g 

Hyd hyn allan L'jfr Dew. Jones a scrifenv.<y(1 ar frys , 

y relivi a i/asclwyd allan goppiae amrafael a gefais ymma a tliraw 

139 Coppi o Lythr a scrifenodd yn Harglwydd Jesu Grist dan 
garreg, yna y rhoed y .Grocs chioeleg, oddiicrth y dref i Handaue 
meivn pentref a elwyr Merigont S)c. : Dwedwch bawb wi-tli i gilydd, 
y neb a weithio ar ddydJ sabotli, a fydd melldigedig &c. &c. 

142 Y ddyn am newydiodd ddoo Dd: ap Gwilym h 

b. J eiddig : j ddyn a wisg, addwyu wen .... i 

ath gatd or mab mwyath gar Anon 

143 Campau 4 gwraig : mawr iw hap, gwr adnapai . . . . k 

moddion gvvael maddeu i ni gyd Rces ap Harri 

144 Gwcrfyl fei'ch ^foraeth goelh gain I 
wyr Fadog rywiog riain .... 

Ir ddyn ymeilyd ai dda ' Dd: ap Gwilym 

145 Mae crickiau dan furiau f'ais .... m 
o clian ef yu iach uuwaitb Bedo Ayrddrcm 

146 Y fercli wen un lliw ar waneg .... n 
gwen a gwae oed, am gwnae 'u iach Jevnn Daylwyn 

147 N.S. Na feddylied y darllennydd dyscediy fcdraswii yspelio lawer 
geiriae yn y Uyfr hwn yv well, neu ddechreu pob lliu a llylhyreu fawr ; ond gari 
nad oedd y coppiau ond ffols mewn amryw fannau, nid oedd gwiw cym'ryd yfath 
ofal; OS gwe'.i rliai gwell, cystadla hwy ar rlaiin a diwygia r beuau [sic] 

147 Y Fun dog F611 liyd ^fal . . . . 

]f ti ddim ond hawddammawr Gr: ap Jevan Vychan 

■ 118 Ovv rwy fal cynual cwyn .... p 

^m tynnau om poenan, am pwyll Bhisiart Jerwerth 

149 J Ferch : Dyn wyf ymhurdan Ofydd .... q 

er fynihoeu nef im henaid Lewis Morganicg 

1^0 J Ferch : Beth am pair yn ddiwairach .... r 

rhag enaid fyngwraig innau Bedo Phylip Bach 

151 J eiddig : Ni chair fy'rhiaiti fainael .... s 

oi ddaearu ni ddorwn fefan Rhaiadr 

b. ^r Gog : Ccrais ferch fal gwr serchog Dd: ap Gwilytn t 

152 Y Biogen : A mi '11 glaf er mvvyu gloywferch .... u 

och wr mwyn, ag na char niwy* ,, ^^ 

* " Added : Miic yt iw twng, mac't liw tyg, mae yt leshagr mae yt lais hygryg 
Vid: Diet." 

Pueiry hy various Authors. 219 

b. Mai'w ni wnaf mov wen yw nyn . , . , a 

OS gwcn im nessa a g.if fefan Detilicyn 

53 Mis fonawr myglyd dyffryn .... b 

a ddeifydd yn niwcdd nos 3Iab daf ap Lhyioarch 

55 fwallt: Y lloer gaiu Uiw eira gtvynedd .... c 

rhanao i mi yr lion ai medd Sion Phylib 

^7 jf ofyn meini melin : pwy oil a gair pell i gyd .... d 

a rhoir ddvvydorfh ii-ddedig Sio}i Ceri 

58 Beth a gaifF un Cristion or byd .... e 

ug angau yn ddiau a ddaw Sion kent 

69 llyma fyd 11 win i fedydd .... / 

with raid im enaid amen „ „ 

61 Mar: Gfm: Vychan : och Dduw nad attebw^ ddim ... g 

ach gweled yn iacli gwilim Hugh Cae Lhivyd 

62 Dychan : Da maen cyff, dewi Mynyw .... h 

a da'r byd uid a ir bedd Dd: Llwyd ap ll'n ap Gr: 

63 Atteb : Mae gwr im dirmygu i . . . . i 

arched ben eirchiad y byd JT^ywelyn ap Guthjn 

64 Atteb : Eirchiad yu siarad y sydd .... k 

oes dalm ai cliw ystlym cler Dd: JLwyd ap ll'n ap Gr: 

66 Atteb: Dafydd ILwyd ofydd y llu . , . I 

gwyn i fyd y byd or bedd IL'n ap Gitttyn 

67 jf Jevan ap Owain Gioynedh 

Mae un adail, man ydyw .... m 

aur faner gwyr Efionydd Ingho Brydydd 

68 Eho dinv farf rhydew forhesc .... n 
lie noetii mwy na llwyn eithiu Rhys goch or eryri 

69 Bar: gicraig or Penrhyu : Eiawen fyth ni alhvn fed ... o 

bid dydd f;irn bod heddiw fo Lewis Man 

71 Bar: Gr: Ilir: — y Bardd bach nwch bcirdd y byd W. ILyn p 

72 Englynion yr Eryr ; ys riiyfcddaf cyn wyf bardd .... q 

hyd angaii gorau gorddyihaid Anon 

75 Co*; 7/a?7fc/< ; Ewy / n / damaii dyraii a donwyd oi benn . . r 

gwae dai rhiii pan goder hwn Wm: phitipp 

76 _7 ofyn Bowa : Y pvelad jownfab Klioland .... s 

a t^.ii Ira bwa a saith Gr: Hiratthog 

77 Y ILew a Khwvsg mown llv rhawg .... t 
d^l i chwi, a diolch hir Hugh Machno 

79, 196 Mot: Tho^ Price: J hiraethog / hii / reithym .... u 

by w trwy barch boed hir y bych Richad kynwal 

80 jf ofyn Tarw dii i L'n am Horis ap Rys.ap Adda o 

. . Langurig: Pwy mor enwog pur rinwedd .... i; 
fydd meirch ag eleirch a gwin Cadwaladr ap Rys 

82 f ofyn Cledde : Y carw dewr fal carwr a dwrn .... w 

hlidol yw hwn cawn hoed hir Tho: Price 

84 Caer Arfon hen gyfion gwyr .... a; 
ar Haw genwch ^arll Gwynedd Wm: JLyn 

85 J ofyn x o gesig : Bwriaf wawd bvraf i wj'r • • . • y 

bwytli ccsjig bylh o tcisiant Gr: Hiraethog 

220 Vardi]^ Ma%uscri'pl 26'. 

187 J geiliog y fronfraith : ^r eilyn wyil ar don allt ... a 

ag Yii bono gau lieiniocs Hugh Arwi/stl 

18S IS'i WAT air dyn o. riw jstail .... b 

da iiawdd am gael dydd jfaii #iies ,, „ 

189 DyhuddJaut ddoe a hciddiw .... c 
Diiw deled a doe eilwaith „. ,, 

b. Bcirnad i cocs ag i oganiCr driw oeild yn i lie hi 

William waywsytli ail inoesen .... d 

driw y Haw ddiaAvl ci' drai.nllwyu ydoedd ,, ,, 

190 Wrtli henwi kyfraetli auael .... e 
gyr feuii ith gar o fionydd JVm: TLyn 

192 Cuvac a fwiiodd gbf oonvas .... f 

ith wlad Diiw ith weled ti Jfo-n brydydd 

194 Dy.sgais y modd ai disgyn Datiid Namawr g 

195 K.hymod: Ddaii gar wych oedd dda i gwraidd .... h 

deii caQ /bes/ ai djxco yn vu Jer: Fynglwyd 

198 Ybydyma: Y tir ail lltttii r lielwyr ... * 

(ly help i ymadel a liwn Edmiint Frys 

200 Y byd a ddaic: Dywedais iiid a i wadii .... k 

dy help i fyiied i hwn Edmwnd Prys 

201 Diolch am faril Gtcnn : Gwers dcg a roesai ei daid .... I 

fo ddcydir nefoedd vddynt Edmwnt Prys 

204 Jr Z)'' Morgan : Yr atliron niawr, wrth rim wyt .... tii 
Einioes drwy hap,^ nestqr hen Sioii Tyd'dr 

206 Etto : Ond dedwydd orevfEydd lym .... n 

byd rhwydl rhag y neb ai rhoes Jfvan Tew Brydydd 

207 (Ilygar a theg fal ynys Pon ywf'anwyl dirion feinferch &c.) o 

208 Me nice cai/dcnti petit modo Julia rcbar &c. Petronitis' 

Pan daflodd Meinwen atti' mor wirion Bellen eira . . . p 
Ac eira a rhew ni byddi nes, Fy'^g^i'^s atli wres a dorri ! 

b. Mar: y Frculiines An. i o Awst . 'Hl^i 

Waetlnvaeth ysywaelh yw'r sain .... q 
I gred cyn bedd, licdd oi bol 

c. Epigrams: Cynddrwg ydy'r uaijl ar liall &c. r 

209 „ Pan fo ilorfydd garire 'n unig etc. s 

b. ,, Achv3d scrch sydd tan y nwylron &c. t 

c. Can : Nid ocs iia chivvy na uych nac artaith , . . . ii 

I fron digyssur, drist annifyr / drosti 'n ofid Anon 

210 Reclins vires 4'c- Os deli 'm hell ir cefnfor maith ... v 

OS liel hi wynt rhy-hwylus Horace — (Liber ii. Ode ^r) 

b. Defend IIS Lord S,c.: Duw gvvared ni ymhob anghyflwr . . m 
fal y clodforpm di 'n dragyvvydd Anon 

'^2i\- Enghi: - y clywed: A glywaist ti a gant Xynfyd , . . , x 
gvvell car yu Uys nag aur ar fys 
Coll: Jes: Oxon . ndhi uh Amico (lorn: Mosc Wms: communicata 
214 "A Transcript of an ancient MS. of Cyfraith Hywell dda 
communicated to me by Mr. Mcses Williams and to Mm by Mr. Bn.vter 
of the Charter liouseT' °TRe "original of this copy is Harlemn MS. 
433S. The passages tested are verbatim et literatim the same, the 
lacnnac are the same, and the text in both MSS. breaks off in the 
middle of ihc same sentence. 

Welsh Lawn, 'Burial of Arthur etc. 22 i":. 

211 The " Dimetian Code" oj tlie fVelsh Zaif*, being a, transcript 
of Hahleiax MS. 958 in the British Museum as attested liy the 
readings and the lacunae. See especially p. 281 II. 15-16 " o gouynnir 
lir yn nmgen no hyiiiiy . neu pelh arall . A gorwlat . pethevnos" &c. 
where the fcribe writes the text continuously unconscious of the lacuna 
in the original between fol. 96 and fol. 10, wliich is I'cpresented in Vol. i 
of the printed text: by pp. 396 1. 6-126 1. 6. The entry " Bib. Harl. 63 
B. 20 . membr." on p. 361 is, doubtless, an older reference to MS. 958. 

Parts of the oiigiual MS. are difficult to read, and the scribe omits 
some of the text both at the beginning and end. The transcript begins : 
Gwastravt auvyn galanas a sarhaet yssyd idav raal y dywespvyt vry . 

(Vol. i. p. 384) and ends : a bot idi glusteu a danhed ac 

ewyned a Had lygot. . (Vol. i. p. 576 1. 19.) 

365 Claddedigaeth Arthur Frenin out of the Didrefnyn P. 45^* ; 
ILyma hyspysnvydd o Lyfrau y He eglurach noe ... w ... y brut .. y .. wrth 
ddivvedd Arthur Frenin .... ends : Ac yn y diwedd yn y Fanachlawg 
hynaf ac awdnrdodaf or boll deyrnas y claddwyd Arthur yn anrhydeddus 
megis y gweddfii cyflehau gwr cymmaint ei glod ai anrhydedd a hwnuw 

372 Y yorxcynion : Gorwyn blaen onn f &c. 

375 Baglavc bydin b.agwy onn &c. " Ex L. K. H. col. 1032 " 

377 " A Transcript of an old Latin cojiy of Cyfraith Hywell Dda. 
Bib. Harl. [1796] membr. p. 203." Hewell Boui Alius kadell qui fuit 
Rex in suo tempore per totani Walliam congregatis gwenedosium 
(nordhwallensium) Pouisorum atque dextralium (Sudwa) ducibus et in 
simul de quolibet pago sex viros sententia meliores per suum regnum 
usque ad locum qui dicitur alia domus . i . thiguin ar dawt et ibi demorati 
sunt xl (deu hugcint di en a deugeiut) diebus etxl noctibus. Qui omnes 
in unum consentiente.-i, leges ante se constitutas scrutati sunt bonas 
confirmaverunt . (cadarnhassant) non bonas autem delerunt . (rei drouc 
auaredassant.) et in loca eorum bonas statuerunt (hao en heit He rei da 
dddassant) .... ends: Precium canis est iiii°' kosen . Pre catestloneit 
scubaur o wenithe & ceta . . . ."| 

403 Gwcith argoet JLwyfein Myvyrian i. S3 

E bore duw sadwrn kat vavr a vu . . . . a 

Armaf y blwyddyn nat wy kynnyd Taliesin 

405 Danod i Dd: ap Edmwnt garni ir Saint 

Mae vn kvn yma yn kynnal .... h 

vo nef an gartrev i gyd Gntto'r glyn 

407 Mar: T. Aled : Pren val derwen a dorres .... c 

Ty da r wyl Tydiir Aled Lewys Morgamog 

410 Haeledd vab gwirionedd gras .... d 
vab nwyf nerth vab nef yn ol Sion Tydur 

411 Kebydd vab di vedydd dig .... c 
vab ffrcen ddig vab uffern ddv „ ,, 

412 Y glaisad hediad hoywdeg .... f 
trwy amarch ai try ymaith Dd: W^wyd IVn up Gr: 

415 J erchi heffyl : Gydag vn a gaidw Gwynedd .... g 

merch deg ond kael march yw dwyn T. Aled 

* See Shirburn Castle MSS. 

t " Ex Llyvi/r Koch Hcrgest. col. 1033 cum lectione MS. [ J J. Col. Oxon," 
Note that ths tied Book did not at tliis time belong to Ji-siis College. 
J The passages within brackets are iu the original MS. written as glosses, 

222 Cardiff Manuscript 26, 

418 f S' R. up Tho: — Nosla i vran is Dofr ennyd . . . , a 
wat eto byth lied dydd barn Lcwys mon 

421 Jerchigwn: Y karw ievank aiafwjch .... b 

Try vo gwnn with tref a gwal Sion Tudur 

425 J erchi gwnn i Sion Vychan 

Y karw gwycli or kaerav gwin .... c 
Dros y gwnn dair oes y gwyr Wm: ILvn 

428 Erchi kailog y vimjalch i amiereh Rolant Vychan 

Y kiw dii mysg kocd a mel .... d 
Ay i oes a ro ][esv „ „ 

432 J drwyn vrat i.e. A mash 

ILe gwnn gael oil o gann gwlad .... e 

nes i vod yn savadwy Gr: Hiraethog 

434 Y Naidr : Y gwr sy ar groes biiwaed .... / 

y gwenwyn oil a gwna 'n iach *Rys hrydydd 

436 Etto : Mae gwr byth am gywir barn .... g 

J ffwrn vwg vfFern vaith M-^m: ILvn 

439 Y vun ddivai vwya ddwyves .... h 
gaeth ynfyd nag oth aufodd Bedo Brwynllys 

440 J aiddig : Y vercli a vym ny herchi .... i 

yn syniwth ^osu amen Anon 

442 Mvvynddyn oes gair manddail .... h 
yn rydd ond y dydd ar dail D. Gwylym 

443 Y hiisan: Over fardd a gyvarfu .... I 

Ni gwell ym enaid i gael Jeti: Daithvyii 

445 Y klo : Gwnaeth aiddig o gynflgen .... m 

od wyt vyw dywaid dy vod Hywel ap D. ap J. ap R. 

446 Y verch vonheddig ddigawa .... n 
M. 1. a chae mawlwych Avyd 

448 J aiddig: Gwae vi n brndd rliag ofn brad T. Aled o 

449 Y vun olwg vanolwallt „ p 
451 Kerais dan hvg o aiirael Gytto r Glyn q 

453 f wraig nad octyddiav y grawys 

Y dydd o wynfyd .aiddig ..... r 
Ar y gwauwyn oer gwynawg A7ion 

454 Ygwallt melyn ; Y mae arwydd ym aiiraw Dav; ap Emwnt s 

456 Y Farf: Mawr avael am oraiiferch .... t 

Dy riidd mwy myn. daiiiudd raair JL'n goch ap mairig hen 

458 Jrhyd — iSCjO: Gwelais Eira glwys ocrwyn .... tc 

Da yvf r hawl a Diiw ai rhydd Edmwnd Prys 

462 Mar: S. Eos ; Drwg i neb drigo yn ol D. ap Edmtcnd v 

464 Mevyrio i bvm am Varvvn ^olo Goch w 

467 f 0. Ttcdur yngharchar : Gwyddom dewi a goddef f. Gethin x 

469 J'ddangosachav maihion owain Tudur 

Y ddailwr arglwyddiaidd Dav; Nanmor y 

471 Ky^ 0''*"^ y^ '''1' ^^ aeron ,, „ z 

473 Sieffrai fFrwyth osai a Phraink Gytto r Glyn a 


' leuan Gethin ap Jeuan ap Lleinion medd Dr, Dnf,' 

Poetry by 'various Authors. 22S 

47o f gaiso hcddwch gan Arg: Harhart o Raglan 

(jel rygl yn sailiaw Raglan Ggltor Glynn a 

478 J erclii Bwkler : Pwy a dyrr kwys drwy'r ildwysir T. Aled b 

481 Digain i gwnactli Diiw gymwyll c 

dcchrav byd di ocliii bwyll .... 
mab breniii mwy ai pryno D. ddu o hiraddig 

484 Y vercli wtnii o vraicli Anna ^ion y Cent d 

487 Doelh wyd mab ysbryd a thad /). ap Edmwnd e 

490 C. Duchan i Gijtto or Glynn 

Y gwr a sigwyd i gav .... f 

och yth vors gwae r verch atli vedd D. ap Edmumd 

493 Atteb : Davydd vab divydd ei vodd .... g 

gado r gastr gyda r gostrel , Gytto r Glynn 

495 Mol: Tegangl : Mai mydrwr ami yra edryeh .... h 
A dygia yngwlad Degangl oil Gr: Hiraethog 

498 Y verch addfwyn o vvynedd .... i 

vyngwaeth with gaiso vyngwell Anon 

500 Y gwr ych ben goryweh byd D. ap Rhys k 

502 f erchi heffyl: Yv eryr gwyllt ar vvyr gant T. Aled I 

505 J erchi milgwn : Dawn i dir duw yuy dal .... m 

kwn gwynion bes kawn gennyd Jevan JLowdden 

507 J erchi main melin : Y twr vchaf or trycliant .... n 
A choffa bwyth chwefRb wiu Lewys Mon 

510 Tegangl wlad lie rhad llawer hael, oi mewn . . , . o 
Amgylch krist ogylch, kroesfa Degangl . Gr: Hiraethog 

515 J Sr. R. ap The: — Sant jorys ai waew n taraw 7\ Aled p 
518 Etto : YmoUwng i mae allan „ q 

521 ^ erchi benthig ILyfr y greal 

Oed trywyr yt Tyrhaearn , . . . r 

ych hen ddall ywch yny ddel Gitttor glynn 

523 f erchi^ Wesont : Herod wyf hoew rad avael .... s 

Egni Hew roi gyn llaied Gr: Hiraethog 

526 y myharen : ^fustys oil ras diiw sydd .... t 

J Iwdn val y dyn a vydd ,, „ 

529 J erchi march, glas : kledd daear wynedd ai dryeh T. Aled u 
531 jf er: tnain melin: Sir Von wenn os Rivwn wyr .... v 

kair pwyth y main kair peth mwy Gr: Hiraethog 

534 J S^ R. ap Tho: — Bardd wyf ag yn byw ar ddav T. Aled w 
338 J erchi heffyl : Py wys Iwyd pwy sy wiadwr .... x 

Rag kiiraw yr ewig hirwen Anon 

541 J erchi miVgi : BJaviiriais om Haw vawrwaith .... y 

Ag nid er eh want kant or ki Bedo Bncynllys 

543 K. yn kyjfflybv oes dyn i amseroedd y vlwyddyn 

Mynych val Pedr am wenyn .... z 

A wnel mihangel a mair IL'n ap Ho: ap J. ap Gronw 
545 y kebydd :-'iLym' J wr hawl lie mae raid .... a 

ILv ail hyf ny bydd llai hi Gr: Grug 

547 J San Fhred : y Uaian hardd yw llvn honn .... b 

Fhred vwyn diffrwyyd venaid Jor: Vynglwyd 

551-560 Cynhwtjswaith y Lliifr liwn, i 

224 Cardiff Manuscripts 26-27. 


i. Carmfn Brilanicnm'* : Fob Burr, pob Dcrnjr, Joot, ... a 
Byt Barn bar8, liarS, in 61 i i^iiypo. 

Gul: Fowhes F^.D. e Coll. Jesu , 

ii. Mar; Edward Morgan or Plasse . 1635 . f 
(1) Am uii mesbren rawyn mwysbraff .... b 

Enaid Edwart nkl oedawdd Robin Dijfi 

(6) Etto . mac llefain mwya llafiir .... c 

Doctli iawii dir.v aeth ao cuaid lUch: Philip 

MS. 27 == Pli. 2378. PoETKr. Paper; I l^x 7 inoUe.s ; 480 
pages ; xviiith century ; bound. 

1 . y tri cliarvv ar tyrcli Ayraid ... d 

larll o ryw eraill ar Went Anon 

2 Gwr raawr liir a grym r liaf . . , . e 
Br.aychay hen mawr berclien niel . ,j 

5 U gwr cyl ar gwarrwg hen .... f 

Nath anedd un iaith wyncdd ,, 

7 (^-wyddoui dewi a goddef g 

8 U dday wr Arglwyddiaidd i, h 

11 •/ Owaiii dd: ab Gr: o I.angerajch 

U Hen iefanc Uin ncfol .... / 

Tair cae r iief tair coron yd . „ 

13 Y glasiad mwnwgl asyr .... It 

maneg . . . Uni n deg am Owain Dwn .... 
Gael dyw a gweled Owaiii Jefan Ten- 

15 jf S. ap II. Lynnedd: Amal gvvin gan Freninedd ... I 

Sion ab Rys ony fo priu Hiiiccae llwi/d 

16 Robert [ab I. Vachan] Goryvvch i-yw aber Gitto r Glyn m 

L 18 E. hoyw Fab u elwir Havart | Wiliam .... n 

Gany diolch am gwn dyon Hyw-cae IT^wyd 

20 V llonff : XJ ty wrth west ar tri tho Nys Nantmor o 

22 V llonrj : U llyad mywn gwisc llaian .... j) 

Dyred a gvvared yr gwyr Hyto Dafi 

24 B-tvcler : Caer Lydd fydd a chelfuildyd .... q 

Ar gledd ayr Arglwydd y ricn Jiys Nantmor 

2d Bwcler : May Genyf gleddaii glas .... r 

Falen a dyr fal yn Dorth Huwco JT^wyd 

28 Cleddeau : Son genyf sy hen gany .... s 

Tri da Lyo trawed William Bys Nantmoi' 

So Civrt y brodyr o Gaerfurddin 

Allorau main ILawer Myr .... t 

Cawg fron gnot Cigfran ay gwnatji Wiliam Egwad 

33 Colbricc : Os yn plas iima n Siampler , , , . u 

A Brawd iarll u biau r drycli Gyto r Glyn 

* " 1700 ar farwolacth y Tywysog Torys i gienaethpieyd hyn gan Mr. Llwyd or 
Museum," in whose autograiili it i.s apparently. ' 
t " Writ by John Morgan Viciir of Cnnwv." , _ ^ 

Cardiff Manuscript 27, 225 

35 ILyu ncidr mjwii Ihvyn o dech .... a 

U gwenwyn oil a gwna n iach Anon 

37 Hydref-L lidr fal utiidir u nos b 

YmaitLi or uef ain waith u nos , . . . Dio Dy 

40 D.^ Van o Gidweli : Dd: traguwydd o trig oes a gwir . . . . c 
ijyw a fydd faychau Dd: Fuchan Rusiart lerwerth 

43 u Gwin : ILwyddiant a ffuniant umddiffunwr gwyr .... d 

Y gorff ay eaaid mywn gwir ffuniant Hwel Swrdwal 

45 larll Powi/s : larll S. gwayw iniou eginia Empi'wr T. Alcd e 

49 Mab Cadr Cydwaladr Cadvv ailwydd Lael D. Nantmor f 

51 Mab Non or gaer gron ywr gras \vr dwyfol . . . . y 

A Uyma pon-aig ungally mab Non „ „ 

55 R. flan-lren . Eys or f'el unys flaenawr u siroedd ,, „ h 

b1 S'' R. ah Tomo.i : Rys os/ r / unys u r.'uiyr u gid ... i 

O wartha y draed northa di Rys Siaiihin Funglwyd 

62 R. ab S. o Lyn Nedd : 

Tra I'ych / ng/wledych gwladoedd bir enioes .... h 
Nym daler o fyw awr ond try fycb Jer: Funglwyd 

65 Anodd bod bebod Unys o Duwyn Dd: Nantmor I 

68 Twrn emis teyrn yma .... m 

Titheau am piau ym pais Gwilim ab Jejan hen 

71 Mar: Arg: Powys : Gway r whid oer gwilio derwen ... n 

Yn Oylydd onyd beddwch Ryssiart lerwerth 

73 ID. Vaughan : U mab o ryra a barr Onn .... o 

A thaly pwyth ii welir „ „ 

76 Wm: 3Iorgan Sion ay frodyr 

May cant mil may cwyn am wyr .... /> 

Yr trwn el ar Enaid Lewis Morganwg 

79 Morganwg : R liayl deg ar fy negos .... q 

Y gunal u Morganwg S'' Dd: itb Einon 

83 Arad: Pyn daiigoso ryw dro rhydd .... r 

Eiaw Fair dros bob llafyrwr John I'l hent 

86 M.iy u . ceidwad mywn cadair Gilto r Glyn s 

89 fflol : U lestr liardd llyest y rin . . . . t 

Am y Eianw ymhell henaint Gwilim Tew 

92 Rosser Vychan o Dalgarth . U bw arailh by woriu . . . . u 
Ar farch lodd raf ych raid Rys Brychan 

96 Gidag yn u gaidw gwynedd T. Ayled v 

lOU S. Tomas ab Gr: n erchi hobiyr ahad y Ty-Giryn 

U gwr Hen ar gayr oil aetli .... w 

Iach na byw ony chay bwytli lefan Tew 

104 Arwydd pell .unigrwydd parch .... ^ . . •'*' 

Rood unte yminne r march Gwilim Tew 

107 Uchen: O Fair beth yw payr heb hay .... y 

u tair iay yddynt hwyddaut Jef'in Daylwyn 

1 1 1 Uchen : U mab liir am hap y ryen .... s 

Ony cliaffant y chwech-wyth » » 

y 98560. ^ 


.Cardiff Manuscript 27. 



114 Sijr Rosser FawQhafi n erchi Tarw J To^ ab Gr: 
Tayiim gwyr ystrad Tuwi .... 
O gwn nc fayrcli genyf R Bedo ffylib bach 

119 Sion Vi\ucbau , hyd Forgaiuiwg .... 

ILiwyild dillad lloi iefainc Rijs Nantmor 

123 Dlulch TariD y S. ab Bi/s ab Siankin o T.yn Nedd 
Ewcl) fairdd o Ddinbych y Pon .... 
Loy gant yu lliw ag ynte Dio Dy 

Edward ay wyr ay drwy r tan .... 

chwant tad uchen cochon teg TLawddyn 

Tarw : Gwyr u tir ay gairie teg .... 

Hael byw Howel ab Owaia Bedo Phylib Bach 

134 Milgwn : U ddwy wlad doweb er dolwyn .... 

A day o golere glan [ll. Z2~end ivanting in original'] 
IZG ffaling : Tayrn yraysc triri a mael 

O cbyradd swydd ny wbardd Sais 

[I card wyr Oferwyr Foil . . . 
Yr Cywydd u sydd y Sion 

Gwodd liainon a Maillion Mai . 
A wiia fi cro cbvvi ycb byn 

U forob om (rassercb ym troes . 
Waitban niywn cadfan nym cay 

Ur Aira : Ny allaf, iiyd af o dy . 
I'lwm oer glog pa le may r glaw 

ITwrdd : Diofer yw d' afael .... 
yr bwrdd a gerdd wr hardd gwych 

155 Bwa : Can liawdd-fyd cany rwy fi . . 
A dyw ailchwaith ii diolcbo 

Melin : U gwrda llvvyd gwardew lion 
Tair oes y bon ar ii tir sycb 

Ur yog was ar Aig iawn .... 
A meddule gadaw y gwr 

167 Menig : Ifor wyd o Ac rwydyr 

170 Pioden: A mi n glaf er mwyn boywfercb 

172 O daw Mab er u dcwr main . . . 
Mor deg ywr anreg ii roes 

179 Hebog : ILariaidd farwniaydd frynach . 
Ufydd yt wyf u fydd tey 

182 Hebog: U Sierif ath y Sir Fon 

Syr Hyw Lewis o Lifon .... 
Oy gaye e f o , u , gay farcli 

186 Hebog: Pwy ran gvvaed u pren gwin 

100 Hebog : Pwy yw piler pob helynt . . 
kyrcb a cliyrcii ddwy arcb os cair 

Own each : ILiwiog yw fungorllewyn . 
ILiwyd dyw enw r llwyd ben 

ILywelyn eryr gwyr gwych 

Un dri pbetb atb wnant RyiFydd . , 
Tri fiwyth dyfal lard Ryffydd 











J)(f: ap Edmwnd 

levan dy Dd: 

Dd: TLwyd 

. . k 

'> )) 
D. ab Edm: I 
(medd rhai D. ap G.) 

ler: Fynglwyd 

■ . . n 

Tomas Derllys 

. . . . 

lefan Tew 

)> » 
Dd; ab Gwilim q 

') >j '■ 

Bedo Phylib bach 

... t 

Ho: Davydd 


lefan Daylwyu 
T. Ahd V 


ler: Funghvyd 

• . X 

lefan dyr Bilwg 

lolo Goch y 

Gitto r Glyn 

Cardiff Manuscript 27. 221 

205 Corn: Sieffrey frwyth osai fFrainc Gilto r Gli/n a 

209 Main Melin : U Twi- jcliaf or tii-cliaiit Jolo Goch b 

211 Dawas y Powls doo au sj)il\vyd Gytto or Glynn c 

21G S'' liisi Ilerbart hen : U wair gron ore ungred .... d 
Ar y warr gam yr Warwick el leiian Dnylicyn 

219 Pa son am Went pvvy sy ,n, iacli .... e 

Moc5 di ras y Maislir Russiard ler: Funglwyd 

223 Mar: fFat: Faiichin o Trydordihj [Rhydorddi/n in text]. 

Y may ytcorn am Watkin .... / 

Y wertli ef o wyr a tliir feu: ab Hicel Swrdwal 

227 Sion ap Dd: — Xos dy yw ynys Dawy .... g 

Gwnayd u saint ar onaid Sion leu: Dayhnjn 

230 'iMar: Rhys] Vii o unjr u Ty Wynn 

Dyn wyf na chais bod /n/ wych ... h 

Dig a phoon am d, goffay Dio Dy 

237 Mar: To" ab Gr: — U dewraf aetli draw y fedd ... i 

Enlli a wnaetli enill nef IL'n ap Ho: ap J. ap Gronw 

240 £tlo : Am flwyddyn yr ymladdwyr .... h 

Y daw r edyn dewr y adwedd J)d: ILwyd IL'it ap (ir: 

Maricnaden Syr liys ap Tomas 
24 i May ry w odwrdd ymrudain .... I 

Aros ^arll wj'r Syr Rys Lewys Morgannwg 

250 Pam y canwn payn cynnil ... m 

Dyw niadde pob dim a ddaw ler: Funglwyd 

254 Mar: Wm: Egwad — ILen ddy oer n, JLanddarog 

Gway ni ddyw, gftn u ddayar .... « 

Noe wiw fawl nef y Wiliam ler: Funghoyd 

258 Marnod S'' W"'.Vaughan o Frychainog 

Och ddyw ny atebwch ddim .... o 

Hach gweled n iach Gwilim Hywko Mjwyd 

262 Mar: Oto: Glyndwr: Eryr digrii' afrifed lolo Goch p 

267 S^ Tomas Gatnaig a S'' Edward Stradling 

U dday gawr gwycli dda y gvvraidd .... q 

Day can oe.s ay ducco n yn ler: Funglwyd 

271 Damwain blin yvv'r byd yma .... r 

Ay roi ar larll Pemfio r wyf Dio Dy 

276 U cairw mawr lie cayr nied Tudyr Aled s 

283 .S''' Wiliam ap Tomas o Raglan 

Hardd Wiliam hoyw yrddolwaed .... t 

Felly ddyw rag fu lladd i ler: Funglwyd 

292 George Herbert o Aberlawe 

Fa wr o help a gave aros .... ii 

Head tir a dyw at Harri „ ,, 

296 IL'n ddy ab Sion : U Hew drew ay llidiawrydd ... v 

Ny bydd dragywydd gas lefan Daylwyn 

300 R. ab Ainon : Rys a gynail rwysc ynion .... ^o 

Nessa y Fair Annes fo . „ ,, 

301 Gr: Nicolas : Gruffydd ar ddayrydd wrawl .... x 

Gadvv arglwydd gardli gwidol Anon 

305 Mawr yw dysc yno mayr da Gitlo jrj Glynn y- 

V 2 


Cardiff Manuscript 27. 

Howel Dafydd 
Icfan Tew 

Lang .Lewis 


309 Ryfedd ydyw Ryfeddyd 

Eoi da yr bairdd er rodio r byd . , 

Xy fydaf o nef fydol 
314 Sr R. ap Tos — U Marcbog calonog glan 

Trwy ddiwedd da yr ddayar 

318 Lloii u gair llawn y gob .... c 

Yod ar gam hawddfyd yr gwr Sion ap Ho: Guujn 

324 U ty cryf at y crefydd .... d 

Byd hwy bo r Abad hwn ler: Fwiglwijd 

328 Ymryaxon rhieng S. ap Ho: Gwyn Tryssorer 
Llaadaf a Lang Lewis 
Mwya ryfel heb gely .... 
Ar cwrser aiir car Syr Rys 

331 dayth o roeg waed a tbrin . 

Mraycb Lang am u wrach Lwyd Sion ap Hwel Gwyn 

33G U tryssorer tras ay raid .... g 

Tair oes hydd yr Trysorwr Lang Lewys 

339 U llcii onost lliw Eynon .... h 

ILeii (la y ford 'n Eiandaf wyd . . 
Gwyddyn hen fydd gweddw n hir John ap Howel 

343 Da mywn cyff dewi myniw i 

A da r banc diareb y w .... 
Mwrno da marw n u diwedd 
A da r byd nyd a yr nef* "read bedd L>d: E^wyd 

347 May gwr ym dirmugy i . . . 
Arcbsd pen airehiaid u byd 

350 Claf wyf eisie cael u fercli . • 
Caidwad dyn cadwed d aiaoes 

359 Cenuad wyf a wna Cynnen . . 
Ef ay baint ne y faie Lyn 

3G2 Haiti viii : U Tarw or Mownt Eryr Mon_ 
Ar Haw ddeay yr holl ddayar 

3G8 U lien addfwyn llonydd fawr . . 
Nar byd heb r abad hwn 

372 Dyfi wendal dwfwn deg . . . 
A cholfa bwyth chweffib whi 

377 Eyrchiad n siarad u sydd . . . 
Grwyn M fyd u byd ar beddf 

383 Fal u royddwn gwn heb gel 

385 Day beth a red drwy r gwledydd 
Y Roi arall yr owron 

391 Clywcli son raegis cloch sais 

IL'n ah Gyttyn 

Leioys Morganwg 

]L'n ap Gutlyn 


Lewys Morganwg 
ler: Funglwyd 


394 Atteb : Syr Lewys felys fwyd 

398 U nyddwraig gida r noeth wraidd 
ILiuiog n ilawn aunon 

Lewis Man 

Dd: ap Gwilim r 

. . . s 

Syr Rys o Game 

Syr Lewys Maydwy t 

Syr ffulib Emlyn u 

. . V 

Dyr Bilwg 

f Whether this is the end, it is not easy to say, but it is certain that the Cywydd 
following (p. 3S3) forms no part of it, though it is appended to it without any 
separating space. 

Cardiff Manuscript's 27-2^. 


402 tJ dderwen o dday wryd . 

A wnaelh Arthyr nyth wcrthwn 
408 Marnod Bowel Swrdwal 

riardd gyfaillt lierwydd gofeg . 

Anof rwyf ony fFrofir 

413 U may n tir myn u tan . . 

Da fonwydd ydwyf fine 
417 Pwy oil ddvvg pell y del . . . 

A chwi well-well oy cholli 

420 3Iol: Geo: 3falhias " Ur Adyr ail Arthur Lys." 

Cwyn fyth am gany fydd c 

Troes funghwyn trwy Singlienydd .... 
Am y gany mwy gyunen Lang T.euys 

427 S' Rog: V'n hen : Awst y lias unghastell i Gijtto r Glynn f 
431 Jaill Penfro hen: Os byr oylydd oes biyd hen . . . . g 

Bedo BrwynUys 

Gr: I)d: Ychan a Bedo 

IL'n Goch u dant 

Syr Gr: Uchnn 





Hwel Dafydil 

Siunkin Funglioyd 

Syr Tfrn: Clement 

Tudyr alcd k 

Rys Kantmor 

O far liafan u jfarll hefyd 

Cywyieu i Syr Rys ap Thomas : 
U pren ai rise pyr n raid . 
Ond u iiaw gynt nyd yn gwr 

Gresso y liys ar gwrser anr 
Amon ag ennill pob macs 

Saint iorys ay ^vay\v u taruw 

Ymollwng u may allan 

Cnst arnnt n Caidwad gwr . . . 
Gwna son dyn gan nos n d ol 

Cronicl y\v cyrn u gehvir . . . 

Gwir jw r gwir u gair ar gamp 

462 Y viodd a gwnacd Marchog or Bath 
Declire da Cymanfa medd 
A wna da n u diwedd .... 
Fawr yn hon yr frenineath || (1. 68) 

Appendix — in later hands. 

467 Tost fod yji gorfod ag arfau ir pen .... 
anglyinar y ddainr dim 

469 I'rEsccbicn: Mao'n Hrglwys dun bwj's Duw'n bcii . . 
gawr downys gwr ei adeuydd E. M 

4:1 \ IS'' W. fF'"».- Cledd yr yspryd gwnfyd a gant oi benill . . 
drwy wj»n' Anfcrth draw n'ynfyd 

473 Reference to some of the contents. 

477 List of contents. 

( flo'wel Swrdwal) 


MS. 28 = Ph. 14409 = Fenton 20. A transcript of the Red 
Book text of Mcddygon Tt/yt/t/t'ej, togedicr with a list of "y llysseuoedd 
.UcJdcginaethol y llyfi' hwiu" Dated 1753. Thomas Beyuon of 

HBo Cardiff Manuscripts 2^-33. 

MS. 29 = Ph. 17355. A Sermon (I7I3) ; and Fragmenta et 
glossae ex codicibus 'scripiurae Anglosaxonicae (1841), labelled 
St. Gall Irish MSS. 

MS. 30 — Pb- 218G5. Golygiadau ar gynhyddiad gwybodaeth 
a chelfyddydau yin mysg y Saeson. See Universal Magazine for 
■JSTovr. 179t p. 3G3. Boards, 

MS. 31 = Pli. 1057. Brown Willis— Survey or Bangor. E. 
Libris Johannis Thomas Coll. Jesu Oxon scholaris 1T5S. Tliis MS. 
answers to its title and is made up of a series of extracts concerning tbe 
diocese of Bangoi-. It also contains a list of the Sheriffn of Merioneth- 
shire, 1541-1667. 

MS. 32 = Pli. 14479 and 21866. Miscellaneous notes. Paper; 
about 12f X 8 inches; 118 pages, bcautiruUy written, 1794-lSlO; 

1 List of Rivers, Bylclian, Caderau, Carnau, Dinasau, ILynau, and 
Mountains. These pages were sent by post to Eicb; Fcuton 

13 Hanes Hiiw Rolant, Caradog Freicbfras, and a note on Mona 

22, 29-30 A Poetical scale by Lewis Morris. 

25-8 A Cywydd {Galar or cwr bivy gilydd), a copy of Morris's 
Poetical Scale and a letter addressed, in 1794, to the Eev. W. Davies, 
Bangor, by D. Thomas of ILanfair Bettws Geraint. 

31 Prophecies; A translation of Gvvgan's oration (p. 32) ; Englynion 
y niisoedd wilh a commentary (57) ; PwU Cerris (75); Clerwriaetli 
(76); Y Saeson (79); Arfei- Gwelau (80j ; Names of Men and Places 
corrupted by the Romans (82) ; Extracts about Bells, Josephu?, Julian, 
names of British tribes, and Anrheg St. Clydawg (89) ; Letters from 
Goronwy Owen (93) ; Quaeries by \V. Williams (96) ; Aber Daron 
Church (101) ; A list of "British Kings" with the duration of their 
reigns (102); A li^t of British Forts (108) ; Notices of Ancient 
Manors (111) ; The State Quarry of Llan Degai by W. Williams (1 13) ; 
The North Walian Dialect (115); A list of " Free " Schools in Anglesey 
and Caernarvonshire (118). 

MS. 33 = Pb. 14411 = Fenton MS. 220 Cywydeu. etc. by D. ap 
Gtvilim. Paper; 17| X 6y\ inches; pages i'-xvi, 1-436; ctrca 1800; 
bound ill vellum. 

1 J TVmJfre Davies o Landyfrydog y Mon dros Rich: V'n 
Gorsygedl i ofyn 100 o gywydde D. ap G. 
Y prelad p\^y wr haelach .... 
Ywch el yu ych'hailioni Gr: Ph: 

Then follow elegies to D. ap G. by Gr: Gryg, 7olo Goch and Matlog Benvras. 
The Cywydde of I), ap G. seem to have been taken from a Lewis Morris MS and 
the Index: contains the subjeets of poems nnmbeved 221-57 : these arc not found iu 
this MS., which is to all appearance complete. 

Cardiff Manuscripts 34-36. 231 

MS 34 = Th. G89G. Poetry transcribed after 1819. 

MS. 35= Ph. 1447:) (21866). A quarto MS., by 0. W. of 
Wounfawr in 1847, once the property of D. Ddu o Eryri. It coutnins 
extracts from the Panton MSS., Englynioii to ILanrwst bridge (llaw 
D. Eilis) ; a letter from Walter Davies and liis Awdlar AmaelhydiactJi, 
a few poems, notes, and a list of Carnarvonsliire's bards from 550 to 

MS. 36 = Pli. 12309*, rd 124G6 [Harley MSS. sale No. 152]. 
Triads, Pedigrees and Lives of Saints, llomances, and Fable. 
Paper; 11| x 7|^ inches ; .382 pages ; boards. 

1 Triads from the Red Book of Hergest, and anollier version 
"From a iSlS. of Sir Rich: Win of Gwydyr, willi variant rc.ndiugs 
from a MS. in the iiand of Guttyn Owen, and Cwta Cyfarwijdd ' ax 
apograpliis Moses Williams.' 

29 Cantrevs and Commotes of Wales from li. B. of Hergest ex 
apographis H. T. and collated with the original by W. T., with variauls 
from Leland's Itinerary. 

35 A list of i\\e, parislici of Carmarthcnsliiro. 

37 Gildas hen hroffwyt &c, from /?, B. H. col. 376. 

39 Achoedd y Saint from a book of Jaco ap Dewi 

47 Bonedd Saint Cymry a.hcv the books of W. Salsbri, Cadwaladr 
Eeinallt o Lanfawr and " two other old hooks," " out of ^aco ap Uewi's 
Book, with, collations from other MSS." June 1716 IV. T. 

68 Ach kynavc Sant from Jesus Coll: MS. 3 per H. T. and W- T. 

70 De situ Brecheniavc &c. ex apographis H. T. Vesp. A. il^ 

74 Cognatio Bryehan ex apographis U. T. Dom. A. I 

83 The text of Kvlhweh and Oliven, The Mabinoginn, Maxcn 
Wledic, and WMdd and TLevchjs from the IJ. B. H. and collated with 
the Didrefnyn. 

243 Ex Codice Didrefnyn .- Modd y dysgir ydyn .... credv y 

duv, y dengcir Dcddyf, vii ptchaivt Marwawl, Pwyll y pater, 

Y Gredo, Emyn Kiric sant, y Drindot, val y rannwyt yr ebystyl. Cod 

llynyr, yspryl givido, Dealt breuddwyt herwydd y lloer, Rinwcddeu 

offeren duw sul, hyneddueu medd-datct, Pryt y mab, achosyonymprydio, 

with variant readings and extracts from Jesus College MSS. 2 and 3. 

' 303 A collection of Fables "Ex Libro cui Titulum Didrefnyn 

imposuit D. Ed. Lhuyd, nunc (postea) penes D. H. Wnnleuim fol. 509b. 

.'(nunc in Bibliotheca Harleiana asservato)" Y Vran . . . E wad 

. . . Edyn st. Martin . . . Er Eryr . . . E Hew . . . E catno . . 

, E deveil ... E llygoden . . . Barcul . . . E gylyonen . . . y 

gethlyd . . . Er aniueileit . . . ffretiiur myneich . . . yr Eos 

323 Diwedd arthiir and medical recipes. 

325 Buchedd Dewi, (361) Buchedd Beuno, and (377) Buchedd 

232 Cardiff Manuscript 37. 

MS. 37 = Pli- 12453. POETP.Y, chiefly by Griffith and WiUiiim 

Phillip, Prophecies, &c. Paper; about 1 X b\ inches; 210 pages, 

repaired, aticl interleaved throughout with rnled blue paper (8 X 6| 

inches) ; mostly in a hand of about 1655, with later additions ; boards. 

Owen Wynne, IG80 (p. 32) ; William Wynne, 1680 (p. 202) j W. Elias 

1728 (p. 36) &c. 

1 Tempt noe more jf may not yield a 

2 Adew Adew o lett me lette me goe b 

3 To Sweet Sara, partly in Welsh and English. c 
5 Where shall wee goe and hide ourselves awhile d 
9 Oes neb or gwyr syu rtarllen wyr pa bryd daw diben e 

oddiwrth hyn o Byfel caetli na phwy a Trnaeth y gyuneii . . . 
Ni wyr gwyr o ddysc ua llyfre . . , yspysrwydd gwell ua chwithc 

13 Gardd oedd geu /i/ yn liawn /o/ fyniant f 

15 Kyd wyhvch gristnogion meawn galar wiw goelion ff 

21 Rhoweh ddorc rhowch gloye rhowch bwys av gayade h 

23 Perllan vnvvaith oedd im meddiant i 

26 Kewch glowed yr owaii fel haiines y twrstan k 

28 Er doethder Gwchder ag art celfyddyd / 

29 jfr Cradocks : Tvb dynnion ffolion am ffvdd . vn ddvll m 
33 kroeso'nol o F^yn : Y meistres [Elis] gynes in digoni n 

35 y Lcxiwn : Er dattro a ihro athrnwon vchel . . . G. N. o 

ui da EJmunt . . . Meirick yn bennaeth meiiion & R. V, 

36 Cadw yr deg yn deg radowgvraith dilyddiav p 

37 Of Greece and Troy I will you tell q 

38 Da yw r fan cyfau cofion ystym llyn Gr: Ph: r 

39 Eiywawdwyr iw r gwyr aeth ar gorou deg « 
b, Caergai nid difai fu waith tan arnad . . . cilgellan. t 

40 Pan ddaliwyd Sir J. Oiren yvghastdl Dinbech 

Er diiw langdal dal hynod ais biiraydd ii 

b. Jr llinosen : llariaidd war gynar gantiid R. V. v 

41 Daii Ian actli a'u dwylaw yn vn Gr: Philip lo 
b. Tyn bechod Iiynod a dOd hcdd ith was ,, „ x 

42 y Letani ncwydd : Yr hen letani ni chawn beynydd ... y 

rhag y didrangc drcthi mawiion 

libera nos domine 

48 Ni cheiff gwir gofelir le i arcs yn brin g 
nag ond braidd ymddangos &c. fV. Phillip 

49 Owrnndo di /r/ cydymeth hyn / a 

o / athrawieth rowiog Huc/h Morris 

52 Master Pym: Mad Tom of Bedlem did mee tell b 

of Some strange neawes that came from hell &c. 
63 Prophesie : Tis eightie eiglit be past then Ihrice c 

61 }lar: Marr/et Bodtorda j n j llyn . 1623. 

Gwac ni yn llyn gwan yv/ yn lliniaeth .... d 

olaii dwysen i wlad jfessu Cadwaladr Cescl 

67 7 ofyn march r/an T. Prys a Hugh Bodivrda dros 

Huw Penllyn : ILafyrwr diball fowrwaith .... e 

cowydd a chaink haeddoch liyn J, Penlhjn 

Cardiff Manuscript 37. 233 

62 Pan qned 0. Elis : Mae aer inni luawi- rinwedd ... a 

ir aer ai cliwaer wawr wycli wedd Gr: Phillip 

.65 Carol Mar: S>' J. Wrjnn Jfanhe o ivediir . l6l^ . 

Holl wyncdd kyd gvvyuwch gcu alar a lliristwch b 

"Jr nef yn diagowydd / i / dario Etc: Roberts Trawsfynydd 
70 Dy dy faicb dy di gapan Ac. c 

b. Yniol llewes y krevr inab dall Ac. Merthyn ddv d 

73 Arwyddokad lienwo . llcw = Hreniii Castil c%c. e 

74 Hoean barchellan /or/ ddav /a/ ddevant &c. / 

Melennvl Abad y loerddon 
b. Powysathgyfarcliafei-ddiu am fydgoi-fyddyn &c. T. Jessin g 

75 Eginin freiiin myd / o / gryd goronog faban &c. h 

Mcrddyn Emrys 
7(i Pan fo yr ser dan wraidd y deri &c. " i 

77 Hoean Barcbellan yr oedd ya rhaid gweddi &c. k 
b. Tri brenin /o/ gwlen /a/ ddoetb /i/ anrliegv &c. I 

78 Tair gwaith /ir/ a gwyncd<l ar gogel &f!. m 
b. R. ag if, ag H . . . R. y Cnstell kocb ymbowys &c. n 

81 Fel yr oedd Dewi yn pregetbv yu Ei. ddewi frefi &c. o 

82 Dyma yr Jeithiav : viiij Jaith Roeg . . . v 'Jnilb y pura 
brDuliinllwyth kyrarv &c. 

83 Y beirddion dojthion ai daid biir addysc a bviddwjd dan dracd ... p 
Acthoii gymdeithiou bob daii om golwg mae galar itii djddiaii 
ag yn i hoi yn gwanbaii ar fyned ir wyf finiiau Gr: Philip 

81' Englynion on several subjects by Roioland Vavglian on 

Daetb Cymrii ai llii ar wellbad vcbel &e. q 

85 Yngharchar : Er fy arwain yma i gaer Eouland Vaughan r 

88 Nalalig : ILe gwelsom yr erj'r ai gowion yn bybiir R. V s 

90 ILawer Caer yn daer iw dydd a losgw3"d .... t 

Caeigai newydd Anon 

9.1 arr a drciais or bollfyd om deolire byd yr Aoran u 

mwya niwcd imi wnaeth fy meddwl fy hunan kc. „ 

92 Vii wyfi gwrandewrb fyngbwyn / yn acbwyn &c. „ v 

93 Y keiliog mwyalcb difalch don &c. „ le 

95 Cromiecirs declaration of /6o3 .igainst "armcs" and the 
" Ordere of bis bigbnes . . for .securing the pe.ace of the Conionwealth-"' 

102 Cwrs o fwynder cerais feindw kc. y 
b. J Marged Elis : angyles gynnes deg vnion deilwng &c. Gr: Ph. z 

103 Mihvriaeth Jessii : Gwrandewch ymddiddan Cynnes .... a 

mae llawer / o / brydyddion jn derby n amal roddiou 
er dwyn allau yn ddifeth waedoliaeth boneddigion &c. 

105 Fy ffyddlon gyindeithion i gid dewcb y nes &c. b 

109 Somodd fercbed wyr da doetbion &c. C 

111 Gwrandewcb arnai yn treytbu bale J &c. d 

1 1 3 Gwrandewcb / i / gyngborion / i / favvr ag / i / facb &c. W. P. e 

116 diin wi fi sy brydd beb w6n &c. f 

117 Jferch; Gwrandewcb ithc arna yn canmol os mcdra &c. g 
120 //■ anueroedd; ILwyr ystyriwcb bawb am clyw h 

234 Cardif 'Manuscripts 37-38. 

124 fill i roeddwn yn rhodio nieawri alaeth yn wylo &c. ci 

126 Rwi / II / gyrrii o gowirdeb am drefn a chysondeb £. A. h 

131 Dinv y diiwiau dad awel .... - c 

, dod siarlns iw dernasoedd &c. (? autograph) Jo: Vattghaii 

135 Angeu : Fob niab, Fob mei-ch, Fob dyn ar aned &c. tl 

138 Dylynais di wael eiiyd T. Price e 

140 Anifir with iawu ofin „ / 

142 * * * dlid hufrud iw hon &c. Maimce Poicell g 

146 Sion Gr: ddedwydd ith ddoedir o Lyn deg &c. It 

3'Stymllyn 14. viii. 1665. G. B. 
149- I mi,st begone, I can not stay i 

152 Now lett vs singa, what sb»,ll wee singa k 

154 Thomas glynne rossyn piir rassawl dyfiad . . . nanllc &c. / 

155 Ofarw bwn gvvehvn bob gwedd m-ae alaetli Gr: PhiUip m 

156 Fob gwib leidr coed neider anedwydd ai rasgal W, Vhilip n 

162 Mar: T. Elis : Hj'nod iawn bynn adwaenau Gr: Phillip o 

166 Mar: Col: Bwlcle a laddwud ar ij lafan IQ . ii , l6^() 

Mae tounav or dagrav dwus J. Gr: TL. ddyfuan p 

170 ^n a melanchoUy study q 

171, 177 Tobacco makes woe it iiketh the heart ... r 

a stinking bewitching bane D. Parry 

175 Can ben y fronn fregys mae trwblys glwy cacth s 

179 Dun wyf yn aros dan wudd T. Price t 

180 Tro blin tro gerwin ar gowiried byd w 

18« Y gvvalch euraid glych arian v 

187 A mwyned oedd y min dail ]V. Philippw 

191 M^ Gr: — Ystimllyn dyddyn dedwddawl hap lawn Gr: Ph: x 

\Sj2 J Hugh Bodwrda : Y gwr o \^n gwrol Avedd .... y 
iachiis wedd chwech ocs vddyn liich: hynioal 

106 Pedigrees : gw: Ho: ap Mred: ocdd ferch Gr: ap Ednyfed V'n 
198 Mar: J. Bodwrda . Braw oedd i bawb ar ocdd byw ... z 
da / n / i f'raint yn fyw a rodd watMn hlywcdoy 

205 "] do not love thee for those flowers a 

208 C. Priodas 0. Elis o fron foel y Elizabeth mcrch J, Bodwrda 
* » « wnaeth ncf a dayar b 

MS. 38 = Ph. 12454. Welsh Grammars. Paper ; 6 x 3| inches; 
ptiges 1-289, Avanting the end, and possibly tlie beginning ; last quarter 
of the xvith Bnd the lirst of ibe xvnth century ; in old vellum binding. 

. This WS. is mostly written in n hand resembling that of William Kynwal. The 
woids pohjsynthelou and asynthelon on p. 263 arc probably in the autograph of W. 
Salesbiiry — compare Jesus College MS. 9. John Roberts of Pcntre Llanufydd 
(p. 234) ; Kob: Edwarts, 17C5. 

1 ILyma ddechrav dosbarth Y pvm llypr kerddwriaeth kerdd 
DAFOD : Belli yw Jlythyren y lieferydd lleiaf Gair sillda . . . ends: 
Tri ffeth a bertliyn ar englyn vnawdl vniou karm ymoddiwes / tin 
ab / a cham ossodiad See Peniarth MS. 62, p. 27 

(■Cardiff Manuscripts 38-^42, 'Z35 

169 ILyma ddoshuith Edyrn dafod avu: Edyru ol gymenddoelli 
ythrilitli ac uvr fedi-wydd i dafawd ai athrawiaeth i hvn . . . ends : 
Tii bai-Jd kaw y sydd prifavdd / possvardd / ac avwcddfai'dd . . . tri 
ftrifardd a vu gyiit yn ynys brydiiin . . Merddin ap raorfryn merddin 
Emrys a tlialiessin ben bcirdd 

255 ILi/ma r fvgrav ar modd y maont yn yscvssodi y kam yn 
ydvcn yr bwnn gam sydd yn oreliest o Koi r Ifbgr dda trosto . . . ends : 
Siiigkope a ctyb tros dyiiv y llytliyreu iicssaf at yr olaf or peunill fal 
liynu — " Kyd foroodd y Rood fiiiias " PTita hjnwal 

with contiuuntion in a, later liaud contaJDing a quotation from Huw 
Maclino — 'wantins end. 

MS. 39 = Pli' 14467. Py»!/> ILyvyr kerddicriaeth. Papor ; 
6 X 3f inches; 162 pages — many blank ; pages 1-133 are beautifully 
written in a hand suggestive of the style of Robert Vaughan ; in leather 
binding which covers the original vellum binding. 

1 [JPi/iii]} ILyvyr herddwriaetJi] : Tair rliyw lythyren y sydd . 
y vogal, y vud, ar dawdd. Y bogalied ynt . . . ends : Tri braint 
y sydd i benill o gy\vydd : Penkerddiaidd : ddysgyblaidd : ac iselradd 
ne dinkerddiaidd. 

135 Duw fon duw dirion duw dad &c. . 1761 J. fVtns. a 

137 Bellach yr Hysbyswu am Golofnau C. Dafawd (a fragment) 6 

141 O Arglwydd liywydd pob lie &c. . 1768 Hugh Jones c 

145 Trafaelais trwy orfoledd yr India &c. Rire Jones d 

MS. 40 = Pli- 8277. The itsiial text of Triocdd Cerdd written in 
a copy book in 1786. 

MS. 41 ^ Ph. 23203. A copy of the Stalulo of Gr: ap kynan 
with an account of the two Caerwys Ei.itt3vodu taken from liie 
Grammar of Sion Rhydderch. Paper : about 1'-, 
and labelled " Edw: Williams MSS." 

MS. 42= Ph. 18112. 8ii\e<it&i\roetry\\\i\\ TranslalivHs. Paper; 

8 X 6| inches ; 61 pages ; 18th century ; bound in lealherelte. 
Edward Jones 3 Green St. London 

1 An Index to th? subjects. 

2 . A welai neb a wela luto Goch c 
8 Pvvy sydd o. rym yn passio 'n jaith „ „ / 

10 Ifan ddewr o fewn ei ddawn „ „ g 

J 4 Y post hardd happus dewrddoeth .... h 

He bawb a phoed hir y bych Gr: Gryg 

16 Y gwr hir a gwarr arian Inco Brydydd i 

236 Cardiff Manuscripts 42-43. 

20 Clywais ddo im clust ddeau lolo Gnch a 

24 Caernarfon ben gofion gwyr JV. JLyn b 

28 Y seren o Efenni L. G. Co/hi c 

32 Y pennaeth ymliob bonedd „ ,, d 

36 Rheen nef ni'or ibyfedd i ryveddawd Meilir Brydydd c 

52 Gydag un a geidw Gwyncdd T. A led f 

56 Y fercb a wnactb wayw dan fais D. ap G. g 

60 "Translation of a Latin relation concei'ning the monastery of 

MS, 43 = Pb. -1342. FOETKY, The Story of Tristan and Essyllt, 
Aritbmetick, &c. Paper; G^ x 4 incbes; 126 pages; wiilten circa 
1749 (p. 99) ; sewn in old limp vellum. 

1 Enivau .v.vvi mesur Cerdd delyn : Cor alvn &c. 

2 Cadnedigactb Ccrdd dafiau . . telynau Cry than &c. 
5 enivatf Ccingciaii : . . . mac y mwm hir &c. 

Uyma reol a elwir dosbarth ymryson Ac. 

10 xiii Tlws o ryfeddodau ynys Brydain 

12 Gofyn yr wy drwy gyfarch .... h 

gwna fi yn rbydtl yn y ddydd dig Morgan'up Huw Lewis 

14 Cydymcth: Mae brvson gyfion oedd gall Tho: Price i 

17 Yr Eryr glan ar Aur gl6g Edie: ap Raph k 

20 Hawddfyd ir nos fal osai .... / 
Anedwydd fyni naJ oedd faitb Anon 

21 ILwm yw'r hawl lie mae'n rhaid Dr. S. Cent m 

23 ])u\v g.idarn a fo dy geidwad Edw: ap Raff n 

2 1 Dyddie perijglys . . . . i ollwng gwucd &c. 

27 Pa fodd y mae rbag wybod cyllwr y flwyddyn yu unig 
wrtb godiad seren y oi allan o Hwsmoneth Diophanes 

29 Mae i mi clr.vaer fwyn glaer fercb .... o 

a cbaru f^tb fy cbwaer fwyn y brnwd 

32 Araitli : Cariadfab Awcnyddben gwyleiddcbwedl &c. 

34 Dewis bethatt D. Mefenydd ; Bore gwaitb tawel glaer &c. 

h. Vstori Tryslan, as in Cardiff MS. 6, p. 27, b. stipra. 

42 y Nanney : Uy dyrnu wyt Nannaii dy Anwn &c. p 

43 Arithmetick 

51 Gwragedd tclodiw a gawsant bryt Efa &c. 

52 Fy anwyl fiawd am cyd wir griston .... q 
diin wylo yn glir mae gwir y geirie Ellis Roberts 

55 Witb weled fod y raeddwon Hugh Thomas r 

57 Py ngniirtd leuad loewedd derbyn di y ngbaniad s 

J. Evan clochydd IL, faglan 

50 Y berl euraid bur loew Jredd Malhew Owen t 

61 Py Anwyl briod da i Eieni Ellis Cadwaladr u 

{)3 Pob rbyw galon drom a drcmio Moris Robert v 

Cardiff Manuaoripts 43-44. 23T 

66 ffarwel fy auwul briod yn bur ddibaid Anon a 

67 Ballad : Fob gwr sy'n magu merclied 6 

71 Fy ffvind am cydymeth daionus di weinieth Moris Robert c 

75 Cyiigor ir Go o Ros y gwalie i beidlo meddwi 

Ow Gwi'ando yughymydog niwyn rhowiog ar hyn d 

Lewis Jones or Pandu 

80 Fob perchcii clust effro a glowo mewn gwlad Morns Robert e 

83 Gwraig oedd ynghanan wlad / 

86 Y Cyltundeh a fy rhumg T. ah Evan a Rob: ap Hugh tcedi 
meddwi i Gymeryd un wraig rhyngddyn 
Fy Uythur rwyf yw ddanfon Anon g 

96 fr methodistiaid : Hil Bruwttws dyiier Broteslanied h 

byddwch radlori ddofion ddefed /T'JP . J. Edwards 

99 fr Ilaidd : Mae'r wlad wedi ymrannu Edw: Moris i 

103 Hawdd ei Hepcor : Fy nghaviad j| a wnaeth Bwisi k 

See Pen: MS. 65 

1 24 Proph: Perry yr offeiriad : 

Nid a'r genhedleth hon i flwrdd &c. . 1T21. I 

125 gan ^acob wir Achles roeJd deuddeg mab Cynes &c. m 

126 Y Tad yw'r Haul hyfryd ai ddcuddog mis hefyd n 

Hugh Jones Mmh giem 

b Duw Edruch hirnuch arna &c. 10 . i . 1752 Tho: Ediuardso 

MS. 44 = Ph. 14970. Poetry. Paper; 7f x 5f inches ; 58 
pages; 18th century ; bound in leather. 

i. Table of contents. 

1 Mar: Rees Morgan, Tyle garw by his brother T. . nS§. 
Clywch alar mawr, clywch Gur a Gad, elywch achwyn p 
Gwlad o gylchon, &c. Thomas morgan 

4 I groesaiDu S. y i^rydydd i Lanvigan yn 7 747 

Mawr Eoesavv a fo yn ddifrad O brysur &c. C's Herbert q 

5 " On my eldest boy buried at Llanvigan in 1 754 " 

I'r parchedig trig o'i fron, Un Powel &c. r 

S. y prydydd o ILanthetty 

7 N. Wales : Heb ar, iiac arad, mewn Ing, Brynau oerion, &c. s 
b. Epitaphs, to Upstarts &c. 

8 To the Barr on the Welsh Circuit by Counsellor D. Morgan 

Friends ! frankly I send you my Thoughts &c. t 

9 On the W'ms of the Abercamlais, Abcrhrdn, Src 

Ar ddyniou gwaethaf a grewyd mewn ach &c. u 

10 On George Hanbury Williams of Colebrooh 

Some hold that men in after Times &c. v 

1 1 On Miss Maddocks afterward Mrs. Price of Landaff 

Hannah, some years ago a Toast, &c. w 

13 Mr. Thomas of Dyffryn frwd to my grandfather. 

Yn hoeuus hedog, Hedyn &c. x 

238 - Cardiff Manuscripts 44-46. - 

14 3/y grandfather to my older Brother 

Groesaw i Rhys yw'n chweuuycli « 

15, 17 Engltjnion to Pride, Conceitedness, Duplicity S^c, Spc. 
16 Cais Farlis Graindir croiw, Gwna frag &c. b 

27* Mr. Hill the Painter : 

Clywch chwi aiihwyn Dyn yn ucliel &c. Ch ; Herbert^ c 

28 Oh Howell Harris : 

Farwela Hwlyn, Goblyn, Gablwr ar Iiyd y Nos d 

Syn rhagrithio gwaith Pregethwr Av liyd y nos .... 
Mae cymaint Rhinwedd mewn Rhuanod Ar hyd y nos &c. 

29 Fe ddaetli Offeiriad am draws Gwlad &c. " S. Philemon " e 
36* A Dream: Dwaid rhai, mae hynny'n wir &c. J. Morgan f 

37 Yn ]Landaf mae Gwyr braf o'i Bron, ILaes wysgant &c. g 

38 To the Queen's Zebra by Mr. Rollo ; IfO, the present hour 

41 fr Clock : Gwna imi ddclw loiw frecb, Ian &c. h 

42 Lord Gower's Defection: Anteens was a mighty Lord &c. i 

44 Thomas Sion y glan ddyn &c. k 

45 Heboid Voltaire &c. 1778 . / 
47 N. Wales : Siriolder dyner Don, glan o bryd &c. JV. Roberts m 
54* Fe gwyn y Gwenwyn, ac anhawdd — Er gwertb n 
55 ILanwrtyd leell : Fair Rayad, Tenant of the mossy Cell &c. o 
66 If George's soldiers can no better fight &c. p 
58 Nid Cartref Gwr yw un Man .... q 

Ny thrig end On mewn corlan 

MS. 45 = Ph. 11188. Pedigrees of certain families in North 
Wales shewing the descent by means of marginal links as in Pen. MS. 
288=Hen. 324. (Both MSS. are possibly from the same pen.) Tiiero 
is a good Index at the end arranged alphabetically under the place 
names. Vellum; 9^ x 6 J inches ; 300 pages; in old leather binding 
(wanting the thongs), labelled — Flint.sbire. 1639. 

MS. 46 = Ph. 13850. This MS. contains the usual Pedigrees oi 
" Kings, Princes, Lords, Baronets and the Gentry of Wales" &c., with 
a good Index (pp. 275-83) to the iilace-names, arranged alphabetically. 
Also a list of the Sheriffs of the County of Denbigh (pp. 291-6) from 
Sir John Salusbury knight in 1541 to Thomas Powel of Horsley in 
1683. Paper; 7| X 5|^ inches; 300 pages; written in lG88(pp. kl3- 
48); in original leather binding. 

The MS. was owned by Meredyth Wynne in 1726; John Thomas in 1745; 
Thomas Edwards iu [17]92. There are a few later insertions here and there. 

There are ho pages numbgred 18-26, 30-35, 49-53, 

Cardiff Manuscript 47. 239 . 

MS. 47 = Pli. 24514. Pkdigkees, Poetry and Letters by 
Goronvvy Owen, Lewis Morris &c. Paper; 13 x 8 inches; in two 
parts, pages 1-120 and 1-300; the whole in the hand of the Eev. D. 
Ellis, Rector of Crickieth, taken "o LylV Hugh Hughes " (p. 2lOi), 
y Bardd Coch o Fon ; half bound. 

In 1816 the volume belonged to D. Thomas (D. Ddu), and afterwards to 
Robert Lloyd of Festiniog. 

1 Pedigrees of the families of Bodafon, Bodedern, Bodegri, Bodel- 
wyn, Bodeoii, Bodewryd, Bodfel, Bodfuan, Bodiar, Bodlew, Bodorgan, 
Bodowyr, Bodwigan, Bodychen and of others mostly in Anglesey 
and Ll^n. 

Part ii. Index to first lines of poetry arranged alphabetically, 

1 Ps. xix ; Y Nef sy'n dadcan ini Hngh Hxighes a 

2 Magnificat : Fy enaid a fawrha'r Argl: &e. „ „ b 

3 Ps. 6l : Duw nefol o'i rasol rym Ac. „ „ c 

4 Cofia lane hoyw ifanc h^dd &c. „ „ d 

5 Te Deum laudamus : Ti Bduw a folwn &c. ,, „ e 

8 Nimc dimittis : Yr awr hon, Argl: y goUyngi &c. „ „ / 

b. Mar: D. ap Evan ap Ho'l o Lwydiarth yn Amlwch 

Ni bu fM i neb o Fon Hoioel Kjlan g 

9 O Duw mawr da y w y modd Morgan ap Hugh Lewis h 

11 y ZJmirforf.' Duw hoU-wir wyt det allwych „ „ i 

12 Jr Angau : Gwr gerwin blin a gar blau „ „ ■ A 

13 Y X Gorch: — Duw uchod a ddyfod ddeddf Gwilim Canoldref I 
b. Na chymer un llun yn He, y gwirdduw Z)'". Gr: Roberts m 

15 Y Pader : Nefol Dad llawn rhad llwyn a rhi, ydwyt Anon n 

16 Etta: Ein tadol f renin Duw-dod Morgan ap H. Lewis a 

b. Dr^ch yw yr bj^d ar ochr barn .... p 

Onid Duw Dad nid da dim Sr, Owen ap Gtm 

17 Angall yw yngwall hauach .... q 
Goran nawdd i gaerau N"ef W. Cynwal 

18, 74 Pwy sy ben yn passio b^d Hugh Lewis, JLen r 

19 ILyma'r byd cyd cadarn Zf. S. Kent s 

20 Aber Cunwy : Y ddewis dref ddi-esdrou Evan Gr: leiaf t 

21 Yr eglur-baen ar gllr-bais D. Nanmor u 
b. Madyn ronwyn r^^ enwir Rhys Goch or Yri v 

22 Y ferch fwyn-ddadl lygad-lws Hugh Arwystl to 

23 Gyttyn y glyn a f'u glaf S''. Rys or Trewyn x 

24 Atteb : Gwae a gyuhalicdd i gj^d Gutto o'r Glynn y 

25 Jr Dylluan : A mi liw nos ymlaen ia I^ewis Menai z 
b. Oes diareb ysdyriais S. Phylip a 

27 Atteb : Y gynfigen gwan fagiad Risiard Phylib b 

28 Cam r wyf is cwr yr allt. D. ap Edmwnt c 

29 Mae Henwr yma Harri .... d 
Moes Dager frith gosdogyu R. ap JL'n ap Gr: ap R. e 

30 Y ILew cyfiawn He cofir Tho: Prys f 

31 Troes Duw adwytb trist ydyw S"^, D. Trefor g 


Cardiff Manuscript 47. 

32 Tristach yw'r cymry trostyn 

33 Mae lief oer mae llifeiriaint 

34 Draig neu far daiogau fu 

35 Y dJau lew iraidd lawen 

36 I arddel ail larddur l^s 

37 Atleb : Beuno oediog ban ydoedd 

38 Y Dabler yu ci dyblig 
b. Os daw taer raglaw treiglir, i'n cospi 

39 Gresyndod am gwrs iindyn 

40 Alteb : Mae heddyw am wahoddwyr 

41 I'r Cardiau ; O Fair ! hwyr oil a gollodd 

42 Gwi'da gwycb llewycli llavvir 

43 Y dyn a 'sigtod i'w iau 

44 Atteb ; Dafydd fab di fudd ci fod 

45 Y g"yr Hen ihagor y llaill 

46 Mawr gennym awr ag ennyd 

47 ^r lladron: I'r llhyd goch y rlied y gnn 

yw dyn a gafo dy'n gyfell 

48 Aehwynwyr am eicli banes 

b. Y ddau-lew bardd He ddelont . . . 
BaiH 'r Waun ba waeth ble 'r el 

49 Y ferch wedi r glod a fn Robin Ddu u 

50 Y ferch wen fur ychwaneg T. Aled v 

b2 Bed ai fai y byd y fu Gr: aji J. nc Dr. S. hent w 

53 Meddwdod : Yuilhith drygau heintiau hyll .... x 

^' Mwyn gaoiad amen gynnes c, 1~i30-li.O S. T. o Fodedeyrn 

55 Y Caccwn : Fal yr oeddwn gwn gwynfan .... y 

Ddydd gwyl a dduodd ei gyd S. Rosier {o Raianog) 

56 Eryri hardd oreurog .... z 
Maler .... Fan ddannedd rhyfedd y rhain Lewis Mon 

60 Atleb : Wei gonion gweigion mewn gwg, swn ffrwstwaitli S. T. a 

61 Dilyuais di-wall cnnyd ' T. Prys b 

62 Y sawdwr dwys dewr ei d6n „ e 

64 Cofio a wna lioglangc ifangc Goronwy Owen d 

65 Pwy fal doethion farddoni ? ,, „ e 
67 J Gr: Fh: — Y prydydd pur wawdydd pwyll 

IL'n ap Guttijn a 

GtUlo o'r Glynn b 

Gr. ap I. ap IL'n V'n c 

T. Prys d 

Long Lewys e 

-S''". Gr: Fyelian f 

Moras Dwyfech g 

S. Tudur h 

Gr: Hiraethog i 

Gr:JLwyd ap J. k 

Hugh Arwystl I 

Tudur Penllyn m 

D. ap Edmwnd n 

Gutto or Glyn o 

S. D. Ids p 

Gr: Hiraethog q 

. . . . r 

Wathin ap Risiart 

J. Tew s 


68 Y parlys a'i bap oer-lwm 

70 Di-anuerch ydyw an-hael 

71 Dau beth a red drwy'r gwledydd 

72 Atleb : Sullen cedwid Syr Bened 

73 Litlo : Diwedd hen yw'r fargen fau 

75 Eres i Ddafydd oeryn 

76 Gr: Gr)*g wyg wag awen 

77 Gwyllt yw a wn a'i gwell dim 

W. Phylip f 

Evan Titdyr Owen g 

W. TLijn h 

G^Mo o'r Glyn i 

Tudyr Penllyn k 

Gutto 'r Glyn i 

Gr: Gryg m 

D. ap G. n 

Gr: Gryg o 

Cardiff Manuscript 47^ 24 f 

78 Gnilffl y plwy ei grefft a'i plyg D, ap G. a 

79 Dafydd, pam nad cdifar Gn Gnjg b 

80 Gr: Gryg ddirmyg; ddarmerth D. ap G. c 

81 Gwerfil wawr oiddil ry-ddoeth Gr: Gryg d 

82 Her blangc yw GryfEjdd hir-blyg D. ap G. e 

83 Dafydd ap Gwil^m ymy Gr: Gryg f 

84 Trist oedd ddwyn trais cynhwynawl D. ap G. g 

85 Y Farf: Y gwr a wnaeth mabiaeth mawl Si" Roger h 
8f3 Adrodd gwir drwy Dduw a gaf J. tew ieiiaf i 

87 Duw oruchaf diwy achwyn 2\ Prys k 
b. Y Beirdd a fynnant eu bod Gr: ap I. ap TUn I 

88 Gwelais eira ghvys oerwyn Arch: Edin: Frys m 
00 Duw dda a wnaeth dydd a nos . ISgl . Edw: ap Ralf n 
94 f ofyn pib tros Leivis Gryg i Ho'l Gregory 

Moli 'r wyf ami yw ei ras Gr: D. ap Hywel o 

b. Y ceirw sy fawr ei cariad 2'. Prys p 

96 Rhyfedd iawn rliyw fodd ennyd S. Tadiir q 

97 Wrth rodio mydr weithredwr S. Phylip r 

98 Y gwr uchel ei grechwen c. l6§0 Edw: Morris or Ferthi II. s 
100 Band rhyfedd boen Irwy ofid S. Phylip t 

102 Y Dduw yr wy wedd'iwr A'. Brwynog u 

103 Dydi r b^d wyd ar y bai D. ap I. ap Owen v 
lot Traethaf agoraf ar gan c. IT 10 Ellis ap Ellis, IL. rhos to 

106 J ofyn Beibl : I fardd mwy oferedd niaith . I~i1l . x 

D. Jones o Lanfair Talliaiarn 

107 Odl i ddiolch : Dihuna o hynod annedd, Tawcn „ y 
111 Ond rhyfedd mewn taer ofyti fV, Cytiwal z 
113 Gwae a rydd nid gwareiddiach 2'. Prys a 

115 Nid geirddwys ond y Gwir ddiiw „ b 

1 16 Fy mhwrs melfed fy mlierson S. Phylip c 

117 Gwae ni 'n II Jn gwan yw n Ikmiaeth Cad'r Ces'l Cyfarch d 
1)8 ILafurwr di ball fawrwaitli S. Phylip e 

120 Mae aei- inni [O. Ellis] mawr rinwedd Gr: Phylip f 

121 Y wennol bach anial bur . 1111 . 0. Gr: o L, ystimdwy g 

123 Priodas : Rhai a gar yn rhagorawl Arch: Edm: Prys h 

124 O Frodyr oil fawr rad rym S. Phylip i 

126 Jesa hwde ddefosiwn Risiard Brych k 

127 Dwys yw son nid oes ym serch Gtni ap J. hen 1 

128 Arglwydd agor yu forau Tho: Evans m 

129 Torrwyd o'm perllan taer-wailh T. Prys n 

131 O Dduw beth a ddaw i ben Edw: ap Raff o 

132 Duw sy ben nid oes neb uwch Simwnt Fychan p 

134 Y grynimuswalch gair Moescn W. ILeyu q 

135 Y gwr uwch ben goruweb byd D. ap Rys r 
y 985C0. Q 

242 Cardiff Manuscri-pt 47. 

136 Pwy 'n gadara ddyddfarn a ddaw Morris ap H'l ap T'r a 

137 Pa bi'ydydd y sydd yn yinswyddo'r bir S. D. Penllyn h 
b. Atteh ; Cefiiis eich Eiythyr cyfan, awen flraeth Sj/r Rj/s c 

138 jf Syr liys : Y gwyr sydd a gias iddynt S. D. laes d 

alias Penlli/n ne'r JJardd Jleddw o Nanncy 

h. Mar: Charles i : Och ! gred ag anghred o gwyn W. Pli. e 
N. B. Fe ddywedir iddo gael cap o aur pur i'w wisgo am ei lien am 
wneuthur y Cywydd uchod ar Adferiad Breniu Siarls yr ail 

141 Mar: Cliarles ii : Bjwyn oedd gynt llawen ddi gas S. D. laes f 

142 Digus wyf nid ages iach Gr: Phylip g 

143 IPalsedd fab anwired north Hugh Arwystl h 

144 Cywirdeb fab hoywdeb hedd „ „ i 

145 J Rob: Wynn : Y Hen deg yn ilenwi dysg S. D. laes k 

J46 Mar: Evan Evans o Dan y Bwlch . 16§0 . 

Pa wylaw sydd pa loes yw „ „ / 

147 Y ct'iliog serchog i son D. ap G. m 

118 Mrir: Gr: Nannau o Ddol uwch Eog-ryd . l6^() . 

Troos Duw niwl trist anaele S. D. laes n 

150 J Pyw,i)'soii Celynbi: Y gwiw olcuad goleu-Avawr i?Z/es Ro'd o 

151 Meddwdod : Bradus yw'n gwlad gvviriad gan Edw: Morris p 
153 JLtoon nfer : Ar ddwy lech arvvydd o'i law „ „ q 

155 Bwriwn liyn ben yw'n heinioes T. 'R.wyd o Benmaen r 

156 Mwyfwy yr wy 'n ymofyn Jolo Goch s 

157 ILywelyn a'r lliw alarch Ifo: ap Reinallt t 
] 58 Man Gr: Nannau : Y gorau i glod ag aur gledd JV. TLeyn u 
1 59 Mar: fy nhad : D^n wyf ai gvvymp dan for gwyllt fV. Phylip v 
101 Mar: fy'mam : Canu 'r wyf fi cwyn oer faeth „ ,, w 
163 Mar: fyngxoraig : D)>n afiach hen dan faich wyf ,, ,, x 

165 Dionysius dyn oeswyllt .... y 
En bath yn unfan yn byw D. Nanmor 

166 Felly 'r byd ynfyd anferth s Hwmphre D. ap a 
168 At holl Qristnogion y tir > Ifon, clochydd, a 
109 Daw 'a rhwydd yr heti ddihenyddJ Llan bryn inair b 

171 Wrth gofio araith gyfiawn Hitw Mortis c 

172 Yr hobi ddiharebwyd -S. Mowddwy d 

173 Atteb : 1 ydi'r bardd wyt awdur b^d Rich: Phylip e 

175 Meddivdod: Nid byrddiaw lie daw i'n dj*dd L. Glyn Cothi f 

176 Mar: IV. JLyn : Och guddio awch ag addysg Rhys Cain g 

177 Mar: Rob: Wynn hen a Faesyneuadd 

O Dduw Nef mor ddi nwy S. D. laes h 

l79 7 Row: Pilsiicn . Plas Pilstwn yw y lied Liou Ynghaernar/on 

Fel Emprwr yw'r gwr a garwn, moes dranl PF. ILyn i 

181 ? Row: ap iS'. Pilstwn : Yr awen fraisg o'r Nef fry .S'. Tvdyr k 

182 / ofyn spaniel : Y gwr sy Ian giasol wedd S. Prys 1 

183 Mar: R. ap HoH ap Rys o Borth amel . ISSg . 

Gwae wiad brudd gweled breuddwjrd Mathew Bromffild m 

Caniif Manuscript 47. 243 

184 Mar: D. op J. o Lwydiarth ym Mon 

Da diloedd nid ccniiad o DdJ^n D. ap Ednuont a 

185 f D. ap D. Lwi/diarth: Dilyd henw deiliaid hemvyd G.Gl: h 

186 Y teirw teg pen tre tad 5'". 1). Trcfor c 

1 87 Mar: S'' D. Trevor : Torred pen y llawenydd /. ap Mad. ap D. d 

188 Clod CwriD JLeucy fercfi Bleddyn o Gorwen 

Y mae'r glod am wraig Iwydwen Howel Gethia e 

189 Caiui'r wyf is cvvrr yr allt D. ap Edmwiit f 
b. Mawr yw'r gair am y tair-rhodd Gulto'r Glyn g 

190 Y teirgwhid canmoladwy Gr: JLwyd h 

191 Mar: TL'n Amhcurig : Dduw teg addied dj»n jfolo Goch i 

192 Edw: Hi: Edwart ap Edwart gwart gwyr „ „ k 

193 7 Mred: ap J. — Mae un isod am nawsir .... / 

Deu well y del d'allu di Lewis Baron 

194 / Syr li. ap T. — Y T'wysog sy at wacd sias i?. Nanmor m 

195 Mar: Robin ddu : Clafychais clwyf o acliwyn ... n 

Aeth ir Nef athiaw i'n oedd ycnan Mon 

196 ^ Bedr Sant yn Rhosyr, tie Newbivrch 

Am yi- un Sant mawr yw'r f-bw Leuis Daron a 

197 Beuno gynt bii benna gwr Syr Sion leiiif p 

198 Hudol yw 'v bj>d a hedaf Ifan ap Madog D. q 

199 Blin yw'r bj^d blaenor y bar W. Cynital r 

200 Breuddwydiais gwelais fod galar gerllaw T. Prys s 
202 Mar: Sion Gr: hynaf or Chwacn 

Os oer yw mynydd Sermania Lewis Mon t 

204 Mar: S. Gr: ijaf : 

Y mae anwyd i'm mynwes . 'l6o6 . lluic Pennant u 

205 Mar: Tudur ap D. ap Rob: o Dindaethwy 

Gwae'r beirdd mae'r gwyr hob urddas Robin Ddu v 

20G Oer agwcdd yn llawer eigion Robert Hughes w 

Geitit bach alias Rhobyn Ddu ieuaf o Fan, ijn "JO ocd. 1^03 . 

207 Oroesaw fardd gan y garddwr. 1'i()2 . Rhobyn Ddu x 

209 Fand rliyfedd oedd arfeddyd „ ,, y 

210 O Feirion dirion ei dydd J. W'ms DolgeUey z 

210'' — 210^ Index to subjects in the order in which they occur in 
the Manuscript. 


211 Transcripts of Goronwy Owen's Letters to Rich: Morris 
257 Extracts from some Letters that pas.sed between Lewis Morris of 

Perabryn, D' Phillips of Bhien Pant, Edw: Eichard Ystrad Meyric; and 
the Rev. Sam: Pegge of Whittington ; also from the Celtic Remains. 

275 A Copy of a letter from the Rev. Evan Evans to D"' Owen 

" late Principal of Jesus College Oxon. 1767 " . 

287 Y forwyn gynt fawr iawn gais Jcuan hrydydd liir 

289 A few observations on the .several parts of speech by 

Mr. Gambold. 

Q 2 


Cardiff Manuscript 48, 

MS. 48 = Part of Pli. 14410= Fentou 5. Foetky. Paper. 
16 X C inches; pages i-iv, 1-250; 18tli century; bound in bo.ards 
with leather back. 

This part has the name of William Griffith of Dolgelle, Clerk, in many places, 
" hi.-i book 1752 " (page 250). 

1 Aruilh Wgan : Gwr oedd yn Moddianu Cyravu benbal.adr nid 
amgen Owen ap O. Gwynedd, Yngwynedd, A Rhys ap Tewdvvr yn 
Neheubarth, Y rhain nid oeddynt yn Gyttun [ai] gilydd nar ddvvy 
wlad ai gilydd. 

Yno i gwnaeth 0. ap O. G. ginio mawr ag a wahoddodd y wlad 
yno i gyd &c. 

iv. Beuedisiti Dominus lessu fab maria &c. 





Taliessyn a 


D. Nanmor c 

Dr. S. Cent d 

TV. ILyn e 

TV. Cynwal f 


Nid un gair gwir lieb foliant ir drindod &c. 
Dnw greawdr nef a daear 

Y gwr uwch ben gornweh byd 
Mao gwr fytli am gowir farn 

Alteb : Bardd gwyn ebrwydd g.aniad 

Hir hoedel a fo im heryr .... 
raowrdeg yw r anrhcg a roes 

Y Uabler yn i dyblig 

Y ddcyddyn a ddiweddwyd 
Gwae ni . r . beirdd gan air y byd 

12/ T. Mostyn o loddaith : 

Mi af ir llys mwy fwy r llywydd 
13 Yr Hobi a ddiarhcbwyd 
15 Attel) : Ty di 'r bardd wyd awdwr byd 
17 / JF. V'n o Gors y Gedvl a Nanna pan oedd glaf yn 

JT.yndan : F'awen bach a fu fwyn ber lUn Ddu 6 Fon o 
Carnedd L'n : Khiw dew gyrn rho Duw garnedd " 7»'. Gach " p 

Deio ap Jeremiah Ddu 


Rhys Penarth 

J. Tudur 

Edio: Morris I 
S. Mowddioy m 
Rich: Phylip n 


20 Cerais fercii fal gwr serchog 

21 Am fi n glaf Er mwyn gloyw ferch 

22 Vwy yw 'r gwiwddoeth pur gweddawl 

23 Ccfais gelled os credwch 
25 Y llwyn bcdw di anedwydd 

h. Traserch ar wenferch winlaelh 

20 Cerais ddyn fwyn i hwuneb 

27 / Mr. Peirce, person Clynin i ofyn Beibil 

Y gv\iw leuad goleufawr CJ. MS. 49, p. 150 

28 Y Gwyr ILen rhagor y ILaill 

29 Y Gwyr sydd a gras uddynt 

30 Gofalu heb Du heb dal 

32 J Henaint : Och fyd tost och ofid haint 

33 Y wylan deg ar laiin dwr 

35 Sion Phylip sy n hoff alarch 

36 Atteh : Fy ewythr iiwyd \-j athro lliwdeg 
38 Oes diareb a ystyriais 
40 Y Givallt : Y Iloer gain lliw eira gwyn wydd 

D. ah Gwilim q 

)) J? '^ 

H. ILoyd Cynfel s 

V Cardiwr du t 

D. ab Gioilim u 

S. Tudder w 

Ellis Rowland x 
J. Davies y 

)1 !) ^ 

T. died a 

IV. Phylip b 

S. Phylip c 

*S'. D. Siencin d 

S. Phyllip 6 

J. Phyllip f 

Cardiff Manttscnpf 48. 


41 Jr Daran: Mae gair imi ogariad D. ap Givilim a 

42 Ocd am vliiaiu addf(-indeg „ „ b 

43 Mar: Charles i : Ocli gred ag angred o gwyn IV. Phylip c 
45 Y fun ar jad fan aur wych fF. Cynwal d 
47 Y Cwrw ibiidd car yr heidden Rich: Phylip e 

49 fSanffraid: Y ILcian hardd i\v lluii lion Jer: Fynghoyd f 

50 Mar: S. Foulke : Mae r;wyn fytli mao co yn fawr Anon g 
52 Galarnad JV. Wynn o Faesynemidd 

Y ILocr wycli mewn llwyr acbos Ellis Cadicalader h 

56 Oes dyfais yn fy slafcU O. Gwynedd i 
<>7 J S. Leuis 0. — Diiw a roes Beirdd drog y byd „ „ h 

59 Mar. Lewis ap 0. — Mae'r gair am wr gwrol 

60 / 6'. L. O. — Y mao Eryr <j Meiriawn 
01 Etto : Y'' preu o wydd piirion aur 
63 Tros S. L. 0. — Y wlad ffcrf, o led a plnvys „ „ o 
65 / D'' Morgan : Yr Athro niav/r, wr tli rj>ra wyd J. Tudur p 

57 Ello: Ond ded\v3(ld oreuffydd ■c^m. 15^0 . Evan Tew q 

68 3Iar: Rob: Edw: Lewis : 

Pa ofid Irist pa fyd traw 

71 An nap oedd na wypau wr 

72 Di gam I gwnaeth Duw gymliwyll 
74 Dnw oes arwydd dy sorrl 
76 1' Haw a dorrodd y Uwyn 

6. Dyn wyf yn arcs dan Avydd 
78 Y ehwaniien bacli union bur 

80 jff Hcnaint : Kid af ir gelli am gollen 
b. Y cybydd fab difedydd dig 

82 Mi gefais irai gyfoeth 

81 Y" Wennol deg, anwyl don 

85 Cefais gan f(!rch drasercli drai 

86 Y' fui! Iiaidd fain araf 

87 Yr Eos Avyn Aeres falch 

89 Hlio Duw yaX, rliaid iw gwiliaw 

90 Pob rbiw brydydd, dydd di oed 

91 JrByd: Blwyddyn, ar bobl i Adda 

92 Gwae . i- . lien a gae hir einiocs 

94 fr Seren Gynffon : 

Am y lliw i raae llawer Gr: TL'd ap D. ap Einion k 

90 Etto: Am seren i mae Siarad Evan Tew 1 

97 Mae un cuu ynia yn cynal Gutto 'r Glyn m 

98 Cyffes E. Tudur 0. — Dyn wyf a aned yu wir Gr: Owen u 
100 Mawr ydiw ymwarediad /i'c/io; Frien o 

102 Y' mab rhad, ymliob rbcdiad „ „ p 

103 Duw 'n afrvvydd, ar j flwyddyn IL'n ap Gutli/n q 

„ m 
IF. K,eyn n 

Ellis Rowland r 

T. Prys s 

D. ddu hir addiig t 

T. Prise u 

» >j « 

„ „ w 

>• j> **- 

Morys T, Ilowel y 

S. Tudur z 

Roger Cyjffin a 

T. Prysc b 

>) )> '^ 

D. TLoyd ap Hugh d 

T. Pryse e 

Giverjil Mcch'jin f 

>, .. g 

E. ap R. ap IL'n li 

J. Phillip i 


Cardiff Manuscript 48. 

104 J S. ap S. Hot Vaiighan o Lwydiarth 
Croesed henw, Crist i hunan 

106 Duw lor y duwiau eraill 

108 Heiiffych well, henw hoff a eliu 

113* Gwae fi hil eiddil Addaf 

114 Cywyddan twf cywiwddoeth 

115 Yr wybrwynt helynt hylaw 

117 Y ddyn fwyn oedd ddoe n fannerch 

118 Fel ir oeddwn fawl rwyddaf 

119 Trwm oediog im trem ydwy 

120 Y Ferch a wnaeth waeyw dan fais 
b. Canti bum dwyii co 'n 5^ byd 

123 Gidag im a geidw gwynedd 

124 Tri phortlior digyfor dig 

126 Mae cariad mewn magwretli 

127 Y Duwiessau dewisawl 

128 Y fercb wen o fraicli Anna 

130 Molwn y mwya i olyd 

131 f Henaint ; Gwae fivrio go oferwas 

132 Auifir wrth lawn ofyu 

135 Y i'edwen fonwen fanwalld 

136 Y ddyn sancteiddia Anwyd 

137 Doe i gwelwn, carwn pei caid 

138 Gwyii i fyd, nid er gwyn fydy 

140 Myu f'enaid mae yn fwyneb 

141 Afraid i law<^n hyfryd 

142 Y forwyn fwyn, gwae fron fais 

144 Ba wr ymhais Abraham hen 

145 Y llwyii ai wisg oil yn wyrdd 

146 Tydi . r . !i;wynt tad oira ag od 

148 A welau 'r nob a wela 

149 Gwn nad da gan enaid dyu 

150 Dyn wyf er doe n i ofyd 
152 Y gwr Ifangc arafwych 
154 Y carw gwych or caerau gwiii 
150 Doe i cenes ym mynwes mor 

158 Dy di r byd wyd ar y bai 

159 Dyn yn gyflybrwydd i daw| 
IGO Anucrcli nag annerch geiinad 

161 Doetli y mab ysbryd a thad 

162 Dis yw r byd os arbedwn 
164 Da mewn cyfi dewi mynyw 

Owen Gwynedd a 

Edw: ap Rees b 

D. ab Gwilim c 

„ ). d 

)) !> ^ 

)) » / 

Bhi/s Cam g 

D. ap G. h 

)i i> * 

J) )j ** 

J. Phillip I 

T. Aled m 

D. ap G. n 

» >, 

J. Phillip p 

Jer: Fynglicyd q 

R. up Ednyfcd r 

E. Brydydd Mr s 

T. Price t 

D. TVd ap JUn ap Gr: u 

Gutlyn Owen v 

Rhyddi ab E. JLwydw 

D'' J. Cent X 

D. Nanmor y 

Sir D. Trefor z 

D. ah Edmivnt a 

Gr: ab Jenhin ttn v'n b 

J. Tud'ir e 

Mred: ab Rccs d 

folo Goch e 

J. Cent f 

Rich: Philip g 

J. Tydur h 

W. JLyne i 

Robin Clidro k 

D. E. ab Owen 1 

S. Cent m 

D. ab Gwilim n 

D. Nanmor o 

/S". Tudur p 

D. JL'd ah tin ab gr: q 

* The piigiuator sUijiijcd tlip mimbcrs 109, 110, 111, 112. 

Cardiff Manuscript 48. 


Gr; Gri/ff a 

Gtttto or Ghjn b 

Hugh Arwijsdl c 

0. Gtoynedd d 

W. TLyne e 

0. Gtoynedd f 

W. JLyne g 

O. Gwynedd h 

IV. JLyne i 

165 Pwy y\v 'r gwr piau 'r goron 

166 Tri llu aeth o gymru gyat 

168 Bum auwyl He bum un nos 

169 Duw a roe mur dyrau main 

170 Atteb : Y W^i gwydr lliaws gadaru 
172 Ello : Owen Irwalch an eurai 
174 Etlo : Y Hew deg maes Hidiog main 
176 Etto : Ami iawn iw gwawd ymlaen gwyr 

178 Etto : Gwir ya wir nid garw i neb 

179 7 Gr: Vaughan ap Gr: ap Einion o Gorsygedol 

gida Harri 7 ; Y carw Ifaugc a Euiir Tttdyr PenUyn It 
Disgwyl lianes Talies5^n Gr: ah E. ah itn v'n I 

Ragor mawr rhwng mur gwyn galcli D. ab Gwilim m 

Y Crair uwch law rglwydiar gled Hugh Arwysdl n 
Trwm ar ia iw tiarawy 'r 6d W. JLyne o 
Fcl ir oeddwn gwyddwn gel 
l^ygym giir dig am garu 

Y Gigfi-an a gan fel gwydd 

Y Gigfran oei-gan arw gau 
Anna a wnaetli i ui 
Dau betb a rod drwy 'r gwledydd 

Y ddyn falcb a wyn galchwyd 
Pie gore plwy a gworiu 
Anoetha twrn a wneuthum 
Mae un o barcli mewn y byd 
Drogauwr o drineinawr 
Byr arafyd britbfyd brwyn 
Da i lliniodd dull iowncf 

Y Tad or dechreuad cbwyrn 
Eurwn gerdd o ran gwir dduw 
Rhoe Duw bvvrs rbugl gwrs hogl god 

Y llewes Ddu fru or fron 

Y Gwr Hen dwg leirll 'n dy ol 
Py Seuthyd Powys weithian 
Nid af i ddyftVyn dyfi 
Am y gwr mwya a gerais 
Troefe Duw anap tros dynion 
Mai ir oeddwn mawl rwyddwycb 
Ocb feirdd cymru heirdd ^ rhawg 
Di anercli ydiw anael 



D. ab G. p 

Evan Tew q 

D. IL'd ab tin ab Gr: r 

Mred: ab Bees s 

E. ab Ho' I Swi'dical t 

Gyftc'r Glyn u 

ab E. ah itn v'n v 

Marys Dwyfech lo 

8. Tudur y 
Syr JL'n Vaughan z 
D. Nanmor a 
D. ap Gwilim b 
Dr J. Cent c 
S. Philip d 
J. l^hilip e 
Cadwalad Dafydd f 
wanting the end g 

0. Gwynedd h 

no:D. JUdab Gr: i 

JJ. JL'd ap itn ab Gr: k 

W. Philip 1 

» » m 
S. Philip n 

D. IL'd ap JL'n ap Gr: o 

Cylenig iw cael einioes 
Credu a wna mwya raawl 
Dilyd y brophwydoliaetli 
Wrth henwi cyfreth anael 

D. ab Gwili?n p 

Tola Goch q 

Jiobin Ddu r 

W' TT^iyne s 

248 Cardiff Manuscripts 48-49, 

241 Brawd Hid urddas Ihvyd urddol lolo Goch a 

242 Toriad gorchymyn tail- wailli Humphrey D. ab Evan b 
245 Yr wydd ddu fawr ar glawr glan „ „ c 
248 Nathaniel Angel ini Robert Wynne d 

The following Englynion occur (^mostly in the bottom margins) 
18 Gelyn telyn yw tan, (iielyn peuwag jw gwylan &c. e 

b. Or ddauar dromawr i drymwaith doethost &c. f 

21 Davfy'r arian mJu cyn myned or dre . . . rhyfedd . . g 

fodd sycli na dderfydd syched . 

26 Yfed y ddiod sy dda on utto . . . y fiela rioed yn ffwl r a h 

b. Gwartheg duon ddigoiiedd a meiich a wna ferch yn lluniedd &c. t 

46 Mae agwedd ryfedd am ryfig bached bechod gwyrdysgedig O. Gwynedd h 

48 Gwr a ymladdo gidai gflr ag a ofuir I 

55 & 193 Er gwched tecoed wyd ti o foniw fel fine y gorweddi ire 

64 Tii ffrif cymwys wrth Iwys lath Morgan Gwyn Talerys n 

b. J H. Hughes : Di gob fo'r Esgob fiwysgawl ai hui-ddodd &c. Itowh V'n o 

83 pyweth difeth mewn deflfyd Duw gwyu &c. J. Tudyr p 

b. Jr bibell : Khown gussau diddau ii- deth o fan bridd JRio: Philip q 

95 Gyr Lewis, weddiis, cliwi wyddoch siarad am Seren a welsoch &c. r 

119 y byd a syrthiodd mewn bar bwriadys &c. » 

126 Eiede ir wyt ivrth yr isdan Mawr ymhlas Meirig fjchao &c. t 

157 Gorffwys heb chwys ua ehwaut y suliau &c. u 

160 Wantan iw [Rob:] Maelan am cilio Dichell &c. Git Philip v 

180 Deilliou ysdronion, pob ystoria, gwir &c. &c- ui 

206 Bendith a melldith a mawl gbgan &o. x 

b. Duw gwyddiad dig oeddwu o rywbeth y 

ar aberth nis gwelwn &e. Raff ap Rob: 

220 Ond blin i Gyffin dan goffa beunydd ai biniwu ysmala Gr: Hafren z 

h. Gr: wyd brydydd o bryd hoew efrydd hafren ddi gelfydd Cyffin a 

238 Rhinweddau Uyssiau ai Ilun ai graddau &c. b 

250 Cenllysg ocr derfysg ar do daer dasg &c. c 

6. Ji' Gwn : Taran aralwg mwg a raellt &c. d 

MS. 49 - Part ii of Ph. 14410 = Penton 5. Poetuy by David 
AP Edmavnt and others. Paper; about 10 X 4^ inches; 00 pages, 
wanting beginning and end, with edges frayed and clipped — interleaved 
(15|x o\ inches) throughout ; last quarter of the xvitli century ; bound 
in vellum. 

This MS. was formerly bound with number 48 above. The folios were hopelessly 
mixed, but an attempt has been made to reairange them and, with three exceptions, 
the present order is known to be correct. 

The name of "John Thomas 166S" oceurs on p. 44, and " Ellin Price " on 
page 11. The Rev. I)[avid] E[llis] used this MS. at some time (p. 41). 

1 Y fvu a all a fynuo .... e 
nes kae) y fvn evrwyf hon Bedo bncynllysc 

2 Dydd dayd fy Riain feinwen .... f 
ar y gwanwyn oer gvvnawg „ „ 

3 Beunydd yr wy yn poiiii . , . , 

ai ddaiaru a ddorwnn ILowdden g 

Cardiff Manuscript 49. 249 

4 Y ddyn ar santaidd anwyd .... « 
yu vn dyn au gwuel yn (lav GiUli/n Owen 

5 Dwyn khvyf yddwyf am y ddyn D. ap Gwilim b 

6 Nos da fo iv fenios dawel .... c 
na chysgwn tra fyddwn fyw D. IL'd ap Wn ap Gr: 

7 Y fvn bach fwyu i bvcliedd .... d 
a bar duw y bo /r/ dial Anon 

8 Kerais ddyn fwyn i liwyiieb (H. 1-22.) S. Tudur e 

9 ILe gwn gael oil i gangwlad .... / 
nev iw tod yn safadwy Gr: Hiraethog 

10 Gwrid marw o gaiiad morwyn .... g 
a gwn o hynu gwenn yw hi [O. ap Edmwnt] 

11 Y dyn a thyfiad ennid .... h 
ag yn vn awr i gwnai fi yn iach Jeuan Kaslell 

12 Gwae vi na wyr y foi'wyn .... i 
chan bader fyth end kowydd D. ap Gwilim 

Kywyddev by Davydv ap JSdmivxt. 

14 Mwyfwy o scrch mae fy swUt .... k 
minav / n / Rwyn mwynen ai rroes 

15 Myn feuaid mae yn fwyneb .... I 
mWynen ym oi min a wnaetli 

16 karv r wyf is kwr yr allt ; . . . m 
(kae da Rawg) pe kaid ai Eoes 

17 Manylgae mwyn wialgoed .... n 
i vn ai tal yn oed dydd 

18 A Gae r fercli a garafi .... o 
Eyw Iwyn dan yr havl nid oes 

20 Gwawr bryd o gaer beredvr .... p 
ag ar Hall egor y Uys 

21 Y fvn dekaf o wynedd .... q 
myn yr liavl er mwyn ai rroes 

22 Y mae gair ym o gavv .... r 
hirwallt ir sawl ai haiwain 

24 Bid hyder or byd hvdol .... s 
yn ddifvd wenii i ddafydd 

25 Y ferch weddv/ ddivrj-chevddeddf .... e 
diosg oedd well dy wisg ddv 

27 Gwen ni chlyw heddyw weiddi .... u 

hai hai hai by hi yw honn 

29 Hawdd vyd ir ddyhvddai vav .... v 
hi ni vynn hyn a vynwn 

30 Y ferch yr af yw'herchi .... w 
ai chvddio a chowyddav 

82 Mae merch heb gytgam a mi ... . x 

am nef oedd pe mynnai fi 

33 J Selv merch oes le mwyn .... y 
y glas a gwyn dan glos gwydd 

34 Y ferch dec am anregodd (11. i— 16) * 


Cardiff Manuscript 49, 

D. ap Edmwnt 

Hew Artoystl 

J. devlwyn 

D. Nanmor 

D. ap Gwiliin g 

)> >> '* 

D. Kowper 

Mred: ap Rys 

35 Mae bedwen ymhen allt . . . 
dail y sydd dv las iddi 

36 O Gwueythym a gwraic neithwyr 
3'no i dof vinav davydd 

37 Gwr y ty gariad diwyd . . . 
a el i nef o Iwyu ir 

39 hy ddoo downhie dduw da . 
na Avy bo fytb ueb i fod 

40 Y ddyn wen addwyn enwoc . . 
oni wna bvn iawn oi bodd 

41 Eirchiad wyf archiad ofydd . . 
yn arvvydd at wenn or ddol 

43 Y ddyn vwyn addwyu vaynawl 

44 Y keilioc dewr ar kloc dv 

4;5 Gwae a fo ag a fvvrio i fyd . 
vn gair ym oes oi" gwir mwy 

46 Mae gair ym o gariad .... 
am ysgar meinwar a mi 

48 Trwmblvoc oidioc ydwy (11. 1-12) I 

49 A fragment (20 lines — see Mostyn MS. 129, p. 27) ending : 

pared fvii euaid fi yu iaeli Tiidiir Aled m 

b. Y Ueian ddoeth ai lliw yti dda .... n 

I'y mvn a nef im enaid Bedo brwynllysg 

50 Y dryw ar mab : fal i roeddvvn /n/ rrodio .... o 

a does yn iacli dros heno Anon 

53 Y fvn a gaid fwyna i gwedd . . . 
vy newis gael veinioes gwen 

51 Y koliog brav ar kloc brych (U. 1—23) 

56 A fragment (20 II.) ending : ar enaid bonn yr vn tal 

b. Y llwyn ai wise oil yn wyrdd .... 
i dal nef o dewhvyn ir 

57 Yr edn byw ar adain bach .... 
dwc ir llwyn degav or liye 

59 Y ferch or vynacblog vaen . . 
ni cliawn fod yn orddercli yt 

60 A mi mewn man ar lanercb . 
imi Aios Em Eirian 

61 Y fvn a wuaetb gwayw /n/ fais 

62 Gwenn dies ac anadyl isel . . 
trvan yn ha yt watwar yn bir 

na chysgwn tra fyddxvn fyw 

64 Os lieddyw ym diswyddir . . 
ncs kaol y ddyn evrwise' bonn 

65 Dydd dayd y riain veindeg . . 
diwyra dael dyred iawn 

66 Oer yw vymron ar fymryd . . 
a ddaw kof iddi>ai -kar 

67 Y ddyn ar iad yn we rvdd . . 
dibwyth ym diobeth wy 

jf. devlwyn 
[S. Tudur] q 

S. tudur 

D. ap Gwilim 

Ho: ap Jolyn 
D. ap Gwilim w 

Bedo brwynllysc 
D. TL'd ap ll'n ap Gr: y 

D. Nanmor 
. . a 

Howel Reinallt 
. . b 

Bedo ayrddrem 

Cardiff Manuscripts 49-50, 25l 

69 Gwae wr ravl ii gar merch .... a 
gwn esgvs gwen i ysgar Gwilim ap J. hen 

70 Y vyn vcliel o foiiedd .... b 
ar (Idyn wyl a roddwn i Guttyn Owain 

71 Y verch wyl fawr i chilwc .... c 
hydyi; wyf o luvyf tra vwy vyw Robyn ddv 

73 Y fvn well i llvn ai Iliw .... d 

dyn vain dlos dan vauadl ir „ „ 

75 dduw paravyd a ddiiw . " . . . e 
hOyr ar var herwr oi vodd D, ap Edmwnt 

76 Dyn vvy yn kerdded y nos .... / 
Da vydd i gael dy vodd gwen „ ,, 

77 Gwae vab o vebyd tra.syth ... y 
ar draws gwychiedydd i dro D. up Gwilim 

78 Gwaer neb a wynai gaer ne wal (11. i-i7) T. Aled h 

70 A frag' t {22 II.) ending : y ne itli enaid yu ol II. RcinalU i 

b. Y verch wedi / r / glod a fv . . . . k 

a roddo i ti wra tec Robyn ddv 

80 Y dydd o wnfyd eiddig (4 1.) / 

81 jjDwyn ir wyf dan yr vn fan .... m 
heb ordderch neb erddi Bedu brwynllysc 

82 char dyn fal cliware dis . . . . n 
karv merch y kair im oes „ „ 

83 Darfv / r / byd i gyd y goc .... o 
cf a ddaw yr arddil hyd vor y werddon|| 

85 A freight ending : bagl goll a gayfF bygail gwcnn T. Aled p 

b. y ferch ar ael wine fain .... q 

dduw yn fach na cheissiwn ddyn fylh Bedo brwynwllc 

86 Yrgydiais eirie gwiwdec .... r 
yno y tyrr enaid liiraeth Gr: up J. 

87 Gwae a vai yn brvdd rac ofn brad .... s 
y ddaiar ach ysgar chwi ,, „ 

89 [Ri']y ddwys wyf He rroddai .serch .... t 
iy uvw liouu fy nyhenydd Ji'ich: ap howel ap D. 

90 Kwrs ifank kerais hoywferch fragment of 8 lines u 

MS. 50 = Ph. 12463. Charters, Pedigrees, Vocabulary, The 
Wonders Sf Laws of Wales (in English and Welsh), Chronological 
tables, Vila Gr: ap Kynan, Cantrevs and Commotes of Wales, the 
partition of the Lordship of Puwis, Description of Arms, SfC. Paper ; 
8^ X G| inches (pp. 1-184) ; 8^ X 6 inches (pp. 18.5-390) ; in several 
hands of the sixteenth century ; partly loose in old rough leather 

Pages 14-23, 149-154 are in tlie hand of ? Dr. John David Rhys; pagi 9 
274-5 (first half), 293-356 were written in 1561 hy Howel ap Sir Mathew (p. 328). 
This writing has the same eharacteristics as Pen. MS. 138, whieh wa.s inferentially 
dated 1561-4, and whieh is evidently the work of the satne pen. Pages 185-271, 

252 Gardif Manuscripi 50. 

275-292 belong to (he same time, but the writiDg is more antique. Pages 357-00 
are apiiarently in the hand of Jolui Brooke of Mowddwv, who " howeth thes bookc " 
(p. 35C), and who .-tates that he "Reared "his " hows e in dynas Mowthoy at 
niydsommer . . 1575 " (p. 2<J2). There is a fragment slitched between pages 271-2 
in the autograph of Hugh Maehno. Tliere are numerous marginaHa in many 
hands. A recurring item is— Robert Wynne 1652, 1661 &c. ? of Bridgewatcr 
(p. 132). 

John Kent a fv varw yughwrt Han gayn yu sir henfifordd ac [yn] llan gayn y 
kladdwyd Mr. Skidmore ocdd i feisder (p. 379). 

i. and iii. Table of Contents in a late hand. The Sebright seal is on page i, 
with the number" 13." 

1 "Ue vii'gino MonacelliE — a fraj^irfent. 

3 Copies of the Charters (in Latin) of the church of Tref Eglws 
and of the church of St. John " de Haghemon et canonicis de 
ibidiuo " 

7 A list* of the cliildren of Coel Godebawe, . . . JLywaich. hen, 
Brychan Brycheiniawc, Kaw o brydyn &c. 

15 A list of Welsh words with Lalin or English equivalents, 

24 Extraotsf (in Welsh) about the advent o? Hengist and Horsa into 
Britain, nud a list of British Keyryd:. 

27 Wales is a Province in England and of the same Continent &c. 

30 Concerning the Royal families of Wales (in English). 

53 Concerning the Wonders of Wales : IFrom Caerleon uppon Vske 
. , . ; buylded by Belyn . . . walled by the Komans with breut tyle &c. 

6G Concerning the Welsh Laics : Dvnwallo kynge of Britayne Ac. 
77 Concerning the Present Stale of Wales (in English). Written 
in the time of Queen Elizabeth. 

95 The forme and maner of keepinge of the Parliament of England.^ 
115 Notes concerning the Coronacion of the kinges of England. 

119 The order of the funerall of Edward Erie of Derby who dyed at 
Lathum hall Oct 24 . 1572. 

133 The Relume of a Commissioii sent into Wales By K. H. 1 . to 
serche out the Fetegrees of Owen Tuder. Ex Arch, apud Westm. 

Abstract out of ould cronicles of Wales by >ir John leiaf Priest, Guttin Owain, 
Gr: ap ll'n ap J. vachan, Madoc ap ll'n ap ho'l, Robert ap Ho'l ap Thomas, John 
Kiiige with many other at the kinges majesty's coste &c. 

145 Of our English monies andfirft standard starling ^c.§ 

149 Brief Chronicle .■% 

O waith Badon hyd Gamlan Ihe Iha.s Arthur 22 
O Gamlan i varwolaeth Maelgon 10 ... . 
Or pan gad Dygaunwy yny gad Penardlac blwydhyn . 

155-84 Vila GriffinifiliJ Conani Rex Venedotiae 

" In lat. trad, per N. l{[obiufon] ep[iscopum] J3[angor.]" "There is 
a perfect copy in the Cotton Library M[oses] \V[illiams] 1732." 

185 The Wonders S^c. of the Island of Britain, Cantrevs and 
Commotes** cf Wales, ^-t. — Kyntaf lienw afv ar yr ynys hou vv 
albion sef oedd hyny y Wen ynys achos kreigie gwiuon a wclid o bell 

» Ex libro D. ^o. Price Militis. t Coll. V's Price militis. 

t Ex libro li. B. § Ex lib. T. Smith 

^ " Ex lib Dui. 7o. Prise Milhis " 

**'This list of Cantrevs and Commotes is the original ot MS. John Brooke, (the 
property of the Rev Peris Williams of Wrexham), quoted iu Pen. MS. 163. 

Cardiff Manuscripts 50-Si. 253 

ar Ian y moroedd nev yntav o lienw albion- verch danaws val i dowed 
ofydd &c. as in Peniarth MSS. 163 {p. 1-6^), and 16S {fol. 1-31"). 
Compare also the English version of the Wonders on pages 53-65 of tliis MS. 

302 The divisions of the Lordship of Powis* as in Peniarth MSS. 
127 (pp. 231-8), 137 (pp. 239-46). 

320 Ystori yr Olew Bendigedic as iii Pen. MS. 137 (pp. 253-5). 

328 JLijfr iw hwn a elwir yn jaith gymraeg llyfr dyhgriad 
Arfav a John Trevor at Trees or Hading ar ffrangeg yn gymraeg 
a HoBLL AP S} Matiie^ ai Jiysgrivennodd o.k. -1561. The text, 
which is imperfect at the end, is the same as in Pen. MS. 127, p. 239. 

357 Then follow some pedigrees, including the V Brenhinllwytli, 
the V kostowgllwyth, the 111 Berach, the Glyns, ILowddeii, Rob. 
Mylltyn, and John Brooke of Mucklewick (3(37). 

369 Description of the arms of Broch: ysgythrog, li. ap Tewdwr &c 

370 Dysc i ydnabod Uiwie ar urfe : arian yw lliw gwyn &c. 

371 Table of the Pedigree of Sir Kobert ap Madocke knight. 

372 The Dede of feoffment made to katheryn go}. 

373 An Inquiry (in Latin) concerning Rice ap Thomas vicar of Keri 
and one Maud of the same parish &c. 

There are a few Englynion on pages 303 and 3?5. 

MS. 51 = Ph. 18498. EsTEEATS and Memoranua for the years 
1491-5. Paper; 6| x 4| inches; 166 pages; sewn in limp vellum. 

3 ystyret yn yfylwyddyn oet yr iesu Mil iiijC Ixxxxiiij yn enw 
dvw yr ysgyrifenwn yr ystret yma ygarth garymon ar tybyrith 

The entries for the years 1493 (p. 49), 1492 (p. 87) and 1491 (p. 125) 
begin in a similar way. The following headings recur: — Aber gele 
(pages 13, 60, 98, 136); Arllwyt, (22, 67, 105, 142) ; Beitiog, (28, 72, 
110, 149) ; Betws, y, (12, 59, 96, 134, a ILan Elien, 59) ; Chwibyrain, 
(26,108, 147) ; Devnaut, 23, 68, 106, 144) ; Eglwys vach (10, 58, 94, 
132) ; Forest, y, (25, 69, 107) ; Garth Garmon, (3, 49 ) ; Garth 

Gyfanel, (6, 52, 90 ); Gwitherin, (18, 65, 103, 140); Hesgyn, 

( 67, 105, 143) ; ILan Gerniw, (17, 64, 102, 138); IL. Sanan, (20, 
66, 104, 141) ; IL. vair, (15, 62, 100, 137<^); Maethebyrvvt, (4, 50, 83, 
126); Penan Alet, (27, 71, 109, 148); Pen Gylogor, (21, 67, 105, 
143); Rvtvtien a ILech alhayaryn (28, 110, 149) ; Tyre Rvgor, (2.5, 
G9, 107, 146) ; Tyrefylech, (20, 66, 101, 142), Tyrofath (11, 59). 

The following page may servo as a specimen of the entries under tho 
above headings. 

Penan Alet 
27 Mred: ap gruiT: ap Rys . . . v^ 

tyddyn kilyrydo [i.e. Clidro] - - viij' iiij'> 

tyddyn yn Haw Robert asalbyri - - x^ 

siefyrai oi dyddyn, - - - x' 

ac or dav gae .... \\\^ 

ac o ddylet - - - - vj' viij* 

arian porfa penanalet - - - liijs ijd 

arian porfa Chwibyran - - v^ ii* 

arian porfa Hendyrenenit - - - xxij'J 

arian porfa posty - - - xxv]**. 

* I'en. MS. 138 is written in the same style, and probahly by the same man, 
+ This part is repeated in English on pages 375-90. 

254 Cardiff Manuscripts 5i~52. 

Among the many personal references 'by the writer to himself, the 
following are instructive : — 

i. Y mae Wiiyam ap dd: ap Jled: ya noi xiiis iu]'' i Robert asalbyri 
BC i Med; ap gruff: ir koti ij" xs yr hwn a telaisi ir Rys ap Eig'n o 
gytvachnieth ac ynill y tir a thvgbwyt othar W. ar gam ac oni t\\on ar 
hoHon yma na bo vtlivn ddim yr hwn a elwir heol Eig'n go (p. 33). 

a. yr oetliwn i yn dylev ir Robert asalbyri or xx" yr oethwn i yn 
dylev v'' a viij^ iiij'^ ac o echwyn li" xini» ij'' a thyros syr VVillam 
iiijii vjs vii)'' (p. 36.) 

Hi. Mi a telais or tal yr ha am rret abergele cm llaw v'^ ac at gruff, ap 
mad ij" ac am gylyll degwm xxvj^ vlii'' ac o westva xxs &c. (p. 38). 

iv. Ho: ap if. banwr o wenith a gr: ap J. banwr pvm hobait iiijs IjJ 
Marsyli tyri hobait o wenith xxxx* mine tyri hobait o wenith xxx<l o 
ddegwm bylitli xjs viij'^ dogwm bylith yn ol vjs viij'J am wyn xxvs vi* 
am wyn xxv-s vii'' ac o wlan xxxx pwys ac o hailh xxv o hobidie swm 
yr arian xij^^ vi'' Mi a rois am gynvll degwm xiii)** ij"* ac i talv 
gwestfa xxs dayret o law wevrfvl vechan v^ Mi a therbyniais or 
dechyre hyt wyl tomas iiij^' xiljs liijfi Mine a telais ir x^' a xs a xxs ir 
westyfa ac am gy[nv]ll degwm abergele xxs ac am gynvll degwm din 
hen gyroen viij^ mj'' yr liain yn vn swm xi]" xviip iiij'' (p. 39). 

V. Robert ap Risiart a thyly imi vn]'' am hytoli ac vnj'' am vwstart 
ach vj"* am gap lliain . . . . o bys arael vwya xu] o ho[beide] a fa ir 
person iij ho: ac o geirych deddcg hobait . . . d;^rot gruff . ap dd. ap 
J. ap heilin ai wraig xs (p. 40). 

vi. Dd. ap Rys llwyt am wair vwch y * » * gr; ap sion ap Edyn: 
am wair vs . . . o wair y weryn vechan vj^ viii'' Mad: ap Eig'n ap 
kwnws am chwarter a haner o geirch vs . . . . Mine chrfarter yn yr 
vn dyddie vchot ui^ iu]'* . . . . o tygymc rrythion a gwyrth dillat 
vs vii]'' dayre v^ v'' degwm kyrefd xxxi^. ofyrwm y basg vi]**. ofyrwm 
vwch ben kof v* lu]'' (p. 41). Mi a gefais xnjs ui)'' o ofyrwm wylihagel 
a mine a rois vjs vii)'^ i gatyrin verch Robin, ac i Robert ap Rys 
vjs vii]*. Ac o ofyrwm nytolig v^ ij'' &c. (p. 43). Am tir ine am dir 
yn abergele (p. 88) &c. 

There are numerous " memoranda " or agreements throughout the 
MS. The following may serve as an example. 

ILyma go vot twna gO} ap ft ap jaukyn vawr yn dwyn xxxiijs ini<> 
gan Rys ap Eig'n vychan yn byrit ar gwbwl oi dai ai dir tyre tat ai dir 
terym o fewn tyre gyletan a lleclialhayaryn am ben xiijs nij'i a oedd yn 
y bylaen aryno yn byrit y wetthyret yma wnaythbwyt ddvwsatwrn nesa 
at ddvw kalan gaya on* vn wedi dvw kalan gaya .... 1591 yn 
wybyddiait Med: ap ft vy mabyu y gyfraith a Med: ap jeu: ap Dd. llwyt 
a jeii: ap gruff: ap Mad: ap jeu tega a tigon am ben hyny (p. 156). 

MS. 52 = Tonne. POETKY. Paper; 6\ x 3| inches; 154 pages; 
in several hand.s, belonging chiefly to the first half of the xviith 
century ; in old leather binding, stamped. 

This MS. bears traces of the writing of Jaco ab Dewi, ami pao-es 1-14 77-8 
81-2, 86, 97, 102, 108, 110, 146-7, 1.53-4 are iu the hand of Ben; Simwu {Cf. 
Welsh MSS. in the Bodleian Library, and at Aberdare). About two-thirus of the 
MS. are in a very neat hand, resembling italic type {Cf. Pen: MS. 65). There 
arc also, in the hand of Evan Lewis, 18th century additions which have been ij^uored. 

1 Doe'r oeddwn dioer eiddyl /). ap Givilim a 

3 & 153 Yr eogwas o'r Eigiawn j, ^ 

Cardiff Manuscript ' 52. 255 

4 Herber o ddnil gwiail gwiw D. ap Gtcilim a 

6 Cerddais o fewn cydleisiau ,., „ h 

8 Hawddamawr ddeulawr ddilyth „ „ c 

10 Djiddgu liw dvdd goleuaf „ ,, d 

12 Ceisiaw yn lew heb dewi .... „ „ e 

er ai ceidw eurawc hoywdal (1. 36) ... . 
mynwar fuom ym unwaith (i. 62) 

15-26 A fragment on Welsh mftres: ||Bellacli soniwn am y llysciad 
a'r cyghaneddion gwae[l ac] am yr oferaf o'r cyghaneddion. Uusc 
gyghanedd o ddwy gytsain fal golwc Ueidr dros ei neidr xcydd &c. 

27 Diiw dad gynii heiliad kynn holi / duw ^essu . . . . f 
bod heb ddim yw bod heb dduw Anon 

b. Englynion pym llywenydd mair 

By ddydd llywenydd llawen gariad / a gobrwy &c. g 

2'6 Y X gorch». — Geire'r tad gad yn dv go/drwy iajvnder &c. /* 

30 Ryfeddod hynod a hennwer/ beunidd .... i 
difloesbwnk da felisbaidd Hinc llyn 

h. Adda, noe, abram oedd y ddv oessoedd &c. Harry ap Rrys k 

31 [? Gw]ndorch llwyd j'dwyd llodoedwn hy bai[cli] .... / 
gwawr hafddydd odd wyd huio llyn 

b. Dichell diawl ai hawl y helodd / yn rhaed &e. H. D. m 

c. Bleiddydd a wiiaeth bennaeth bydd &c. n 

32 Y Pader : Yn (ad gwiw gariad gwirion/hwnn ydiw ... o 

i brif drwc y biofi draw 

33 Yr Eryr ac Arthur : Ys rhyfedda kyd bwy bardd .... p 

ai krinaw draw ynny dref Gr: ap addafap D. 

39 Duw ior y duwiav eraill .... q 

ddofydd er y ddioddefawdd Edw: ap rrys 

42 Moliant y dduw byw He bwy .... r 

prynnwr a barnwr y bid John ap Bees ap tin 

44 Y Paternoster : Yn tad or nef ti di ywr nod &c. s 

45 Yr ave mair : Amal y gwnethost yma &c. t 
b. y gredo : Y ddwy kredi y dduw kroiwdeg .... u 

dragwddol y drig y ddyn (Sion ap Rhys) 

47 Kredaf ym naf yn yfydd .... v 

dduw dad ddwyn y venaidi Ilary ap rys ap gum 

49 Diiw kreadyr nef a daiar .... w 

duw gwyn ath alw dwg nith wlad D. Nan mar 

52 Y byd rrung y bedwar bann .... x 
a dref i wlad nef yn iach Sion y kent 

53 Dal Sion dy gyfion dwl gofwaith sydd lawn T. R. y 

54 Grwan elw llid gwae awnnel llys .... z 
wrth rraid ym henaid a menn Dauidd Nann nior 

hb Maestr talai llann gadoc . . . dov gwestivfn ny jn y gofyn .... a, 
duw . . . wrth vod yn dri ae yn vn / diwanedic bob blwyddyn 
bv wedd na bai y tad ar y groes / yn goddcf glocs yn gyfyn 
Kwestiwn arall wynofyn / o ddechrav byd rrwng doiddyn 
a, fv bryodas rrwng adda ac efa / vy Tn yn y gaunlyn .... 
maistor talai o gaio . . . . os myn ve geiph ynghanec Harri ap Bys 

256 Carfiif Manuscript 52. 

57 Aiteb: Gwybod y mae pob kymro . . . na bv ond luist ar y grocs ... a 
tri pheth nyd yu y hynain / yw kwyr a iihabwyr a than 
ac etto yn gaunwyll yw/velly mae duw yn gyf'an .... 
O mynnwchi attebion / . . chwy gewch .... 
pyn vo ni ymhlyth kyfeillion Syr T. talai 

59 Y mab ai glod ym hob gwledd .... b 

J neitbv gar wrtb i gwynn jfvan tew 

CO Huw davi/dd ap robert ap gr: ap I>. ap oinon ap ^enkyn lloyd ap c 

J. ychan &c. 

61 I dduw i ddwyf weddiwr Jon brwynog d 

63 Sion brwynoc llynnioc y Ihvmiaith ddrogan &c. T. R. e 

64 Gorychel dduw golchir ym hob da &c. Taliessin f 

67 Diiw naf mae ar fyii hafod .... g 

(yn nef fry a bery byth) (Robin Ddu) 

69 A fragment ending : vn oitydd onyd heddwch Rich: Jerotli h 

b. Mi ai ddangosaf ychwir llyn .... i 

y dyi-nas iief y diigo Rys Thomas 

73-115 A series of Eiiglynion arranged alpliabjtically k 

117 Kaisso difraino duw [fren]in bwybod .... I 
a brad hir y bwried hwim . 1560 Sr. 0. ap G. o da/ g llyn 

b, kredu heb dyugu diengi / a gwyl .... m 

nai dda enwog uay ddynion Sr. Lewis gethin o L. deglef 

118 Dwyraiu twym ssych»*al ym deyrydd // y lly . . . . n 
mewn dyar vmae/n/ diwedd gr; domi 

119 Diiw dal ych gofal ach gwalth , pouedig <fcc. Anon o 

b, manegVr pasg : Wedy / r / tri dydd / c / i toddos ga / or p 
mawrth . . . . ag yr ban (leg ar benn di 

120 Gwav vi myu dewi macn dost / ym hiraeth .... q 
Och veibion . . . tri / n / vn a roes y ddyn ras gr: donn 

121 Kwyn Rys trwyr ynys , trayanedd dwon i hael T. vychan r 

b. J Harry ap gr: dicnn : Arglwydd giist rag trister s 

rwyg trangk, dy vronn &c. Rich: vynglwyd 

c. Keisiwch trysoliwcli ti'wy sailiaw, y dnvs .... t 

OS gyr mor ryfyr ywr haf Dauid ap gw'"^ 

122 Arvcr y gwener o gig , nid tra doeth .... u 
wiw ddiiw ennwog y ddynioun . ISJI . [ff^'-] dunn 

123 Bara Itanu heb ddim rann rj'^g &c. Anon v 

b. J Sion ap Rys nollys yngweyn llwg 

Sion ap llys ith lys / wyth lyoesydd , bairdd &c. zv 

c. ni chair y pasg ui chat' ar ioed .... a; 
yw kawglys krangk o ogledd Rys brychan 

124 Ystwyll da gannwyll deg ';fonawr , yr hail Ac. Anon y 
c. Nattir dyn segyr yw dwy sen , ag oer fost &c. z 

125 Organ bwaii maii wrth ddufynaw gwin .... a 
i ran a gweled i rif John brivynog 

b. Vn plaid brittiiniaid tynnoedd , diiw i hyn &c. b 

c. Nid ywr byd hyfryd hwn / y minai val y minwn &c. c 

d. Mae , n , raid y vab a rodia fyd &c, d 

Cardiff Maimscripts 52-53. 257' 

127 Ybyd: Adrodd y gwir dvwy dduw gnaf .... « 

ymrowu y dioi niawr ywn drwc Jevan tew bnjdydd 

130 Grondowcli ddatkant gwir ddiaielj .... yman diw yn b 
fcddlori y vveddio / Delyd y bawb fel y liayddo Anon 

b. Tii ffeth y geiff gebydd angov / trafel y gyuliill c 

lloiiod i goffor &c. 

1 3 1 Hawdd y heplior ar hen Gofyadwr 

II Hawdd y\v liepkor dyn afrwyog .... d 

ryw gynfigen oedd geny* Rhydd^ J. llewehjii 

14G-7 Subject Index by Benjamin Simon e 

151 O Jessrt g * * # « i^ragwyddawl nielysler y digryfwch f 
mwyaf Sea. 

MS, 53 = Tonn 9. Poetry, including a copy of F/ores Poelarum 
Britannicorum. Paper; oj x 3| inches; 116 pages: .i.8th century; 
loose in old binding. 

The name of '■' D. R. Kees " occurs on a blank lc;if, and inside cover. 

1 Y Flas N. y Mon : ihydd i bob rliai , y w'r liys ....// 
Apia' saif naw oes , aur y Plas Nowydd S. Mowildwy 

5 Mar: Gr: I?ys or Bre Neicydd . 13gO . 

Trist fi'yiacn ymlaen Molianu ILysyrn .... /* 

Gwae hyn oed trustyn gan ei Tristed /. Morgan ab Jor: 

10 Farwcl i dawel ']w dewi , bei- Addysg . . . ? 16^2 ... i 
Bu diwedd Escob Dewi .S*' W. Tlw: o Landdyfrwr 

h. Er balcbedd bonedd y byd a Rhyfig .... k 

ni ddaethon . . . O Adda ac Efa i gyd Hyttyn Gryd 

c. Clatcdd off'a, J()5 : Saith gaut dan warant dyn wir , a drig &c. / 

d. Vrddas priodas prydwn , allii duw &c. JIiiw Arwysll m 

11 A Series of EnyJynion 

Cenfigen : Fal llawr Etlina fawr iaitli a fo , Lesgedd &c. n 

g. Tii plietli a gel'ais trafferth , a thraid &o. .S'. Tudur o 

12 Diffrwytb a fydd dyn di fi'rynd .... p 
Gwae erffo ffraeo a'i ffrynd . 

15 Mar: H. viii : ILawn frig moieiddig ymadrodd , . . . . q 
Ir lie mor weddus Jlew Morciddig llhisiart Jorwerth 

19 Mar: Siams ab Prys or Manavhdy 

ILe doi adwyth llid ydyw .... r 

jn fynych Nef iw En aid Bedo Hafes 

21 Watcyn y Penrhyn gwiu per , a Damasgl .... s 

It gyd-gocd elto gwatgyn L. Glynn Cotld 

24 J Einion V'n : Orcbaf ir dewraf roi dwy ran , o'r byd ... t 
cenau ddan arial in cyn ddewred Jihys Brychan 

26 Y Yarn : Rhyfcdd yw r byd rliy fawr beth .... m 

ILawn ILawn o bob dawn a da Sion Cent 

31-6G II A transcript of Floreh Poetarvm BmrjNi'icoRUM, 
wanting a leaf between pages 62-3, and four leaves aftm' page G6. 

' y.may dolcn wedy ysgrifenu y doi wyneb gedi goUi," — in the scribe's hand. 
y 985CO. K 

258 Cardiff Manuscript 53. 

07 IIN'a dwr na, goleuni dydd .... a 

Dwg ni 'n Tad i'th wlad atli wledd Wiliam Cynwal 

G'-i Pwy'n gadain ddydd fain n ddaw .... h 

I wlad nef elod a ni Morns ap Hi/ii-cl ap Tudur 

70 Do vn gyfflybrwdd y daw c 
I barhau fal bore hir (1. 10)|| 

71 Cyffessaf wylaf ni welais , y baicli .... d 
Clyw fy Ilef on C'bif fy Uais Sion Moicddwij 

73 Gwyddom dewi a goddef JKItobin Ddu e 

75 Ba herwydd na bai hiraeth Tudur Aled j 

79 Duw oruchaf Edryched „ „ g 

82 3iar: S. T. ap /^— Trodd yngliwr yr orallt .... h 

A wna tol i Enaid Invn 0. Gioynedd 

So J Syr Gr.: Vn : Y marchog blodeuog blaid .... i 

Ti'osod wr trwsiad euraid liys Goch or Eryri 

88 Mar: S. Eos : Drwg i neb a drigo 'n ol Z). ab Edmwnl h 

90 f crchi Clog: Y Hew haidd yw'n lioU vrddas .... I 
Ei naws ebiw'ydd fe a'n Sobrach S. Mowddwy 

fj-1 Ijenedicti Dominus . tiwy neiili Siesus Tatiesin m 

95 Duw naf ai'glwydd ihwydd pan fo rbiiid , eur ner ... n 
O ddaw II addewid i dduw yn ddiau Hiiw ILiin 

98 Miiir yw'n hyder rhag pevj'gl .... o 

Cei'dd ni chelir / yn He gwelir / 
jn lliw goiau . J. a]} Unddy ap J. TIJd 

103 Na chymer vn llyn yu lie , y gwir dduw W. lL%in p 

104 I Domas TLwyd Ificngaf am iddo fynd yn Gwacer 

Thomas gyvveithas a gwiw jeithudd llwyd .... q 

Gwna yno nyth fyth i fed John Vaughan 

105 Atteh : Nid haodda\Yl im fawl am fed yn nyfais ....?• 

A hauo dyn liyd ei Einioes 

A feda of wedi ei oes Thomas ILwyd 

107 Jcchyd a Gras : Mi ddylwn didwn dyweda' , o Iwyr fael . . . s 

bur Naws teg a brynaist ti Edw: Rholajit 

108 Fob dyn am bedwyn bum hudol gynt .... t 
Am y ddaiar hagar Len Bobert Sion 

b. Er cael ystad y wlad lydan ai chyfoetli u 

ni chafodd moi amcan &c. 

109 A series of Englynion, chiefly chronological 

110 lesu dewis pris pur oes wjdd, in gwydd .... v 
Im gelyn gael cm gweled D. ab Gu-il: 

111 Dliw 'n tad duw'n Cenad duw'n Cyuydd, &c. „ „ «• 

112 Duw m paroh Duw m Cyfarch duw m Co, &c. Gr: Grug x 

b. Diiw Nefda'naddef duw Naf ,dnweurglod &c. Jolo Goch y 

c. Y iv tymor : Mwyn Mwyn yw gwanwyn i Egeiniad, z 

a dai! . . . .Ar gaua ddifa . . fwyniant 
y tri tIi3'mor was taer ni fyn gadw stor 
Rhegwr eisiau cael Rhagor Charles her: 

113 Cofia grist ddidrist dduw tri , y boreu &e. W. Phillip a 

Cardiff Manuscripts 53-53, 259 

r. Cenfigen CuLnieu mown Cnawd , caeth vywliad &c. D. ap Ediu a 

d. Car dJuw goioiijiluw gwir cklcall gredii (fee. IV. Ph. b 

114 Yinliob byd bob pryd ymhob bio,mab glow &c. &c. c 
d. Kr cyrn y Codyrn He codaa , gysgod &c. W. Ph. d 

1 15 Pawb beb fryd ir byd pawb yn prydiaw a'u tiwst &c. &c. e 

b. Os daw dyn a gofyn dan go , Faddeuant &c. &c. / 

1 16 Y Uoareii felon rlioi i filoedd , o louni &c. T, TL. J[_fanc\ y 
h. Person fal Avon fihvraidd , pur goetli &c. Huxo M. I. R. C. h 

c. Y dyn rliag i'm haeddu dongc . . . , i 
Angall ni wyr deau da || 

MS. 54 = Tonn 14. "A Selection of Historical pieces from the 
Remains of the Ancisnt Jiritisli Bards — In the orthography of the 
Seventh Century." Paper; Part i ■:= ii^ x GJ inches; 215 pages; 
Part ii = 8x6 inclics ; 93 pages ; Part Hi — al)oiit 8x0 inc'.ios ; (J7 
pages; in boards. 

Part i. is in the hand of and the rest in that of 

Part i. Contains the text of tlio Gododin and most of tlio. 
Gorchaneu from the Book of Aneiriu, a few pieces fi'om the Blach 
Booh of Carmarthen, tlie greater number of the poems in the Book of 
Taliessin, and most of the poetry, in tiio Red Book of Ilerycst before 
column 1100, but with ihe orthograjjhy clianged throughout. 

Then follows, in print, the Myfyrian text of the Gododin, with some 

Part ii. • 1 . A- transcript of " Aneiirin's Gododin from a MS. on 
vellum* . . . the property of Theophilus Jones Esq. of Brecon." Also 
of the Gorchaneu with a translation of that of .Maelderw. 

Part iii. Strictures on the British Chronicle ascribed to Tysilio, 
in English. The writer show.s conclusively, from internal evidence, that 
the text is not old. 

MS. 55 = Tonn 15. Contains the text of Arymes Prydein Fawr 
(7| X 4J inches) with a translation into English. Then follow Gwailh 
Gwenystrad S)C. (HJ x 5| inches), wiili translations by William Owen 
[Pughe], taken from the ''Gentleman's Magazine " 1781) &c. Next come 
'' Galic Specimens from Smith" with translations, followed by " Z)'' 
Slidteleys index of the names of places in the map and Itinerary of 
Richard of Cirencester," an "Index to the most noted livers and 
brooks in England and Wales," and a " List of the rivers of France." 
Bound with the JMS. is a portion of Vol. ii of the Myvyrian Archaioloyy 
of Wides ; boards. 

* See Cardiff MS. 1 above. 

u 2 

260 Cardiff Manuscript 56. 

MS. 56 = Tonii 1 6. PoETRr by the Revds: Evan Evans, D. Davies, 
D. ]Loyd, and Alban Thomas, by loan ap Siencyn, Jenldn Thomas 
Moi-n;an &c. Paper; 8^ X Scinches; 172 pages; late 18th century; 
bonnd in velhim. 

Tlie name of " Kvan Thomas of renyrliyol in Abernunt" oecms on a blank 

1 3far: Lciois Morris o Benbryn 

Gwae heddyw a gyhoeddir .... a 

Teihvng etLo in Talaith Evan Evans 

4 Mar: Robert Davies o Lannerch, sir y fflint 

Am wr a aeth mae oer wedd .... b 

Ni wiw gobaith i Gybydd „ „ 

7 Methianl : Gwae a f wrio goel oferwas .... c 

A'th wlad Duw i'th weled di „ „ 

10 Bjys jffor Hael gwael ywr gvi'edd: yn garnau .... d 
yw Tciau ar y tywod „ „ 

11 Amidst ils Alders ^vors palace lies &c. „ ,, e 

\'2 fofijH Tuhaco: ILo caffo Oyniro y cais o herwydd &e. / 

b. O ddylVondd moroedd mawrion — y daethym ... g 

Fil filoedd ei fawl foler „ ,, 

14 _7 Bont y Ty pridd 

Gosodwyd tynnwyd ywch tonan Taf fawr .... h 

Gwlvvni a bardd Gwilini ab Jorwerth Lewis Hopldn 

\Qi J Thomas Ejoyd o Gwmgloyn yn Sir Benfro 

Y Ceiliog enwog anian .... i 

Naf anwyl Nef iw Enaid loan Sienhin 

25 J ofyn cymmorth ifyned i Eisteddfod Prydyddion, yn 
TLan Idlos, S . vi . 111"Z . 
Preswylwyr glan eu gvraneg .... k 

Eicli clod yn wir Lir barhau loan Sienhin 

28 O odrau r Dehau ar daith : be gwehvch &c. „ „ / 

29 Sion a dawn sy ddyn da Ihiosog &c. Givilim Howel in 
b. J S. Sienhin : Cychwynaist glynaist yn glos di gynith . . . n 

yn Dydded hardd ir bardd bacii ^772 D. ap Rhisiart 

i.e. ij Parch: D. Llwijd [^Brijii llefritli] o Lwi/n ihi/d Owen 

30 7 IJ. Dafis, Aberteifi: 

D. ffraeth foddiaeth fwyn feddig Golau ... o 

yn Haw Duw i wellhau Dyn . 111'I . jfoan Sencyn 

33 Etto : Daeth im grym adwythig groes ces godwm .... p 

Ail i biirlau bil Barlys . 7 7P4 . „ „ 

35 J'r Rliyfel, /794: Tri dial anial a eniiyn Duw . . . . q 
A hoslef i nef a wnant „ „ 

38 Y Carchar o far a fydd ryw ennyd .... r 
A geri yu gywirach Evan Evans 

39 Eisteddfod ym Machynlleth, wtjl f fan . 1~i02 . 

Syndod al'ryndod o fri-goramhvyth .... s 

a goslegwch Gostog-gwn E. Gr: or Twrgivyn 

40 Mar: Jfun Gr: or Twr gtvyn, Troed yr aur 

Aha ! fe ai n had da on tir . . ; . t 

Nwyf oedd dda . Nefoedd iddynt Rev: Alban Thomas 
44 Ad' wyl Bedr deil wybodau &c. „ „ u 

Cardiff Manuscript 56', 28 i 

45 Filer ywu Pader o bwys pur wiw-dda .... a 
yn onwcilig in hcncidiau Rev: Allan Thomas 

46 /'■•^/"'"yy/^" ^lae gen i nevvjdd a dal P„ot &c. ,, „ h 
h. Jr Target : Y Cylcli gwyn calchofi anian .... c 

Drwy hedd Eiit'cdd it di Jenk: T. Morgan, Cinndti 

47 Cas ddi^'n cas englyn ca.s anglod : ras Iwyn &c. .7. T. M. d 

b. Nps i rliyd liyfryd yw hi nar Bont &c. „ e 

c. Jr Crfid: Gorcu gwr wrtli garu Gweu &e. ,, f 

48 F'aetli Ceri heini liynod . am Barlys &c. ,, g 
h. Ty tafarn cadaru y Cawl unwaith &c. „ h 

c. Ty diod liyiiod ei liawl Ty Gwresog &c. JS. T. Rces i 

d. Cawl lien licb lialen na lieli &c. Jcnii: T. Morgan k 

49 f loan Slcitkin : Taw son atli gwyniou atli gann : glerwr . . / 

Yu ddiiys am waitli ei ddwylo Jeith: T. Morgan 

50 Mewn gafaul yi* ym au got'yd : beunydd .... in 
Ar Baderau byd arall D. Dnvics, Cast: Ho: 

51 Dy farnau jor ag ychel lef . . . . n 
Benditha r byd a licddwch lion D. D. 

53 Trl thymhor hijwyd : Ertohvg leunglyj dcwcli yn nes . . o 
Dymiinaf ddiwcdd bapiis Jenhin T. AJorgan 

50 HenaiiU: Trvvni yw r Galou llesc yw r nwydau ... p 

mown addewid Jenhin T. Morgan 

tiO Breinteu Jcnglid : Sailh scrcn siriol liardd dros ben . . . q 
Ein leobydwriatli diriou E. T. Rces ILanarlh 

63 llenaint : Saitli cwmmwl tywyll du dros ben &c. J. T. M, r 

66 Y Mucn tratncwydd : Scolheigion dootliion Cymru .... s 

A di-rym Grefydd Dyn Diacon 

67 Atteb : Y Parchus Atliro tirion .... ' 

Cant weled ar bwy bu r bai £. T. Recs 

74 J I. Sienhin : Atolwg fy niacligen rho glust ir hrn awen . . n 
Sy n rboi ili gcrydd o gariad Jenk: T. Morgan 

77 Atteb : Fy anwyl dad didwyll dof aur ben di fyr-bwyll ... v 
Gan unrliyw Ddak'ila ddialeddol loan Siencyn 

80 Fy anwyl WjfT rwy n crfyu .... w 

I'el Caffocb ddiwedil liappus „ „ 

85 Interlude. Dramatis personee 

y fi'wl / Gjttyn Geisbwl/ Bessi fras ei wraig/y Cynghonvr 
F iPic/ .• Neshewch ynghyd ir un lie . . . . .v 

I ddecbrcu r byd o newydd J. Sienkyn 

94 Clywch Alarnad Seilad Salw .... y 

Ar hyd ei fedd raid fed ,, „ 

97 Medd-dod: O blith yr ofer ddynion .... z 

Trwi n tario ar y twyii „ ,, 

104 f Ocru-yr, ^c. — Fan oedd y Cymru Cywrain .... a 

Ar Cadno bair ci liela ,, „ 

1('8 Dyn hynod : Yr ocdd y Cymru Serchog .... b 

Ir sawl mae n pcrthyn oreu „ „ 

112 J nfgn Esgidiau : Meistir Williams en wog .... c 

eich bod chwi n wr Trugarog „ „ 

262 Cardiff Manuscripts 56-5f. 

115 Etto : Yscarer Williams cldoniol . , . . a 

Sy mhob Eleusen lesiol /. i>ieiiki/n 

lid jf T. ILoyd: I'cli Cyfarcli ymma pura perwyl .... b 

I nes nes ar ei fonwes gynnes anwy I . 1 "iSi. „ „ 

124 Mar: T. ILoi/d o Gwmgloijn, foiiawr 2i. llSS , 

Nid yw n bywydau niai n wybodol .... c 

pura perwyl oi Lys auwyl Eleusenau „ „ 

130 Mar: Jenkin Thomas or Ciumdu Gwenidog cy- 
norihmyol yn JLechryd ar Dreicen : 
Y cwni du dit'euwi n faith .... d 

Ehad fwynder ihoed ei Fendith . 1163. „ „ 

134 Tra bu r Cyfrwys Eghvyswyr .... e 

I chwi ac i mi Amen D. llldsiart = D. lotawr 

137 Y fellten boywaf Avyllt-daitb „ „ / 

140 Mar: lor: Rhisiart athraiv yscjol Ystradmeurig 

Ai gwir a glywir — gwas n gwlad .... g 

Trwy iierth Naf, deuaf ar d'ol „ „ 

ld2 Etto: Och aball iawngall nniou gerdd — wedi .... h 
At Ddiiw byth tu draw i'r bedd /. Siencyii 

1 43 V Swyddog ncii Gecri/ji y Cyrtau, a Thangnefeddwr 

Dydd da'r Taiigiiefeddwr gwnenthur yv bedd . . . . i 
yu bwys ar dy Eiiaid wrth fyned ir Earn /. Siencyn 

148 Rwy'n ocbain yn ycliel gan ofid a tlirafael ... k 

Gofala myfyria am farw 1^82 . „ „ 

153' Datganaf eiliaf foliaiit .... / 

y bytho rriyd byth . Amon 3. viii. -ITll Rev. D. JLoyd 

157 Arglwydd Nef a dae'r, mae'n deilwng ... m 

Fyth heb fethu'n mwyngu gami mewn gogoiiLint „ „ 

161 Fy anwyl blant caredig .... n 

Bydd hafaidd lienaint hefyd ,, „ 

164 Mewn gofid rwy n gyfan byd hyll -^^ bod allaii . „ „ o 
I fythol wiw Iwyddol oleuddydd „ „ 

165 Duw hael a diwael d'olud — dcd allu ... p 

yu gync'i i'r fynwe,? fan ,, „ 

166 Dcg wiwdeg Foddlonrwydd fun lariaidd fwyn Ion . . . q 
O hoU dda r byd yma ddynmna i gan Dduw 

h. Y diras Siiddas a Soddir — i wartli .... r 

Cerdd o'r plwydd rhig cvrdd or pla D, Davies 

107 Os uiynni gael tawelwch Uawn .... s 

A'i goal yn entrych nen ,, „ 

170 Howel wr mwynaidd pie byost er Ilynedd . . . . t 
Ddihangyd rhag ingol nerth Angau . 11^2 . E. J. 

MS. 57 = 't'onn 17. PouTKY by Edward Morris of Portlii 
Gwynion & others. Paper; 7| X 6| inches; 78 pages, torn more 
ot less at rhe edges, and interleaved throughout ; possibly in the 
autograph of Edw: Moi'ris ; half-bonnd. 

1 jl y teiilu nod baiiledd cyd ddygweli am ffoledd , , . . H 
Iragwyddol ogoniaut a ganoeh E. M, 

Cardiff Manuscripi 57. 263 

3 Bum fowiog ncrthog mown nwy (a gallv .... a 
Blwy (Icrwen bydd daerwych .... 

oil ci- dinv yn y llawr dwys Anon 

4 BonaJdigion gwiiiou garw rbodrosys &c. b 

5 3Iar: Cliarhis Siilbri [Bachymbyd] leni oi Lan, dvw Jesv . . c 

ar hyd oi fcdd ihood y fo .1666 S. Rob: ap Ed: ap Raff 
G O won eiraid gaiigoii iraidd .... d 

mi dreiithes gyffics gwir Anon 

7 IINad i wag ffaiisi dy ddewis heb ddawn . . . stanza 14 e 

pc raedre fo galyii y Cyiigor i Iinn E. Mo: 

1 1 Mae fFeilsion broffwudi a gowse r goleini .... / 

Nef goion gogooiant ai- gynnydd Evan Griffith 

20 Dydd da fo itti r hebog odidog i dallt .... g 

drwy rinwedd diabsen clusen a Iwydd || 

24 ILi'ii rliod a deddfod mown dwr ILandesyl &c. h 

25 jfr ffttseff las : ¥y ffrens am ceniiiit mwynlan .... i 

di fyddit drwynfor oiinyd || 

27 Olid galarus niarw morys [ap Robert] .... k 

a diwedd ar yu cwyu . l66o . Edward Mo: 

29 Dowch ymendio y ty yma iiawii .... / 

nos torri bliis y [ilvser E. 31. 

31 Y cwrw iliydJ car r hcidden .... in 

a tbafaiu ddiileth licfyd Ric: Phillips 

33 fc f'ostio ryw swagrwr a fydde mor gry .... n 
oi wcles iw gydfod mown meddwdod dyn mwiin Ed: Moris 

34 A Clirist oi fodd fv n goddef &c. JV. Phillips o 

35 Nef daiar gwmpa.sgron ar dyfufor mawr eigioa .... p 
byth fellii hob ddiwcddiad bydd iddo Ed: Moris 

39 Gwyr ifiengc gwragedd merched dowch q 

bellach bawb ynghyd .... 
Efe alio y cofia riiywddyn pod ncf ir nob ai gwnaeth Atwn 

41 Golch grLst a'th waed fymhechod &c. „ r 

43 O choUcs ynghavad wych oiiian &c. ,, s 

44 Monetary items, porbaps from Ciors clcra t 

45 J annerch \^gwyr'\ " y Nolydd Elen ag y Methcelert " 

Y gtiia tymesllog cof adwyth cafodog .... u 

a chan mi ddibenna yn ddiboenach Edicard Moris 

49 Pob Crisfion sv o ddifri yn ofni dvw tad ,, „ v 

51 Holl foirdd o gelfyddyd drwy synwyr dro.s enyd .... iv 
ath ddowis yn gowled vn galon 

53 Eich henw ILoer wych heini hygaredd liniedd liin &c. x 

54 Mar: Charles I. — Och cred ag angred a gwyn TV. Philipp y 
58 Cluw Benin o ddifri y Cyraro diwegi .... z 

ag ^echyd ir cymro ai canant Anon 

61 Cyd wrandewch y teulii tog .... a 

i gofio eiin gwarcdiad gwir odieth Ed: Moris 

()4 Jr maen lUfo : Dowch y ngymdogion b 

yn ffyddlon hob ffailio .... 

i grogi mown tenyn mac bawb yn cytuuo 

264 Cardiff Manuscripts 57-58, 

66 Y mwrthwl : Gwrandewch yn gariaclus tt 

frud liounys frutonied .... 
wrth ddoudiid yr owdwl ir bobl aredeg 

69 Cristiiogion Europia y ^enedl deilyiiga .... b 

mil cUwecliant a thrigain athair blwydd 

74 Mynd yii benllwyd finllwyd fant &c. c 

^>. Mi af oddiyma yn inion ir faunol dirion tl 

lie mae yr bobl hailion yn rhoddi da yn bwulus &c. 

77 Cymdogiou digyffro / ceraint am caro .... e 

ne gadw dy ddwyeu / di gel di dy ddewis Ed: Moris 

MS. 58 = Tonu 18. The Physicians of Mydvei, Herbal 
DiCTiONAKY (Welsh-English and English- Welsh), Brut y Tywysogiox, 
&c. Paper; 7|x6^ inches; 244 pages and 10 blank folios, written 
by William ]5ona of ILan Pymsent, Carmarthenshire, before May 22, 
1766; bound in limp veUuiii. 

1 Mcddygcn Myddveu :* Yifia gan borth Duw goruchel bendeui'c 
y daugossir y medegynyaetheu arbenikaf a phcnnaf wrth gorph dyn 

ends : ac or byyteu vo ehvant bvyt arnat dy annyan 

vyd kjnn wresso'cked a than : a phwy bynnao ny chymero bvyt yna, y 
kylla a leiny o aliachusler yr hwnn a beir y gvaev yn y Penn 

.35 Geir Lyfyr ILrs.siAU, or an Herbal Dictionary o gasc/Ua.d 
Iago ap Dewi. Vr Adafcddog, llwyd y ffordd, Uwydyn y fEordd, 
llwyd bonneddig, OnaphaUon, filago An hearb having leaves so while 
and soft, yt they be used for Cotton and flax : Cudwort, chaf weed .... 
ends : Ystrewlys Tansey, water tiinsey. Yswydd Gwyros 

67 An Herbal Dictionary —Allheal, yr HoUiach ends: 

Yewe, Taxes, Smilax, milos. Zedoary long and round 

93 Pryd [=:Brut] r Tywyhogion : The text of this MS. is 
based on the version contained in -■ the Red Book of Hergest, but 
the phraseology is often changed and modernized, and fresh passages 
are frequently interpolated. The dates are also Jived with enviable 

pan oedd oed cin Ilarglvvydd Crist 681 yr aeth Cadwaladr 
Feniligaid i lydaw at Alan nai Selef ac wedi ci fod yn ymddiddan ar 
angel, ef a aeth i Rufain wrth ei Arch cf , Ag yna y gwladychodd y 
Saeson ynys prydain . A phiim mlynedd wedi ei fyned i Rufain y bu 

ef'e farw ends : Y fl: ihag wyneb wyl Fair y Cyhydedd, y 

gorescynodd Rhys ab Maelgwn, a Gr. ab Meredydd, ab Ow. ab Gr. ab 
yr Arg. Hhys mawr, gyd a llawer ereill o Foneddigion Deheubnrth, 
Gastell Aberystwyth, a llawer o Gestyll ereill yn y wlad honno, trwy 
anrheithio holi Ddeilieid y Br: yn y wlad honno . Ar Dydd hwnnw y 
gorescynodd Rhys ab Maelgwn Gantrcf penwedig a Gr. ab Mercdydd 
Gwrawd Mcfenydd 

Ac r/ma tei-fyna scmfeu Gijmraer/ Hivmffre Llioyd, ac iiid oedd ganlho ijm mheUach 
onid iji/fieithiad or Vr puel. Mche . 29 ■ -17 '6- Jico ab Dewi 

232 Yna'r Br. a ddanfones Archescob Caint i ymddiddan ar Tywysog 
am Heddweli ac ar lleill o Foneddigion a gwyrda Oymry .... ends : 

* This MS. was collated fo.-the Welsh MSS. Society's cditiou (Llandoverj') 
1841) of the Phjsicians of Mijiuai, pp. 1-34. 

Cardiff Manuscripis SS-C/, 265 

Yna r Br: a adeiladodd ddwy Amddiffynfa Gadarn yngwynedd, un 
yiiglionwy ar Hall ynghaerjnarfon . Yna pan Glybu Rhys Fyclian y 
modd yr oedd pob peth yn myned, efe a ymrodd i ^arll Henffordd yr 
Iiwn with Orchymyn y Br. ai daufonodd ef ir Twr yn JLyndein i 
Garcliar . Ac felly yr aelh y Br. trwy holl Gymru ac efe a ddygodd 
yr lioll wlad i nfuddhau iddo a hynny tan Goron ILoegr hyd y 
Dydd hwn. 

Terfi/H pri/cl Tt/iojsoyiou ,j BiyUanieid i/nyhi/mry wedi ei scrifcnnu allan o lien 
Li/fr-scrifen u Lam mi Siors Wiliam Gr. yi/rit o Benybengloij (/an Jaco ab Dewi 
Ebrill 24 . lyij. Ar wailh fion drachefn o scrifen law Jaco ah Dcwi gan Wiliam 
Bona Llanpumsaint Mai 32 . 'IJ66- 

Mi fura trwy Amjnedd, heb flino ddwy fiynedd, 

yu edryoh ar fawredd mor rhyfedd fy rhaiu 
Wrth weled ei drygfyd, ei poeueu ai penyd 
Gwnae immi a Lawn ofyd i Lefain W. Bona 

237 A brief outline of " History " of Britain beginning thus : 
Corineus & Gogmagog were two Giants that lived both in this Island 
at one time in Anno 2200 before Christ at what time this Island was a 
Desert & inhabited only with a few Gianis w* at Brutus's Landing at 

tutness in Devon shire fled to their Caves ends : William 3 & 

Mary Eldest Daughter K. J. 2<i who died S. I. 

MS. 59 = Tonn 19. Pedigeees. Paper; abont 8x6 inches; 
308 pages ;* written about the year 1611 (pp. 107, 119, 151), mostly 
by " Thomas Jolines of tregaron . . at ffonn tayne gate" (p. Ill*); 
interleaved ; bound in cloth. 

The pedigrees are mostly in English and follow largely the parti- 
culars given in the Pcniarth MSS. There are Chronological Englynion 
(pp. 201-4) by Tho: Po'*l ; some others anonymous; and four more by 
Edw: Games, and S"^ tho: vice: Pembre (p. 200). 

MS. 60 = Tonn 20. Welsh Grammars. Paper ; 8 x 6| inches ; 
176 pages; 18th century; bound in vellum. 

"From the Library of Edward .Tones the Welsh Bard" — inside front eover. 
1 y Pum llyfr Cerddwriaeth &c. as in Jesus College MS. 9 = xv. 

MS. 61 = Tonn 21. The XXIV Kings, Dares Phrygins, 
Geoffrey's Brut, Poetry, List of Welsh Boohs and their prices &c. 
Paper; about 1\ x 6 inches; 260 pages; written mostly in 1734 
(p. 221); 

"Thomas William his Book 1737 " (p. 3), &c. &c. 

ILyma enway y pedwaf brenin ar higen or hryttanied a farnwyd yn 
gadarnaf &c. 

Eiyma ddcchrav y sids o droea o vlaen y l<ronigI a ryfeloedd a vii yn 
cchrau y kronigl kans peleas . . oedd yn y kastcll a ehvir pclopeug 
.... ends ; a chyd ac elenes ai fam ai ddwy chwiorydd i ddaeth 32(0 
o ddyuion . 

* The continuous paginatioa at the- foot of the pages is followed. The original 
pagination shows the work is very imperfect. 

266 Cardiff Manuscripts 61-63. 

86 Bi'3iaeii oniv or ynysoecld . . a elwid y wenu ynys .... Ac 
Gwedi Uiiel y Sacx i ffoes enoas ac esgannys i fab .... ends: ac 
ndelslaii oedd cnw yv bren aoedd eniynt . . ac ni bu frenin mwyacli 
ar y Cyinru ond twysogiou, ac yn cael dioddef caethiwed ernynt gan y 

218 A list of the kings iu the foregoing Brut. 

221 gwrandewch yn bwyllig oil heb ballii 

Cewch glj'wed hanes siroedd Cymru &c. Anon 

223 Holl Fonedd a Chyffredin o Cymrv a Saysoii pyur 

y ddewcli y gid yr winllan i weitbo am ych hyr . . . 
yngwisg y Ian briodas a divedad pawb Amen. „ 

229 Gwcl Gymro ii" fro wir fry.l — dyallus &c. „ 

237 List of Books and their prices : Art of Devine Contentment 


239 Items paid, notes and scribblings. 

MS. 62 = Tonn 22. Pedigrees, Dares Phri/(/ius, and Geojfrei/s 
Brut. Paper; 8| X 6J- inches; pages 1-70, and 1-147; copied in 
1754 by Eenjamin Simon of Abcrgvvili, from a MS. written in 1579 
(p. 55) ; loose, in old binding. 

1 A brief Chronicle arranged in tabular Pedigree form, beginning 
with " Noah the first Patriarch of the World," and e:iding with 
George III. 

4S Pedigree tables of the " Five Kingly Races of Cambria." 

55-70 An Introduction, in Welsh, to Dares -Phrygius and GeoiFrey's 
Brut, written by Benjamin Simon " om Ty ymborth Myrddin 10. xii. 
1754" (pp. 55, G2, 70). The following texts agree with MS. 21 

1 ILyma Ddeobreu y Sids o Droya &c. 

28 Bryttaen orau or ynysocdd . . a elwid y Wcnn Ynys &c. 

MS. 63 = Bousall 1 . PoKTur, mostly in the autograph of Richard 
ap John. Paper; 7i X 5|ins. ; 346 pages; in or after 1578 (p. 125), 
and before 1581 (p. 13) ; sewn in limp leather covers. 

Pages 127-30, 139, 182, 295-302, arc in the autograph of Simwnt Vychau, and 
piigCR 28G, 329-46 are in a later hand, as are also a few items on spaces left blank 
hy Kichard ap .John. 

1 II avrfrtb Uywelyn erfai (1. .5) . . . , a 
byw vilwr heb ofalon D. ap Edmwnt 

2 f ofyn milgi du gan Rissiurl theloal drns Edw: salbri 

Y gwr ifangk gair ofvdd .... b 

del am wawd dvlvn imi Lewis ap Edward 

J Simwnt theloal; Gwyr a gaid yn dwyn gair gynt . . . . c 
Simwnt eiriav Saiuwel Simwnt vyrhan 

11 Pvrdin nef pardwn afiach .... d 

parlies mewu pvr ifrllwyn (1. 52) || 11. 21-6, 47-51 arc imperf; 

Edw: up Eys 


S. tudur 


IV. Kynwal 


I. p. 




D' S. kent 


John brwynoc 


Jolo goch 




Cardiff Manuscript 63. 26 f 

13 Vu a roes vguin keiiioe ac a ercbis yw w«s bryhnv vguiii a 
ederyn a rroi grot am bob gwydd &ti. 

b. Arall a roes devUdec kenioc ac a ercliis brynny xii tortb &c. b 

At bwij hynac y del y Uyfr hwnu ur ddamwaiii : darllenied dros 
amsser os hydd gwiw qantho : ac yiiu bydded murr howddgar ac 
mar gymwynasgar ai ddanvon i storhgan yn Uartgynliaval ir ty 
llei scriveiiwyd gynla gann Ruhard ap lohn . -toil . 

15 Diiw ior y dinviav Eraill 

18 JPs. at'. — Arglwydd pwy ar aglcdd pell 

20 kyffesv f'v Jessv ner ocs£ocdd yr Avyf 
af a dewissaf deav ^essv 

23 rryvedd iawn rryw vodd eniiyd . . . 
oil i wyneb llywenydd 

26 Kiilonnav lionnav lie i tyunir / badav , 
a rroi i ti glap rryd dy glol 

27 Y verch weiin o vraich annaf 
29 y gwr eglvr J groglitli 
32 Pann ddangosso rryw dro rrydd 

35 Allan y trigi di dicliwibl &c. 

36 llythr vn pichliws lentvwlux .... v:c(jis ac y tystiolaelha 
Eurtropiics : Ef a ymddangosses yn u. amscr iii , ac otto y mae 
gwr mawr i rriiiwedd ai henw yw ^esv grist &c. end lost 

37 Dychan i wr bonheddic aft/ddc yn nippio ne yn doydvd 

geiriav dvon icrth y klerwyr a ddele alo 
Ni cbaua i chwi ni ddycbanwyd ych gwacd &c. &c. m 

38 Edw: Wynn : Annercli o drasserch a dry // liyd attocb . . . ?j 

vclysiaitl) wawd val saetli wenu S. Pfi. dros Rob: ap W. 

b. y meystres gynes gcnuaid ar vy niwn &c. S. tndur o 

39 Edwai t wyiin klyw hyn rrac glaned // dy rym . . . , p 
i ffynnv aiiafv 'r nod Syinwnd vychan dros Rob: ap fV, 

b. Ot'ui g.waithenwi gwrthwyneb ir wy &o. g 

c. Kiuweddav llysniav ai llvn // ai graddav S. Tudur r 

40 Peidied dyn oeded awdvr : iacli heddyw &c. s 

b. Swych yw tal growndwal gwirioudeb .... dav ivynob . t 

c. Mattr prys bryglys briw eglvr : ddyrnod &c. .S'. titdr u 

d. Jr flfrydiav gwpliav gloywou : yr ^esii &c. 7'. Aled v 

e. Avian a drwiiau poh draswc'.i // byd &c. w 

41 Ybsilon dec vnion gwauas // llalh evraid &c. x 

b. Hawdd driugo . r . osgo ddyra.sgall // c brv &c. y 

c. "j di.scoin ddevgorn a ddygodd // awgryni &c. z 

d. Patin ddarffo dringo iawn drail // y fvchcdd &c. a 

e. Kaingk rwydd a gogwydd gvrcgi // dro angall &c. i'. tudur b 
/. y dyn a ddringo veric dar // dra vchel &c. Sim: vychan c 

42 Gwynt orioc llidioc Ilydan // dwys drawiad &c. d 
6. Hapvs daionys di ana // a medrvs &c. c 

c. ffydd dduwiol -wreiddiol ar weddi // heb V.d &c. f 

d. Damvnwn keiseiwn mae . n . bwrkassol // yn &c. g 

e. y lirinion ddynion yu Icryny &c. h 
/. krombil kerrio vil krec vin // kas gorwydd &c. , i 

43 Gwranuewch arna mi a vanaga .... k 

a begi bvw a gladded merch ivongh oedd ar hornwyd arm 

47 Y Fader : Yw tad tirion gwrando klyw 1 

49 Y Gredo : Kredv r ydwyf yn miw tad m 

51 .Y X Gorclin: Vyngluedigiou dowch yncs n 

268 Cardiff Manuscript 63. 

54 karol : Parr a grcglais laf vr loes .... a 

am gaEfel ixan oi gwetldi 

5!) Uuw a roes fri\v dros y fron »S'. Tudur, b 

ne Wn i^Vi ap U'nfoelrron 

03 Tiugaroc freniu / yw 'n . tri kyffredin J), ap gwilim c 

67 Meddyliwn am a ddelo IV. kynwal d 

71, 75 Kcrais vereh kvr y sy vawr .... e 

kvr yw myd : kav ar y medd „ 

76 kvr sy vawr kcrais verch &c. 

72 Aeth y byJ i gyd nis gwadaa ya drist .... / 

ef an try i nef at yr haiii aeth „ 

77 J ddiito : Angall y w yngwall haeacli .... (/ 

an ledio n . vn ) wlad nef ,, 

80 Krair kred ked kynnydd j^olo goch h 

87 Awdl : Trvgaroc wrthioc ncrlliyd tvd a mor i 

yno i dariaw ]fon diorioc ||* 

93 II yn Roi i galon yn Rydd .... k 

ar knawd ir vedrawd i vam f. ap Rydd^ ap J. llwyd 

06 dduw am yr hynn oodd dda Jolo goch I 

100 Blin yw . r . bj'd blaenor y barj in 

101 Y Sf.rcn : Am i lliw y mao llawer .... n 

ac ai for chwedl a gorfod Gr: ll'd ap D. ap Eg''n llygliw 

104 cbcrais bv.i. ais ii briw // dolvrvawr / am helwawr o 

cm hoywliw / o Uvniais oed Uawenwiw / 
ir ocd ii' af / is kocd : os / 

or hoed : yr haf ar hyd Uiw Siimvnf vychan 

b- yr h.ygar veinwar vonedd // di ledryw &e. p 

105 Mar: O. Ghjndihr : Y ddevfab nid addevwu .... q 

yr mair par bader amen Jigs go} or yri 

\\.Q Da ar veirdd a dewr a vu D. bennvras r 

113 jf Sim: theloal : Beth orav Iwk byth ar Iv . . . . s 

yn i sswydd einioes vddyn ff'. JLeyn 

117 J qfyn Telyn : Pwy vn dyn pennod iiiilli .... t 

Iros i cbael teiroes i chwi D. ap ttn ap madoc 

liO Betonia a fFcndyrin y ssydd // a rvw &c. u 

h. bttia. riw ceutri wenuol sydd : or powdr &c. D. Nanmor v 

121 jf dduw : Molianaf vehaf iecliyd .... wi 

yno . i . nef awn yn i ol Edic: wyn ap Rob: ap gr: 

E. R. 1578 
125 Vmae goroff em a garaf .... a; 

yn vcliaf haint na chaf lionn D. ap edmwnt 

Mancfiadeu S. Wyn ap Eobt ap gruff o Ian gynhaval 
127 Icsn a wnaeth in oes ni . . . . y 

vndvw ssir i enaid Sion Gr: Hiraethoc 

131 Doe'n/ glynn y dvai ' n / gwlad .... z 

elto yr W3'l at duw / r / aeth Leicys ap Edwart 

135 Mar: Edw: Wyn: Doc soinwyd dewis iownwaith .... a 
gvt vn a gatwo /i/ enaid . 1578 . Edwart ap Raff 

* Kour leaves cut out here. 

f A fragment of 16 line?, followed by a lacuna of four leaves cut out. 

Cardiff Manuscript 63. 269 

138 Kami gi/nhaval: liichart ap John ap Robard ap gi: ap Kii 
ap Einion . . . . ap Rodri mawr* 

h. J Rich: ap lohn pan fv ef yn glaf . 15g0 . 

Duw an gwnaelh bennaeth heb vnod : kystal b 

dyro i minnav di-a niynnych Eihi: ap Raff 

139 Mar: Rob: ap gr: ap ttn ap einion . 1512 . 

Gwaeddai ym hell gwyddom hynn .... c 

yw ty lobiu-t orevbarch Simwnt vuchan 

143 Merched Hari salbri ap tomas hea salbri o leweni d 

144 Kynhafal sant ap elgvd ap kadfarch o lyn &c. e 
b. Hychan ap biychan brych: ap anllech gorvnawc br: iwerddon / 

145 3Iar: Ric: theloal : Swyddoe duw sy ddic i daith .... g 

yw aer ai wyr ar i 6l . 1668 . Sim: Vychan 

149 Etta : Or byd oer i bedeirann .... A 

ir aer fry i gadw ty . r . tad W. Kynual 

155 Etta: Y llu beilch o allu byd .... { 

a hwnn ssydd einioes iddo d. 13. vi. 156^ IV. ILeyn 

159 f Sim: thelwal : Y gwr ymysc aur a niedd .... h 

■J diweddoch oed adtlaf Huw ILyn 

163 Etlo : Tri achos notcr uchod .... I 

dav gydhvn dec hyd heiiaiiit Simwnt vacfian 

166 Etta. Pwy biav . r . wlad pybyr wledd .... m 

byw iach wythoes bochitbav Huw litirioc 

170 } Bias y Ward: Y ty ocdioc tref tadawl .... n 

ys hwy rroer eiiioes ir rrain Simivnt Vachan 

174 J Sim: ap Edw: thelwal : Mac tri aer am y tair iaith . . . o 

yw wyr fab i aer a fo S. Fhyleps 

178 Ettopan cned 12.3.15T0 : 1 Hew iefank gallvol ... p 

aed wrth fodd dorethi i vatn W, Kynwal 

182 Y Haw a dyngo yii lion : yn bryssvr .... q 
ar vn da ni wrandewir {auto: Sim: Vtjchan) Anon 

183 Mar: Edwart llwyd o Lan ynys . 1009 . 

Gwae ni bevnydd gan benyd .... v 

a their oes hydd ith aer ssion 

Kowydde ar y psalniay gan Sion Titdiir 

187 Ps: 1. — Dedwydd yw r gwr diwydwaith g 

189 Ps: 30. — Varglwydd dduw hylwydd haylaf t 

191 Ps: 52. — Y kadarn treisfarn trowsfalch u 

194 Ps: 51 . — Duw yn iachawdr kreawdr kryf %> 

198 Ps: §6. — Arglwydd tad aroglwedd tec to 

202 Ps: 6. — Arglwyd garedigrwydd dawn a- 

205 Ps: 32. — Gwyn i vyd ssyberwyd .ssydd w 

209 Ps: 3§. — Yr arglwydd gariadrwydd gras s 
214 Ps: ^p.— Klowcli i gyd pobl y byd bach ^. Tudyr a 

219 Y groc waredoc o riw dy meircliion Gr: ap 1. ap U'n v'n b 

225 Siessus ddaionus eddunaw / yddwyf jFefati brydydd hir c 

229 Damvnais y ffordd rrac dim anwyd / oer L. G. Cothi d 

* This pedigree, which is in the autograpli of Simwnt Vychan, puts the scribe 
of the MS. on a fooling of equality with the very best family in Wales, 

270 Cardiff Manuscript 63, 

231 Mae gwi' val mil o gowri .... 

a dwy vil wedi dydd varn Rob: kiidro a 

233 Kys orav / n / liir is aoron D. iiMimor h 

236 J S. ap D. ap lioh'i : Mae dyn brwysc a yf dwysgen ... c 
wedi i hyfed syohed s.sion Boh: ap D. lltui/d 

2J0 Elto : Pvvy yw . r . gwr piav : r : gorav* .... d 

yw genedl mewn digoniaiit S. ap Rob: ap ennion 

242 Yn iach y Hew bacli lie bydd &c. Ri'c: ap Jcr: Vynglwyd c 

243 (Yn llyndain gowrain dy gerydd fv fiwd .... f 
pen las yn dinas gan dan Matheio Otven) 

244 Duw fienin da fu r wyueb .... g 
drwy gariad ir drigaredd D. up Un ap mad:- 

247 if Lewis Mon S^c. 

Annerch lewys voddys vardd / am carai T. [AledJ) h 

248 Y fvn aolddv fanwylddysc .... i 
mae gore dim yw r gwr dv Si/r Leiri/i- devddicr 

250 Y diiudod rrao y nodav .... k 

kael oes gyfiawn a uawn ni liys pciiarth' 

254 Meddylio am addoli / i ddvw ai fam i ddwy fi . . . . / 
wrth raid im enaid Amen R. (jock o lyndwrdwy ' 

256 Dav / n / borth in y mboi-tli man / n / ymbol! // i math . . . .m 
o bias y ward ble ssy well 0. Gwyncdd 

b. Kyrchv a chanv awcli enyu/pyn kiav &c. „ ,, « 

257 Ordeiniodd diiw ir dynion / wank o haint ]ff'auk a hen . . . o 
iav ar doniav a ordeiniawdd Jfcn bryd: Mr 

260 fr Jessu gwyn o Ruddian 

Rodded ir nodded i ni : lawn obaith .... p 

duw dy nawdd a dod nodded Gr: ap J. ap Un v^n 

264 Marcialepigram 1,1 : Gynt yr oedd gnot ar addysc S. v'n q 
266 Tydi . r . gwynt tad eira ac od Mred: ap Rys r 

269 Aivdl i Bits Moslyn ar y t.'-^ mesur 

Penn beisgedd bonedd bennod : parcli fowredd . . . . s 
par dorf ar wasgur peredvr freisgedd Simicnt vychan 

275 JO. Gwynedd: Ochaf i dduw ddyfod i laith .... t 

valy dylysc gwyniongan oddaith Daniel ap llosgwrn mew 

276 Etto : Ni tliawn po byddwn kelvydd .... u 

difvner vclier ac ecluvydd „ „ 

277 ^ mi bv kyd baen huclion Ui/warch hen v 
b. Moridilic diddic diddan/a rrys rhoesier wiff stjffiin &.c. Anon to 

278 Tri gelyn gwii'ddyn heb gel: blaenadwjth &c. . S. Tudur v 

b. Tir a roddir i rj-wddyn // ac avr Sec. S. Flit/lip y 

c. Duw uefawl rassawl tad yr Jessv : grist &[;. Etlw: wi/n z 

279 Mae r gair yn Uanvair llownvan // y mowrudd a 
uiarw ssimwnt vychan / oss marw cvrgwrs mawr organ / 

marw yw kerdd y mrriav kan W. lle.ijn 

b. Pymthegkant gwarant gwiw orav .... b 
pann roed allor or kor kav syr T. ap Mred: 

c. Pymthegkant gida phump o ddegav ... o 
od yw .r. allor yn ddrylliav Raff ap Rob't '■ 

Lines 1-28 are ia the, autograph of Simwjit VyaJian. 

Cardiff Manuscript 63. 27 i 

d. Mil pvuikant ... a 10 a dcvgain .... 

ir Uawr hwnt a . r . allov hir Ed: av J. ap "^ihd a 

280 Nid plas o wj'dr glas ar glawr : daiaren &c. W. Ihjn h 

b. Pail- fry gwena frewy Rac gwyn friwiav pobl &c. W. kynwal c 

c. Ni ddvgom gwyddom ym gyhvddan // bawb &c. „ „ d 

d. Gwi- mawr yw Jessii gwyrier // i fowredd &c. „ ,, c 

e. Drwy difeirwch drwch edrychwu // ffydd dduw he. „ „ / 

281 ifei o chwant dyfiant sy n difa -. bvchedd .... ;/ 
e vedr gwr vyw diwy gariad IJuw arwystl 

b. blaenion egin rrin glyn rros : berw nant &e. D. ap Gwiliia h 

c. Jwan Ihvyd Uei .r. wyd Ihvyr ras // n bendith &c. Edw: wyii i 

282 Gwin ssaint glynu enaint glan wauec : gwenffriw &c. S. phi/lip It 

b. Ymdrwssiwn mvdivn i madel ar byd &c. W. kynwAl I 

c. Itwydd eglvrfrav klav pell y klowir : gloy w &e. Haw keirioc m 

d. augen doe . n . bargen dann berth // rhac angen &c. Anon n 

e. kaf finnav ysgidiav iss koedydd // gwrddion &e. Edw: wyn o 

283 barddoniaeth gwinfaeth yw gofyn // addel &.c. Symtcnd vychiin p 

b. kan grwth yn chwimwth i wyoh iwmyn [i.e. yeomen] &c. Edw: wyn ty 

c. Gwell no rrwydd gelwydd gwiloc .... r 
oedd gael D. grydd i groc 8:c. „ „ 

d. Atleb : Er vn geinach vach na vydd / ry grcvlawn &c. S. V. s 

284 J S. ap D. ap Hob: Twnti glan y maeiiaa mwynaidd : t 

y Uvniwyd . . . oi I'vgyng ar i ogwydJ Simtvnt vyclian 

285 Duw / n / tad duw / n / keidwad duw / u / ko &c. u 

286 tabwrdd trwst agwrdd dvaall &c. .S. Tudur '■ 

b. Klyw eigion kalon kowlaid groyw wendec &c. Anon w 

c. heb dduw hob ddim duw a digon x 

d. (Bob dydd mae celwydd o ooelir dynion &e. Anon) y 

287 *Yblaned heb ly[wenydd] [S. Tuyir a 

295 J Syr Mo: Salbri : Y marelioc deilioc dylwytli . . . . b 
Ych dav iw vwynhav yn hir {autograph) Simwnt Vychan 

303 Mar: Syrr John Suleshury, marchoc, Siamhrlen gwynedd 

ILeweni leni a las : alluawc .... c 
Evi'o He enaid aer lleweiii „ „ 

307 Mar: Syr R. ap T. — Mae ryw oddwrdd ymi-ydain L. morg'c d 

311 Mar: Edmwnt iarll Richemont . 1/f56 . 

Kymry yn gaeth a aothant L. G. Kothi c 

318 llarri vii : Mwroc vawr wyrthioc aroes : yn harri D. Nan: f 

321 JS.theloal: Krist y tad tyniad dioval : keidwad W.lleyn g 

325 Elto : Tirion ail ebron af obiai : yno IV. hynical h 

330 Etta : Phynniant tec waraut ei gwirod : ay ami . . . . i 
■vddyn hofl' einioes / i ddwyn phyniant Simon Vachan 

335 y Bias y ward: Yr edn llaes ar donn y llynn .... k 
oi hynys yw lion || (l. 36) S. pliylip 

327-8 A loose leaf with items concerning " rente " of " landes " in Merioneth 
and Denbigh sliires . 1606 . and the beginning of a Cywydd to one S. Rydderch 
ap Robert : [rjrwjrio gwawd lair oes i giv\nn] §-c'. 

329 A garo forwyn o ddyn gwirion gwjl &c. I 

b. Traws naws nwy dryd glyd glwy .... m 

am daua I meinwen mevvn un mynyd Hugh Maurice 

335 Molwn y mwya i olyd .... n 

Drigaredd a diwedd da Rees ednyfed 

* This cywydd has all the appearance of an autograph. It formed no part of the 
MS. originally. The outer half of pages 287-8, 293-4 are missing. 

2T2 Cardiff Manuscripts 63-64. 

338 Ai duu gwycli ydych fun wiwdeg y\v boffi &c. 

339, 342. Colli cariadon : 

Mae / n / rhaid Toraas dyma nghwyn .... 

Moes atteb mwyn i rninnau Evan ap Ric: ap Hugh 

340 Fob dyn wedi ginio gwraudewch arna / n / cwyiio .... 
pan ddarfFo im ddiflino ddwy flynedd Anon 

343 Da gan fardd hardd Lirddydd dy weled .... 
gyfran or graian ar gro 

345 A selection of couplets from the poets 

MS. 64 = Bonsall 2. Poetry by Gritfitli, John, Eichard, and W. 
Phylip, Hugh and Edward Morris, J. Davydd Laes, and most of the 
poets of the xvth and xvith centuries: also Pedigkees. Paper; 
14f X Scinches; 793* pages ; written by Alargaret Davies in 1736- 
1737; in original leather binding, but wanting the clasps. 

At the beginning there is an elegy to Owen Myvyr by J. Jones o Ijanygors, 
dated Oct. 3. 1824. There is also in the same hand an Index to tlie snbjects 
in the order of the poems in the MS. There are a few Englyniou inserted here 
and there in the MS. by way cf filling up " odd spaces." 

1 Achau y Cwrie : Ei dad oedd y bregyn moel &c. / 

3 Gyneddfau Meddwdod . . . dileu'r cof &c. g 

5 Gwrandewch arna i / n / dwedyd S. Tvdur h 

15 Araith Gr: ap Evan ir Saer o lann San Sior : Fy mddiried i 
gwbl ymgleddgar gydymaith fy uirfawr orcliymyn attoch &c. 

16 Fy Annerch Lythyr cyfriuachddwyn &c. Gr: ap J. ap U'n v'n li 

18 Hanes Taliessin: Prifardd cyffredin ydwi fi i Elffin / 

19 Elffyn teg taw ath wylo ?n 

20 Chycbwi bosfeirdd ffeilsion aflonydd Talies.nn n 
b. Triads : Tri dyn gafodd gryfdwr . . pryd . . doethineb Adda o 

21 Gwragedd ILyndain : Saith o wragedd ymgyfarfu &c. p 

22 Duw oruchaf drvvy achwyn T. Price q 
b. Arglwydd agor yn forau T. Evans r 

25. Dis ywr byd os arbedwn ^9. Tudur s 

26 Y gwr uwch benn goruwch byd D. ap Rice t 

28 Pwy / n / gadarn ddydd farn a ddaw « 

Morrice ap HoH ap Tudur 

29 Pand angall na ddeallwn S^' D. Trefor v 

30 Wrth gofio araith gyfiawn Hugh Maurice to 
32 Y corph digalL craph degwedd Anon x 

35 Y byd trist ar bowyd traw , W. JLyn y 

36 ILymma fyd hyd i mae hael Dr. J. Cent z 

39 Eiymma yr byd cyd cadarn „ „ a 

40 Gwae roddo iiid gwareiddiach T. Price b 

* A good many leaves have been inserted in the MS. after it was bound, and 
these pages are numbered a, b, c, d, &c. pins the number of the page preceding the 

■Cardiff Manuscript 64^ 


42 Tri ocilran Iiocwlan helynt 

43 Felly r byd ynfyd auferth 
45 At lioll giislnogion y tir 
4G'' Toriad gorchymyn Taervvaith 
4G* Meddyliwn am a ddelo 

47 Duw / n / rliydd ir hen ddihonydd 

49 Y fercli wenn ar fraich Anfta 

50 Ar ddiiw y rwy weddiwr 

52 Gwae a fwricdd gof oerwas 

53 Y byd rliown yn bedvvar rhan 

54 Gwnn nad da gan enaid dyn 

55 Mohvn y rnwya ei olyd 

57 Y tad or dechreuad chwyrn 

58 Mwyfwy y rwy / n / ymofyn 

59 O frod^r oil fawr rad rym 

Dr, J. Cent « 

Hiomphre D. ap Evan h 

» » 

.. .. d 

W. Cynwal c 

IJwm: D, ap Evan f 

jfer; Fynglwyd g 

S. Brwynog h 

Evan hrydydd hir i 

Ho'l ap T). ap Evan k 

Dr. S. Cent I 

llees Ednyfed m 

Dr. S. Cent n 

Jolo Goch 

J. Phylip p 

T. I[j0yd o Benmen q 

III Edii^: Morris r 

Bwriwn liyn berr ein heinioes 
63 Meddwdod : Bariis yw n gwlad gyriad 
65 Ai' ddwy leeh arwyd o'i law 

68 Pwy yw r gwr ar power gyd 

69 IFalsedd fab an wi redd ueith 

70 Cywii'deb fab hoewdeb hcJd 

71 Yr Eglwys : Annedd fawr y sangctaidd noddfa : w 

gor brciniol &c. Anon 

72 Declirauwn adeiliwn dy Eecs Ednyfed x 

73 Y byd lie rwyd ar y bai D. ah E. ap Owen y 

74 With ystyiied ystori JV. Phylip z 
77 Jr Avian : Traethaf Egoraf y gan E. Evanes, Eglwysy rhos a 

Raph ap Cornwy t 

Anon n 

Hugh Arwystl v 

79 Och ddiiw biilch heddyw yw r byd 

82 Och dduw pam fychedd hob pwyll 

84 Duw greawdd nef a daear 

85 Duw jor y duwiau eraill 

88 Dyn fel blodaun y daw 

89 Angall yw y ngwall hauach 

91 Meddylied am addoli 

92 Ofnus ofidiis ydwyf 

93 Ond rhyfedd mewn taer ofyn 

95 Khyfedd iawn rhyw fodd ennyd 

96 Deilliad a fu deallwyr 
07 Saith niwrnod or gwavvd gwiwrym 
98 Dawn waiih jawn duw wnaeth yna 

100 V Earn : Gweddiwch oil gwaeddwch allan 

102 Y gwr eglur ei groglith 

J. Phylip h 

D, Nanmor d 

Cadwaladr ap Jiees o 

Morgan Hughes f 

Anon g 

Howel Cilan h 

ff'^. Cynwal i 

„ V k 

-S'. Tudtir 1 

Syr 0. [rtjo] Gtni m 

Dr. J. Cent n 

0. Gwynedd o 

Maurice Robert p 

S. Brwynog q 

104 Pam y raae r byd llown fryd \\\\ D. J. vicar F^. V. D. K. r 
106 Duw naf mae ar fy nhafod D. W.nyil {amser Cromn-el) s 
y P8560, ^ 


Gardif Manuscript 64. 

107 Gwelais eira glas oerwyn 

109 ]f6r galon syw erglyw Tavven 

1 1 1 Goran dcliiw gwiw a rodded . ISQO . 

112 Y cwrw rluidd Car j'r heidden 
IH*" Pwy yw v gwr piau r goron 

115 Nid byrddiaw He daw tin dydd 

116 Gwae r hen a gae hir Einioes 
118 Tobacco: Y dail a bair dilio bwdd 

120 Y dabler yu ei dyblig Morris 

121 Cefuis goUed om credwcb 

122 Ni roes duw wir ras da ueb 

123 Pwy sy ben yn pasio byd 
12o Doe yn gyfllybrwydd y daw 
120 Y parlus ai hap oerlwm 

]28 Eurwn gerdd o rann gwh'dduw 

130 Dconasiws dyu nawswylU 

132 Anifir wrth iawn ofyn 

134 O Ddnw beth a ddaw i ben 

136 Mae gwr fytli am gowir farn 

137 Gwae ni r beirdd gan^ air y byd 
140 Mae un ai barch yn y byd 

142 Cebyst a fo ir Cybydd 

(142'' Blin yw r byd mal blann awr bach 

(142° Dyn wyf dan glwyd gronglwyd grin 

(142» Och dduw ennyd och ddynion 

143 Adde rydwi ddireidi 

145 Duw s^ ben nid oes neb uwch 

147 Weithian dowch hi aeth /n/ y dydd 

151- ILyma fyd llwm o fedydd 

152 Mae fFordd barod i rodiaw Hd'l 

154 Adrodd Gwir drwy dduw a gaf 

Arch: Edm: Price a 

D. Manuel b 

Gxverftl v}, Ho: V'n c 

Eich: Vliylip d 

Gr: Gruff e 

L. G. Cothi f 

0. Gioynedd g 

J. Clywedog h 

ab Evan ab Einion i 

V cardiwr du k 

0. Gwi/nedd I 

Hugh Lewis m 

Gr: Gryg n 

E. Tndur Owen o 

J. Phylip p 

J). Nanmor q 

T. Price r 

Edw: ap Raffe s 

TV. Kyn t 

S. Tydur it 

,. !) « 

yttion w 
T. Prys) X 

» ) y 

>, ) 2 

Pees Ednyfed a 

Simient fyehan b 

D. Manuel c 

^olo Goch d 

ap D. ap J. ap R. e 

Anon f 


155 jrEsgob Morgan : Yr athro mawr wrth ryni wyd S. Tudur g 
157 Etlo : Ond dedwydd orau ffydd rym Evan Tew h 

1 59 Mr. Price, Clyniu : Y gwiw leuad goleufawr Ellis Rowl'd i 
161 Yr wylan fel yr alarcli Rich: Cynwul k 

164 O dduw gwyn ddaw om genau Hughab E. o GaerCyrach I 

165 Rldwlas : Yr aer niawr ar w^r Meiriou E. Tew brydyddm 
167 Col. Nannay : Y ILew glas hollawl ei glod Rowland Jones n 
170 f^yr TV. Gr: — Caer arfon hen goflon gwyr W. JLyn o 
172 Cychod Gwenyn : Pie gorau plwy a gwerin Morris Dwyfach p 
174 Anoetha o dwrn wneuthym „ , q 

Cardiff Manuscript 64, 


176 Y, gvvyi' llciin rbagov y llaill 

178 At }' pi-ydydd sydd 'n ymswyddo , a hxt &c, 
b. Atteb : Cefais eich llythyr cyfan, a ifraethedd 

179 Etto : Y gwyr sydd a gias iddynt 

180 Y Baidd iawndrefn bwrdd jawndrael 

181 Atteh : Y Bardd gwyn ebrwydd ganiad 
183 Un dyn ai gwyn ni ad gam 
185 Bum Herod He bu hiraeth 

(ISe** Wrtb en\Yi cyfraith anael 
(186° Mae miwsig Cuddedig ddallt 
(186' Y mab ai glod y mhob gwledd 

187 Fy awcnydd fai anoeth 

190 Y grymyswalch gair Moesen 

192 Gwerfil wyf o gwrr y lann 
b. Y Hew gwar oU a gerir 

194 Y ddau lonydd dJa lawen 

197 J D' Elis Prys : 

J ble yr af i blau r wyl 

Y tri char ar tyich eiiraid 








S. Dafi/dd a 

„ „ b 

Syr Rys c 

S. Dafydd d 

IV. Cynwal e 

S. Tudur f 

Gr: Tiiraetliog g 

„ „ ft 

W. ILyn) i 

Anon) It 

R. ap ho'l up D.) I 

Edw: Morrice m 

W. TLyn n 

Gwerfil o 

TV. Cyiiwal p 

0. Griffith q 

Rob: D. ILoyd o Grymlyn r 
S. Tudur s 

Esqwior Sion dirion daith Rob: JVynn person Gwyddelicern t 

Gydag un a geidw gwynedd T. Akd u 

Y gwr enwog i linwedd S. Phylipp v 

Y call wrol Celhvairus S. Tudur) w 

Y gwr enwog o rinwedd S. Dafydd) x 

Jr Z)'' Dqfis o fallwyd : 

Y Defein glan dyfn ei glod Hwm: D. ah Evan) y 

207 / Row: Price : Y rhowiogwalch wr hygar . 16(^3 . S. Dafydd z 

209 / Rich: Mostyn : Mao gwr mwyn ar gwrr macnol Anon a 

210 Moli rwy amal ei ras Gr: D. ap Hoicel b 

211 Yr hebog dcwr bywiog d6n Roivlnnd Vavg/ian c 
213 Syr Lewis Siriol lawen W. ILlyn d 

215 JLywelyn ar IHw alarch Ho'l Reinallt o 

216 MeddyHo ddwyf am nwyfiant E. Vauyhan ap J. ab Adda f 

218 Y Henn deg er llenwi dyse S. Dafydd g 

219 Os Mon yw ynys y mel S. Brwynog h 
221 Ymroi /n/ drist mae meirion draw 0, Gwynedd i 
223 Pwy yw r gwiwddoeth piau 'r gwedd 11. ILoyd Cynfel k 
225 Pa ryw lais pur loew a sydd „ ,, 1 
227 Uydd da ir Hwynog or ogof „ „ m 
229 Y Hwynog ar lliw anardd 
231 Y rhynllyd Iwdwn rhawnllaes 
233 W. Hi: Oes a wyr yn llwyr er nad Uiii , r dyrfa TV. Ph: p 

>3 » 

JFoidke Prys o 

234 Y Hew o Rug gar Haw r allt 

235 Pe suethyd powys weithian 

S. Tudur q 
0. Gwynedd r 

s 2 


Qardiff Manuscript €4, 



Caccwn chwerwon coeg gan i eich araitb . 
Cwla fcddwon .... Cloffion brydycUlioa &c. 


Y dJaugar foneddigwaed 

Y Gwr iirddol gwar wirddysc 

Y gwareiddfab gwar addfwyu 
Awn a chlod fyfyrdod fawr 
Robert ab Rus daclu.s don 

Y dyn ir blodaun daitb 
Di annerch ydiw anael 
Ba wr ymhiiis Abram lien 

Y carw ifangc arafwyob 

Y carw gwycb or Caerau gwin 
Pa wr enwog pur aiinercb 

Y Gwalch rbwydd dan gylch 
Pe da fai y byd a fii 
Canaf i Ben meistr Cannyn 

Y cerddor "Jfange birddoetb 
Myfyrio b^m i fwrw byd 

Y gwar Eryr goreuraid 

Y gwir nod a garwn ni 

Y Defein o dwf uniawn 

J. fab TV. Gr: b 

J. Tudnr c 

IF. Phylipp d 

Rees Cain) e 

S. Tudur) f 

S. Phylip g 

W. TLyn h 

Gr: op J. ab ttn.'ifn i 

S. Tydyr Ti 

W. TLyn I 

Simwnt Vy chart m 

byddaur W. I'hylip n 

Gr: up J. ap ttn V'n o 

Gr: Hiraethog p 

IIo'l Reinallt q 

IL'n ap Gyttyn r 

Hugh Maurice s 


266 Elizabeth: Ocb brydain awcbbriwadwytb . l603 . S. Phylipp v 
269 Charles i : Och Gred ag angred o Gwyn fV. Phylip w 

272 Wiliara phylib lem ffaelwawd (^J. Vaughan) ,v 

274 Alteb : Y Gwalch Euraid gylcb ariaii W. Phylip y 

277 Charles a : Rbown ogoniant moliant maitb ,, „ z 

280 J Arglmydd Moioddwy : 

Croesaw ^ feirion gron / n / Uawn gras „ „ a 

281 Charles ii : ILwyn oedd gynt Uawen ddi g3,s J. David b 
283 Jarll Penfro : Poen y w adfyd ponyd fawr W. ILyn c 
285 J. Salbri : Duw a roddes drvvy weddi „ „ d 
288 Elto : Y Blaened heb lawenydd S. Tudur e 
291 Rob: Woulke : Torrwyd addurn troed addysc VV. Phylip f 
293 Ow: Tudur: Brydio i bum bryd beb wiw Robin ddu g 

295 E. Maurice: Mae cwyn a gloes in oe-s ni Hugh ap Cad'r b 

296 S. Rydderch, 1^3^: Troes Duw adwytb trist ydi R. Jones i 

298 Edw: Maurice : Newydd anedwydd in jaith S. Dafydd k 

299 or Perthi llwydion : Wyled beirdd eled y byd „ ,, 1 
301 S. Salsbri: Duw dad pa fyd ydyw .9. Tudur m 
303 7 /S''' T. Williams, or Vaenol : 

Byd tosd dyll y bowyd bwn Hugh Machno n 

305 Gr: V'n : Mai j( roeddwn mawl rwyddwych W, Philip o 

Cardiff Manuscript 64, 277 

'308 Syr 0. Gtm : Trwra ar 'ja yvr tramwy r 6d TV. Kyn a 

309 Gr: Hiraethog : Y Bardd bach uwch beirdd y byd „ „ b 
311 Hugh Moras : Pryddliewch feirdd peiaidd wych foes 0. Gr: c 
314 Etto: Pererin wyf dan glwyf gloes „ ,, d 

31G Gr: Madryn: Y Gwr gwyn xiwcb gwar gwynedd W. JL'yn e 
319 Torrwyd omperllan taerwaith T. Price f 

321 Hanibal Prys : lietli a wnawn byth jawn euyd „ „ g 
323 Wutilkc Prys : f wjv a saif yr oes hou Gr: Phylip h 

325 Price or Giler : Och ganu gwlad och gan gledi Edw: Morris i 

329 E. Evanes, Tan y bwlch : 

Aelli ^fan ddiddan oe.ld wr da wiwlan S. Dafydd h 

330 Etto : Pa wylaw sydd pa loes y iv „ „ I 

333 Gr; iVa/Hiay ; Troes duw uiwl Trisd anaele . IdH^ „ ,, m 

337 Gr: Mn o Nannay : Y Goiau glod ag aur gledd W. TLyn n 

SSS*" Iltigh Nannay : Dyn Avyf ar draetii dan for dryd R, Ph: o 

338"^ Etto: Tros fawredd gwynedd pob genau, Uefed „ p 

339 Mar: Tudtn- A led : 

Bwriwyd un bavdd brad cnbyd Gr: ap J. ap ffJn v'n q 

'Sil O. Wynn or Glynn : Pwy or oes ne pa reswm D. Davies r 

344 Fynhad: ])yn wyf ar gvvymp dan for gwyllt . l625. W, Ph: s 

347 Fymam: Canii rw^ fi cwyn oer faith .■ i651 .- „ t 

349 Fyngwraig amerch : Dyn afiach hen dan fauch wyf ,, ti 

352 Ediv: Morris : Briw gofid braw a gefais Hugh Morris v 

So6 fV. ILyn : Och guddiaw awch ag addysc Rees Cain w 

358 Rob: Wynn : O dduw 6 ne mor ddi nw^ S. Dafydd x 

(360'' Y tirion lain nod dtwrwych Morus ap E. ab Einion) y 

(360'' Y inab rhad yndiob rhediad Edw: vrien) z 

(360'' Mawr ydiw ymwarediad „ ,, a 

361 Mab A7igharad James : I rocdd gardd o Iraidd goed Anon b 

363 Rob: TLoyd Bryn hir : 

Och gri oer uwch gro irad Ellis Rowland c 

366 Gr: V'n o G. Gai : Trdes Diiw niwl trist anaele W. Ph: A 

369 T. ILoyd o Lan Vecwyn : 

Och fyd Irwm och ofyd traw . t703 . Ellis Rowland e 

372 Marg: Evans or Berth Lwyd : 

Och gri sad arwa grocs sydd . 112T . y, f 

374 J. D. fron Wion : Trvvni ag 6er yw tramwy gvvn „ g 

■376 Clwyfus afiachus fy jechyd, ballodd . I -26 . S. D., f. Wion h 
377 /. Dafydd: Och hir faith och o oer fyd Anon i 

381 W. Wynn or Wern : O dduw dymma ddn dymmor 6. Gr: k 
384 Frances Wynne, Glynn Llifon: 

Dymma in gwlad Trawiad trwm „ 1 

387 Hwm: ILoyd, Havod Espytty : 

Och angau dwys och ing dan Ellis Rowland m 

390 Pareh: Lewis JLoyd, plus du : 

O Dduw enwog dda unwr „ » n 

278 Cq,rdvff'Manu6cHpt 64. 

394 Jr Eglwys • Aneddfawr saiigctaidd noddfa gor breiniol a 

(3941' Edw: F^oyd Glas Vnus : 

Gwae ni beunydd gan benyd W. JLyn) b 

(394'^ Jane Mostyn : Anwadal yw anwydau „ •> ) c 

(394'^ Barwn Owen : I mae r gair am wr gwrol . 0. Gwynedd) d 

(394« Ochneidiaf gwelaf mor galed Gr: Philip e 

(394f D. ap Edm:—JL3.w dduw fu yn lladd awen T. Aled f 

(394s 0. TLwyd : Gwelwn hyn gwael yw /ii / hoinioes ■S', Dafydd g 

(3941^ *S'. Tudttr : Gwae fanfeirdd mewii gofynfyd S. Philipp h 

(394' Simtmt P?t ; Briw sy / n / fais braw a s6n fydd „ „ ' 

395 Cath: Mostyn : Troes cur a bair treisio cAf W. Glynn Ti 

396 Thomas Mostyn, hen : 

Mis a wnaeth im eisiaii / n / . ol . ■/.5.55' . Sim: Vychan I 

399 JFoidk Salsbri : Pa goel fydd pa gelfyddyd Edw: ap Raphe m 
401 M'\ Mostyn: Da anfono duw/u/ fynych . 7576 . W. ILyn n 
403 Barivn 0. — ILawen gan herwyr byrr bara Gr: Hiraethog o 
(404'' Gofyn 1 iwi drvvy gyfarch Morgan fab Hugh Lewis p 

(404'= J. Ph. 1120 : Oer synnais er S. Enuyd Evan ILoyd q 

(404^ Meyrick Nannay : Mawr fu r cri am y tii bad G. or Glyn r 
404^ JRich: Ph: — Cwympodd torrodd coed terwen . 764/ . W. Ph: s 
404'' Gr: Glynu or Gtonfryn : lessu ne I ras ai uawdtl S. Ph: t 


406 jf Dduw : Mjfyrio wrth rodio rwyf D. JLoyd Ddvl Obran u 
409 I)y di r byd od wyd ar benn Hum: D. ab Evan v 

411 / Gr: Vn, Cars y G.—Tri oedd hael frwy dda lielynt S. D. w 
413 7 W. Vychann, Cors y Gedol 

Y Hew anwyl llawenvvych . 1108 . Gr: Parry x 

41G f v}, W. ^^n : I niae acres y Meirion . ?76'7 . Anon y 

417 //• Gwynt: Y Gwynt or deau gyntedd Hugh lioberts z 

420 Tydi r Gwynt Tad Eira'g 6d Mred: ap Reea a 

421 Creadur cadarii beb gig &c. D. ap G. ne Taliessin] b 

422 Diiw r merawdwr Creawdwr cred Hugh Roberts c 

423 Fy mbwrs melfed fy mherson Philip Etnlyn d 
426 Civjypan brych : Att aur bren tynna cm bro {Rich: Ph:) e 
428 Nos da yt win os doti wyr S. Phylip f 
431 Yr Hobi ddiharebwyd S. Mowddioy g 
433 Tydi r baidd wyt awdwr byd 6'. Phylip b 

436 Duw a weryd ^f wirion Gr: ap J. ap On v'n i 

437 /'• Gylynen: Cenais wawd canos i wydd J. Tudur k 
439 Eh<>w dew gym rho duw Garnedd [IL'n] R. G. or yrri 1 
441 Y ferch weun y f u i- ycbwaneg T. Alcd m 
444 Penselvania: Aed anncrch drasercb drwsiad . 1T02 . n 

Huw Gr; o Lwyn y brain 

Cardiff Manuscript 64. 


?Ed)ii: Prijs a 
Hugh Arioystl b 

E. Gr: Ida c 
S. Tiidicr d 

S. D. Lacs f 

446b Rhai a gar yu rhagorawl 

446* Y crair uwch lawr glwydiair gled 

446« J H. Machno : 

Hwi-e Huw hwre liirwen aeth yniuitli 

(446'' Elizabeth : With dJarllain coelfain celfydd 

(446' Cam rwyf cywir racn 

447 Rob: TVynn, BodysgaUen . l680 . 
Gwr oedd hael gwraidd helynt 

449 Y Beirdd a fynuan cu bod Gr: ap J. ap tin v'ti g 

451 Y Beirdd heirdd beraidd hirddawn S. Mowddtvy h 

452 Gogan Saeson : Dauthym ddydd sul diwaethaf L. G. Cothi i 

453 fr Cryd : Gwae fardd claf gyf wrdd clefyd S. Ph. k 
455 Etto : Ban na wnu heb wea enyd Morys ap J. ap Einion ' 

457 jfr ddanoedd : Gwae Gwae fi gwag yw f'awen Hugh Arwystl m 

458 Y misoedd ar arwyddion : 

lonawr a Chwefrawr dau chwefrwr D. Nanmor « 

459 Dwedaur docthion gyut am Adda &c. o 


Gr: Fhylip p 

T. Price q 

T. Aled r 

D. Kanmor s 

( JL. Gr: ap M. hen) t 

Rich: Phijlip u 

460 Digus wyf nid agos jfach 

462 Duw oes arwydd dy sorri 

464 Gwae fi Cedwais gof cadarn 

465 Biin yw byder o weryd 
46 5 ILyma Haf ILwni i boewfardd 
468 Dyii wyf er doe / n / i ofyd 

470 Bwriadais fry briwdwys fron 

47 1 Cur sy fowr : Cerais y ferch 

472 Cefais uq Cofu3 wener 

473 Dj»Q wy yn cerdded y n6s 

474 Y luu uchcl o fonedd 
476 Y duwiesau Dewisawl 
478 Y ngwynedd mae niweddi 

480 Pa ddyn dduw gwynn tremyn trweh 
482 Cwrs ynfyd cerais un ferch 

481 Am wawr Ian rwy mor lew 

485 Ba ynnill o bai anneroh 

486 Y fun deg o f6n hyd fA 

488 O Dduw ond trist oedd nad rhjM 

489 Mwyfwy son mae fy swUt 

minnaii / n / rhwym meinwen ai rhoes 

490 O cherais o bur ais a briw , dolurfawr 

491 CeJsio un or cusauaii .... 
a garwn a fynnwii fyth 

492 Mor lesol fu r nos felysiii 

Anon V 

JV. Cymval to 

Gr: Hiraethog x 

D. ap Edmuiit y 

Anon a 

S. Phylipp a 

D. JLoyd b 

Anon c 

„ d 
Gr: ap E. ap tin V'n e 

>> » ^ 

J) )j S 


D. ap Edmimt 

Anon k 

D. ap Edmund 
Bedo Aurdrem m 


Ga,rdiff Manuscript 64. 


Hawdd fyd ir iios oedd fydavvl j 

Rob; ap Ho' lap Morgan a 


Y iun oraii Uyn ei Haw 

Si- D. Owen b 


Nid syndod gorfod ag aurferch, ymadel Anon c 


Mae haul ag fel dyma hi 

D. Gorllech d 


Yr Eos deg aeies dail 

Rees Cain e 


Cwrs ifaugc cerais hoywferch 

Evan ap Rees f 


Y forwyn wych ar fron wen 

S. Tudur g 


Y ferch ar ael winau fain 

Evan Dyfi h 


Gofal am ddal meddyliau 

Anon i 


Y ferch wedi r glod a fii 

„ k 


Y ddyn fach a wyn galchwyd 

Gr: ap E. ap R.'n v'n I 


Mae cui' y mhob cwrr im hais 

•, „ m 


Y lloei' fr gorlliwr Eira 

31atheio Bronnffild n 


Y wawr addwyu Iraiddwych 



Rhanu trais inawr hwynt o wres 

inaith 0. Gwgnedd p 


Cerais i'uu fwyn i hwyneb 

S. Tudur q 


Mi gefais irarai gyfoeth 

Roger Cyffin r 


Rhai or g'wt'r rliy orwag wedd 

0. Gwyuedd s 


Cerais ennyd cwrs annawdd 

Simivnl Vaughun t 


Tramwyais holl trimis liaf 

Anon) u 


Ai gwir fed gwewyr yn Pais 

D. ap Gwilim) v 


Nos da I Loisiad ystlyswyii 

S. Tudur) w 


Cerais feinir Cwrs f'anap 

T. Prys) X 


Y fun eglur fwnyglwen 

Deio Ysgolhuig y 


Y gwr tawel cynholfawr 

D. TLoyd ysgolhaig z 


Doethym i dclinas dethol 

D. ap Gwilim a 


Fel I rooildwii gwyddwn gel 

., b 


Gwae r uu dyn beb gowraindab 

S. Tudur c 


Trafailiais serch trafel syuii 

D. ILoyd d 


Y fun (leg wcdd fain dw gwycli 

Anon e 


A gai r ferch a gara fi . . .. 


1 guddio dyn deg addwyu 

D. ah Edmunt 


Dydd da ir fwyna ar fii 

Gr: ap E. ap E.'n V'n g 


Cefais gan ddyn gwrtais gall 

Anon h 


Ar fin Gwen eurfain gu 

,. i 


Y forwyn fwyn gwae fron fais 

W. myn k 


Mae 11 wyn a llii iw anerch 

S.Phylipp 1 


Fy rliiiuu won hir jawn wallt 

»• >, m 


ILoer gain lliw eira gweynydd 

» „ u 


Y feinir ar aiir faneg 



Gwen dynion ganaid anna 

,. P 

" Lljma Gwddau a gjmrais allan o Esgrifcn iiii Mr, John Prichard Eghvyswr o 
ynuf fon yr liwri a EsgiifL'iiasau ei Ljfr 1653 allan o Lyfr uu Hobcrt ab Hugh ah 
Ifan lib Sioii Brwynng {i.e. pp. 516''-516'-';. 

Cardiff Manuscript 64. 


o37 Y fuQ wriog fiiin jrwych 
538 Seicli a roes ar cliwacr Esjllt 
.')40 Y fiin iraidd fain ora 

542 Y f^n ifangc fwyn ofeg 

543 Rliyfodd iawn iliiwfbdd annereli 

544 Cerais yn fab cwrs lawn foes 

546 Y ILoer hael a Uiw r Ijeli 

547 Y' ddyn faia ni ddaw / n / f y 61 

548 Duw / n / ihwydd i wr diwair lion 

550 Jr Ddylluan : G\vnn wneylliyd aGwen neitliiwr 

551 Elto : Y ddylluan Ian liwnos 

552 Elto: Eiawen nos laii lluniais oed 

554 Elto ; Yn rliyw dwyn yn rliedyna 

555 Dydd da ^d fercli fainsercb todd 
55() Y ceiiiog bran av clog briih 

558 Adailiais dy ivy ar fryn 

559 Y fCai ar Iiid fanaur w^ch 

560 Gwell i liu a gyll annerch 
562 Nos da iv ferch oncst fu 

563, 582 I mae dan f'ais ais ysig 
564 Y ifn ar Uiw ewyn Hi 

Y fyn a gaid fwyna gwe<ld 

Y ferch deg I gwedd meddyn 
Siwrneiais er yn ]feangc 
Fy uewisol fynwes aur 
Gwae wr a wnae gaer ue Aval 
A wyddant hwy pwy cm pwynt 

Y fyn a all a fynno 
Yn siampal hir ofal rlioed 
Rhiain gwr hen a garaf 
Bid hyder or byd hydol 
Tir y Glynn lie bo tew r gwlith 

Y fyn ai hawdd im fyw / n / hir 
Carii dyn Ifangc arab 

Y ferch fwya gara fi 
Olwen gulael Ian galon 
Gofalii heb dj heb dal 
Cerais ddyn Ifangc araf 
Mae gair I mi o garii 
Dydd da yd ferch did aur fawr 
Ow r olau wen aur loweth 
Cerais loewlocr crys lili 

Y ddyn fwyn oedd ddoc / n / f'anereh 























JF. S. Evan a 
T. A led b 

» !> '^ 

Anon d 

„ e 

E. ILoydap Hugh f 

Syppyn Cyfeiliog g 

Anon h 

Robin Dyfi i 

S. Tudiir k 

» " '■ 

Gr: Lcia m 

Lewis Mcnai n 

T. Prys 

S. Tudur p 

Gronw ddil q 

IV. Cynioal r 

Evan o Dewhvyn s 

S. Tudur t 

Gr: ab E. ab ff.'n V'n u 

Bedo Atirdretn v 

J. Cerry w 

S'' 0. Gtm X 

S. Phylipp y 

S. Tudur z 

T. A led a 

Eedo Brwynllus b 

» », c 

Ation d 

I), ab Edinunt) e 

„ ) f 

IV. HJjn g 

Bedo Aurdrem h 

Tudur A led i 

T. A led k 

S. Brtvynog 1 

r. Aledm 

J. Dyfi n 

Evan Delyniwr o 

J. Tudur p 

Simwnt V'n q 

J) )j r 
lices Cain s 

282' Cardiff Manuscript 64. 

588 Doe I gwelais dog wiwloer R. Phylip a 

589 Breycklwydiwr go biydd ydwj^ Anon b 

590 Y fyn wj^l j'w fy nolur Bedo Brwynllus c 

591 Medra am pwyll mydr om pen T. Aled d 

592 Blin y\v yr hynt helynt lij^dd L. G. Cothi e 

593 Y forwyn deg eiriaii dal S. Phylipp f 

594 Y ferch jrwedd farchwiiol Anon g 
695 Dwys ira son nad oes im serch G1:m ah E. hen h 
598 Y gaugen jrwen aiirwallt Rich: Phylipp i 

Dafydd ah Gwillim 

ceo Y reiliog serchog i son h 

b. Doe r ocddwn duoer eiddyl / 

602 Duw th feiidigo ferch sercliog m 

603 Dydd da, fy rliiain fninwcn h 

604 Y ddyn niegis gwenn or ddol o 

605 Neitliiwr hyno a wneitiiym p 

606 Hoew dfig riaiu am hydai q 

607 Cerais ferch ful gwr serchog r 
b. Y llwyu bedw di anedwydd s 

608 Moes Im gusan ag anerch t 
h. Oed am rhiain addfaindeg u 

610 Fel i loeddwn fiiwl rwydda v 

fill Gwae fardd a fae gyfa i orn to 

b. C'wrs digel curais degaii x 

613 Mac gair i mi o garlad y 

614 A mi / n / glaf er mwyn gloewfereh z 
6)6 Tail' Gwragedd aii gwedd fal gwawu a 

617 Annerch nag annerch genad b 

618 Ifan lor gwawd am gwiwdad .... c 
ymnia / n / fy myvv am fy mwyd 

619 Ni plicidiaf a Morfydd holl adain : fordi &c. d 

620 7 abdd Enlli: Dafydd o ddyffryn Dyfi (a fragment) e 
(620i» 'i ferch or fynachlog faen f 

(ii. Celynlhvyn cyfliw lawnllwytii g 

(620° Mae doliir drwg im dal draw h 

(eaO'' Mar: Stjr O. Gl'm : Milain o dduw mil a\ j n I ddig i 

(62U' Fel I rocddwn ywyddwn ged E. Tudur Owen k 

(620^ Y ferch wnaeth waew dan f'ais 1 

(6208 A ILodnais wybr or brafiaf m 

(620'' Tri pliorihor digyfor dig n 

(620' Trwsiaf gcrdd fel wttresydd o 

(ii. Mae ci geuit t.i Ifan tew , min gerwin &c. p 

621 Englynion : O ofvnhau /n/ fy nhyb &c. q 

622 Nid allaf nid af o d^ r 
622'' Ifor ydoedd aFrad aur s 
6'22<' Da 1 llyniwyd dull lawnaf t 

623 Y fyn well ei Uyn ai Uiw u 
6231' Morfydd ferch )erwertb gerth gain v 

ii. Dydd da yt rliagor forwyn w 

623° Ceisio yn lew licb dewi x 

623^ Gyd ag lair i gud gam y 

623' y feiol av riw f«a z 

623t' Enylynion : Duw nm gwnacth ar draeth gwir dvi &c. aa 

Cardiff Manuscripi 64. 
























Nos da ir fenws dawel 
Cywyddaii twf cu wiwddooth 

Gwawr Brydain a gar brodur , . 
Ag ar Hall agor y llys 

Gwrid mawr gaiiad morw}!! . . 
Ag UD o hyn Gwen yw hi 

Caru I'wy Is cwrr yr allt . . . 
Oae da rhawg pe caid ai rhoes 
Hawdd fyd ir ddyhyddai fail . . 
Hi iii fynn hyn a fynnwn 


Oes yn y byd Iso un barth . . 
Dowaid wir ai da dy waith . . 
Yinai steddfa nes dyddfarn 

Y cVw dii muse coed a mel 

/. Ji. I'll. — Tramwyaf att. rym awcn 

I niae unllys y mhenllyn 

Mae Gyttyn or Glynn yn gla 

Gwae a gynhaliodd I gyd 

Cariad merched am oyriai 


D. ah Edinunt 


0. Gwynedd 

fV. ILyn h 
Ric: Cynical i 
Hie: Phijlip k 
Si/r Kys I 
ditto r Glyii m 
S'' D. Trefor n 
J Syr Rob: 0. — Wrth eilio mudr Liitli hwyliis H. Machno o 

Atteb : Syr Dafydd saer wawd afiaeth 
Etto : Yr evvyrth mawr el riiad 
Etto : Nattur daer un na diriaid 
Etlo : Dau^\'l• ac ynfyd awen 
Nannay : Oes diareb a 'sdyriais 
Atteb : Y gynfigen gwan fagiad 

Yr hen iaitli eiriau hynawd 
Atteb: Hen laith ydwyf niihiedig 

Drwg yw clod glain wrihod gwledd Syr Rich: Griffith x 

ficcar Woccing cjam uc LVti ab GiDillim ap lieece 

Ed III: Prys p 

Hugh Machno q 

Edm: Prya r 

JI. Machno s 

S. Phylip t 

Ric: Phylip u 

S. Dafydd V 

Edw: Morrus w 

Y fferi fawr I ffair fon 

Y Biog oediog adain 

Y Biog Rowiog Reiol 

Yr edn bliu ar adn flaenwen 

Y Bi wrth fol y berth fwyn 

Y cyw call ddadl cycyll ddli 
Nos da Ir fraith glog Biogen 
Pa un liw y pen loyn 

Y Bi goeglais bigawglem 

Y Biog siariadog swydd 
Yr wylan deg ar Ian dwr 
Sion phylib sy n hoff ahucli 

Atteb: Fewyrth ILwyd f'atliro ILiwdeg 
Caer Gai: l)mv a roc mawr dyraii main 

A'' I). Trefor y 

" Pa walk pwy " z 

S. Tudur a 

J. Phylip b 

S. Tudur c 

S. Phylip d 

J. Tudur e 

II )i I 

II 15 g 

S. Phylip h 

II II 1 

S. D. Sienhin k 

J. Phylip 1 


284 Cardiff Manuscript 6'4, 

(J83 At(eb : Y TL^s gwydr lliaws gadarn W. JT^yn a 

G85 Etlo : Owain liwalch an aurai 0. Gwi/nedd b 

687 Etto : Y Hew deg maes lliwdeg main fV. ILijn c 

688 Etto: Aral lawn Aw gwawd y mlaen gw_^r 0. Gwi/nedd d 
690 Etto : Gwir yn wir nis gwyra neb IV. TLyn e 

692 Daii belh a red di-wy r gwledydd Gytto r Glynn f 

693 Alteb : Silin ath gadwo Sv Boned Tudttr Penllyn g 

694 Etto: Diwedd lien yw i- fargen fail Gytto r Glynn h 

696 Englynion ir Cybydd : Nid da bagio da bob dydd &c. i 

697 Yr I'hyr : Yr Eryr is yr yrl T. Prys k 
699 Atteb : Thomas wnias awenwerdd Edm: Prys I 
701 Etto : Y crH argel cryfangawg <S'. Phylip m 
703 Etto: DuTT j n / rhwydd Edu rbydda ydwyd Rich: Phylip n 
705 Etto : Y'r eryr braise ar warr bvon 0. Gwynedd o 

707 Etto : Y Capten Uawen llewaidd Evan Tew brydydd p 

708 Etto : Yr Eryr mawr ei wryd Hugh Machno q 
710 Etto: Ami /n/ tramwy mewn trymoedd ./. Tudtir r 
712 Etto: Hois dair gwaith hob faith hiiibawb Robert Evans s 

(7l4iJ Etto: Mac trefn ar bob matter oil Edm: Price) t 

(715 Y mab ai glod y mhob gwledd R. ap Ho' I up D.) u 

715<= Dyn wy yn aros dan w^dd T. Prys v 

716 Y swi bach fynai I bod ,^ „ to 

718 Y Haw a dorodd y llwyu „ „ x 

(719 Pa ryw ddialedd prydd ddolur „ „)y 

(.ii. Duw na welwn dan elor „ „ ) z 

[.Hi. Y fwyalcheu dan fylclioed ,, „ ) a 

(719c IFarwc'l fyn hoff reiol faith „ „ )b 

(719'' Y ceirw sy fawr cii cariad „ „ ) e 

719c Rhyfedd yw'r byd Ho rhifyut „ „ )d 

721 Gog an i Fred: TVyn: 

Dowch bob dyu I lyn y leui , iinau Anon e 

722 Gogan i S. Rogers: Gan S. mae safn wedi gnfnio „ f 
•723 Y wlad ffcrf olyd a phwys TV. Kyn g 

725 I ofya Cwricgl: Ystod hir wastad hoewrym 3Ired: ap Rees h 

726 Attcb : Dihareb wir o liirynt Ifan v'n ab I. ub Adda i 

727 Mar: S. Ph: — llir im draw gar llaw'r Han Gr: Phylip k 

728 Etto: Khodd dduw gwynn yw rhwydd ganu Edm: Prys 1 
730 Ciedaf y nuw cu radawl „ „ m 

732 Yr udcorn ddiweddaf : Elias gynt aurles goedd Anon n 

733 Y ILwyn mesiir llin Moescn PV. lEyn o 

735 7 B. ILoyd ap William o Beniarth 

Mac ar wyneb meirionydd y Person Owen p 

737 Gwciliiiu rwyf gwaith arafyn W. TLijn q 

738 Beth am pair yn ddiwairiach Kedo Aurdrem r 

Cardiff Manuscripts 64-65. 285 

739 Mar: W. Vaughan o fmr.heiniog 

Oen dduw naJ attebwch ddim Hugh Colhvi/n a 

741 J D.JL. Beniarth : Gwnaetli dinv ogoniant daiar TV. Liyn b 

743 Fy ngwinaufarch fwng nwjfus H. Tudnr c 

744 Henffyoh well enw hofF a chu S. Phylip d 
74G Gwyn ei fyd ag o }awn fodd „ „ e 
746'' Achwynaf mae trachinob T. Prijs f 
746^' Y fyn iraidd fwyn ara „ ,. g 

747 Mae Pachwyu am fy iechyd „ ,j A 
747'' Gwacl yw mab goelio merch Anon i 
747' Y wenol deg anwyl doa T. Prrjs k 
747' Glain gwiw arwydd, Glan gairwir O. Gwgncdd I 
747° Dwys im son nad oes yin sni-ch Gtm ah Ifnn hen m 
747'' Dal neitliiwr delw a wnenthym D. G. n 

747s, 715'' Dee clowais mi goisiais gel D. ap G. o 

748 Baricn O. — I mae r gair am wr gwrol 0. Gwynedd p 

750 Da ar feirdd a dcwr a fu Madoc Bcnfras q 

751 Bryd 1623: Cyn del ibyfel daw rbyfeddod, or inor Bo: Ddu r 

752 Mar: Edw: Boioland: Disgynodd dewis gaiiiad ,S'. D. T.aes s 

753 Ma7-: Capten S. Wynn Salsbri o Rug .1611 . 

Beth yw Gwr byth a gerir E. IL'd Jeff'ray {i was) t 

ISil Mar: Anne gwraig Gr: Nannay . 16^7 . 

Cenedl foneddig Gwynedd S. Dafydd u 

760 Mar: T. Olifer . l6og . 

Doe I galwodd duw geli Edw:firien v 

762 Mar: Hum: Puwe : Path rhyfedd yw mawredd maitli J. 0. w 

763 _7 iiow: Puwe : Y carw o ryw car yr leirll Ed: firien x 

766 J Ednyfed Griffith o Wydd gwion 

Y dyn Ir da lawn ei wraidd Anoti y 

767 The Pedigrees of Queen Elizabetli, the xv Tribes, Henry v, 
Maelgwn Gwynedd andancient " British Kings," the Gwehelyth of the 
Principalities of the Vaughan family, and of many Mothers &c. 

785 Breuddwyd S. Tudur : Am fi noswaith or gaua z 

MS. 65 = Bonsall MS. 3. Poetry by various autliors. Paper; 
15^ X 5| inches ; 172 pages, of which many are repaired ; in several 
hands — after 1684 ; newly bound in quarter morocco. 

1 Mar: Charles : ILwyn oedd gynt llawen ddigas imperfect J. D. a 
3 Y grog waredog o riw dymeircli[ion] Gr: ap J. ap ttn V'n b 
6 Clowch adroedd ar goedd ond gweddawl .... c 

^r rhwygwr bythol oer hagar bethau J. David 

9 Mae gwr mwyn ar gwrr maenol .... d 

oi fodd i fyd rhodd y rhawg ^S". Roger 

11 Mar: D. ap Edm: — ILaw ddu\Y fu'u lladd awen T, AU'd e 

286 GarclZff' Manuscript' 65, 

13 Mar: T. Aled : 

Bwriwyd unbarckl bi'awd cnb)'d Gr: ap J. ap Un V'n a 

15 Mar: R. Nanmor : O Jessu vyth eissie vardd Lewis Mon b 

17 Mar: D. ap Edin: — Dayar su gau dros y gerdd „ „ c 

18 Mar: T. Aled: Dyn ymddifad heb dad wyf „ „ d 

20 Mar: Euan Euans o Dan y bwlch. . 16§2 . 

Aeth ifan ddiddan oedd wt // da wiwlan S. Dafydd c 

21 Elto : Pa wylavv ssydd pa loes yw „ „ / 

23 Mar: S. ssalbury o rug : 

Beth yw gwr bath a gerir E. IL'd Jeffrey g 

26 Mar: plant R. ap gr: ap Ph. ap Madog gloddaith 

Sorri ddiiw yn pensaer yddwyd h 

Robin ddu ap Jengcin bledrydd 

28 Fy nghefnder wr per air piirwych Iwyswedd S. Dafydd i 

29 Henaint anghowraict a liiraeth a ffoen D. ap G. k 

30 Troes duw n fawr Trvvstan wyfi Givilim ab ifan hen I 

31 Mae beiddiw ym wahoddion Gutlo /rj glynnm 

32 Sain Cristoffr a fu n offrwm „ „ n 

34 Kerais dd^n fwyu i hwyneb S. tudur o 
b. Tart y bwlch yn meirionydd : Hob: ap ^. ap Rob: &c. p 

35 Doetbym y dydd diwaethaf S. Tudur tj 

36 Mi gysgaf fy naf yn awr dawn dedwydd &c. .S'. Dafydd r 

b. J S, Dafydd pan oedd ynghefnbodig affrydydd arall 

yn dyfod heibio wrth wlana : 

S. I), dedwydd y deuda d;^ fod H. Cadwaladr s 

c. Atteb: y fendith fel gwlith ar ol gbiw // teilwng J.Dd. I 

37 Gwae r undyn heb gowreindab ,S. Tudur n 
b. - Mae son y talem i r siott „ „ « 

38 Jr Gegin newydd ynghefnbodig 

Yr adeilad sad sy odiaeth sylfaen 

b. J Rob: wynn : Y llenn deg yn llenwi dysg 

39 Duw dad yn eeidwad oen cadarn brynwr 

40 Y Icarw ifaugc arafwych 
42 Gidac un a geidw gwynedd 

44 Dewrder rhoed i wrda rhawg 

45 Y Call wrawl Cellweirys .... 
i dro yr abad roi r ebol 

47 Gwae ni r beirdd gann air y byd 

49 Y dyn a ssigwyd i au 

51 Atteb: Dafydd fab di fudd fodd 

53 Wrth edrych galarnych gael 

54 _7 -E'^'w wynn or glynn : Y gwr enwog o rinwedd S. Dafydd h 
66 Mar: S. Salbri o Rug : O duw dad pa fyd ydy w S. Tudur i 
58 jfr ditoiay* : Morpelus danghosvvr y breuddwydion Anon k 

* " A gefais i o law llbissiart ap Sion o Ian gynhafal." 

S. Dafydd 


11 » 


S. Tudur 



T. Aled 


» » 


S. Tydder 

» » 
D. ap Edm'd 

Cutlo r glynn 
Gtm ap Sefnyn 



Cardiff Manuscript 65^ 287 

59 Ow r oleuwen aur lowetli .... a 
ow dewis fi od ous fodd Simwrit Vaughau 

h. Kerais loywloer ki-j-s lili .... b 

kael y wen fun ka\<j yn faith Simwnt Vuilghan 

60 J archiagon C.fyrddin, Y gwr llenn dwg Jeirll yn dol . . . c 

o da i adwedd da ydyw Gr: ap J. ap tin vac/ian 

62 Da ar feirdd a devvi' a fii Mad: Benfras d 

63 Nid dwrdiaw lie daw Uiw dydd L. G. Kothi e 

64 Drwg yw klod glain wrthod gwledd Syr Rhissiart Cniff f 
bicar wohing ne Hn ap gl'm ap R. medd Rhiss: ap S. o L.gjnhafal 

65 lie doe angall adengair / lliniei' i gall haner gair y 

66 Tydi r gwynt tad eira ag orl Mred: ap lihi/s h 

67 Sieffrai a yf ossai fFraingk Guttor glynn i 

68 kariad kof anllad kyfiownllwyth / kalon .... k 
am oer gurio a mawr gariad GiUtyn Owain 

70 jfr kyhydd : yma yr ys yn ymryson " Prydydd hael " I 

71 Meibion diwarth i mebyd / ^er; ap Gr: bydd byd .... m 
ddwy law ymwnygl y ddelom Gr; Gryg 

72 ^ Owein Tydur a Harry^r vii : n 

y llii mawr ni alia i mwy /. gethin ap J. ap lleision 

73 Ric: in a Harry vii : 

Mae r goron ymrig eryr D. ll'd ap Un ap gr: o fathafarn o 

74 J Reinallt mae kledd ar groenyn/yn graff L. G. kothi p 
76 Syrr bwnn nerth dragwn wrth drangk T, Aled q 

78 Aeth hiraeth rhwng bron a thoryn i char D. ap Edmwnd r 

79 J santesaii oes un tasel „ „ s 

80 Kann liawdd fyd kanu ydd wyfi Thorn: Derllys t 

81 J gymodi S. Pilstwn hen : 

Hen ddelw honn addolynt Lewis Mon u 

83 Damwain blin yw r byd yma Deio ap J. dii v 

84 Rhys oraii n hir is auron D. Nan mar to 

85 _7 -^y* Wynn : ILawenaf lie o wynedd D. ap Edmwnd x 

86 J Rist Theloal: Y gwr ifangk gair ofydd Lewys ap Edwart y 

87 Mar: Howell Vaughaii o Lan JT^yn Tegid . l66g . 

Klywch ganniad klochaii Gwynedd .... z 

Hala liwia Iwla lii S. Vychan o Gaer gai 

89 Ebyfedd iawn rhyw fodd ennyd L. Je. a 

90 Meddyliwn am a ddelo W. kynwal b 
92 Dilynais di wael ennyd T. Price c 

94 Ymddiddan rhwng Edward Morys a Sion Dafydd 

Dechreuwch cenwch mewn cynydd awen &c. &c. J. D. d 

b. Ti biaii dechraii y dyn cred addysg &c. &c. E. M. e 

c. ynys afradys o frodir galed &c. J. D. f 

95 Doed o fon mae Sion yn synio E. M. g 

b. Diolchaf fEyddiaf hoff waith im duw / S. Dafydd h 

c. Y ddeu wr arglwyddiaidd D, Nanmor i 


Cardif Manuscript 65, 

96 Mar: Edw: ap Ji. Wynne : 
Byd kaled yw bod kihvg 

98 Mar: Owen Wynn or Glynn . 30 . Rhayfyr 
Duw 01- anap diwy wynedd .... 
yn y nef vniawn ofwy 

Pie goraii plwy a gwei'in 

Anoeth o dvvru a wneiitliym 

Da mewu kyfi dewi ymynyw 

106 Atteh : Mae gwr yrn dirmygu i 
b. Etto : Gwr seliad yn siarad sydd 

107 Etto: Dafydd lloyd ofydd y Uu 
109 Etto : klaf wyf eisie cael o sercli 

6. Etto : Cenad v/yf a wna Cynen 


S. Tiidiir a 



Ymrawd ai yma 'r ydyeli . 
ath ben mollt at follt atli fas 

.S'. Dauydd 
Morys Dwyfech c 

D. MJd ap IL'n ap Gr: c 

JLywelyn ab Gvtto f 

D. JLoyd ap IL'ti Gr: g 

JLywelyn ab Gytto h 

n. TLoyd ab TL'n Gr: i 

JLywelyn ap Guttyn k 

J. Tew hrydydd 

. . . . m 

Bedo Hcijesh^ 

J. Tew hrydydd n 

Bedo Hafesh o 

112 Atteb : Brad oedd nial bwrind iddew 

a fyna i hwii i fwynhay 

113 EUo : Ond ynfyd Coeg ysbryd kaetli 

114 Etto: Gwaii i rhoed i gauy rbawg 

116 ' ywkytnodi' : Heddycliwyr heddyw vcliod S' lioh't Myltwn v 

117 Mar: Edict Rowland, prydydd . chwefrol 1682 . 

Disgynnodd dewis gauniad S. Dafydd q 

118 Y chwannen bach vnion biir T. Prys r 
120 J vij rnab Lewis Owen Bartvn or TLwyn wrtli bont 

Dolgelley : Oes dyfais yn ystaPell O. Gwynedd s 

122 Arigall yw yngwall hayach fV. kynwal t 

123 DamuQaiii y fPordd rliag dim anwyd oor L. G. CotJii u 

124 J Lwydiaith : Oes yn y byd iso un barth .... v 

yna ai steddfa nes dyddf'arn 0. Gwynedd 

126 Dis yw r byd os arbedwu S. Tudiir lo 

128 J geisio cymod Cadivaladr Price or rhiwlas 

Yr aer mawr ar warr meiriawn Jeiian Tew x 

129 A list of Welsh Bards, arranged alphabetically, with the time 
they are supposed to have flourished. 

132 Mar: Owen JLoyd or Dwyjdn : 

GwelwH hyii gwael yw /n/ heinioes S. Dafydd y 

134 Nos glanmai dygai bob dawn yn hygar . 16§3 . „ „ z 

135 jf T. Mostyn o Gloddaith : Mi af ir liys mwyfwy r llwydd . . a 

Haw dduw fo yw llwyddo fylli Edw: Morrys 

136 J W. Esgoh JI.. Elwy : ILen iaith ydwyf nithiedig .... b 

a daued hyn duw ai tal „ „ 

139 J S. Meyrig : Y llew gwynn allu gwynedd .... c 

Tra fo gwydd na dydd na dwr S. Dafydd 

141 If thou ihinkent best to be a beggar without bagging money &o, d 
142 C. priodas i Hob: Wynne o Fodyscallen 

Gwr oedd hael gwredd helynt .... e 

ai gowlaid lawer gwiliau 

* "SersiaHt yn y dre newydd.ynghedewen 

Cardiff Manuscripts 65-66. 

















l4-l* / Veddwdod : Beius yw'n gwlad gwiriad gau .... 

Am bechod meddwdod , Amen. Edd: Morris 

MG* Ofcr Iwon : Ar ddwy lech arwydd o'i law .... 

Di faswedd dy wefusau ,, „ 

149 Y gvvyr E,eu i-liagor y llaill • l6§f, . 

150 y gwyr sydd a gras uddynt 

151 At y prydydd sydd yn ymswyddo a bir 

152 Mar: J. Gr:o Lijn: Gvvelais winllan glwys iownlles 
154 J W. esgob 7L. Elwij: Yr heniaith eiriau hynawd 
159 Cerdd Far: i J Thomas diweddar Faer y Bala 

Fel roeddwn yn f'esmwythdra ar ol myn* f » * h 

»**#»#** wad yr ail ddydd Anon 

161 IFarwel ir wi 'a ei roddi .... i 
I bawb . . . y nhefn Bodig bur „ 

162 Mar: [^A]n?ie Nannei/ or Dolegwyn'wn 

[Cenjodl fonoddig Gwynedd Jo: Dames k 

165 tYr hedydd Uouydd or Ihvyn/ a gloyw oslef / 

mewn glaslwyu / malwr Cerdd ymylau'r Coed/ 
a mwyngerdd yn y mangoed &c. Jo: Daviea 

167 Brenhinl)ren brithlen y Berthlwyd Mesbreu &,c. Jo. Daviesm 

168-172 Tbese leaves are fragmentary with some later writing. 

MS, 66 = Bonsall 4. Poetry by various authors. Paper ; 7^ X 5| 
inches; 434 pages; circa 1690; bound in original oak boards, 

Mostly wrliten, as it would appear, by "John Davies . 1690" (p. 175), " Llyfr 
yw liwnn o roddiad John Davies i David Lewis o goetre ymhlwy Llan elldid 1738 " 
(p. 39). 

7 Co da ir ferch didaur fawr 

8 Gwae gwae fi gwag iw fawen 
h. ILyfon over : Ar ddwylech &c. 

10 / Henamt : Ti r byd He &c. 

11 Poen angall na ddeallwn 

13 y Dduw i rwy n weddiwr 

14 Y'^ liwynog ar lliw anardd 

15 Y forwyn deg eirian dAl 

16 Y corph digoU crafF i degwedd 
19 jfhenaint: Och t'yd tosd och fowyd haint 

23 Rhobert ap Rus lachus d6n 

24 Mi gefes imi gyfoeth 
27 Eurwn gerdd o ran gwirddt'iw 
31 Yr wylau deg ar Ian dwr 

S. Tudur n 

JTugh arwystli o 

J'Jdw: 3J[elHr[ig'] p 

D. ap J. ap Owen q 

S. Dafudd r 

S. Brioynog s 

Hugh TLoyd Kynddel t 

Jo'"' Phylip u 

Anon V 

TV. Phylip w 

S. Tudyr X 

Roger Kyffin y 

S. Phylip z 

1. »5 a 

* These two Cyioyd^ are apparently in the autograph of the author, 
t Many liave sunfj of the .sltylark but this Cywjild is probably unique for a 
complete misrepresentation of its singing habits, 

y 98560, T 


Cardif Manuscript 66. 

84 , Sion Pliylip sii'n hofF. alarcli 

37 F'ewytiir Uwyd f Atliro lliwdeg 

41 Pwy ivv 'r gwr ar power i gyd 

45 Diiw r Diwiau dauar dowys 

48 Olwen guliiel' Ian galon 

■50 Y Cwrw rhydd car yr heidden 

54 Y gwr fyth agaro ferch 

57 Wrth gofio araeth gyfiawn 

61 Digus wyf utd agos )ach 

64 Gofalu heb du heb dal 

67 Yr Eeos deg aeres dail 

70 Yr Hobi a ddi.arhebwyrl 

73 Tydl r bardd wyd awdwr byd 

76 Y Trowyr glan troe wir glod 

81 Mar: Edw: Maurice : 

O'r jfessii Gwyn yn r oesau gynt 

88 Y Gigfraii y gan fel gwydd 

91 Gvvell yw cyngor rbagorawl 

96 Mar: Ed: Maurice : 

Mae cwyn a gloes in oes ni 

Pa ryw Lais pilr Loyw sydd 

Mae Eror hael mwy fwy rhydd 

Cerais fyn f'vvyn i hwyneb 

Y ddyn fegis gwen or ddol 

Fellu r byd ynfyd anferth 

Deonisiws dyn oeswyllt 

S. D. ap sienkin a 

S. Phylip b 

Ralph ap Robert c 

Hvm: D. ap Evan d 

S, Rrwyncg e 

Edw: Moris f 

Tho: Price g 

Hugh Maurice h 

Gr: Phylip i 

Tudur Aled h 

Rhys Kain I 

S. Mowddwy m 

Rich: Phylip n 

T. Prys 

Rowland Preice p 

Anon q 

T. Prys r 


Hugh Kadwaladr s 

Hugh JLoyd Cynfel t 

Edw: Maurice u 

S. Tudyr v 

D. ab Gwilim w 

Hymffrey D. ap Evan x 

D. Nanmor y 

J. Phylip z 

Rich: Phylip a 

Oes dihareb a styriais 

124 At/eb : Y Gyufigen gwan fagiad 

129 ILyma Histori a fu rhyng . . Epig . . ag Adrain : Yno i b 
gofynodd Adrain yr ynierodr i Epig o ba le daethost di yma, 
Epig a ddwedodd my 11 a ddoethin o wllys yr Arglwydd &c. 

-139 y Bedd : Wrth ystyried ystori 
144 Adde rydwi ddireidi 

Y ferch wen o fraich Anna 
Dechreiiwn adeilwn d^ 
Dydd da 'r ILwynog or ogof 
ILoer Gain lliw eira gwcun^dd 
IFres i cawn hofF ras cenych 

Y bardd bach ywch beirdd y byd 
Dyn gerwin ru flin afler draig a fydd &c. &c, 
Finau fal dithau fu im dydd fyw yna „ „ ni 

171 Y Rowndied : Pie 'r aeth llywodraeth y llii o ddynion &c. n 

172 Mowrion golledion gyradogion fom digiodd J. JVynne o 
Breuddwydiwr gobrudd ydvvyf T, Aled p 



IF. Phylip c 

Rees Edeneved d 

Jer: fynglwyd e 

R. ap Edeneved f 

Hugh ILoyd Cynfel g 

J. Phyliip h 

S. Tudyr i 

W. Kyn k 

W. Phylip I 

Cardiff Manuscript 66. 29 i 

178 Gwrandewcli y gwyr gwreigiog a 

lion llawen a scrcliog Tlu(/[/i^ Moris 

182 Yr holl Israelied cenbedloedd hebrcaid Edw: Rowland b 
186 Englynion: Ofnais newid pi-id fel cael pren ysgaw &c. &c. o 
188 Dyn wyf yn aros dan wydd T. Prys d 

190 Pob penceidd nodedig sy'n canu 'n bleiliiedig Ph: Rich: c 

191 Fel roeddwu ar fore o ddofor i Fou JV. Plnjlip J 
194 Y elnvanen bach inion bAr T/jo* Prys g 
197 Y ILeuad oleuwen wyeh liwis )ach lawen Mathew Owen h 

201 Pont Corwen : Y seiri heini i hynen eedyrn Anon i 

202 Uan Mars Arw flaened bu freueu cyn oered Evan Gr: k 

205 Gwrandewch ystyrieth pechadur wrth synieth I 

T. TLoyd Jangaf 

209 Nid rbaid gau ddelvvau ne ddolef sant &c. &c. W. Ph: m 

210 Dis i\v 'r byd os arbedwn J. Tudyr n 

211 ILyma yr bawl lie mae rbaid Dr. S. Kent o 
213 Tri oedrau hoywlan helynt ,, „ ;) 
216 Att boll Giistnogion y tir Hi/iii: J), ab Evan q 
219 Coeg dafarn eoeg farn coeg fawl coeg Arnodd //''. Ph: r 
221 Gidag vn a geidw gwynedd T. Aled ? 
223 Tydi r Gwynt tad rbew ag od Ev: ap Ho'l Siurdwal t 

226 xii rhimcedd iioen neidyr : (i) dyro e£ o fewn bi-iw &e. u 

227 ]f henaint : Yn lacb rwy n afiacb o nwyfiant pecbod Anon v 

228 Dafydd fab Jesse oedd frenin mawr wrthie „ ic 
229, 240-1, 272, 275-6, 283, 301-3, 309--10, 314, 353, 357-8. 

The above pages contain a series of Englynion. 
230 Y prydydd piir wowddydd pwyll W. Phylip y 

233 Lliuiwch I'edd annedd inioa i ininau W. Phylip z 

239 O Arglwydd Dduw galliiog Anon a 

242 Duw n rhwydd yr ben ddihenydd Hym: D. ah Evan b 

245 Mae gair imi o gariad D. ab Gwilim c 

247 Hawddfyd ir nos oedd fydawl Rob: ap Ho: ab Morgan d 
250 Hjawen nos ]fau ILiniais oed Gr: Leiaf e 

252 Y grymuswalcb gair Moesen W. ILyn f 

255 Ni feiddiaf Lcchaf ar fyd llychwin rhawg W. Ph. g 

257 Y gwr Enwog i rinwedd S. Phylip h 

259 Yr fyn wyl iw fy uolyr Bedo Brwynllysg i 

261 Rhiwlas : Yr Aer mawr ar wyr meiriav/n Efan Texc k 

264 Magiad cycbwniad gwreicbionen, lesg Anon 1 

265 Adeiliais dy fry ar fryn Gromv ddv m 
267 Y fyn wriog fain irwuch Jf^. Sion u 
269 Gwao a fwrlodd gof oerwas Evan Bryd: Mr o 
273 ILiwiog wyf yngorllewyn Jfon ddii'r Bilwg p 
277 Mar: Edio; M, — Frin Golid brow a gefais Jliigh Maurice (j 

T 2 

29Z Cardiff Manuscript 66. 

284 Yxiii tlws : Cleddyf Ehydderch hael &c. a 

286 Dyn wyf ai' gwymp dan for gwyllt W. Phylip b 

291 CanJ- rwyf fi cwyn oer faetli „ „ c 

295 Dyn alinch h^n dan faycli vrj{ „ „ d 

304 Molwn y mwya i olyd Rees Edeneved e 

306 Y Tad or dechreuad chwyni D' S. Kent f 

311 Derbynwch drwy genad deg AnercL di gydd Lewis Roivland g 
Pages 315-34 are ■wanting, unless the paginator skipped these numbers. 

325 Y lloer wen Uiw eira viios Anon h 

326 J feuan Tew: 

Evan mawl gvviwlan gwnliwyd Mr. Harry offeirad i 

329 Atteb: Y fyn cloiliw r 6d ar facs Evan Tew It 

331 Ffydd Kufain filain fu addoli 'r pab ffydd mam pob drjgioni I 
ffydd waedlyd hefyd iw hi ffydd ddwl hen ffei AiMauA honi Anon 

332 Y ddisdavv hael weddysdpg fV. Kynwalm 

335 At T. iL. ifanc pan ocddy hardd ar droi yn f/wacer 

Toriias gy wyitlias gwi \v jentliudd ILoyd Hugh ap Kadwalad n 

336 Attch : Nid hauddawl im fawl am fod fy nyfais T. ILoyd ^f"nc o 

337 Cwrs digoel cerais degaii D. ap Gwilini p 
339 Gwao f'ai-dd a fae gyfa )orn „ „ q 
341 Duw n rhwydd i wr dianair hen Robin ddu Dyfi r 
346 Gwn nad da gen enaid dyn Z)'" S. Kent s 
348 Y llavv a dorrodd y llwyn T. Prys t 

345b « Croraii svvydd fel gyru saeth Evan ap Ho: ap Swrdwal u 
347b * At tell : Gwir ]ffa.n geirie fenaid ILowdden v 

349b * Y llwyn ai wisg oil yn wyrdd S. Tudww 

351 Y Cusan : Cefais un cofus wener Gr: Hiraethog x 

352 Ond blin i Gyffin dan goffa beunydd Or: Hafren y 
b. Atteb : Or: wyd brydydd o brud hoen cfrydd Rog: Kyffin z 

354 Ni Roes Duw 'n wir ras da i neb O. Gwynedd a 

356 fal ir oeddwn fawl rwyddaf D. ab Gicilim h 

358 / H. Nanav, Sirri : Son mawr o faelawr i fon Evan Tydur c 

359 Y ddyn falch a wyngalchwyd Gr: ab Ev: ap IL'n v'n d 
362 Gwae 'r vndyn heb gowi-eindab Anon e 
364 Mcdra am pwyll M^dr om pen Tudyr Aled f 
366 Y byd rhwng y pedwar bann Ho: ah D. ab Evan g 

370" Hiipio wnaeth intii wrth ddarllen rhyw boetri Anoti h 

370k Gyttyn or Glynn y sydd Glaf Syr Rys i 

372 Atteb : Gwae a gynhaliodd i gyd Gutto r Glynn k 

375 Pirs Mostyn : Pen breisgodd bonedd beuod parcli fowrodd 1 

381 Welcwm gafl ffiidwm ffrydiog, brainstan rhefr J. Phylip m 

382 \_Areitli H^gan\ : Yiio fe ddoe siawns i ddaft weision Rhys 
ab Tewdwr mawr ddeheubarth vn ladd gwr ar Hall dreisio inerch 

* Pages 345-9 are repeated by a mistake of the paginator, 

Poetry by Huw Morris etc. 293 

ag . . ddoetbon alt O. ab Owen gwynedd . , . i ffo ends : 

a Hid a bar a chynfigen rhyng dyffryu clvpyd a shiro ddimbycb 

390 Vn dyu o Gun ni ad gam Gr: Hiraethog a 

393 Bum herod bo im biraeth „ „ 6 

397 Y fedweu Ins anfadwallt Gr: ab Adda ab D. c 

399 f essu byth eisiau bavdd Lewis Mon d 

402 Yr vstus oil o ras duw sydd Gr: Hirauthog e 

406 J Gr: V'n : Rbowiogwalch difolch dofaidd cariadys J. Davies f 
408 Ai Byw siou ai biuiwn sal Rowland Price g 

414 Alae gwr m\7yn am garu mercb S. Dcifydd h 

41G Amaii wnes clowcb fy rbeswm jinoii i 

426 Y Rbowiogwalch \vr hygar . 16<J3 , J. Davies k 

430 Y traed su u methu ymhob mail .... I 

poen waetb waeth W. Philip 

432 IMi atb weles di Tomas m 

mewn gvveddol gymdeitbas (end wauting) 

MS. 67=Scott 1. PoETKY chiefly by Huw Morris. Paper; about 
8x5^ inches; 196 pnges ; interleaved throughout ; written c«>c« 1695 
(p. 142) ; strongly bound. 

This MS. is in a sad state ; all the margins are frayed, and every leaf more or 
less imperfect and cut in two across the middle by an old crease. The text is also 
more or less imperfect throughout, and the ink often faint. The MS. was written by 
the grandson of one Charles Williams (p. 108). 

The book plate of W. Scott of Hazelwood, Cardiff, is pasted inside the front cover. 

i'ages 1-72 are mere fragments of leaves which contain poetry in Welsh and 

73 Dafydd fab Jesse oedd frenin mawr wrthie .... n 
[am dori r ar]cham[od] orchumun Ificw Morris 

75 trigarba wrihyf arglwyd [yn ol dy rywiowgrwj'dd] ... o 
[ai gariad fawl] dyfiad fal Dafudd „ ,, 

77 Hi aeth i'y auwylyd yu ... p 

a chaloii bur yn lie cynhysgeth Peeler lewis 

79 Jason gott the golden fleece .... q 

and wrap me in a winding sheet Jo: Davies 

81 Ffly strttlie Juno samos fro ... . }• 

Mausolus tombe Sidanen haue (See Mostyn MS. 13-2) 

84 Sonny is tall and of noble race &c. (See p. 119 below.) .? 

85 Pob glanddyn cariadus afleuthus yn f[wyn] .... t 
njd awn i ben fy ysdod heb anglod y byd Hugh Morris 

89 Pob perchen einioes nwyfus estyried yn dosturus . . u 

drwy bur ammode Amen Edward Roivlandc 

91 Sweet nightingale ar fyr o ddyddie &c. v 

b. ILansilin a oerodd rliwng amriw genhedloedd , . , . w 
o chai ngbaweli wrth fodd fy ngbalon 

yn ddiogel mi ga ddigon Ellis op Ellis 

93 Englyn Cymod Mathew Oweniwijr y Rhiwlus X 

chenais ar gais heb gel ryw dducban &c. 

^94 Cardiff Manuscript 6f. 

94 alt Jeffrey Gryffyths : Am gofio Thomas mawl a geweh . . a 

gwnaeth gartre fuches fechan Edd: Davies 

95 Eichard ffoulk fFyddlon wiw ra[d]lon yrlo[ed] . . . . h 
ddymuno im gwraig weddedd drigaredd drwy grist H. M. 

98 A fragment in English verse on love c 

99 Y gwr a gar ei enaid na snf ar ffordd y ffyliaid , . . «f 
a gaitt' ai'os yn y ne sef gida d[uw] yn dragowydd 77. M. 

104 Y teulu da ei fuchedd goronog o riuwedd .... c 
a rbagor pob goror o gariad John Davies 

105 Hence hence you raine fantas **« &c. / 
b. Da ydiw ILundain gain am giniaw &e. g 

106 [k]lo[wa]is fawl eurgais fal organ beraidd &c. A 

107 Y droellen arw drais dy gysm* yw dy gals .... i 
[i gaelhir iechid] hyfryd hedd a reiol wledd yr oen 

tjugh Maurice ai kaint im taid Charles Williams. 
109 To what great distress without hopes of redress . . . . k 
I haue now got a man I must lone if I can 
but I feare my first deare I must lone now and * » » &c. 

111 Y sereu ddi sarig fwyn Iieini fonheddig .... I 
elynes leddyges ? fad ddigon Hugh Morris Hugh 3Io\rris'] 

112 Three pennillion ending tuith the line : 

fo ffaelia rhiwl y Ehiwlas w 

113 kler o gam arfer am arferant .... n 
a hwuw a wna ddialedd ar falgwn gwyncdd Taliesin 

1 15 Y llangkie gwiriou yn dirion gwrandewch .... o 

di ffalsder bob amser roi hyder ar honn Ediv: Morris 

117 Ni roi mom serch tra bwy n y byd &c. Jo: Davies p 

118 J ofyn corn hela dros Tho: Alorris Ellis f Andrew Midleton 

Mi a gofia y Meistor Andi'o .... q 

ar sur wraig hitlie u sorri Edd: Davies 

119 Sonny was tall and of noble race .... r 
Yet Sonny will nere be my loue again Ancu 

121 Ni fFeidiai a Morfydd hoff Adain, sercliog &c. D. ap Gtm s 

122 Rwy n, diolch i Domas [Jones] mawr vrddas fy mrawd t 
o herwydd ei gelfj'dd aweiiydd ai wawd .... 

moi fath yn y dyruas ai Honnia iw hwn Hugh Maurice 

123 Ef a wnaeth panton ar lawr glyn ebron .... u 
a hyn sydd ddirgel i frilania Taliesin 

126 A filthy flaging tars &c. v 

127 Duw tad fy mhenadur clyw gyffes pechadur .... w 
oth fawredd di allan yn deilliaw Hugh Morris 

131 "] bawb or byd mae n, bur wybodeth .... x 

rhaid iddo ne beidio n, wybodol „ „ 

134 Genealogical table of the descendants of Rhodri Mawr y 

136 The descendauts of Einion ap Qr: ap ll'n ap dynvrig &c. z 

137 Jaeh John Davies o Rhiwlas, fab Edw: Davies fab David &c. a 
141 Wrth ddyfal ystyried laned r, loer .... b 

chwi a glowfoch bortreiad ei llygad hi ai Ilun Anon 

143 J.G's: fy ngharwr glan flfyddlou mae genich gynghorion J. D. c 
i», Atteb ; fo aeth ych blynyddoedd ifeingk ITol J'ffi'ey Gr's d 

■ Poetry by Huw Morris etc. 295 

144 Coppi or Eisteddfod a fu y Nghaerwys , . . Mai 26 1567. a 

145 Sonni/ : Mae arwydd mawr inedd merch or wlad .... 6 

niae ii, oer i bod hi yn hir Iieb wr Jo: Davies 

147 Kiso and awak from slumber Joyn hearts and hand . . . c 

with Christ our soul redeemer for ever and for aye 

Rich: Abraham 
149 Y ddauwr ddi awydd mawr [enwav y Meirionydd] ... d 

bob munyd vn (funyd yn ffynnu Hugh Maurice 

1.51 Breuddicijd : Fob rhyw wr calonog glan .... e 

bereiddia dim mae breuddwyd oedd „ „ 

154 Gwraudo di r cydymetli ar hyn o athrawieth rowiog ... / 

y rowan i meddylies/ hwnwa ddaliodd lawer vn H. Moris 
157 Dovveh y nes bob Cavalier mwyn i wrando ar g 

gwyn y Eoundheads .... 
Cenweh ffarwel fawr a man i gledde glan gelynieth „ 

159 Dydtl blin dydd cethin dydd cas, dydd diriaid &c. „ k 

h. Mar: TVm: Ellis: Tristwch oedd torri ysdod ... i 

•A da r byd nid arbcdodd 1- 40.|| ^^ 

Ifil f ofyn Ccrwyn : Y gwr nod a garwn i . . . h 

Gfiriog oil yn gwrw i gyd 

166 J ddeiisyfu cap viownturo gan Thomas Chaloner 

Y gwr 'Jefaugk goreufoes .... I 

fwy fvvy , r , llwngk fo yfe , r , llyn ,, 

J 71 Tros T. Edw: Morris i ofynpar o ddillad gan ffoidhes 

person Moxcddwy : if divine o dwf iniawn ... m 

clyd wr hardd mown clod y rhawg* „ 

1 76 y Mr. Parry fichar ILanrhaiadr 

llebb rus rho felus hir I'avvl eirda fwyn| &c. n 

17'7 Y gwladwr goludog pur synwyr &c. o 

Ends of lines and last line illegible 

181 Gwrandewch arnai yn treuthu tan ganu ton [gaeth] , . , p 
yn debig i gymro fac n cario nod coch „ 

184 Sion ab Hugh Morrys sydd barchus yn bod ... q 

[Na'u gadael i ciiwithau] i chwerthyn ar fy ol „ 

188 [Hen fjeiiddion a fydde iawn goelion y gwilie ... r 

Sy yn gallu ein gwa[rcdu ni on gwradwydd] 

192 Fob ffyddlon galonau edrychwch ar frychan .... s 

[Bendithion J)uw n tfrwythlon] a ffrwytho 

195-6. A mere fragment of a leaf. 

MS. 68 = Scott 7. A " correct view of the state of the Welsh 
vei'sion of the Scriptures " addressed to the "Welsh Bishops, a letter, a 
list of words, " Triads o Varddas ^folo Morganwg," " The original 
" Celtic Alphabet " with two illustrations of the Peithinen, and some 
poetry, all in the autograph of Dr. W. Owen Fughe. 

* Wanting final four lines. f Wanting final tbvee Englyn. 

296 Gardi^ M.cmusoripis 69-f4. 

MS. 69 = Scott 10. Mar: JEdtoard Morris or Pcrthi Uwydicn, 
1689. Paper; 8 X G|^ inches: G pages; in tlic autograph of Hugh 
Morys ; loose leaves, unbound. 

Briw gofid braw a gefais .... a 

Glana Swydd i gael enw Sant Hugh Mori/s 

MS. 70 = Scott 14. Orations. Paper; 12| X 7f- inches;? 
folios ; loose leaves, unbound. 

1 Araith fi^gan : Ai gwyppo'n well cyfaill yw . . . • b 

bod ag uu bj^d da gawn Richard Parry 

Clochjdd ac Aihraw ysyol Niwbwrch yn Man circa 1733 

4^ Gwrandewch arnai yn dywedyd S. Tudur c 

MS. 71 = Scott 17. Rhigymeu Duwiol Edward Griffith 1752-6. 
Paper; 6^ X 4 inches; autograph MS. in original leather binding 
(imperfect) — clasp broken. 

MS. 72 = Scott 18. Rhigymeu Duwiol. Paper; 6^ X 3| inches; 
imperfect ; 5.5 folios ; .sewu. 

Rees William his hand and pen 

God save King George and all his men . 1740. 

MS. 73 = Scott 20. A Love Pi.ay professing to be " translated 
from Greek into Lalin, and from Latin into the language of Talicssin" 
(p. 4). Paper; (] x 3| inclies : 74 pages; 1773 (p. 73) ; sewn in 
brown paper covers. 

John Salshri, y gwydd, of Gwaen y Glythe (gwir berchenog. 1777, p. 3) a rotes 
fcnthig y llyfr hwn i John Roberts of tyn y pisdill (p. 4G) ; Robert Roberts or 
Rhaber Sydd gwedigyflogi Ham chwesnllt am dair wuthnos uesair gwyl mab Saut 
(p. 24-5) : John I'etter of Tyddyn liyddun near Cappel garmon (p. IG, 69), of 
Loudon (p. 12) ; John t'oulkcs (p. 43) ; and others. 

DnA^rATia mitso^v^': j Promesia, cmpriwr Mcrsiaj pri/nses Eiran j Prlariws, dyn 
tylawd I Mesiar, mab priiiriws / Hesia y Cybzidd / Mwnrlws j Caro j Due I fftel / 
The Prologue begins : 

Yr howddgar Ian gynlleidfa .... 

May gynem chwryddieth ddiwad 

Yn dangos purder cariad .... 

yn huu o Ian rhaid iti ildio 

Viivedd is written after ildio (p. 73), and p. 74 was originally left blank. But it 
seems as if the end of the " Interlude" was written at the beginning of the MS., 
where it is imperfect. 

MS. 74 = Scott 29. Sermons in English and Welsh. One of 
the sermons was preached at " LlanvifOthyn " in 1668 and 1673, and at 
Gacrwys in 1683. Se'wii. 

Cardiff Manmcrifls 75-79. 29 f 

MS. 75 = Scott 30. Sermons preaclied at Eualion &c. 1709-21 ; 
half bound. 

MS. 76 = Scott 32. A Sermon or treatise on Luke xxi., 34 ; 
half bound. 

MS. 77= Scott 40. A Sermon on Psalm xxvii , 13; 1699; half 

' MS. 78 = Scott 42. Sermons in Welsh (four), and English (one 
by Morgan Lewis 1720) ; bound in leather. 

MS. 79 = Scott 43. Y Brychlyfk by Edward Charles of 2 
Rasingball Street London, Paper; 8f x 8 inches; pages 1-29, 1-254 ; 
^\Titten in 1796-9 ; sewn in yellowish linen cloth. 

1 Sylwiad ar y ILyfr a elwir Seren tan Givmirl . 

see Geirgrawn Cijmraeg chwefror, 1796. 

2 Democrats : Rhyw haid, Gwyr diriaid a'lu daro, bliu iuwn ... a 

Dragwyddawl gyda'r diawl du . ^796 Edw: Charles 

6 Eisteddfod Prydyddion yn ILan Elwy, Sulgwyn 1790 with 
Englynion between Gwalller Meehain and Edw: Charles. 

9 Englynion by Edw: Charles to a Cousin, on his death, and 
i ddysgu llengcyn i garu. 

14 " Henwau'r Beirdd" oedd yn Eisteddfod y Bala . 1789. 

16 Extracts o I^yfr W. Morys o Gaergyhi 

19 Bryn Gwydyr [Ei. rwst], gwelir gole adeilad &c. Ed. Charles h 

20 ^ Duchan Kob: D., y Bardd Torgoch, o henlrcfeUn, IL. 
Gollen . Bavdd dall, un .'ingall yngod, Goganjdd E. Charles c 

22 Caradog fu ein blaenor .... d 

gerydd anfertb gurwr E. C. 

28 J J. Jones, Clan y gors, of Canterbury Arms, below London 

Bridge : Dowch feirddion, mwynion i mi, Dowch bellach 

29 jfr Gwyneddigion yn Cicynosa yn y Canterbury Arms, 1'l()3 

Seigiau, ar y dysglau dewisglod .... e 

Digonwyd, a hauwyd aur hoywon . E. C. 

32 Diolchgarwch i Mr. Owen Jones o Heol Dafwysg yn JLundain 
am iddo achyb \_y'\ bardd pan oedd mewn perigl acJios ymrain . 
IJQS : Gyradeithasydd . ni fcdrais lai na 'sgrifennu atoeh i &c. 

46 Ccrdd a arferid ganu ar ddechre'r Eisteddjod ar y Don White 

Chalk: Gwrandewch Brydyddion a cbantorion .... 

Mewn cariad yu wrcsog enwog iawn J. Roberts 

51 J Wynne o Artheivyn, gcr Dinbych, pan ddaeth yw oed, 

1~iHl : Ust ! Ust ! y glust a glyw .... / 

Un Dad yn dwr R. W'ms, curad IL, Sanan 

298 Cardiff Manuscript 79. 

57 / 7'. Jones, Exciseman yn Mristol : Hwi Lythyr ffiaeth &c. 

58 Meddivdod : Beius i'w 'n (iwlad gwyriad gau . . a 

Am becbod, medd-dod Amen Edto: Morrys 

67 Os fes yma vai o hil yr hen Gymry/Yn hoffi'r hcQ laith . . . , b 
Ni wiw i'r beii'cU 'r iiwron, i'eddwl gwneuthur cauu, 
Na bo chwech ne siiith, mor ledgroes 311 barnu; 
Kr ichwi ^vneuthur En^lyn, a hwnw'u brost cadw3'nog 
Ni Ihal c raov baw, eisie fod e'n gyfochvog, 
Oud fFwl a cheidd saesneg, ua thai hi moi gwrando, 
Hwmv gaifF barch He bynag y byddo: 
A llawer Cymvo balch, na ddyall ond saesneg, 
Ofer yn Gj'mraeg yvr canu dim chwaneg. J. Jones, Glan y govs 

71 Dewis betliau a Myfyr^od J. Jones Lan y gars 

79 The opinion of Sir W. Jones concerning the Bible. 

80 J groesawu 11. H. Fychan at deulu i Nannc . 1"i81 . 

Croesaw Fychan ich lan L^'S .... c 

A dedwyddwch i'w dyddiaii R, Jones or blaenau d 

86 Y mae Baidd fa! mab oidderch .... e 
Bgia Cordd, ar ugain cant ! . 170 . T. J. {y Bardd Clojff^ 

wedi iddo ddyfod yn rhydd Garchar am ddijled) — autograph. 

87 Atleh : Y bardd bach, bu brudd y byd .... ' / 

Or bjd yr ai bawb ir bedd E. C. 

92 Y bardd fri, ebrwydd oi fr6cb, Elisa &o. Gor: Owen g 

95 f Eirlyfr Edward JLivyd, printed 1701 . 

Eich Argraff, geii'braff ar goedd, dasg ole . . . , h 

Gwedi y boen, i gadw b^dd Robin o Ragad 

97 Mcrch weddaidd fwynaidd a fynna, foddus .... i 

Dod y Muu Duw dad i mi Anon 

99 Saith lonwen, Seren sy ar-.vydd, G'leuni .... k 

Fara o'm 'ralaon i fwrw 'mlys S. Priehard L. ychylched 

101 Bew maies, gynnes genni, luadws / 

A lb 'Mem, y fam Ynys Edw: Morys or P. TL. 

103 " Hanes " Cymmanfa Gwragedd y Miners gan E. Charles. 

Ill Y vii Esgob : Mae'a heghvys, dan bwys Duw'n ben .... vi 
Wir hoffaidd hawl, ir ffydd hon . 16^8 Edtv: Morys 

115 Berwig T. or Nant : Heddwch, ir nub ai liaeddo, n 

bob blwyddyn E. Charles 

IIG Mannau ffydd Baccws, being a Parody of the Athanasian 
Creed : Pwy bynn;ig a fynno fod yn Gyfaill i baccws o flaen pob dim, 
rhaid iddo gynnal y ffydd hon. Yr hon ffydd onis ceidw 'r Baccwsiaid 
yn gyfan a dihalog ; di amau y byddant hwy yn sychedig yn 
dragywydd . kc. 

125 Clafogaridd: Y'n rhodd brydyddwr mwynwr manwl ... 

Am y weithred dyna synied syn 

126 Atteh : Wale driian dynan dinerth .... p 

Fal dyn diras anghyfaddas fyd E, C. 

132 Methndistiaid : Frcgethwyr, coegwyr eu cegau, deillion ... q 
Coeg oer lais, pob ceg ar led 
I'an ymledo ciefydd ya rhy ormod 
Bydd rheswm a rliinwedd, yn cael eu gwrthod ? E. C. 

134 jf T. or Nant: Ai gwagedd gcudab sy'n j'mgodi .... r 

Ymorol paid Amen. J. Priehard o Dreffynnon 

y Brych Lyvyr. 29^ 

14 1 Atleh : Wei wb wb allan, be wnair bellaeh .... a 

Tra bytho can i'm c6 . Thomas Edimnls 

150 f Twin or Nant a Sinn Prichard yn atleh ir ddau. 

Wale wale belb a welii- .... b 

Yn fardd ii- tylwyth tog . ligs {sic) Edw: Charles 

155 Atteb : Och boetb yw'r cynnwr betli yw'r canu . . . . c 

Ddaw etto o nen y Nant /797 {sic) J. Prichard 

159 Etta: TIst wbwb ias tost eb\v<:b .... d 

Ocb dioni, oni chei di ras T. Edwards Nant 

167 7 Tw)n or Nant : Wale 'i- by ttun cobm celwydd ... e 

A clnvyn, sydd wedi eu cbau . 7 7p& . Fdic: Charles 
175 f Edxo: Charles: Wale Wale betli a gly waist .... / 

Kwy'n Uwyr ymwad Amen . l^gs . J. Prichard y gof 
182 Atteb: Hai bwchw hwcbw twrw Tarau .... g 

Heb fedrn gwybod gwell . I^C)^ . Edic: Charles 

186 Clywch hynod achwynion am berson sy'n byw . . . . h 
Or geriach afiaetbus, yn ilittio 'r uu Cap , 119^ ■ Anon 

191 Atteb: Rbyw biydydd bwriadiis, ceg warlhus yn wir ... i 
Cair gweled dy ddoniau, mewn beiau bob awr E. Charles 

195 Y beirdd a fynnant eu bod f. ab Ho: Swrdwal k 

200 Mar: Robin ddu o Fon, "y Ceint bach," aetat 1,1. 

Clywyd cylcb mynych yn Mon . . . . I 

Diau, tra fyddo daiar . Ebrill, •/797 • "S'. JLeijn 

205 Y Cymro gweddus, glan cariadus .... m 

A chyfion tra bo chwytli . '/7PS' . Edw: Charles 

208 Propliwydoliacth am, Sion Ceiriog gan Edxo: Charles : 
Pan ddarfyddo am yr hynod S. Ceiriog, &c. n 

214 yr Oferddyn : Pw ! pw ! betb a dal i ddyn fod yn Gybydd, &c. o 

218 Mar: J. a Jane or Cwm bychan bach. Sir Drefaldwyn 

Ocb ! alar chwerw garw gerydd .... p 

ni gawn gyd ganu, mewn Gogoniant . 1"i8H . D. Rees 

223 Mar: 0. ap Mred: — Brudio y bum, bryd lieb wiw ... q 
Ir ynys, oil a'r unwaitb Rob: ddti, Iliraddug 

227 Cyn codi 'r havd tiiion, ar vvyneb yr oigion .... r 
Ddau cbwaneg mi dyngaf, na dengawr D. Samiecll 

Meddi/y ar fwrdd y EESoLurwy (llnng Capt. Cook} tim New Zealand. 

232 Er urddau, graddau goreuddawn, &c. . 1'i^& . IV. Wynne s 

234 Dydd da, ir fwyua a'r fu . . . . t 

Dros ei bod, deiroes heb vvr Gr; ap J, ap JL'n v'n 

238 Eisteddfod Caerwys . 179§ . 

Ebrwydd henwaf, beirdd bynod, &c. E. C. u 

239 fr llyfr a elwid Seren Tan Gwmmwl . 1 799 . 

Fy ben Gyfaill mwyn gweddus, a dawnus ar dwyn . . v 
Ar brenin Siorhefyd, bob munud Amen J. TLivydo Goricen 
2.51 (Danghoseg y Lljfr) (a brintiwyd yn Lluadain) 

3d0 Cardiff Manuscnpts 80-Si. 

MS. 80 = S. II. 362. Prayers, apparently in the autograph 
of Vavasor Powell, bound with a copy of Stejihen Hughes's Catechism. 
The old vellum binding (repaired^ has a very dainty hook- fastener. 

MS. 81 = S. 2. 363. Transcripts of a few poems by Lewis Morys 
o Von, bound with a cojiy of Diddanwch I'euluaidd (1763) &c. 



MS. 1 = Geoffkey op Monmouth and Daees Phrtgius. Vellum ; 
6| X 4| inches inches : 1 18 folios having 29 lines to a page with initials 
in red ; first half the xivth century; bound in leather. 

The MS. is mostly legible and mimbered " 1 " on the cover outside, and " 97 " 
inside under R. Lloyd's name. It bears also the following entries " sum liber Phillip 
Rogers "; " Georjre Chamberlayne "; " Robertus Lloyd me suis addidit." The auto- 
graph of Jo: Davies of Khiwlas occurs inside cover . (cf. Pen. 144). 

The text of Geoffreys Historia, which belongs to the Vaticinum 
Version, was used by the Editors of the Myvyrian Archaiology of 
Wales (Londoji 1801), and a considerable part of this MS. is printed 
as variant readings to the Brut Tysilio under the signature " B." 
After folios 3b, 9b, 25b, 30b, 39b a leaf is missing in every instance, 
and after folio 66b at least three leaves are missing. The y is dotted, 
and the H is occasionally ligatured at the top. 

fols. 1-104^'. Brytaen orev or ynylVoed yr hon a elwit gynt ywen ynys 

ygorllewinawl eiga6n rwg freing ac iwerdon ends : Ac yna 

ym penylpeit gOedy ytngydarnhau or ylcimunedic || Cf. jBruts 254 1. 2. 

The test of Dares Phrygius (folios 10o-118b) agrees verbatim 
with that printed in the Bruts (Oxford 1890). It begins: niynet y 
eu Hog {Bruts p. 2, 1. 31), and ends : vot ef yn coHi y ran v6yaf 
(p. 28, 1. 27). The writing is slightly later than that of the Historia 
— the y is no longer dotted, but the it is ligatured throughout. 

MS. 2 = Geoffrey of Monmouth and Bonhed Seynt. 
Vellum; 6x4a inches; 210 folios, having 21 lines to the page with 
floriated red initials ; ? xvth century ; bound. 

This MS., which is numbered " 2 " ou the cover and " 11 " inside, has the book- 
plate of " Robert Davies of Llannerch Denbighshire "; and also the inscription— 
" Lucy Williams from Col. Johnes of Havod, Deer 10th, 1815." 

Folios 1-207. The text of Geoffrey's Historia Regum Britannite 
is in verbal agreement with Brut Gruffudd ab Arthur in the 
Myvyrian Arch: of Wales (Denbigh 1870— pages 476-521 up to 
reference 411 of last line); then the MS. differs from the printed text 
up to p. 547 (reference 60); from there onwards it agrees with Llan- 
stephan M S. 1 = Shirburn C. 18, which is probably the archetype of the 
later period in the Myvyrian text. 

Folios 207'^-210. Bonhed Seynt. The text, which agrees practically 
with that in Peniarth MS. 16, part iv., is incomplete at the end, being 
iipparently left unfinished by the scribe. The readings of this MS. are 
given under signature D in the Myvyrian, pages 417-31. 

Deposited at present in the Fr?e Library at Cardiff, 

302 Havod Manuscript 3. 

MS. 3. PoETiiY by various autliors and a Treatise on Music. 
Paper; 1'^ X 5\ inches; 355 pagea ; early seventeenth century — in 
many hands, some possibly autographs — fairly Icgiljle throughout ; 
bound in vellum. 

There are two numbers on the covei' " 3 L.W." and " No. 5," while a third, 
"No. (2)68" has been obhterated. On the inside of the cover: "Lucy Williams 
from Coll. Johnes of Havod Decbr loth, 1815." On page 1 " Edw. Lhwyd " and 
"Morgan Dauid "; p. 26, "Morgan dauidis book so said William AnnwiH "; 
p. 56 Richard A unwill C'U many places), William Annwill, Lewis Annwill ; p. 7.5, 
David Elhsis so said William Anwyl ; p. 107, Richard Annwill l(io8 ; pp. 119, 108, 
315, Humphrey Lewis ; p. 120, Owen Evan. 

2 Y glaervvych ddyn eglvrwen .... a 
dded ymyd doedyd Amen Ifan gcthhi ap I. ap lleissian 

3 Y farf: Doe vrytwn er oyddwn i . . . . h 

ym garu mwy ao Evron Rys Goch 

6 Kowydd moliant tomas hen salbri 

di alaeth fv dalaith fon .... v 

a by w iv / V / iach heb farvv vn . dJ: ap Edmwnt 

9 f R'' Salbri: Ner Uyweni iarll wyucb .... d 

ir byd par wybod pwy ydwyd Tiidur Aled 

14 Pe rhon tori pren tvrion .... e 

pvm haerwy avr fo i pvm rhodd Tiidur Aled 

19 7 Sir T. Salbri: Pwy oil a dduo pell idd aeth ... / 
ar chwech dvc yr eweh ych dav lewis nion 

24 Sieffrai a yf osai fFraiugk .... g 

keirw / n/ siep ar korn i sion . Gitto j r j Glynn 

Kowydeu i howel ap Jeuan o foelyrch 

27 Dafydd o braffwydd broffwyd .... h 

yw roi yu He yr hen llys „ 

31 Howel ni chysgaf havach .... i 

ni chwarddat' oni cherddy „ 

35 Mar: Bob: trefawr : ILydan oedd gasdell Edwart . . . . k 
tevlv nef ai tal in ion „ 

39 f abad Kacr : Mi a evthym ir mwithic .... / 

tir ffenn gvto yw/r/ffored „ 

43 J Sir R' Herbert : *Y tarw dewr or tir dyrys ... m 
hirborth dvw herber ith dal Tudr Aled 

49 / Syr S. Bwrch : Ni chair vstvs na chwestiawn ...» 
dyro i sion deiroes hydd . Gutoj r glynn 

52 J Syr W. o Raglan : Sal rhvgl yw seiliwr rhaglan ... o 
gem ar wyr holl gymrv wyd Gnto/r glynn 

56 _7 Mathew Goch : Pann sonier in amser ni . . . . p 

a gair ILoegr ir gwr lliwgoch „ „ 

60 Diolch am own : ILiwioo wy yngorllewyn . •• , . q 

llivvid dvw yn wr llwyd hen . Ifun dv r I bilwc 

62 Mawl sir Risiart vab Rys gethin 

Mawr i sonian am dan aw .... r 

«c i wlad i dad i del . leican ap Howel Swrdwal 

*At the end of the poem in the same hand is written " iiisiart ap Howel ap 
grvffvdd ap siafikin ap ylystan / had twysoc llwyd vstvs y Eies. 

Havod Manuscript 3. 303 

CrwrsEu by Gutto'r Glynn. 
66 Mar: Einon up Gr: ap II. 

Dwfr alweii doe fu'r wylaw « 

68 /£>. llwydfab Z).— Dafudd mae/i-/ beirdd yn d^fod b 

72 Pr tarlles Ann o lys Rhaglun 

Gynl y rliood yn gynta rhann c 

76 Moliant Roister ap sion o " bias pilsdum hen " 

Pwy sy gei[d]wad teirgwlad by ... . d 

park emral bclpiwr kymvy 

79 Mar: S. am hadog : Wylofus wjf val afon .... e 

11 chjuj'dd ir wreiohionen Gutli/n Oioaiu 

83 Mawr fv bowel a meiric .... f 

Aed i faiw i dai fevric 

87 Mar: Harri ddv o evas : Doe darfur deau derfyn g 

DO J levan ap einion : Y gwrda o gowirdeb It 

95 J D. Uioyd : Af ddvw sul foddus .Mebvyd i 

98 J S. Hanmer : Kwngkwerwyr oedd y gwyr gynt k 

101 Awst y lias ynghastell i / 

106 Da fv r dri[n]cl[od] heb dlodi D. ap Gwilim m 

107 Maer tarw mawr or mortmeriaid n 

111 Tyfodd gwr at dafudd gam o 

114 Hawddamawr ir wledd fawr fav p 

117 Mor Uawen mae'r llew ieuaingk .... q 

dyred ddvo y drydydd waith Tudur Aled 

123 Y du hydr or deheidir . r- 

127 Mae . r . henwyr ai meirw r / heini Gutto'r Glynn s 

131 Mar: Gr: Iliraethog : y bardd bacb wveb beirdd y byd . . t 
keidwad dyn kadwed dy enaid JViliam llyn 

135 / Sanffraid : y lleian hardd yw llvn hon .... u 

de fired fwyn deffro fenaid lerwerlli fynglwyd 

139 jf D. ap Sienliin : Kann nos daed kynnes dadail ... v 
wytb goed a dvw ath geidw di Tudtir penllyn 

142 Er dy frigawns atb bawns ath bwnn .... w 
berr itti harri hettwn dd. ap sieinkyn 

143 J D. Nan hortwy : Dvw i gynal dy gynwydd .... ,r 

kymer di o rayni mwy Ifan ap Gr: leiaf 

145 Tri llv aetb i gymrv gynt Gutto or Glyn y 

148 Tydir gwynt Tad eira ac od Mredydd ap Rys z 

150 Yr wybyrwynt helynt bylaw D. ap gwilym a 

153 Mar: D, ab Edmuint, D. Nanmor, and J. Deulwyn 

ILaw dduw a vii n/ lladd awen Tudur Aled b 

156 Cowydd yn dangos y xv arwydd kynn dydd [y] farn 

Wrth weled rbyfeddodef c 

A wnaeth Twyssoc y nef .... 

ore ddewiu ar ddawodd . Syr Rogier 

159 Dwyn ache Ciist yn dliistaw .... d 

ai wyryf waed oe wiw fodh Richard Vaughan 

304 Havod Manuscript 3. 

162 Five Enghjnion obliterated by a later pen . 

Undeb cowir gwir a gawn / yn r EgUvys &c. Anon a 

163 Cowydh yn dangos mae da yw ymgrocsi 

Yn enw y Tad ibad pob rliin .... b 

oi dliinas yw hoU dhynion Eichard Vachan 

167 Dvw cyn y byd cnnyd oedh .... c 

a chodi yii dhvw bvw or bedh „ „ 

171 Hwfdd tvwy gyfwrdd tarw, gefell, d 
krank, Hew, Haw, morwyn ddichell 

tafl, sarfp, sydd seithydd, seithwell, 

gafi', dwr, pysg o fordir pell . Anon 

b. Y dwyrain twym sych medd .... e 

a roes Ue / i / rew is lloer Dd: Nantmor 

172 Mis lonawr myglyd dyffryn .... / 
a dderfydd y nydd a uos llowarch hen ai dyicad 

175 ILyma henwae r pedwar marchawc ar livgavn gorav o 
farchogion arthvr : — Tri iimchog avr dorcbawf; oedd yn llys arthur / 
gwalchmai ab gwyar / di-\dwas ab tryifyii / a liwlod ab madoc 
ab vthvr / &c em/s : Tri chynghoriad fnrchog 

178 Tri dyn a gafas kadernyd adda .... Tegwcli adda .... 

doethineb adda Tair gwragedd a gafas pryd efa 

signed sr Robert Pantou effeiriad sputty . 

179 y pedwar gwell ar rigaiu . Gwell yw gwr oi berchi .... 
ends : gwell y w dCiw no dim yn wir follotved by kryuwas heb 
gampav &c. in a different hand. 

181 ILyma gas \bethav owen kyveilioc : — kryn wa s heb gampav 
.... ends : a gwraic gvl gydorir / 

b. JLyrna gynghor taliesiti yw fab : — Nao ymddiried ir neb ath 
fygythio ends : na ciiais ymryson ath well. 

182 A garo gael kyngov gofyned ir doethaf .... a garo 
trygaredd gweddied ar alffa . // Ni wyr ni ddysc / ni ddisc ni 
wrendi .... nid ymddiddangar eitlir am dduw yn bena . 

183 Tair helfa gyffredyn : Iwich, llwynog, yscyfarnog . g 
Tair helfa ddolef : karw gwyllt, haid o wenin, gleisiad . 

Tair helfa gyfarth fa : Arth wyllt, kelioc koed, diingihedydd . 

186 Mi a gefais ym gyfoetli .... h 

fyth ddilin y fath ddelwav . Roger Kyffin 

190 Jr byd a henaint : Dy di r / byd wyd ar y bai ... i 
nag ira dynion ond ynyd Dd; ap fefan ap Owen 

192 Sy ?anwd sy n / dowod am diwedd &c. liiiw Gi-u k 

193 Treatise on music : Yn enw Jesii y mae y doctor or mussig 
yn dysgv i fab ag yn dangos iddaw ef beth yw miissig ai berthynasav 
ar ol yma Sef yw y enw y Doctor y sy yn dysgv i fab nid amgen na 
^osseffus a hwnw sydd yn doedyd yn y Jlyfryma beth yw Miissig 

&c ends: ac ef ai rlioes hwynt mewn llyfyr ac a Iwflodd 

Johanes Esgob hwynt yn fraintiedic nid amgen vt / re / mi / £fa / 
sol la/ llyma ddafeidiad pob llefyrdd yn y byd // 

238 DJyraa ifach Robeavt Peilia gwas y Brenin — lAGO I. 

241 A ro glod i wyr y gwledydd .... 

I chwi Irlvws addas yn swyddwr fluxo Machno 

Havod Manuscript 3, 303 

24() Cowydd i nfyn bipcled i sion ap lii/s Wyn o Lyn 

Y carw ifangk o ryfel . . . . ' a 
Ceiff bw^-tli a cliwcfFwyth o chais Lewis ? llywon 

249 Ko d\'w mawr y march blaw/r/ bhvnc Mo Goch b 

254 J ofyn doc : Y g« r glan biav gair gwlad .... p 

vwch o dal chwi ai dylych Jlinu Machno 

208 Matlic-w ifeuan pedrmathias &c. R. Pennardd ap Gr; arfon d 

209 Kyfl(?saf wylaf mi welais . . . , e 
i goffa lessv mi a gyffessais . Sim Moicddwy 

261 Dydd da ir llwynog or ogof Hugh llwyd kynfel f 

l-'66 y llwynog ar llivv ariardd .... a 

mae swn y kwn bytli im kylch ffowli prys 

270 Marwnad Jfan ap Rys ap dd. 

Mae geiiyi' diUsathr athrist .... h 

arwain liaii ir nefoedd. Gruff ydd Hiraethog 

276 J ofyn Telyn : Pwy maelor piae moliant .... / 

delyn a dvw a delo liichurt Kymval 

280 J ofynheihyl : Y Gwr brevgall gwir brogeth . . ^• 

deirgwlad mwy iia dav arghvydd. „ ,. 

286 Kefeis j oud kofus oedd .... L 

yni trvvm y w tri enaid Sion phylip 

291 Begiwr a clilerwr vvych &c. Richard Kynwal in 

292 Kowydd i ofynffon budl [sic] i Riiffydd llwyd 

Y krwuer kowir Inion .... n 
a cliwaneg a fo ch einioes Rob* ap Hnw o fo i 

295 Ai dy di varf a davfodd lolo Goch o 

296 Nid ai gorwg drwc i rodio &c. Edwart nirk p 

297 Jr bad: A mi mewn mann a llanuercli .... q 

ai gweled gwaith gwaelod gwy Hvw arwystl 

299 Jr ffenix ; Mowrhawn Gerdd a Kbann Gwirdduw .... r 
Ir llawn barch or llvii y bv Sionffyli]} 

304, 274 Y kcrddor ifangk hirddoeth .... s 

beth dilesc bwyth y delyii Huic 3Iachno 

312 Morgan synwyr annianol .... t 

nith gair !ieb bcndith gwirion /. Devlivyn, ne ILoioden 

316 Y pvror mvsic parod .... ii 

rhof finnav os erfynuiwcli Rich; hymoal 

320 _f ddiolch am bais i Robert peilyn 

Pwy yw'r belaeth pvr haelwych .... v 

a son am lendid y sir kadwcdadr kesail 

324 J Mr. Sion Snlbri o Lyweni : Yr cos eglvr awen .... w 

na dewrach na haelacb liwn 
328 J ofyn telyn : Y llywiawdwr mal pen llowydd .... x 

del yna i fin y delyn fawr Ilinv Roberts 

334 jf Mr. Wiliain ap morys ap hvw or graean/lyn 

Y gwr hynod gwarr henavr .... y 
a droesoch o avr droaof Robert [fan 

338 Y dyu ni wyr ond vn jaith ... z 

bodowyr acr bedair oes . J.eicis daron 

y 98560, U 

306 Havod- Manuscripts 3-5. 

342 Mawr o dalm yw v dialedd .... a 

i Hiiw del hap a hoedl hir . /3()f^ . Recs Cain 

348 Owdl i Grist: Etholiiid tfwssiad (rnsereh .... b 

i gryfion a thylodion sy clholodig Mr Prys archiagon 

353 J Jair : Gwawr dda i bliiid orwiidduw .... c 

lor hael Amtn ar ol mair Hari Hoicel 

MS. 4. A Theological' treatise on the Ten Commandments. 
Paper; 8 x 6| inches; folios 31-382 ; imperfoct at beginning and 
end ; bound in limp leatl^er coyer. 

This MS. is ia the same hand as MSS. Llywarch Eeynolds, LlanstepUan 134 etc. 

MS. 5, Poetry, Prophkcies, and Tkiads, written mostly* in a 
hand dated 1586 (see pngo 233). Paper; 8x6 inches; pp. l''-260 ; 
bound in paper boards. 

"No 5 L. W " occiii-3 on the oatsicle cover; "Thomas James" (17th century), 
" Kdw: Lliwyd," the numbers " 123 " and '• No 20 " on p. 1" ; " Jonett Salesbery '' 
and " Salesbri " on p. 1'' ; " William Price " on p. 22 ; " Mari Jonhes '' and 
" Thomas James " on p. 233'' ; " John Jenkin yoraan," " David Thomas," " John 
Phillipp Jenkins," " \V S " and " Edw. Lhwyd " on p. 2C0. 

l^" Pym gynn wenu seren &c. Robert Price d 

V^ Dewi kyn deni kaid ordainaw D. Uwyd lle'n op Gr: e 

4 Jr genjicjen : er cystal ny gwal nyd gvvell &c. S. Kain f 

5 f Gr: ap Nicolas : gair angel y gwr yngod .... (/ 

dy benn yw penn ar bob peth Gtm ap J. hen 

7 Enwetc plant leuan goch : Ehys d'd ; leuan d'd ; lewys d'd ; h 
siankyn d'd : rhyddoicli d'd . 

8 gvvrandewch ddaiiair/ trwy genad mair .... i 
brwnt o briddyn T. ap J. ap R. 

10 gwrandowch or mwyan diiw .... h 

Rag yddo ef yn damno hopgin thorn phylip 

Religions Poems by Thomas ap leuan ap Rys 

13 Vn gwr i gyd ywr kadernyd .... / 

i maes och ly / nes vy niaeddy. 

15 kreawdr yn kar / nef a daear .... m 

ai- kythrel syn / peri karv 

18 da ofdd edrych / yn dra raynych .... n 
ai gyiraithav / ai orchmynav 

19 moeswch ddodi / yn bryd ar ddewi .... o 
gael trigaredd ar yn diwedd 

21 mae diiw yn dangos ir byd .... p 

ag yno i kaii ir amo 

24 Gwrandewch wirionedd am varglwydd q 

dawnyswedd &c. . Howel siankin 

27 Ty di ddyn Kyvygys i jawn &c. sianliin sion howel r 

* Pages 1-4, 72-87, 139-41, 258-60 are in the saoae hand as MS. 4 sbov?. 

Havod Manuscript 5. 30t 

PO Gwae vilioeiUl a sycH mewn gofalou &c. T. ap I. ap Rijs a 

32 Mawr jawn i kui'ais j i byd &c. „ „ b 

o3 Y ddangos pa v>i/r o waeii oedd vaibon owain tydir 

y ildav wr arglwyddiaidJ .... C 

y gadw aelwyd gydwaladr D'd Nanmor 

41 Y gofyd : Y raaer gofyd ar tlodi .... d 

da waitb ar y diwetha Thomas sion hatli 

■I I Klywcb son megis klocli sais syr leitujs maedwij e 

■17 ssyr lewys velys y vwyd syr phi/lib emhjn f 

•50 f s' edwart sstradling : Y marchoc si/r befys hamtwn . . , $r 
maistir inai'chogion letvis morganioc 

56 Myrddin wyllt mawr ddawn waith .... h 

o ag w a i ag n Edwart ap rys 

59 Doeth wyd mab ysbryd a tbad D'd ap emiont i 

63 Pa sawl blwyddyn yn pwysaw .... h 

mi ne ddiiu m yuy yddiiw Rys nanmor 

6G y misoedd : Cais ionawr myglyd dyffi'yii .... I 

addervydd ynydd anos y mab klaf ap llywarch 

72 One hundred and eleven Englynion by Morgan harri, 
sianghin Uwyd, syr J), ap Risiart, sianghinn morgan, 
D. Mathav, howel ap syr Mathav and Thomas If^eieelyn. 
Giivm laweu gwenu ddydd gwyl .... ni 

yn iacb tbomas ocs wyd . 
87*' Vn diiw a .sydd dad / vn diiw a .sydd vab, &c. n 

88 ILyma y llyfr a olwii- uanachloc tr ysbryd glan / yr bon a 
sailiwyd drwy Ian gyHwybod /"ac yny vanacbloc bono / y ii'aent naw 
ar bigain o arglwyddesav krefyddawl / kariad perffaidd a sydd abades / 
doethineb a sydd briores. yfydd dawd / tlodi glendid / kemedrolder 

&c. a sydd sailawdwr ar vynacbloc bon ends: ac velly i 

kafad yr boll gofaintyny gradd y hvnain / o drigaiedd ddiiw boll 
alleoc kreawdyr nef a dayar. 

103 Trwy gyfaicb diiw yn benna .... o 

ym adrodd betb a ddycbonn Lodwig Uwyd 

107 Englynion : y lleyad mewn dwyrain &c. P 

108 y vedwen vonwen vanwallt , . . . 9 
hi n woll well o byn allan , Davydd lltayd 

111 Mifym yn rbodio llawer / yngbymry ag yn lloyger &c. r 

112 Hari a vy bari a fo . . . . * 
ewiooc iawn a wnar gwaitb Maislr Hyw penant 

116 Cyjfes: y dduw y ddwyf weddiwr Sion bnvynog t 

120 ILawer gwaitb i darlleais " 

ILyfr mawr a Uafyr ym ais . . . . 
ar ol nyn prynir ailwaith Sion nent 

123 Pond angall na ddeallwnn » » '" 

126 Y owain tydvr : Grtddon dewi a goddef .... «" 

yn rbydd y beiin mynydd monn Jeiian Gethin 

128 Jwdwl i ddiolch i letu y s' 1). ap T.ffairud or vaynawr 

Mab nonn or gaer groii ywr gras ... ^' 

' llj'ma henaic yngallv mjib nop Dil- Nanmor 

"■ - V 2 

SOS • Havod Mamihscript 5. 

132 Mar: S. gamais : Pa lefain llvndain yn lladd .... a 

kyd lef o iesii kyd lefysant le.wijs morganwg 

135 J R. ap S. olyn nedd : Tra bycli yn gwledycli gwladosdd . . b 

nyni diuvr o vytv awr ond tra vycU jorwertli vynglmyd 
139 Gwrandewcli bob rliyw gi-istoti .... c 

o bennaf vu iestys yr bollfyd Howel siankin 

142 Enwav y brenhinioedd o vryttys liyd Gydwaladr : '^ 

Bryttyswladycboedwrth/2-t// . . . . f| g'.vedy ynttav oedd jfor i 

vab ac inyr i nai yn rhyfelii 28 iieb allii gael yr koron gan yr saeson 

pagan iaid 

148 ■ Krav trin nis kred rai enyd d 

a wnar bin oera ny byd .... 

robin ffair •^vi^kiu ffarwel Wdllwyd 

151 An address to Oioen Glyndwr 

Kt'fais aui na vedrais vydr .... e 

na weinia gjedd Qwain y glyn 

par ym bax o dir niaxen 

a cbwiinkwest bors bainssiest hen /. ap Rydd: ap J. llwyd 

154 Arthur beuadyr ydocdd .... f 

nad o wleddav gav gynueiin 

yddair y nef ddioer nonii John y hent 

1 G2 Vmddiddaii myrddin wyllt a gwenddydd ychwaer : gwenddydd 
a ofyncfedd y vyrddin vy anwyl vrawd pa amser y daw goryebafiaetti 
y genel y bryttaniaid .... ends: 

Gwae Esais oi drais ai hir draba g 

Kyrary a gwyddyl bier ynys gadarna Myrddin wyllt 

164 y gigvran a gan val gwydd .... h 

ai diwedd bwy for dydd hwn D'd llwyd 

107 Maer chwedlav mawr wych adlais .... i 

penn partli ar nonii portbor nef Edwart ap Rys 

170 Dy eiriol drwymorol mawr wyd .... k 

da le y wlad diiw ai ly siangcin rissiort 

172 Projfwydoliaeth Myrddin a gwenddydd am yr cryr mawr o 
wynedd js Konwy a brenin llychlyn ddu ar VRWYDYR ynghors 
roCHNO : * * * # * ac, ynay kychwyn yr eryr mawr tyachors vochno 
affan ddclont yno of avydd day'ddee koron o hil rodri athwsoc gwlaJ 

yr eryr mawr &c etids ; kanys sayson addiail traha yr ysrael 

megis y dial ysant draba ybryttaniaid gynt. 

181 Dewi's prophecy : pob ryw lygad a wyi pob ryw galon 

avydd cliwerw ends : pan vo kyflawn oed krist o vll 

athrycliant a doc ddengwaitb a bweeh decc ahanner owyl vair y 
gybydedd nesaf // yna y kwymp yr eiiwir genedl ysayso'.i y uy twyll y 
bvn , ac ynay dilair oy drydoedd kayroc ac oy kestyli kongloc 

184 If^yma brost : Kymerwcb rif y prif kynbebyker .... ends: 
ac velly b} dd diwedd jawu ytifeddion lloyger yn dragwyddol ac velly 
dywad JSIyrddin erarys gair bron arthyr Myrddin 

192 Pan ddcl or ysbaen wybren wen yben y bryn kyfoytboc yna 

ydaw tri arwydd y ynys brydain ends: y tarw a vydd 

marw soffueth yiigalvaria jesii y eneid amen Merlyn 

195 gayaf a ddaw , ryvvynt a rylaw .... / 

ac ovan yn mysc am vara Myrddin 

b. or gorllewyn y daw wythwyr .... ysgyfarnoc m 

wen a ddailia y kadno koch wrtb y dday klyst „ 

Prophecies, Popery, etc. 




196 Koroiioe vaban, koronoc vaban .... 
y enill piydain lid yn ryfedd 
Koronoc vaban ymron llydd .... 
oed yn y byal yugwent . " ' ' Taiiesin 

Mi a welaf lanaf olaini .... 
drwy Ian dydocli y leni 

b. ef a fydd gwedy hyny .... 

achyngor yraanaw * " Hy, ^,„^a 

c. llymar gair llymar gwared .... 

llymar nod ai- y iiawfed laliesin 

d. Mail- a bier da .... 
wrth ysgwydd duw y kerdda. taiiesin 

198 Oyan barchellan mawr o rysian .... 
Uyma ryfel ovvain 

b. ofn a ddaw eiriad airia .... 
ac vo enir y tir yr haf neja 

Theu follows a large iiuiuber of sbort pieces attrilmfed to Taiiesin, Afyrddin 
aua B^s vardd ■wiiicli end on page 233 tiius : — 

pan \o yniwasc am gayray // a newynoc dyray 

a dibarch esgyrn ac ssgyd vaneray 

a hwylio yn vynycli dros vawr gyrcli donay 

a chlycli distaw heb dysty gwiliiiy 

ac ar loyger Iiafoc a dioc dretliay 

Mis meliefin | 22 | ac velly tervyDa 1586 Mtjrddin 
233'' pridd ddecbraii golaii oeddom g,velwnn .... 

yn ffest i bjngk.iy'n ffydd lewys davijdd 

Page 234, 247 ILyma heinva\' y pedwar brenhin ar hygain or 

brytfaniaid a vaniwyd yn ,9af/a)-«a/<fec ends: a llyma onwav 

y brenhinoedd awnaethp/v/ gayrydd penaf yn ynys brydain affwy a 
WDaeth pob tref a nef yddynt osta gan ddiiw yni y erchi peed gwir 
246 Gwrandewcli grLston dwl ycb inysc .... 

boed velly vwy vw)' kaffon T, ap J. ap Bys 

b. yn iacli y inch lioyw gain wyl .... j; 

am danoch lawer ocb He ddwyf Anon 

258 JVyth o driocdd Marchogion TLys Arthur : Tri maichog aiif 
davodiog oedd yn llys arthur // nid amgen // Gwalchmai &c. 


MS. 6. " A Defence op PorERY " in Welsh. Paper ; 8^ x 6 
inches; folios 4-113 ; imperfect at the beginning, and pan of last two 
leaves are torn away; circa 1600; the cover bears "No 6 L. W.", 
" No 22 ", « No 141 ", and " IBO " ; on margin of folio 4 is the remnant 
of Sir John Sebright's seal and the number 141 ; and the last pnge 
bears the name of Robert Johns gwyn. 

Theological treatisks : (a) Transubstantiaiion (folios 4-7) — 
imperfect at the beginning ; the text ends : — canys pob dyn nle roi tafel 
o fara yn le cig, ond ni ale vn onid dvw roi gnavvd yvv fwyta ag yule 
yn pyrliay jn fvw. 

folio 8. Modion yn dangos Crist yn gorphorol aryr alor drwy r?.^_vme 
alan or hen doctoriaid santeidiol. 

3io Havod Manuscrifts 7-8. 

MS. 7. Tlic Genealogies of South Walian families, especially 
those of Cardiganshire. Paper ; 8 x 6 inches ; unbound ; margins 
injured; imperfect; contains at present 130 folios ; written probably in 
or about the year 1627 (fol. 55). 

MS. 8. ILyfyr Sion Morfoi. (fol. 68''). Paper ; 8 x 6 inches; 
folios 4-83 ; imperfect at both ends. The first part was wiitten not 
later than 1561 (fol. 54'') ; and the second part not later than 1577 (see 
folios 68'' and 71''). 

The right hand top comers of folios 4-17 are i a a state of decay, ami the text 
is partially gone. "Tho' Wilkyn o Lanfair y biau y llyfr hyn . 1606. " " Wo 8 
li. VV " on the outside cover. 

fol. 5. H^yma vi/chedd jeuan vengylhcr : bid gydnabyddys gan 
bawb vod yn harglwydd ui iesii grist wedy roddi y ieuan vyngyliwr ragor 
o ddawu a gras ar a roddes y neb ar y ddayar hon &c. 

fol. 8. ILi/mn jt hystori y ddnabod dyn lorth y wyneb : kais saith 
amrafael ddyu ysydd yny byd val y mae y saith blaned &c. 

fol. 13. ILyma hystori y gwr [moel] y gaisaw llestair 

alexander . . . y ddyfod y oresgyn gwlad seithi .... ends : ac 
eisoes y gwr moel o seithia ny lestairiodd alixander ar y neges eilhr 
myned yn ddihoir ai lougay yn rwydd y wlad seith yr tir. 

fol. 18''- ILyma gyngfioray gwr doetli yr hwn a elwid givallt<jr o 
henlai y roddi ddysg a ehyngor y bob perchen tir a dayar ac or 
byddant wrth ddysc ef a wella arnynt megis y dywaid rac Haw // kyntaf 

dim yw ymweglyd rac auwadalwch y byd ends : kadw dj 

wenen yn dda a gwybydd vod y llestri yn ddiddos a gosod di hwynt yn 
wyneb hayl . . . . ao ef a vydd gwell y kynydd ay llwyddiant. 

fol. 22''. Hystori sylfestr yw hon : kanys gwr dwyfawl santaidd 
oedd ef ac a vy csgob ryfain .... ends : ac velly ymadawdd ef or 
byd hwn yn gyflawn o jinwedday eglwys diiw ay santaidd cneid ef a 
esgynoedd y yehclder y nefoedd // oydran krist oedd yna jgain nilynedd 
a thrychant. 

fol. 34''. BLytna hystori y Hong vocl : Gwedy ymrafayly y jythocdd 
babilon vawr a gwasgary oblant noe hen yn genedloedd dros Avyneb y 
ddayov yna y roedd ffalec vab iber &o. 

fol. 36''. Gildas ben profl'wyd y brjtaniaid a ddywad yn hen hystori 
ybrytaniaid am y pedwar peth a wnaeth yr brytaniaid golli y hany- 
doedd &c. 

fol. 37''. ssaith meddwl y erchis diiw y ddyn y meddwl bob amser yn 
erbyn y saith pecliod marwol &e. 

fol. 38. Trioedd marchogion llys Arthur (as ahove in IIS. 5, p. 258.). 

fol. 40. IT^yma histdori addaf : Yn yr amser y pechoedd adilaf 
ymiadwys y gyrrwyd ef o ddyno am bechy &c. ends : a ffan varnoedd 
yr iddewon grist yw ddihenydd y dywad vn o honynt kymerwch y 

])ren ao y dygasant yr lie a elvvir kalfaria ac y roddcd yn 

hargiwyd ni erni yr hwn ai kretto 3n yr hwn y mae anrydedd a 
gogouiant yn heneidie pan vo rreifiaf yn oes oysoedd Amen. 

fol. 44'' Jl-yma ddechray hystdori yr olew bendigaid : }n wir wedy 
y droi o lyfyr lykas cr lladin yiig liymraec nassens kemder, predyr ap 
cfroc y penaf o varchogion y vord gron cr pan y gosodes myrddin yu 
ce3 ythyr ben dragwn hyd yn halm o oes arthyr ac yna y dayth nassens 

Theology, Astrology, and a Katetidar. 3{1 

yn veydwy yi kapel periglys yu ynys wttrin a boddlonliny diiw yn 

gymaint ac y dawai angel i wssnaytliy yflTeren ends: ar 

trydydd ai kymerth ti wy ddwywiol rybydd yiiy ddegfed vlwyddyn oy 
oed yny dyrnas ac wedy liynv nywis pa le yddaeth etto oni welo diiw 
arglwydd arddangos. 

fol. 47. Kyma am nee ai blant : Noe hen gwedy diliw a gorfFwys 
y long ar fynydd athlans yn armania .... ends : briaf vienin ti'oya 
ac am hwnw ai etifedd y treytliir yny hysldori dared ffrigius. 

fol. 48''. Tri hyd gronyn haidd a ivna modfedd &c. 

fol. .53. Y dec prif dri erbenic vn prif: dri ar benic y sydd vn diiW 
yny nef vn gwr yw angey yr dywarcben y dda pawb y ddi &c. 1o6l. 

fol. 54''. Y mnv gair Jiyiigor a roddais diiw lasar ar fynydd .sina &c. 

fol. 56. (1) y tri dyn melldigedic (2) y saith dyn aEoes diiw y fendith 
yddynt (3) tri ycliydic a wna kolli llawcr : ychydic o ysgaelysrwydd 
ac ychydic o ddryc / yn nwyde ac ychydic o ledrat (4) priodas Wiliam 
fjfylib ac als morfol yfy y uawfcd dydd o fis gorft'enaf ac o ddat ya 
harglwydd ni iesii grist 1558 (5) [in a later hand] priodas .John 
morfol a siiiwan shiou y fy y bydw[aredd] o lis gor£Eennaf ? 1602. 

fol. 56''. H^yma englynion y pedwar element 

y dwyrain dwym sychmedd ym dayrydd .... 

a roes lie yrewis y lloer [X>. Nammor\ 

(b) Bid wybodedic fod term y pasc yn dechrey bob amser xviii die 
gwedy r pasc &c. 

fol. 57. Tai y duyddeg anrydd : Y tii kyntaf yw tii o vywyd &c. 

fol. 57''. ILyma y ddangos amser dda y vwrw koed y lawr ac y hay 
ac y blany ac y impo ac y dori gwallt ac y aillo ac y ysbaddy. 

(b) ILyma val y niae y ddyn gydnabod beth sydd ore beth sydd 
waytha yddo ywuaythyr ar gywrddiad pob planed ar llayad gyda 
dangosiad y dayddee aiwydd val hyn : pan fo satwrnys ar llayad yn 
kywrdd rnaent yn peri vod diwarnod athvkli am bob mater &c. &c. 

fol. 59. ILyma medil y lladingwr beihey sy dda arfer biing 
instructions what to eat and to avoid, and what to do each month of the 
year, together with a list of unlucky days. 

fol. 62''. Arwyddion kyffredinol y adnabod tywydd 

folio 64. Tables showing high fides, in what sign the moon is every 
day in the year, " tlic common kalendoi-," how to fix Easter &c. 

fol. 70. JTjyma lie tra}thir am holl sierkyls y ffyrfafea &c. 

fol. 73. enway y missoedd yn Hading val hyn dsianiicarias &c. 

fol. 73''-79''. A Kalendar. The following Welsh Saint days are 
given January: G. ystwyll, 6th; G. liar, 13th; Gr. aniwn, 16th; 
Gr. Elli, 23rd ; G. galwc abad, 24th; G. trisaint, 31st. February: 
G. sanfired, 1st ; G. fair y kanwylle, 2nd ; G. dailo esgob, 9t!i. 
March: G. ddewi arch esgob, 1st ; G. non fam ddewi,3rd; G. sanau, 
8th ; G. wnlliw filwr, 28th. April : G. ambros, 4th ; G. derfel 
gadarn, 5th; G. frynach, 7th; G. vayno, 21st. June : G. giric ac Hid 
y fam, 16th. August : G. ginllo, 8th. October: G. gainweu, 8th. 
November : G. lednerth abad, 6th ; G. eini, 26th. December : 
G. fBnan, 11th ; G. lysau wyry, 13th ; G. sylfestr, 31st. 

fol. 79''. Two more tables relating to fixing Easter &c., the cycle of 
the moon &c. 

3J2 Havod Manuscrifts Q'-iO. • ' 

MS. 9. A transcript of the Acts of the Apostles in Welsh with 
notes. Paper; 10| x 8 inches ; 18th century. Imperfect at the 
beginaiug — the text now begins with notes on Chapter X. ; 64 folios. 

The cover bears the immhers : " 9 L. W " ; "No. 5 " ; " No. 3 " ; and the cover 
of part n : ''No 4" "No. iii (?)." The last page has the signatures "Thomas 
Morgan 1795" and " Rev. Dr.(?) Williams." 

MS. 10. Lives op St. Bbuno & St. David, Cywydeu &c. 
Paper; Tf X 5^ inches; folios 1-35 ; the edges are much worn and 
very friable, and the text is in consequence often imperfect; the 
beginning and end of the MS, is wanting ; circa 1G20. 

■I'he number ou a blank page gummed on at the beginning is " 10 L, W'." and on 
fol. _^1, written over the text "No. 28." "Peter Thomas & Robert Edwards" 
(fols'. 4 and 12) ; " Harry ap Evan is the true owner of this booke wiiness by mu 
Ed: Wynn" (fol. 1.5''); " morgan Evans his book" (fol. 28); "William Jones his 
Booke being the giftof Morgan Evans" (fol. 27'') ; "Henry Pary mouutgomeryshire " 
(fol. sal-). 

fol. 1. 1 Bucliedd Beuno Saut : Beginning lost and the existing first 
page is very dirty and hardly legible. It ends ikiis : arcbwn ninnev 
drugared dvw hoi gywaethog drwy g.nnhorthwy Bevno Sant fal i giilom 
ninev gael gy.d ag elo fvclied dragywyd yn oes oesoed . 

. Buchedd awnaelh beino i ? Padrig ag i ? Dewi. 

fol. 4. Baclicdd Dewi: Karedig frcuin awlad^cliod dalym o amser 
a blynydoccl ag oi euw ef y kafas karedigion i hrnw a mab a fv ido 
a elwid saot. ag i hwuiiw yr ymdangoses Angel yn i livn gan dywedyd 

wrtho . Y fory hebr ef ti a ai i liela &c ends : le y mac yr 

engylion ar acliyngylion a fernbin a j|eraffin a brenin y breninocd yn oca 
oesoed | amen | ag felly y terfyna bvched Dewi. 

fol. 12'\ JLi/ma fuchedd sanl ? Dorrit : anrliydeddis vorwyn a merthvr 
St. dorett a ancd o genhedlaeth .... llvfain, henw i thad ocdd 

Theodor ends : 'I'eyrnas nef He i mae hoydl [a buche]dd 

tragwyddol heb dranck hcb orffen Amen. 

fol. 15. The churchwardens of ILangadvan (Montgomery) own and 
acknowledge, to the churchwardejis of Poole, Morris Rishard &c. to bo 
legally settled in Eiangadvan 1726. 

*15'^ m * * * m .syn kjnhal kanyn niewn .... 
heb ofal beth a dal dyn 

*16 tomus « * * * * I hendcfig Syr John Sahhvri marchog o Sir 
ddinbych yng wynedd gicedi i yymli\iii]yso meion mydyr gamberayg 
oipenhillio\ji\ Hading 1578 . very imperfect. 

Doeth galarddyd *****.... a 

Sy /n/ dilin yn oes oysoedd Thomas Prys 

18 Y sawl a hoffais fal fy hvn .... b 

ffarwel uid oes rwymedi „ „ 

'*]9'^ Y gwr a wnaeth gowaeth i gyd , . 
dwyn balchder ir vnder iawn . 

21'^ Pob dyn flyaiou sy yny byd . . . 
gwnaeth e gam bychode 

22'^ (1) Eos fwyn or llwyn darllenais &c. 

(2) Nef war ar ilaiar diAvall a derfyd 
23 syr ehjs o Ian elian : person glan ai bwrs ar lied 

a meline kaer am y Ui klidro 


'rt ap Harry 




„ f 
.... -7 

Lives of Saints, Medicine, etc. S/3 

24 Tan awyr dwfr daiarfa &c. (imperfect) « 

*24'J [Paud] hir na welir ond nos loncarth vynghvijd b 

26 Y byd trist ar bowyd traw William B^ija c 

*2T> Y ferch y fyd wendyd wiw .... d 

a dwvllwyd ar deallwyr * * * # 

28 oth bobl a drig itb babell (1. 2) ... . e 

velly y.byd byth Sion Tudur 

*28'' f Auw : Pwy yw r gwr ar power i gyd .... / 

oen dvw yngod an diango ■ 1382 . Kdff np Robert 

301) fragment ending : auu dwyu i nef vn duw a wnaelh S. keid g 

31'' Pw yw r gwr pier goron D. ap Givilim li 

*3>'^ Fr a gnunt ending : a bo3 dvw bawb yw diwcd lolo goch i 

*33'' Psalm Cxxi : kodaf fyngolwc boywdic John Ivdvr h 

*34'' Fragments of a cowydd to " Mordevrn Ml edevrn Iwgd" 

MS. 11. Medical Receipts. Paper; 8x6 itches; folios 1-27; 
imperfect at both cuds and much worn at the edges; I7lli century; 
written bv three or more hands. 

" No 11 "P.W." on the cover ; " 54 " (fol. 27i). 

fol. 1. rhag y hryt : kymer .3.0 wiiiedd garlleg a siga nhw yn fan 
a gwerth keiniog o aqua vits, haner pintied lien gwrw da a berwa nhw 
ynghyd &c. At the end of folio Ab part is missing ; folio o begins: 
"14 lliw melyn fal aur " &c. 

fols. 9-11 are in Eug]ish: the ink is very pale and ihe text is difficult 
to read. The following headings are legible : " lor the wasiing of tlio 
body," " fior all nian;!er of fevers," " ffor the stonne," " fior the teth." 

fol. 12-27 are in Welsh ; the text begins : Ehag gwaedlin or ffroynen 

&c ends fol. 27 : kymer bustyl buwcli, bnslyl ysgyfarnoc a 

bustyl hen geilioc .... cadw hwynt mewn Hester el'ydd a dod }n 
y Uygad ac adeu . 

There are 12 Englynion to the iigns of the Zodiac on fol. 17 : 

Y drydydd ebrill ddydd dan bran .... I 

y mae pysc ym' hob escid. D. Xaiirnvr 

and on fol. 166 are 4 Englynion : Dwyrain twyn ssycli &c. 

MS. 12. Cywydeu etc.; 12x8 inches; pages 1-4S; 
written mostly in 1671 (pp. 17-48); pages 1-4 and 47-8 are sliglnly 

The first page bore the " No fi " hut a- label with " No. 12 L.W." wiilleu thereou 
is pasted over the earlier number, while page 48 has "No 1. Cj-wyddion." 

1 Awdl : Top blaid docloriaid ur eurir .... m 

ti wyt orau or doctoriaid Gr: Pl.[ilip] 

5 Carol barnad J. Owen a Ha cod towyll f 

Nesswoh ir vnlle rai heilltion ei dngre .... n 

yn odau y cin hwelle / cain hollawl Hityhhin Sion 

* The Cywyddeiion fOlioS 156-17J, 196, 24-206, 27J, 28i, yih ZMj are all !i:oic 
or less imperfect, 
■f " Jeuan ap Richard scriptis " 1660. 

31 4 Havod Manuscripts i2-'l3. 

9 Oes tlj'fais yn fystafell 0. Gwynedd a 

13 Tl/a/-; £■(/(('.' 0. o'7'//e«^y(»rf ; Mae pryder ym pair vdaw ... h 
od y w / n / f vd iief i edwart Jolin Philip 

17 vrddoiiiant trvvy ffyniant ffydd .... c 

dyro yw wyneb dair einioes . l6tl . Harry Hoicel 

19 Mar: Mrs. Magarett toennc or Havod TywijU 

Am fj'd diddaii lioff Ian fflwch .... d 

A. biliogaetb heleth hon „ „ 

21 Mar: Lewis Symwnt Owen or Havod tywyll : yn Sir 

feirioH 'I6T1 . y g\v_^n oer agawn iw 61 , . . . e 

Lewys ai i ncf lawen Gr: Pliilip 

25 Mar: Ed: Edwards: Cofivvn gwelwn argoeliad .... / 
cnaid Edwart nodedig . 1611 . „ .,, 

29 C. ymhriodas Mr. Rob: Owen Mr. o Arl a Mrs. 

iSioncd (Venn : y prelad gwaslad gwestion .... ff 

Duvv a Iwj'ddo hocdl vddyiit . i6"/1 . „ „ 

33 Micr: lioh: Owen person llanyelynin yn Sir feirion 

Ocr wylofain ar lafur .... k 

Daioni Duw yw cnaid . id's I . John Owens 

37 C. priodas Mr. Ito: Owen parson llangclyin a 

Mrs. S. H'enne: Ystyriwn orchest oraw .... i 

A Sioned Wenii seien sir . /67/ . Harry Howel 

41 3Iar: IJuw Jones or Pentre: 

Trist yw'r byd , traws du iir ben .... k 

rbwv'sg iw Aercs y gwr , lOl'l . >» >> 

•15 Y clcfein gwycb dyfua i g^'d .... I 

Haw dduw eiii tad itli Iwyddiant el Gr: Philip 

MS. 13. Crwi'DEV AC Odlev. Paper; 7^x6 inches ; pp. 1-302; 
probably in the autograph of lago ap Dewi 1084 (p. 296) ; bound in 
leiilber and in good condition. 

" No, 13 L.W." on the cover ; " I'J " .ind the seal of Sir John Sebright on the 

1 Awdl : Agar Nci wrih lef Araith-lafar Sion Tiidur m 

5 yr vstcriwr : Mae vn a'i Barch mown y byd „ „ n 

10 Awdl : Duw naf Arglwydd rhwydd pan fo rhaid ... o 

Ddawn Addcwid i Dduw n ddiau Hyiv JLun 

14 fiodyr oil fawr Bad rym .... p" 

yngbroes Duw ac ynghrist oil Sion Phylip 

12 Aiodl i Gr: Dwn o'r Ystrad: Merthyr . 156l , 

Crist Roes bur einioes a'i bryniad .... q 

Dan hen Aur issod Dwn yn hir oesog Huw ILim 

23 Mar: Jaeo, Due o fynivy : Bu tair Gwlad yn tare glin . . r 
Mae Gwae liyderai mewn dyn D. M. 

31 Cyffes: Crair cred cod cynnydd lolo Goch s 

33 Enylynion yr Eira — 44 triplets. 

Kira niyiiydd yn rliyd .... t 

]N'i char Gwraig cliwegrwjt na llysblant 

39 Dyn a clialon donn, nid adwaeno [Duw] &c. Anon u 

Mavod Manuscript i3, 3/5 

39, b. J Grist : Duw lor y Duwiau eraill Edivarl ap Rhys a 
44 Moliant i Dduw byw lie bwy .... b 

Prynwr -a. barnwr y byd Sion ap Rys up Ih/ 

47 Mis lonawi- myglyd DyfFryu .... c 

A derfydd yn Nydd .a Nos. 510 ! Aueiirin Gwaicdrydd 
51 Credaf i Naf yu yfydd .... d 

Dduw Dad ddwyn fy enaid i Harri ap R. cq^ Gtin 

. 55 Briw gofyd braw a gefais Huw Moris e 

60 Gwastad ei Blethiad a Blith .... f 

1 gacl Wyuel) goleu-uef Anon 

67* Oes oesoedd Uysoedd ILbisiou .... g 

Bid o law lesu Abad leision Lewis Morganwg 

73 f Piers Moslyn . Pen breisgedd bonodd bennod .... h 

Tar dorf av wasgar Predur frcisgedd Simon Fychan 

^0 Ciist o Nef cerais dy nod .... I 

Nef wenn o mynnu Naf y w 'n ynmniad Gwilim Genoldref 
82 E wnaeth y Fran ei Nytli fry ... . k 

Bed elech heb y dalaith 

84 Hen Fesur : Goror maendwr .... / 

Gwn ei gelu Gronw Ddu 

85 Culfardd ceisiat rvvy .... m 
Hual anr Sovvy &c. Talicssiu 

b. y Grog wafedog o ryw .... « 

Bawb ar y Grog bybyr Groes '? Gr: rip T. ap IL'n Fychan 
92 Poiid liir ua welir ond Fos lorwerth Fynglwyd o 

06 fr D' Elis ap Rhys vn or Cyngor o'r Cyffinyddiau 

Pen rliaith Pobl vu iaitli pwy blnenor .... n 

Dynion byw n rhoi d'enw'n ben rhaidi Gr: Hiraethog 

105 Pwy sy 'clilaw Powys a chledd .... « 

Ar tri yn wjd yu troi 'n vn Hmc llwyd o Wy^iedd 

107 Otcdl i Robert Pilsfon o dref Gaerynarfon 

Dychen Ditw gyfion dy gofiwr .... r 

Fywyd a jecliyd ef a'i dychou W. H^yn 

114 I Syr Gr: [lyicel Fychan person Mynafon 

Mae vn tad ir Gramadeg .... s 

.Ti a'i Cynnal tii ccnyd Wiliam Egwad 

117 Clod Wallter larll Esees Arg: fferxs o chiarlleg E.G. 

larll fFerus teytu.s wyt Water .... t 

iarll galondid./ jeirll ai glander Lewis Morganwg 

124 J Lewis 0. — Pwy 'r Gwr od per gariad waith ... u 
Gau oes i gadw Gwynedd Huw ap Dafydd 

127 Owdl J D. TLwyd ap D. ap Rhydderch o ogerddan 

Dewis wyd wr llwyd ar lioll wyr Brytaen D. Nanmor v 

130 f Gr: ap Nicolas: Gair Angel ir Gwr yngod ... lo 

Dy Ben yw r pen ar bob pctli Gwilim ap leuan hen 

134 Moliant Mab Morgant a fydd .... x 

T mae Nef i Wilym yn ei foli Huw Cae ILtvyd 

* See John Davydd Rlj^s's Grammar (Loudon 1502), pages 539-48. 

Si 6' Havod- Manuscript /■?. 

136 Can havvdd fyd cauu 'dd wyti .... a 

A Dmv eilchwel a'i diolcbo T. Derlljjsg 

140 Pum gweli n golchi am gylcbon .... b 

Ni bu ddwylcs na byddai weliog Brmjnllys 

142 Mar: Siama Prys o'r Mynachlog 

Dyna ddial Duw 'n ddenwaetb .... c 

Yd fynycb Nef yw cnaid Y Bedo Hafis 

146 Molianl Rhisiart Dafis Esgoh Mynyw . 1563 . 

Galon vrildolion aur ddis .... d 

Cwlen ac einisio Galon Gwinsor Hywel up Hyr Mathuy 

150 Rhys a gynail rbwysg Einion .... e 
Nesa i fair Annes fo Rhys ap Einion fychan 


151 f S. Pilsticn : Hen Ddelw i boa addolynt .... / 

Pe pallai 'nbraed pob lie yn rbydd Lewys Mon 

155 jf TVlad Bowys : Adda piiododd Paradwys .... ff 

Mwy o Bowys im bowyd Lewys Mon 

159 f ILyicelyu ddu : Y llcw draw ai llidiaw 'r wyd . . . . A 
Ni bydd dragowydd dy gas leuan Deulwyn 

161 J TV. Gr: — Caer' naifon ben gofion Gwyr .... i 

A Haw genwwcb jarlt Gwynedd IV. JLiin 

165 Wynedd: Y Ceirw mawr Uair eu medd .... k 

Er deigr Mair deg ar ei Mab Tndiir Alcd 

1 ^'^ Lanllugan . Y Gwyr ydoedd gariadau .... I 

Os eawn lesu a'i Cynnnl Gwilim Tew Brydydd 

176 Owdl Mathaii Goch ap T. ap R. o'r Dref neicydd 

Maint Arthur wayw dur o diroedd .... ?« 

Minnau Kys a'thorfocdd maint jorus itb aifau Sion Ccri 

180 ^ S. Uivyd, Cilgwyn : Mawr or sir am wr yw'r son .... n 

Buys buling y bais bcelcd Owain Gwynedd 

185 jf T. lanad : Da i bob potb difetb dyfiad .... o 

Gerdd a gwawd am cdn gwyrdd gwyjh W. JLun 

189 Mar: Gr: Madryn : y Gwr gwyn vwcb gwyr Gwynedd . . p 
Sy wr fyth oeswr a fo fViliam llitn 

194 3Iar: Rfiydd: ap I. lltryd: Y dydd y lluniwyd Addaf ... q 
Cwpla er Adda Rbyddercli Gr: ILioyd ap D. ap Einion 

197 J Sieiicyn ap D. o'r Baeli glas . . Llanarthne 156 J 

Crist er dy fron don dadanudd .... r 

Croes defod gadaru Crist fo dy geidwad H' ap 5" Mathe 

201 f Gr : Dwnn: Piau 'r gair pwy ragoriaetb i . . , s 

pwy im oes well pum ocs iwch Lewys Morganwg 

■205 jf Ow: Dicnn Mab Rob: Dwnn Capten ar 300 o Wyr 

Meirch yn yr fwerddon a chwedi hynny prifiywydd a 
fu ef yno : Y Gleissied mwnwgl assur .... t 

Gael Dnw a gweled Owain Ho: ap D. ap L ap Rhys 

208 y erchi vi o ychen : Och fair belh am pair 'eb hau ... u 
y tair Jan iddynt iiwy'r ant leuan Deulwyn 

212 / S. F'u o G. fyrddin : y Carw gwych Ho cai'r Gwin . . . v 
Dros y Gwun bedcir oes Gwyr fV"^ lliin 

Havod Manuscript i3. 3i7 

217 Pwy yw'r vn er yn fab bron .... a 

Y (klau oed oedd i Adam L. G. Cothi 
219 _f Siencijn ap Sion ap leuan Fychan 

Y Barr ir eb oreuiaw .... b 
Di ddyresed weddi 'r lesu laian Rhaiadr 

222 Mar: Einon ap SeysijUt : kwAt y lias yngliastell i . . , c 
Yn oCwy ran nef yr wyl lerth / Cyriog 

226 €. y Brut yn rhagfynegi y Seven gynfj^onnog lOSO 

Y Sere 11 y sy aiwydd , . . . " . d 
Gwiliwch hon niogelwch hi Rhobin Ddu 

230 Gwyddom dewi a goddef .... e 

yn rhydd i ben Mynydd iJon Rhobin Dim of on 

233 Y Gigfran a gan fal G*ydd D. Kwyd ll'n ap Gr: f 

238 Y gwas gwycli a gwayw ysgwar &c. Gr: ap leuan g 

b. ]5a wr ym mhais Abrani lien &c. „ „ h 

245 Mar: Charles I : Ocli Gred ac Angred a gwyn ... i 

Y rhai ddylon hir ddialedd Wvi: Philip 
There are two genealogies at the end of this Marwnad (pp. 253-4) 

255 Mar: S. ap Mered: ap lolo ap Gwilim ap llwyd 

ap Meilir gryg : Yraofynwn am foncdd .... k 

Cwad o nef in cadw ni D. ap Ho: ap I. Fychan 

258 leuan ap D. ap Siangcyn ap Moris o Lan ddinam 

Ynys Coed naw oes Cadwer .... / 

A'th epiiil fylh apla f6u Hnw Artrystl 

262 y Jfilim ap Rhys Phylib o Lwyn Hywel, Sir 

Gaerrfyrddin : Mae vn Gwilini ae a elwii- . . . . m 
Vddyn hwy i ddwyn ei hoes leuan Deulwyn 

265 y T. Prys ap D. TLwyd ap Dafydd ap Einon 

Yr oen gwar Arian i gyd .... « 

Bid rhwydd gael buw trwy heddwch Lewys Mon 

268 jf Jeuan ap Morus ap Siancyn 

Pwy 'n Hew trln ar fyddin fawr .... o 

Taer dewr wyd Duw ar dy ran Sion Ceri 

271 J Rhisiart Harbcrt ap Rhi: Har: ap Syr Rhisiart 

Herbert hen : Yr Eryr Cryf ar wyr Cied .... p 
Rhydd vn treigl rliwjdd hynt rhagod Sio7i Ceri 

275 jf Harri larll Caerangon 

Y Hew du gwycli lie daw'r gwaith .... q 
Na bo 'ch wyr heboch Hari Terwerlh Fynglwyd 

278 Clod Tomas Gamais Arglwydd y Coely 

Pwy 'n cynnal Pennau Can-nyn .... r 

Pen ar y bu pen ar bavcb wyd lerwerth Fynglwyd 

281 y ofyn Gwalch gan IL'n ap I. ap D. i T. ap G: 

ap Nicholas : ILariaidd farwnaidd fryn .ach . . . . s 
fydd i ti a fydd tau Ho: ap D. ap I. ap R. 

291 f Syr R. Mansel o Far gam • 

Y marchog glan mawr yw 'ch clod .... t 
Od ai eilwaith y delych lerwerth Fynglwyd 

288 Gwae fi Cedwais gof Cadarn Tiidur Aled u 

291 Moliant Elisau fab Gr: ap Einion 

Caf vn heb ddiin Cof anoeth .... v 

Ar ffyuiant y gorffenon Rhys Pennardd 

>I8 Havod Manuscripts i3~i6, 

291 Engli/nion on the death of Charles ii. Feb. 1§ . )68'f 

Gaiaf ddyJd dros wydd draw sydd .... a 

J Dduw f^u ddiwigio'i waith Siams Dafydd 

297-301 Index in a modern liand. 

MS. 14. Theological Treatise and Sermons. Paper ; 8 x6 inches ; 
148 folios; imperfect in botli parts. Part I. A treatise on the Ten 
Commandments in Welsh written circa 1600 ; c, d, 1, ii, are under-dotted 
when they denote ch, dd, II, w. Part II. Sermon notes ; 7| X 6 inches ; 
late 17th century. 

"14L. \V."; " Havod," " No. 2 " and "No. 15" on the vellum cover outside, 
with " 30 " inside. 

MS. 15. Sermon Notes. Paper; 6 x3|^ inches; 213 folios; 17th 
century ; bound in leather ; " 1.5 L. W." on outside cover. 

MS. 16. Medicai, Treatise. Vellum; 9^x6^ inches; 112 
pages; circa 1400; imperfect at the beginning, middle, and end, 
and the writing is in places hardly legible; bound in four vellum leaves. 

On the covers there are the following entries: "No IC L. W." ; "No 4" ; 
"No 9"; "Tho. Wilkins 1701"; Hoc MS continet ^^^ folia . 1644 . Ex dono. 
Wm I)a. Barry" . "Johannes Sotten " (p. 37). "Llyma Ijfyr William Dauid 
Barry o bencocd i mlhwyf Llangrallo " (p. 49). 

1. Latin Formulae for exorcising different ailments: Eac Erath 
neidyr neu gi claf &c. 

2. Botanology or plant names in Lafin and Welsh. 

6. Potus optimus ad omnia vulnera, 

8. Pan ytioed ]feuan eboftol yggOlat yr eifft yn edrych y Hyfyr 
aelwir tragwyda6l iechyl yn yrhOnn y g6cles ef Hawer o amryuaelon 
gywreinrOyd . Deudec kywrcini-6yd ylTyd ar groen neidyr yrei adyfca 
alplam ac adywa6t eu bot yn wir ac yn frOythlaOn yr faOl ac haruerei. 
Minneu )6uan ae troeis 6yut o arable yn Hadin. 

11. Medical receipts — beginning lost: pelt yOrth y g6yd of owyd 
aednet y henuyd ny byd nndr6c arnaO. Mel g0reffa6c y6 &c. 

14. Ariftoteles y alexander ma6r o adnabodigaeth corf dyn. 

19. Formulae for exorcising mental disease, the toothache, and a 
great plague. 

21. Medeginyaeth rac pob ryO dolur &c. &c. 

29. E ttyfyr h6nn awnaeth Galien ac ypocras : y fufucwyr ar 
medygoh giareu or a vu eiryoet . yr h6nn adynnaffant Oy ac agal'glaf- 
Ifint or Hyfreu dewiffaf a goreu rac pob ry6 gleuytyou adoluryeu or avei 
ar gorff dyn . Ac yn gyntaf y d^wedwn ni am vedeginyaetheu penn . 
kanys pewnaf aelaOt ar y korff yOr penw . &c. 

37. Ilynn o reol adyly pob medjc yn gyffredin y g6ybot ae 
chadO &c. being the importance of a knowledge of the 12 signs of the 
Zodiac. Imperfect at the end. 

41 q' hac herha tifus fuer<tt , <%c. 

■ Botanology and Medicine. 3i9 

^ b. Gwjfbydet pa6b na eiiir keiliaO dim onyt cli6y nerth . nyt oes 
iierlh ony byd iechyt . nyt oes iecliyt ony byd kymhediolder ynyr 

42. E philolbffwyr ar gvvyr doetlion a rac wellant daviiot'gOneuthur 
dyn o bedwai' defnyd , a pliob uti o honynt yn wrlhwyneb y gilyd &c. 

47. Hwnn yd dechreu ttythyr Aristoteles att alexander viawr. Vy 
mab anrydedus cli6i ylTyd amheiaGdyr kyfya6aaf . &c. 

49. Pro peste ouiuw et ommum ajziwialium . In primus , dieatur 
falis & aque exorcilimus <Sc. 

61. Medical receipts — beginning lost * * )i * * / dai-ffo idaO 
vlodeuaO . ae '.f awnaeth yry6 eli hOrinO ydynyon gOedy coHi eu drem 
eu coKi dracbefy y gaEEel . O glyn auu dyn Orth y eis &o. 

63. ILyma anian y kenhin: da y6 fud y kenhin rac chuydu gOaet . 
ac y wreio y beri plant . &c. &c. 

, 70. Tri ry6 doftecl i/ffyd : fych dof ted &c. 

71. Corff dyn a gyuanfodir or pedwar g6lyh6r hyn ; — 

tl) Sanguis (2) Colera (3) ffleuma 

(4) malencoli . 

73. Concerning the properties of Gwenith, Heid, Keircb, Pys, 
Meib, ILylTeu gOydelic, Yr wynwyn, Garftec, Kenhiii, Y caOl, l' 
llychwyn, Yr hockys, Letw^, Y porpins, 1^ pe7l"li, 'J auot yr hyd, Berwr, 
Yr apiwm, Y figys, Mwyar, Eirin a firian, GoHic aeduet, Perl'if, Opyners, 
Atialeu, Kneu f'renghic, Almys, FrOyth y cal'tauwyd, flrwyth y palym, 
Resing gwyllt, oliwydd, — imperfect at the end. 

81. Medical receipts: \\ kanys g6edy macko crawii yn un or rei 
hynny dilys y6 nawyr medyc pa bryt y gatto gOaret yny g6elo yn iach . 
Rac g6ae6 ttygat, &c. • 

89. Canys or pad war defnyd liynn y gOnaetlipOyt dyn o lionunt 
dOfyr . a than . daear . ac awyr. &c. 

91. Canys tr6y aulbdeu y tr6ngk y geftir adnabot beieu dyn . ae 
berigleu . ae heineu . ae gleuyt &e. 

94. Ef a dylyir goft6rag g6aet yny fymutto y liO . 

96. Wythrann adyly hot ympob dyn . &c. 

98. Medeginyaeth rac y (an gOyitt . &c. 

100. Ual bynn y g6neir eli tOf &c. — imperfect at the emd. 

The remainder is in a different hand, which in the same as tlie Madlwogton hand 
in Red Book of Hergest : the vellum measures 9x6 inches. 

101. II rigyl wedy y HO . . . , . ends ; a bedydyaO yr Idew ar euryded 
y duO . ar wynuydedic wyry ueir. 

(6) fvstician . amheraddyr oed yn ftywyaO kyuoeth ruuein yn gyfun 
gatholic . &c. 

c. ILeidyr adoeth y letratta yegl6ys yny Ho yd oed delO y wynuydedic 
ueir wyry &c. 

102. Ef a dywedir bot ymparis yfgolheic yfcol . adiliewydus Dcd 
yngg6edieu yr arglwydes ueir ..... ends : Ac oe hctiued 6ynteu yd 
ys etto yn dala y iarHaeth hqnnn . 

103. Btmhed meir or eifft . ac megijs y gOnaeth meir wyry yrdi: 
Meir or eifft a brelTOylaOd yntei ytliat deudeng inlyned . . . ends ; 

yd anuones duO He6ida6 . a h6nn6 ae cladaOJ Orth yorchymyn ynteu. 
106. ILyma cnweu y pedwar hyncif arhugeint . &,c, 
b, Rac gOander y penn . &c. 

320 Havod Manuscrifls i6-17. 

c. Ygorcheston: Pa oet vu adaf .... ends: a d/gaot ar gof ac ae 
koffaant ar ewyllys. 

108. Val yrunnOyt yr ehystyl . Y dciidcc ebyityl agymeralTant 
ranneu y byt y bregethu .... ends: yny fte y mynnynt, 

109. Dyfgu ymoglyt rw. medivi , Kynnedyfeii medda6t ynt . . . . 
ends : g6eft y bei'nir y gwaec h6n«0 nof tri ei'eift . 

110. Bonliid y Seint :* Dewi mab fiint . inab keredic . mab kune'da 
wledic . a nonn verch gyiiyr o gaei' ga6ch ytn myny6 y vam 
.... ends : G6rhei M. kad6 o penn yftoiyOeit || 

MS. 17. Prayers, Peoverbs, Poetry, The Wonders of the 
Island OF Britaint, &c. Paper; 8|-x 6 inches; 164 piges, dog-eared 
and slightly imperfect at the end ; second half of the sixteenth century ; 
sewn in old veliuin. 

There are Englyniou ia the margius, where the n inies of 7''"S''i" <leta (p- ^) 
and Edwart maelor (p. 66) occur. Formerly numbered '• 23." 

I Dyma weddie or ysgrvthyr Ian y ray y sydd dda [i] harfer bob 
amseriweddeo ar duw bevnydd . . hcirij^ Boreawl weddi for every 
day in the ■week, followed by kyffredinawl weddi (p. 12) ; xv gweddi 
yr arglwydd (p. 16), and y kredo (p. 33). 

34 ond rrysedd yn hob rrosa &c. Anon a 

35 a gasgler dan ser a duw yn sori &c. „ fr 

h : Englynion y misoedd, with alternative verses throughout. 

Mis ionor myglyd dyffryn ... c 

gwych ywk sassnec byrstatyn .... 

hawdd iyA i aber tanad .... 

mis medi mydr yn ghanon .... 

hawdd fyd i wiliam bibidd . . . 

a dderfydd yn nydd ac yn nos .... 

keisied pawb wely diddos 

47 A series of Englynion on Welsh Proverbs 

abarham o genedl ebryw a ddyfod &c. Anon d 

54 ir hengap : pe doe gwen geinwen ddigynwr i rodio . . . . e 

gap i swn ar gapaisiad ,, 

55 ir hap newydd : iiengapie die bob dydd i eiddic ... / 

trwy iechhyd y byd i bwy „ 

59 The most pcrellous and the most dangerous daes in the 
yere ... to lett blowdo &c. 

61 Recipes in fVelsh : rac tostedd kymer saxffrage &c. 
63 Pond angall na ddyallwn .... g 

ar Haw yno ir llywenydd Sir D. Ircvor 

67 Dis ywr bid os arbedwn S. tvdyr h 

72 y tad or dechrevad chwyru S. Kent i 

76 awu draw ir Uann yn dri llv . . . . /i. 

wrth raid im enaid amen Morys luynn 

* This MS. was at one time at Havod, and the text of the BonheS is practically 
in verbal agreement with the text printed in the Mi/fi/rian Arch, of Wales, vol. i, 
pp. 415-0, 

Wonders of Britain, y Oroglith etc. d2f 

79 doetli y.v iiiab jsbryd a thad D. ah edinwnt a 

»3 dvw greadvr nef a daiar .... D. nanmor b 

8G kiedaf i naf o nefoedd J), ab gwilim c 

88 Mae vn kyn ynia m kyniial giiUo or glyn d 

91 y gwr vwch ben gorvwch byd .... e 

yma dvw nef madde i ni D. ap Rys 

94 Prills o nef prcn )es3v nawdd .... / 

archaf vn arch yw fenaid lyv-'ys morgannoc 

97 ]fessv liwdc yn yffossiwn .... g 

■oes oesoodd ith lys ]fessv Anon 

100 Ynys prydain, i gosodiad, Rac gorav, Ryveddodav, lianncv 
arbennic, rac ynyssoedd ystlysawl, priff'yrth brenJnnawl, Prif 
avovydd,prif ddinessydd, kyfreithiav, &c., Saxon heptaioliy, &c., as 
in Teuiaitli MSS. 1()3 (part ii. pp. 1-56) and 168 (pp. 1-31). 

MS. 18. Lalin-English Exercises; paper; 7 X ijf inchpj ; 28 
folios; stout o.ik boards ; has the signature of " Edward Ricbnrds" iho 
founder of Ystrad Meurig school. 

" Lucy Williams from CoU. Johnes of Havotl De; lotli )815," on in-iJc of front 

MS. 19. LivKS of Sainxs Mahgaret, Catherine, Mary 
Magdalene and Cot.len, History op Adam, Tub Gospel op the 
FsEUDO Matthew, Y GtROGLith, part of the Eltjcidarium, and other 
theological tracts. Paper; 8^ x Cinches; 170 pages, more or less im- 
perfect at the inside corners; written in 1536 — oed jfessii mil a ccccc 
xxxvi pen ysgrivenes (p. 75), by ? dd : ap Jeuun lienddyn (p. GO); 

Evan ap John wyu (pp. 4, 32, 151), — 7eimn ap W'ylla (p. 87)— pier Uyviir liwn. 

1 y pvmp perryder 

2 yr ymerryson rrxong yr enaid ar horf 

7 y vii gaslyn duw : Kaim am ladd abel wirion i V3rawd &c. 
b. pvmwaith yr wylodd krist 

8 TLyina y groglith adanos modd i delltir Dioddeivlaint yn 

harglwydd ni Jessu grist herwyddmathav angel yslorr [yn 

yr amser hw]nw i dyvod 'Jessu wrth i ddisgybelion [a wddawcjhi hebyr 
jessu mai gwedi devdd) dd [y bydd] y p.a»gy Ac i bradychir mab duw 
hyd pan grokcr yn jr amser hwnw yr ymgenvliodd Tyv/ysogion yr 
yffeiried ai henavied y bnbyl hyd yn llys ...... ends : Ef a gy vodes 

val i dyvod gyiit Edyrychwch y lie vv y bedd ewchi heb yr angel a 
dywedwch yw ddisgybliou ef ac i bedr vyw 'Jessii ac ef a vydd och 

bylaen cliwi yiigahalia yno i kewchi i weled Ac Na 

ellynhw sylvv oi He niwy noffeden yn veirw Ac yna yr aethant yni 
kyuer a rroi Uawer o dda yr Rai ocdd yn kadw y bedd ir dyucdiid wrth 
peilad dwyn or dit^gyblioii Corlfjessu or bedd yn lledrad pan ocddynt 
yn kysgv ar gair liwnw a honed ymhylith yr ciddcou o hyny hyd 
heddiw." - . • ■ - Cf. Pen. MS. 5. fol. vi. 

J 98560. X 

322 Havod Manuscript i9. 

27 \^Ystoria yr o/eic ;] || Rai o vyrenhinodJ ynys brydaiu 

ends ; liycl oni welo duvv yni awn iddangos i vyrenin 

Iwri a hwnw aynill y groes ac addaw a hi i ynys byrydain 

29 IT^yma val i dyli dyii gyifesv ends : A hyu gan 

wiban pab mil oddie am mil o laswyre mair 

34 JLyma ddyrogan krist oi enedigaetli ef liyd y dydd y 
dioddefodd Ef ar y groes Tros pvmoes pyt &o. 

36 Gwae derwyn dori noddle 

Gioae a ddiva glos eglwysav . . . •. 
Gicae ni chyrcho fEair offerene &u. Anon 

h. Lvsvtarivs [ne] y golewyih [ne] y disgibl ar athro dangos 
Uawer o bethe tovvyll yn ole &c. , 

48 Val yr aeth owain varchoc da irr pvrdan padric S^c. 

58 TLyma vyrevddwyd I'aiol : gwybyddod pawb mai i bawl &c. 

G6 Fregeth aiunaeth ensvs bab amddi « * * gwaed Jessu grist 

dyn ai vyloday ai gydei[nid] ai valclider &c ends : yr 

hwn antygoni if iicfoeddyn tragwyddol a holl gristynogion byd. 

73 ILyma val i dyleir kredv i dduw a chadw x deddyf a mogelvd 
Rac vij bechod marfol a vij rrinwedd yr eglwys ae gwnevlhur vij 
iveithred y drvga) edd ^c. 

80 ILyma nasitcn am ddywedvd brodorieth * * *dvr pregethwyr 
kwlen yn yr almaen &c. 

82 ILyma veddianav am ddywedvd llaswyr vair &c. 

83 Pvm Ilinwedd . . yryfferen &c. 

85 Gwyddorr cjyvri : a = 500, b = 300, c = 100, d = 400 &c. 

86 ILyma ddecliref lianes y peren y vychedd amynegiad val i 
doetii adda ac efa o peradwys . . . ac yna yr aethant . . . hyd 
ynglyn ebroii . . . [lie] y kafas moesen ytair Gwialen yni sefyll ac 
ai dadwreiddiodd . . . . Y Gwiel liyny ydalltiodd dd: broffwyd ymai 
ygwiel bynny a arwyddokae[nt] y wirr groc .... Ac yna y doeth 
gwraic ) berrindoda Ac aeisteddodd ) i orffwyso ar y perenn hyd oni 
glowai hi i dillad yn llosgi .... yna y dyfod y gwarcheidwat 
llymar pren|| 

97 Life of St. Margaret : || affan ymaelodd ymarchoc ynddi . . . 
ends : ynnyr xx dydd o viss gorffenaf ydored iffen hi .... a Ihrvvy 
weddief saint ymargret gar bron duw y kavvni nef heb drangk heb 
orffen byth. 

120 Life of St. Catherine: Arglwyddi gwrandewch adelldiwch 

ends ; Arroddi yn bowyd yny byd yma val i gallom ddyvod 

i ddiwedd da . 

133 Bvchedd mair vadylen : yn y bedwaredd vylvVyddyn arddeo 

Gwedi diodJevaint yn harglwydd ni ends: 'fessu grist yn 

kanhiadv iddo Gwbwl oi angen rreidiav yn ybyd yma ac yn y byd 

141 Ysioria koUen ai vvchedd : KoUen ap gvvynoc ap kydeboc ap 
kowrda ap kyriadoc vyraich vyras kyriadoc vyreichvyras a vyriwodd 
i vyraich yn gwnevthvr Addvc ac or byriw hwnw y bv vwy i vyraich 
nor Hall . . . . ap llyr vyrenin hwnw aw yn priod a margrcd verch 
iarll Rydychen Mam gollen oedd Ethinen wyddeles verch vathy- 

Iwch ends : Ac ymae yn sant ynynef yn gwnevthvr gwyrthiav 

yny yr awi- hon afFau oedd ar y ddaiar lion yn dwyn kic achynawd 
yroedd yn gwnevthvr gwyrthief ixiawr o achos i ffydd 

Lives of Saints, of Adam etc, 32 ^ 

151 V.i/ma lliniceddev y sy ar y KBLioc : Myvi ag v ydenj'ild 
3 r hai aelwir avr venfyll i gvro vyngliorff &c. 

152 T/ie Gospel of the Fseudo Matthew or ILrvyR yn daxgos 
il.lBOLAETH KRlST : y mab 7essu grist 311 gorclumvii in neb na 
wnelynt goddiad nac avgyoedd yny byd ynerbyn Mair ai iiiab a Josep 
Me yr oeddynt yn ovyni Rac gwnevthvr or dyreigiav argyoedd ir 

»"'>b ends : ac ynaydyvod 'Jessu wrth y llywod val y Icylybv 

pawb Ewcb yn iach ac [na wnejwch ddyrwg iueb naneb i diWitlief | 

MS. 20. Poetry.' Paper; 7| X 6 inches; folios b2-54, 63-134, 
143-74, 183-212, 215-21, 224-9, 231-7, 258-60, 265-8 ; seventeenth 
century : boards. 

The paper of this MS. is brittle throughout, and the text of the three coucludiug 
folios is more or less defective. The writing is in the same hand as MS. 4, q.v. 
The name of Roger Kemniies occurs on the margin of fol. 172 ; " W'atkiii hopkin, 
his book " on fjl. 79 ; and a label "No. 19. L. W,'' on the front boiird. 

32 11 arglwydd synned ar arglwyddcs vnig .... a 

yw lie mor weddvs Hew moraiddig Rlsiart Vyiigtwyd 

b. Tekaf gvvlad a gad er kael pob iirddas Gwiiim tew b 

33'^ Mar: syr Edw: Slawnsel 

Pvvy gwynfan tryan an troes, on jechyd .... c 

ef aeih yn gwynfyd vyth yn gwynvan Wen sion 

SS"" mab oedd i Robin [ddii] yn ddyn mad / galont ... d 
baw diawl \o ir mab ai dad jorwerth vynglwyd 

36 f lang leivys : Pan ddikion vairwon am vwriaw / c 

gordderch &c. jorwerth vynglwyd 

J bias Siors Harbart yn aher tawe 

37 Troelvs ail Siorvs wrol / \vr / liaehvin syrr Jiisiart lewys f 

38'' Y lie oedd yra Haw a WJin S. ap Ho: gwyn g 

40 Son at r vn sy o went draw Ris't jorwerth h 

■f gymodi syr Siors Harhar a Mr. Edw: Mawnsel 
42 Y wlad aeth heb olav dydd „ ,, / 

44 J erchi gosog : Pwy yw piler pob helynt .... h 

arch a chyrch ddwy arch o chair for: vynglicyd 

45'' Mar: J. gethin ap J. ap lleison 

gwae herwr ddwyn gwaew hiraeth .... I 

saint nef gydag ef a gaii „ „ 

47 f ganmol ffiol S. ap Rys lynn nedd 

y Uestr hardd yn llyestr Rin .... m 

am i llanw ymhell henaiut Gwiiim tew 

48 Mar: T'r Aled : Prenn val derwcn .t dorrcs .... n 

ty da r wyl Tydiir Aled Lewijs morganmvg 

50 Mar: Jor: Vynglwyd 

Ba vilainfyd byw vlinfardd .... 

■ angel diiw ar mynglwyd aelh „ „ 

51'' Mar: liydderch dai waidd 

Mae lief dolef gan delyn . , . , „ )> P 

ill delyn yweh daiilv nef 

X 2 

324 Havod Manuscript 20. 

53 " J ballv geffyl " : Y kawi- vn nerth kair a nvdd a 

a synghenol sainghenydd . . . Edvvnrfc . . . glaii 
kaiiach . . . gaswaith i nrall gaisoj] ('■ '4) 

63 II gloew jaith y mab perfFaith fawn .... b 

dwylau wysg ai daiilii n vn Maredi/dd ap Roser 

61 Mar: Wat gin vychan a las a saeth yn Heiifforcld . 

T mae yttgorn am watgynn .... c 

i werth ef o Tfyr a thir ^. ap ho: swrdwal 

65'' ^ Risiarl ap Rys ap Sion o lynn nedd 

Yr eginyn ar gannwr .... d- 

hwy del ywch hoedl a jechyd Jor: vyngheyd 

07 f R. ap S. pan oedd y hardd yngharchar gan 
syr Mathe Kradog yn abcr tawe 
Pwy ar dafod pijr divai „ ,, e 

68'' Pan orfy ar Rys ap S. vyned ar herw 

Pond hir iia welir ond nos „ „ / 

70 Bardd ydwyf yn braiddwydaw ,, „ g 

71'' f S. ap Rys: Ami yw gwin vrenhinedd .... h 

ni vvyl kog yn ael kcgin 
iia gwas i gog alsav gwin .... 
Sion ap Rys yny vo prin Hyw kae llwyd 

72'' J gaiso keddwch gun syr Malhe hradog 

Pwy wna sir ar dir kaer dyf .... i 

velly ddiiw rag vy lladd i Jor: Vyngltvyd 

74 jf IJo: ap Henri : Pa dir a nior pa derm aeth .... Tt 
del dy gof dy wlad i gyd W. Egwad 

70 ILywelyn ar lliw alarcli .... / 

am Haw rodd ym Haw arall ITyw davi o wynedd 

77'' ILyma vyd anhyfryd hawl .... m 

na maelor er atir melyn *Jeuan, tew brydydd 

78^' Di annerch ydiw anael W. Ilvn n 

80 Yr hoewfab a elwir Havart .... o 

gann diolch am gwn diion Hyw kae llwyd 

82 Robart gorywch ryw aber Gyltor glynn p 

83'' Dawn i dir diiw yny dal .... q 

kwn gwynion bes kawn gennyd JLdwdden 

84b Y twr vcliaf or trychant Lewys Mon r 

86 3Iar: Ris* Jor: — Ba ovalfyd by vilfairdd .... s 

arweddfardd hardd ymhob hynt . . . Posvardd . . . 
vn gystal yny gwestiwn D. Benioyn 

88'' Hcddicch : Hen ddelw i honn addolynt .... t 

pe pallai n rhaed pob lie n rhydd Lewys Mon 

90 Gwae a elai raewn golwg .... u 
at Siankin [Havart] Rwyddwin ar wyl Hyw Kae llwyd 

91 Tayrn gwyr ystrad tywi .... v 
a gwn ne vairoh gennyf j Bedoffylip bach 

03 & 96 J dri Harbarl : Y tri charw ar tyrcb aiiraid .... «o 
iarll oi ryw eraill ar went Hyw kae llwyd 

* Altered into gwilj/m teiv. 

Havod Maniiscript 20. 


94 Pywys Jwyd pwy sy wladwr Ti/dii?- Aled a 

97 f veil 0. hyvailog : Aiii-wn gerdd gyda r vn gaiak .... b 

tryw Iw Rwng y tri alarch ' E^awdden 

Kynested waew kyn ystal .... c 

at gann kar watgin o kaf „ 

Nyd gwaeth am vaeth ag ain viidd .... d 

diiw bo hvyddiant d^vbI yddvn fin ap ho: ap J. ap gronw 
Vn ny pblyg er ofn na plilaid . 
arch ycheu ar i chweched 

Pwy a dyrr kwys drwy r ddwysir 

Y gwrda Uvvyd gwardow llona . 
tail' oes i lionii or tir sych 

Sieifrai fliu-vtli osai o ffiaink 







1 16'' 


Y ddaii ddyn a ddiweddwyd . 
heb wannhav maibion howcl 

St4 Rygl yn sailiaw Ilaglan 

Y kiw du ymysg koed a mel 

Y karw gwych or kaiirav gwiii 

Klywcli sou niegis kloch s.iis 

Syrr Lewy.s vclys i vwyd 

Baeno oedog ban ydoedd 
lliw jddew dii lie dda diawl 

Yr adiir ail arthiir lys . . 

am i ganv niwy gynnenn 

ILe b'liii i vaidd kethin nys kel 
kyn byiin kwn ai kinhynno 

f-Ti/w davi 
T. Aled f 

• ■ 9 

Jeuan tew brijdydd 

Gijttor (jlynn h 

Rys pennarth 

Gyttor glyiin k 

Wiliam llvn I 

syr lewys maidwy n 
syrr ffylip emlyn o 

syrr gryffydd vychan 

Lang Lewys 

. . . . r 

j. gethin ap j. ap liaison 

119'' Jr Kehydd : ILym yw yr hawl lie mae raid .... s 

llii ai byf ni bydd liai lii Gr: gryg 

120'' Y kairw mawr i kair y medd 2\ Aled t 

123'' f Syr R. ap T. — Pwy sy benn kwmpas y byd ... u 

top ag oil ti piav gyd ]or: vynglwyd 

125 Kann liawdd vyd kanv ddwyi \ Tho: Derllysg v 

126'' Pwy n wyr jarll pennal' or ialtb .... lo 

ych dwyoes nych gadawaf Rys hrychan 

128 Mar: Lewys dii: Gwae r sawl a sydd o Sylys ben ... x 

vo las y diawl lewys dii 

129 Y naidr a wyl yoy drin . . 
a tbrwy val naithorwr vydd 

131- Dyn wy ai vrath dan i vronn 
doed i nef gwae dad ny ol 

132'' Dyn wyf vel dyna ovjd . . . 
yn liy esmwyth yn hwsman 

134 Y gwyr a dal ogaer dyf . , . 
heliwr gydar rai haelion (1. 36) 

143 II trymaf byd y mae tremynt . . 
i Rys vaint a roes o vwyd« 

141'' ' Tiwm ar la yw tramwy r od 


T. ap Ston kali 
jeuan ap Hiiiv 
j. gethin ap j. ap lleison 

Sits dp Sion 

D. Benioyn . 


D. Nanmor 

W. llvn d 

326 Havod Manuscript 20. 

145 Mar: R. ap S. o lynn nedd : Nef ir dyn ve I'oed eunyd ... a 
yn vyw ar wyr nef i Eys Lewys Morgannwg 

147 Y lien a gah- llawn i gob .... h 

vod ar gam hawdd vyd ir gwr <S'. ap ho: gwyn 

148'^ Atteh : Y ty [^Afargaiii] kryf at y krevydd .... c 

bid hwy i bo r abad hwiui Jor: vynglwyd 

150 Y gwr oedawg a gredir Mr. Ilarri d 

151'^ AUeh : Y meistr nys amaii estriiwn jeuan lew brydydd e 

153^ Twrstan vab trist jawn wyf | Gyttor ylynn f 

154'' Atteh : Silien ath gaidw syr Bened Tydiir Penllyn g 

156 Bardd wyf ag yii byw ar ddaii T. Aled h 

\61^ J Kdxo: Gr: Siamarlen gwynedd 

Oes eryr Ros o aiir Riidd .... i 

penn raitli tra vo penn av wr Lcwys morgannwg 

159'' j^ Syr Edw: ystradlin: Pwy r vn syrr iiai r pryn.s Harri . . k 
af viiwaitli ne ddwyii venaid Lewys morgannwg 

161 Teml gwyr yu (eimlo gwiwrent Gyttor glynn I 

163 Mavvr ywr dysg yno maer da „ „ m 

164'' .(4<<e6 .• Ey/edd ydiwn aiirfeddyd Hyweldavyddap j. ap R. n 
165'' Y dii hydr or deliaiidir Gyttor glynn o 

167'' Tri chywydd a vy rwng Ho: D. ap J. ap R. a gwyr tir 
jarll am varwnad J. ap Ho: Swrdieal 
Gair am hoeres grym hiraeth .... p 

gael ystad vwy glwystad vydd Ho: D. ap j. up Rys 

1G9 Mae yny tir myii y tan .... q 

da vonaid ydwyf innav JL'en goch y dant 

170 Hardd gyvaillt herwydd goveg .... r 

anoff Rwyf yny phrovir Gr: D. ychan 

171'' Yr liaiil deg iir vy ncges Gr: llwyd ap Einon lygliw s 

173 / Gristor liurbil : Y Hew jcvank yn llawvaeth .... t 
diiw n dadel dyn odidawg Lewys morgannwg 

183 ll gwr a syJd a gwres o iaith .... u 
a gaiio von a gai varch jeuan daelwyn 

184 Uiover yw dy avael .... » 
yr hwrdd o gerdd wr liardd gwych jor: vynglwyd 

185'' 7 Lywehjn ddil : Y llcw draw ai llidiaw ir wyd ... w 

ni bydd dir gysvydd diaw gas jeuan daelwyn 

187 Ksgynnwr o js gynnen .... j a? 
a gwres ywr ail ag wyr Sion „ ^ „ 

188 J Ho: ap jaiian: Hawdd amawr nym dawr i dwyn ... y 

o chaem enaid vch mynydd „ „ 

189 J dtj Gr: Dwnn: Y bbiidd gwyn bai lywydd gart ... z 

ny bo r llys hob iarll oesir ' Risiart yorwerth 

190 Draw nydaf wedy r vn dydd .... a 
ef ai wraig heb vawr egin jeuan daelwyn 

191'' jf Henri ap GVm: icsii gwyn a wisgo art ... , b 

mae n twy". wacth naue yntav n well f^cwys y glyn 

193 Pwy er biaiuior piii- b^niad .... C 

kcst a dyrr kosta dair&wr W, Eqwad 

Savod Afanuscripi 20. 627 

] 94 Atteb : Y gwr Hen a gair llawnwaith .... a 

bonknth hwyr i ddaii n benkerdd jor: vynglwijd 

19G Mynd ir wyf i dir Mon draw jolo goch b 

197 f Ryff: ap nicolm : Gair angel y gwr yngod .... c 

dy benn yw peun ar bob peth Gwilym ap /. hen 

\^&' Y Hen auddfed llonyddfawr jor: vynglwyd d 

200 Eys a gynnail Rwysg Eiuon .... e 
i nesa i Vair annes a vo jeuan dauhoyu 

201 7^. «;> 5'.— Y lin aeth o lynn nedd .... / 

ag jairll oi Eann gyr Haw Kys Lewys y Glynn 

202 Gwr mawr hir a gryui yr baf ... g 
braiichaii hen mawr berchen mel Gwilim tew 

203'' y kiw du Kwn koed a Riw .... h 

nwyvant laweuydd nevol Morgan ap Howel 

205 Atteb : Y kiw piirddii kop irddail .... i 

kyd amod ir kydymaitb tten sion 

206 Etio : Yr eoes oraii awydd .... k 

goval da gwiw voH diiw Thomas Sen 

207 V naidr : Y gwr sydd ar groes jrwaed .... / 

y gwenvvyn oil a gwna u iach Rys brydydd 

209 Y karw jevank arafwych S. tydiir m 

211 Gwyr y tir ar gaiiaii teg .... n 
a goraii i Rui r gwr ai Ivoes Bedo ffylip bach 

212 Be Rodiyd ynys br3'dain .... o 
a Haw ddiiw Rag lladd i wyr D. Nanmor 

215 Howel awiiaetli mab maetli medd /. ap Rydd: ap j. Uwyd p 

218 Ocli gymry vynych gamraint >?. y kent q 

220 Gwr mawr a gair y morwynt .... r 

kebydd angor ir mor mawr Data lUicel 

221'' Ty dir gwynt tad eiry ag od &c. 12 lines only s 

224 II da ywr byd medd gwndyd gwawd .... t 

ynihwrs gyrmarsi am hynn Sion y kcnt 

224'' Mar: D. op Edm: — Daiiar sy gaii dros y gerdd ... ti 
poetri u jaith an palrwii cedd Lewys mon 

225'' f Syrr R. wawnsel: Vn dyn glan sy n dwyn y glod ... v 
Olid yr vn ynod ai P.oes jor: vynglwyd 

227 J Edw: letoys or Vann: Y karw doetb ar vaink kaer dyf . . w 
aios vwy r ocs hwyaf ywch Lewys morgannicg 

229 H. viti ag A. bwleii : Y iarll gynt ar y He gai . . . . cc 

kydwaladr ffraink wyd ailwaith (1. 4G) || 

231 II iailh buon gwyr doethon gynt .... y 

y wenni gwrt i lanw gwin ,, „ 

b. J syr Edw: slradling, i erchi gramer kymraeg D^ S. D. 

Y marchog Rywiog benn raitli .... z 

diiw a dalo i dacd ailwaith Mairig Davydd 

233'' J Risiart Herbart o Eas : Mae vn a dyrr miu dart ... a 

a honiio n- oes hwy na neb jor: vyvglioyd 

23'!'' J lewys ap Ris't : Pwy genym o rym ag o raiiment / mawr . . b 
ywr dewra genym or dawr gyneun Rys brychan 

i28 Havfid Manuscripts 20-2L 

23G ^ W. Vychan o Ryd helig 

ILoegr gronn hyd aiiron llyna daith wiliam .... a 
traiilfawr tir a chawr twr ywch aiiron D. Nannior 

231^ Mairchion glan waithon wyf y nydd / a nos .... b 
■ ca cliebydd Davydd wyneb y dawn (1. 30) || 

258 II y dyvy Raid i ovyn .... c 

a Ro oes hir i Rys hael jf. ap ho: swrdwal 

258^^ Koelo ir wyf di kael ar Rys .... d 

diiw n hen a ad ym hwnnw Ho: ap D. up j. ap K. 

269'' Mawr oedd hap gwr adnapai .... e 

wrih vn gwr aryth ywn gwayth (i. 58) || 

26S Y marcbog Rywiog Riol (a fragment —3 lines) S. Mowddwy f 

b. Yr hobi a ddirhebwyd „ „ g 

266'' f Uen S. — Y gwr oedd barch ir gerdd ber , . . . ' h 

ydiwr siawns gwared or swydd „ „ 

268 Atleh .•###* yf yn gvveled y nod .... i 

don obrafF dewi n ebrwydd (1. 40) || 

Ms. 21. Compiled versions of Dares Phrygins and of Brut 
' Tysi/io.' Paper; 7§ X of inches; 127 folios; written in 1611 by 
Edward Hughes (fols. 126-7) ; in old limp binding. 

Kdward Gruffith or ddol yn Edernion piav y llyfr hwn (fol. 1) ;-Danial maesmor 
(fol. l"* & 84'') ; Hugli Maesmawr (fol. 2); Thomas Edwards =? Twm or JViuit 
(fol. 44'') ; John llojd (c'i)d cover). " Lucy Williams from Col. Jolmes of Havod 
Dec. loth 1815 " (inside front cover). 

fol. 2. JLyma ddcchrail flaen Eneas Am y Sids Troya : a rhy- 
feloedd a fu yn uechraii y kronik kan3's peleas frenin oedd yn .y 

kastell a elwid pelopeiis'a brawd oedd iddo a elwid Eson ends : 

sef rhifedi tylwytii pvm kant a dwv fil a chidag aleius ap praif ai fam 
ai ddwv cliiorydd dav kant a Ihair mil ddynion sef rhifedi oedran y 
byd / 2080/ yn amser abraham. 

fol. 30. ILyma rldangos Stori Eiicas Ar ol ymadel a throia efo i fab 
ysganiws gidag ef ag fel i doethant mown llongav hyd yiigwlad yr 

idal a hon a elwyd gulad rvfiiin ends: kadwalader y brenhin 

diwactha a fv ar y brvtanied oedd yn digwyddo waedolieth o wyr 
troea a orfv iddo ymatl6l ai frooliinieth bryden rhag marfoleth grevlon 
&c., ending with a list of the English kings from William the 
Conqueror to Charles I. 

fol. 12.5. Cynneddceu medd-dod : yn gynta y dilea y kost [^0/] 
y gwasgara y synwyr yr ysglvsa y meddwl &c. 

fol. 125'' Gwell gwr oi berchi . . . Gwell yw dvw na dim. 

fol. 126. Grynt gyntoedd pan oedd ftlora diwios blode diddanwcb 
daiarcu ymgowaethogi i gwerthfawr fantcllwaith hi &c. 

Edward Hughes or ddol a jsgrifenodd y llyfyr jraa wrth hen lyfyr a gowse yulef 
i fenthig gan ddavid ap Thomas Selwr ag yntef a ysgryfenodd y llyfyr hwunw 
wrth hen lyfyr o regord a gowse yntef i fenthig gan kaJwaladr ap william Uyft/r 
Thomas penllyn oedii ei 

12b'' ir goes dod loes dvlid nweidiol .... 
anghas vm ynghoes irai 

127 J ardd Mathafarn: gardcl gyngog gv eglwys gogav JV. Uyn 

Brut Tysilio, 'Gyseger tan Vuch&t etc. 326 

h. Dav gwell ym gefeli o gi kysdogaedd &c. Anon 

1.27'' Daw rhydyd a iliedeg ir liydd &c. „ 

b. Edward gryffyth pier llyfr bwii kaus efadalodd ami isgerifeuy fo i Edward 
Huws i uai 1641. 

MS. 22. Theological tracts, Khan ok Festival, Cvsegeb Lan 
VuciiED, Paternoster, y Gredo, Tai.iessin's Counsels &c,, 
HisToRA Vespasian and Titus, Tuanslatioxs from the Evangelists, 
The Communion, Paul's Convebsion, Elucidarium, Passion Play 
&o. Paper; 8x6 inches; 728 pages in two hands of the third 
quarter of the xvith century ; sewn. 

This MS." has the seal of the Sebright Collectlou on tlie first page, aud was 
formerly mimbered "135" & "156." It also has "No. 1.5" on page 5, and 
insertions in later hands on pages 19-20, 44, 65, 71, 338-9, 391, 461-3. Pages 1-2, 
45-50,379-82,517-8,725-8 are more or less fragmentary. P.nges 1-195,212-51, 
335-7, 345-413 are in hand A, and pages 195-241, 251-334, 340-4, 413-61, 464- 
686, in hand B, in which are also, but in rusty ink, pp. 686-728. The MS. belonged 
to John Thomas in 1655 (p. 339). 

1 A theological fragment. 

7. Y Utjfr h6nn aii/sc. i ddyn pa ddel6 i di/li/ ef gredy a charv diiw 
a chadtv y dcngair deddyf ac ymweglyd rac y vij bcchod lyiarwol ac 
erbyniiaid vij rinwedd yr eghvys yn anrydeddys a gwnaythyr vij 
waithred y drygaredd er gobrwyaw nef iddaw a chan na ellir rengi 
bodd y ddiiw heb ffydd dda &c. 

Tlie eommentary on the ten commandments is interspersed with Scriptural texts, 
translated evidently direct from the Vulg.ite. 

80 TLyn.a lie mae darn or Westival : vyngharedic bobyl ysbyssv 
ychwi mae heddiw yw y siil kyntaf or grawys ayat' yr hwnn y mae 

eglwys diiw yn dwyn ar ddyall o ddyfodiad krist ends: mal y 

mae Dd: broffwyd yn dyivedyd yny Sallwyr mae chwcrwa vn gwenwyn 
yw tafod pan vo mewn kam ymadrodd . . . kans o cheri di ddiiw ti a 
ddywedy eirav tanllyd wrth dy gid gristion. 

195 [Cyseger Lan Vuchedd.'] ILyma r drydydd ran or llyfr hwn 
nyd amgeu am berlewigfae amarw hynay a ddelont o ddwyfawl gariad 
&C. ' See Ten: MS. 15, p. 36, iit. 

215 ILyma lyfr a elwir agoriud kyfrwyddyd nyd amgen noc 
amryfaelion gwestiynay o gyfrwj'ddyd am enedigaeth yn harglwydd ni 
jesy grist ac am y ddioddeifaint ac am lawer o bethay hefyd &c. 

22f) Y ran gyntaf o gyseger lan fycliedd : gwedy kreto dyn yn 
fEyddlawn yny deugair deddef raid yw yddaw ym gadw rac gwnaythyr 
yH' or saitii pechod marvvol . kyntaf o hanynt y w kam syberwyd &c. 

233 yr ail ran ... a elwir yn ymborth yr cnaid ac yndi y mae tair 
ran gwanredawl y ran gyntaf a draetha am y gweddiay gocheladwy <&c. 

251 Jl^yma r pader yn jaith ni ynhyn : yn tad ni yr hvru y ddwyd 
yny nef bendigedic yw dy enw dyfrenhiniaeth di y nyni // kyflawn hacr 
dywyll(Js) di megis yddis nynef ar y ddayar hon // dyro y ni heddiw yu 
bara" beynyddol // madde jn tresbas ywnaythom ylh erbyn di megis 
ninay yn tres ba.swyr niiiay ywnaethyn yn erbyn ninay // nad yn ha[r]- 
wain ni mewn profydigacthay // ond ryddha oddy wrth bob ryw ddrnx 
aflendid Amen 

252 y Gredo j/nghytnraec : ddwiu kredy ym dyw dad &Ci 

330 iiavod Manuscript 22. 

255 Ystoria y wir groc : yn yr awr y pechawdd addaf ym haradwys 
y gyrwyd oddyno a lief a ddodes addaf yn hoeth y gwilidd &c. as m 
Pen. MS. 5,fols. vj-ix, q.v. 

333 TLynia gynghoraij taliesin yw fab 

Nac ymddiried yr neb ath fygytho .... a 

na cliais ymvyson ath well 

334 Nyd oes gair gwif heb foliant yr drindod .... b 
na fydd ddiofal yny lenwych dysgibor 

335 na fancc y leidir ble bo dy drysor .... c 
nachymddiried ond i dduw ar bob tymor 

b. W^yma eiriav gwir taliessin 

nid rrwystrach y iFordd er gwrando 7'yfEeren .... J 
iiid karedic gan grist y vo drwc wrth angen 

336 ni ddiglur drindod er erchi kyfiawnder .... e 
yngwydd y drindod a lly lyssyfter 

b. A garo kael kyngor gofyned ir doelhiif &c. / 

c. Ni wyr ni ddysc ni ddysc ond astyd &c. g 

337 Ni lydd bonedd vethv // ni lydd doethineb bechv &o. h 

b. mynuv vod yn ddoeth dywaid ycliydic yn araf ac na ddos 
ar kyngor nith ahver iddo yn gyntaf &c. 

338-9 Originally left blank. " John thomas 1656 " &c. 

340 Ystoria ysbysianys a theitys y fab : pan ydoedd bylatys o ynys 
bont yn rnglaw yn yr india yn yr amser hwnw yr oedd amherodr 
yn ryfain a ehvid teiber &c. — a fragment. See Pen. MS. 5, xxvi 

345* A compiled narrative of the Baptism, Temptation in the 
{Vilderness, Last Supper, Passion in the Garden &c. |( Pan 
ddaroedd yr arghvydd ddioddef kaledi naw mlynedd ar hygain mewn 
tlodi niawv ef a ddywad wrth y vam y nawr y niae Eaid y mi vyned 
y anrydeddy vynbad i ac ymddangos yr byd . . . Ac yna ydoedd 
jfeuan vedyddiwr yn bedyddior bobyl .... Mair vawdlen a martlia 
ychwaer a wnaelli sswper yr arghvydd ynliv spimwnd liper .... ends : 
kans hwy a djbiafsont y gadewid 'Jessii ar y groes hyd y parhae y 
prennav . . . ac velly yntwy a dybiessynt y pydrc gorff yn harglwydd 
ni Jessu ar y prenn . 

391 A translation of chapters iv, xi, xiii of John, xix of Matthew 
xi of Luke, XV of Matiheic, xiij of Luhe \J Maltheio] : Ynyr amsser 
gynt y kafas yr arglwydd wybodaeth y modd y klywais y ffarasseus 

] 'Jessii wnaylb3r bedydd &c ends: Y llerr ar gwyc yw y 

bobyl gelwyddoc genvigenys ac yn ddioc y wrando gairiav diiw ar 
hain a vwiir yr tan y llosgi 

413 JLymar hyviiniicn ynghymraec: fy anwylaid kariadys yn yr 
arglwydd pan ddeloch yr kyffredinrwydd santaidd liynn &c. 

422 Kyma lyfyr tyagat ddysg yr eglwys : ;pyEQp peth awnaeth. 
krist ar y groes .... gweddio .... wylo &c. 

446 Tri modd y sydd y ddilay nicddyliay drwc ofer mewn dyn : 
kynia yw ofni dyw a gwelcd y fod ef yn gwybod dirgeledigaeth 
kalon &c. 

455 Mewn saith modd y deyellir a fo dyn mewn bychedd dda ay 
na bo dyw gydac ef &c 

* Page 3'13-413 are chiefly iuterestiug for their independent translation from the 
Vulgate of parts of the Gospels of John, Matthew and Luke. 

Theological Treatises'. 33/ 

457 y pymp pen peimf o holl saint y ddaiar : pen J. fetlyddiwr &c, 
b. y V kroes penaf : kroes grist &c. 

458 Saint awsdin a dilywaid am gnrdod mae peth mawr &c. 

460 Rac bydderi &c. . . . Rac y tan gwyllt &c. 

464 ILyraa ystori yji dangos y niodd y troos dyw bawl ebostol yr 
iVydd yr hwn a fy falch a chieylon yn erbyn dyw &c. 

477 Elueidarium. Kyma y dysgibl ar athro : O tyddiglod- 
fawrysaf atlu'o mi arebaf y ti ateb yn ddilesg av of'ynwj'f er anrydedd 
y ddyw ar eglwys .... c«f/«.- a daoedd kaerjsalcm yn holl ddydd[iav] 
(ly fychcdd amen. 

683 Giltfas pen profEwyd y brytaniaid a ddywaid yn ben ystoria y 
brytaniaid pan yw pedwar peth a wnaeth ir brytaniaid golli y hanrydedd 
ar ynys fawr &c. 

686 JLyma beth o basHiwn . . . Jesf grist 

VnAMATis rERsoxAE .' Sijr pilat \ sarsiant | y ii iddew I Jc*?/ ] y iiii marchoy [ 
Mair I Tcuanfenyyliwr \ Loinsys | sioseb \ nikodemws \ syr kaeffas \ anias | 
enaid hrist \ lysi'ffer \ dd: broffwyd \ mair fadlen 

Tewch ach siarad a gwrandewcb 
am yell dadl mawr meddyliwch 
dwedwch wrth y ddisgiblon 
ac y beder geir ych bron &c. || 

The above Miracle Play consists of 852 lines, but wants the enil. Cf. Ten. MSS. 
65 (p. 146), 73 (p. 177), and Llanwiin MSS. 

MS. 23. Jl^yfr Johannes Jones o Vvcheddev Seintiev ag 
YSTORJAEV DVWIOL a, GWASSANAETU Mair. Paper; 7^ X 5| inches; 
pages 1-34, 1-333 ; written by John Jones of Gelli Lyvdy in the years 
1605 (pp. 1-1 &8), 1604 (pp. 189-407), 1608 (pp. 408-64), 1609 
(pp. 464-756) ; 1610 (pp. 757-610) ; in original oak boards covered 
with sheep skin and stamped. 

Formerly numbered 13 (1st fly-leaf). The second fly-leaf has (1) the Sebright seal, 
and beside it the number 16 crossed out ivith 119 written underneath ; (2) Thomas 
.Tones est yerus possessor &c. Pages 65.3-83 and 702-19 are blank. 

Mav annwyl ddarlleydd llyma lyfr o vvchedde saint a hanesse diiyfawt y 
rliai oil a gefais i mewn amrafaelion lyfrav ac ai hyssylltais yma yn vn llyfr ac a 
roddais yni vyrddan ne glawr or holl byiikiav kynhivyssediy yn y llyfr hwn Jolin 

1-28 klavir or holl bynkiav i.e., A topical Index to the contents 
of this MS. 

29 Pedigree of the writer, John Jonea. 

1 BuCHEDD Addaf: Addaf eg Eva wedi i gyrrv o Baradwys allau 
a phan ydd oedd y llevetn, &c. As in Pen. MS. 4, fol. 2Si). 

IB.Dhvedd htichedd Addaf a,g Ystoria r gross vendigaw : 
Yn yr uwr y pechws Addaf ym Paradwys y gwrthladdwyt oddyno am 

ev pechawt ends : ag ar honno y krogassant wy Grist . . .■ 

yr iechyt ai kretto yn yr hwn ymae anrrydedd a gogoniant ti-agowydd . / 

Ag velly y dyvawt Mathew evangelistor o ddioddefeiiit y arglwydd . Text as 
in Pen. MS.S. .5 (fol. 4) and 14 (p. 165), but modernised. 

47 ILyma mal y (reilhir o vvchedd Mair wyrry ag o vaboliaeth 
yn arglwydd ni Jessv Grist herwydd Mathew ^c. 

15 . Mei . 1605 . Tliis modernised text begins as in Pun. MS. 5 (fol. 14) and 
ends as in Pen, MS. 14 (p. 116). 

3§2 Havod Manuscript l33. 

145 Saint Awstin a oedd mewn gweddi at yr arglwydd &c. 

146 Pri/t mab dviv J. Grist : Mab melynwyn addveindwf oedd &c. 

158 Ystoria Dvwsvl : Gorchymyn i gadw Dvwsvl a ddoeth or ncf 
ar yr allawr vawr ynghaerselem ag a ddarlleawdd y padriarch ar 
archesgob ends : Dvwsvl y bydd dydd brawt . / 

165 Naw rrinwedd a anvones Dvw i drvan o ddyn : Y rrinwedd 
gyntaf yw / Dyro dy galon i mi &c. 

162 Cyvarwyddyt a chofion a gat y mewn llyfreu Evsebeii a 
Cesarien a llyfreu y brawt Cohombin am ddehongli terfynev y byt : 
Dvvir boll gywaethog yn yr amser y kreodd y byt y kreodd drwy seith 
gylvyddyt ag a ossodes y byt y barbav seith mil o vlynyddedd &c. 

175 Cqfion am lawer o bet/tev y sydd ynghykh kaervselem : 
Ynghaervselera y mae gwely ag vii maen ar i wyneb yn y gvddiaw. 

181 Gweddi Awgwstin : O addvwynyssa argl: ^. G. wir Ddvw rrwn 
ith ddanfonwyd o fyuwes y tad &c. 

189 Mynachlog yr ysbryd glan yr honn a seiliwyd drwy Ian 
gydwybod : ac yu y vynacblog honuo y mae 29 o arglwyddesav krefyd- 
dawl kariad perffaith sydd abades &c. 

206 *\Elucidarium.'\ ILyfyr y disgibl ar athro : D. — Dywaid yr 
Dvw ac yr Mair ac yr lies yth enaid, ac yr anrrydedd i Ddvw 
gyvarwyddyd ysbysol dyballvs am y tad ar mab ar ysbryd glan, rrai a 
ddywaid na wyr neb betb jw Dvw. A. — Mi a vanagaf yt beth yw hyd 
y mae kyiinad i ddyn bydoi vynegi &c. 

227 *Y Gysscgyrlan vvchedd : Saith brawd pechod y sydd ar rrai 
hynuy a elvvir pecbodav marwol iians angav ir enaid a barant &c. 

262 *[ Piirdan Padriy.~\ Ystori Owain ap Kydwganam Badric : 
Padrig ap Alvryt ap Gronw o Wredog yn Arvon, yr hwnn a oedd y 
Myniwgyntyn gweddio Dvw kyraiut i vvchedd ag na vedre davod i 
vynegi yw arghvydd . / &c. 

301 * Ystoria a (buchedd) val y Itaed Mair vorieyn : Yn yr amser 
gynt yr oedd gwr yn yr ysrael a elwid ^oasym ag o Iwytb Juda yr 
hanoydd a bvgail defaid oedd ef 8cc. 

331 * Bvchedd Mair Vadlen : I'edair blynedd ar ddeg gwedi 
dioddefaint yn arglwydd ui ^. Grist ■ Pcu. 5, fol. xxvi 

346 *Bvchedd Martha : Martha oydd chwaer i Vair Vadlen a 
llytywraig ^essv Grist ac ni bv achos iddi ei-ioyd &c. 

353 *Bvchcdd Mair or Aifft : Mair or aifft a breswyloidd Ac. 

358 Bvchedd a dioddefaint saint Katring : Arglwyddi gwrandewcli 
yr hynn a ddoytwyf vi i chwi o vvchedd &c. 

377 *Bvchedd saint Marget: Y wenfydedig Vargaret verch oedd 
i Dewdost gwr bonheddig breninol &c. 

403' Ystoria pedair tnorwyn y drindod : Pedair merched y drindod 
yn y ncf gwedi torri o Adda y gorchymyn kyn dyvod Gabrel, &c. 

414 Credo Athannsius sant , . a droes y hravt Gr ; Bola ^c. Megis 
yd ymwassanaetliaut aolodav vn korff &c. 

See Ten. MS. 5, fol. 48lJ. Copied iu May 1608 allan o law yr hen Rissiarl 
lag ford o Drefalyn yr honn a ysgrifemiassae ef allan or Ih/fyr gwpin i Rydderch 
. o.k. 1373. Mi} 15,. (p. 434). Cf. Pkd. MS. Ill, p. 117. 

* Copied iu August 1604 from a MS. Written in 1531. 

Theological Treatises. 333 

435 [V GroclitH'}. Vr Efengilddie svly Blode ar ddioddefaint yr 
arglwydd: Ar ^essii a dywavt y disgyblon a wJdawch cbwi panyw 
pan darffo dev dywyrnavt y byd pasc a niab den a rodyr yv gi'ogy . . 

Copied in July 1G03 allan o hjfi/r a ysgrifenneasid A.D. 1477 jl 
apud Basingwerk m turn 

465 Buchedd Marthin esgob . / Martliin sant oedd santaidd oi vebyd 
liyd i ddiwedd, a Dvw a vvnaetb lawer o wyrthiav erddo ef &e. 

476 II y person byn tad a mab ac ysbryd glan : i bod liwy inegis 
tri o wyr korfforol .... Ac pa ainser bymiac y klovvych di nac y 
meddylych di am gredvniaetb vwcblavv dy synwyr di , nth resswm di , 
kred ti yn gowir megis y mae eglwys l3vw yn dy ddyscu ac na ddos 
ymbellach ./.... Ac yna Gabriel a entriodd i Siambyr Mair . . 
ydoedd yn gaiad rhac gwyr , ac nid rbac engylion . . . ave gracia 
plena dominies tecum SfC. 

487 II pob percben enaid dallted mor anrbydeddvs ydiw yr wyl 
honn a diolched yn i galon ir tad or nef &c. 

492 Val dyma fal yr ymwelodd Mair ac Elshelh : Yu ol kuavvd- 
wriaetb krist 'Jessv meddwl a wnaetb y vendigedig vorwyn vair am 
eiriev yr angel am Elsbetb i cbares 

497 fal yr amkanodd Joseff adel Mair yn gyfrhiachol : Yr amser 
yr ydoedd Mair a Sioseb yn trigo yngliyd a mab Dvw o nef yn kynyddv 
o ddydd ynghrotb i vam .... Sioseb yna yr adnabv arni i bod 
yn veicbog .... megis y Uyvasse vo yn olev i cbybvddo bi o 
bvteindra &c. 

Then follow chapters with the following headings : Modd y ganed 
'). G. y ninas Betbeleni (503) ; fal y kolles y dyn bychan gau Vair a 
Sioseb (512); fal y bedyddiwyd if. G. (522); y modd yr ymprydiodd 
(532) ; y modd y decbreuodd ddysgv a chasglv disgyblon (542) ; y 
Bregeth a -wnaeth ar fynydd Tabor (552) ; fal i trees Mair Vadlen odd 
i wrth i phecliod (562) ; Y modd y portlies krist y pvni mil (569) ; 
fal y derbyniodd Mair V. a Martha ^essv y\v ty bwy (578) ; Megis y 
tramwyodd ]fessv ar fyuydd Tabor (581) ; fal y kodes lassar o varvv 
(587) ; Val dyma yr jddewon yn yingynghori yn erbyn ^essv (607) ; 
Val y doeth ]fessv i Vetania . . . ar swper a wnaetb i gredigion iddaw 
yno (611) ; Val y doetb ^essv i Gaerselem ar ddvw svl y Blodev (618); 
yma y treitbir a wnaetli ]fessv o ddvwsvl y blode hyd ddifie kablyd 
(625) ; y swper a wnaetb fessv yw ddisgyblion ddifie kablyd (634) ; 
y modd y dyrchafodd yn arglwydd ni ir Nef (684).* 

(Terfyn nos ynyd 1609.) 

720 JTAjma bymtheng weddi yr anrhydeddvs leian a santes san 
ffraid : O fessv Grist tragwyddol velvster y digrifwcb mwybaf &c. 

743 Y Pardwn : Yr oedd lleian gynt mewn kvddigyl, o vaendy yn 
dymvno adnabod gweliav yn argl: ^. Grist &c. 22 / Chwefror / 1609 / 

Ef a alle mae gwir yw y pardwnn hwun , ond inae ef yn gyffelib ia^n i flfvg. 

749 Seith Emynn kvrig ferthyr : 1. Yn enw ac yn anrbydedd in 
argl: ni "). G. ar Ian wyry Vair ar glan Gvric vertbyr &c. 

757 Gimssanaeth Mair wedi i droi or Hading ynghyriiraec : 
Henpbycb gwell Vair kyflawn o rad, Dvw gida tbi : bendigedic wyf 
ymblitli y gwmgedd a bendigedic yw ffrwytb dy grotb di , ]fessv . 

Arglwydd egor vyngwevvssav am genav a vynaic dy voliant Acf 

* Pages 653-83, and 702-19 are blank, f Terfyn / 27 / Gorffenua / 1610. 

334 Havod Manuscript 24. 

MS. 24. Wklsh Grammars, Statdte of Gkiffitii ap Kynan 
EiSTKDDVOD 1567, &o., transcribed by John Jones of Gelli Lyvdy in 
the years 1605-10. PiqK-r ; 7^x51 inches; pages 1-54, 1-828; in 
original oak boards covered with stamped leather and in good condition. 

" No 11" iuside front board, aud " 17 " with the Sebright seal on second fly-leaf. 
"This Book is the property of S' John Sebright Bart." "John Lloyde knighte." 
" Edvardo Luido donavit nobiliss . Diis loannes Llwyd de Aberlleveny in comitatu 
mervin . armig." " Lucy Williams from Coll. Johnes of Havod Dec. 10. 1815" 
(inside back board;. 

1 Mav anwyl ddarlteydd llyma amrajaelion rywoyaethe dwnede ac o amrafaelion 
ddwylo yr oeddynt wedi i ysgrifenno a minhev ai ysgrifennais oil ir Uyfr humn ag a 
gyssylltais ylawr or holl bynhiao k'ynhwysedig yn y Uyfr hwnn ar Uyfr dwned hyntaf 
a wnaeth Dafydd ddr o hiraddurj ag y sydd gida sr Tomas ap Wiliam o law 
Dafydd ddv. 

3 klawr yr hoU bynkiav kynhwyssedig yn y Uyfr hwnn . / 

53 Pedigree of John Jones as ki MS. 23 above p. iiO. 

1 Dwned kamberaeg ar i.yfrev kerddwriaeth yr rhain a 
wnaeth Dd: ddv arthro o kiraddvg ac a Jtopiwyd allan o lyfr a 
gopiessid allan o law Dd: ddv : Pediiir llytliyren ar hvgain y sydd nid 
amgen A / B / C/ . . . . Y // IJeth yw llythyren ? y Ueferydd Ileiaf a 

gair o skrivenedig ymadrodd e?ids : Tri phetli a wna 

ofergerdd, &c. 

Ag vellv y terfyna y Uyfr hwu yr / 11 / dydd o Awst — 1605 / yr hwn a adys- 
grifeunais o law Rosier Morys yr hwn ai ysgrifenasse allan o hen dext or eiddo 
S' To: Wiliams''y 26/o vei/159e. [C/l MSS. Mostyn 110 and Peniarth 169.] 

108 Some additional matter to the previous Grammar found in 
another old MS. 

113 Darn yramadeg y sydd yn trevthv am Donyddiaeth . . , yn 
ysgrifenedig ar i benn i hvn o law Rosier Morys : Gramadeg neu 
Jeithyddiaeth sydd gelfyddyt i ddysgv doedvd ag ypgrifennv }'r iaith yn 
iawn. / . . . . ends : Gwr a yunill o ymwriaw / 

187 Dos harlhy sailh gelfyddyd : Ymysg yr hen Vrytanieit y rrai 
oeddynt ddysgedig ag yn kadw ag yn arfer o ddysgeirfiaeth a elwynt 

Beirdd ai haddysg hwynt Barddoniaeth ends: Messvr yvv 

gossodiad a nifer jieuniliion a sillafev / r / gerdd mewn kynghaneddawl 

210 Rheol y Gwyddor* : Pob gair sillafog yn y Gamberaeg o ddiethyr 
odid vn, y'lleissir yn hirlaes vHl gwr, mab, &c. 

217 Tonyddiaeth* : Ni wasnaetlia i oedi Tonyddiaeth, he. 

225 Perthynassev kerdd dafod* : Tri Bardd — Prifardd / Posfardd ag 
arwyddfardd / . . . . y Posvardd yw y prydyddion ys ydd heddiw &c. 

235 Darn o ddwned o lyfr bychan or eiddo Tomas wyn o Earth: 
Y Uyfyr liwun a ddeugys beth yw llythyren / a gair / a sillaf/ag 
ymadrodd . . . ILythyren yw y llyi'erydd Ueia &c, 

260 Mav anwyl ddarlleydd ef a ddamweiniodd i mi gaffael rhol o bapyr or eiddo 
yn haid J: W: J: dd: J. V. ac yn ysgrifenedic arno dosbarth y llythrennav o waith 
Edyrn ap Padarn beisrvdd : ac ystalvn Gr: ap kynan : a Bleddyn ap kynfyn : 
ar toyr wrth gerdd : a Dicned hymraeg, &c. 

2G1 Edyrn dafod avr oi gymhendoeth ethrylithr &c. 

271 Pa sawl rran ar iaith y syd ? wyth nid amgen // henw j- 
Rraghenw // Berf // Rragverf // parthiad // kyssylltiad // Ardodiad // 
Tavliad &c. 

♦ " law Bisiart Morys." 

Welsh Grammars. 335 

297 Ystaivnn Gh:- ap hynan a Bleddyn ap Kynvynn : Braiut ag 
Statvnn Gr: ap k. a B. ap K . . . a wunethant ar wyr wrth gtrdd aid 
anigenvod : no nag iiiyned neb yn wyr gerd mwy nog a delynt J vyned 
i eistedva vnwaith bob lair blyned jmlilas gorvchel y twyssog yn 
Aberffraw y Mon, ag Ymatbraval ymhowys &c. 

304 Egwyddor clfenne hymraeg ai silldafav .- A / B / C . . . . 
nd . ed . id . od . vd . \vd .yd ilia . the . \.\d . &c. 

309 ILyfr kerddwriaeth . . sydd yn rhagori petit rliag y rhcdn aelh 
or blaen , Beiav kerdd : Twyll odl / Twyll gyngiianedd // Twyll 

gymeriad // Dryg ystyr // Drwg synwyr &c., ends : Towdd- 

grych kadwynoc a fe.'svrir o 64 o silltafav .... ciriav rayfyr // eriyr 
rrysswyr. R. ap Gr. 

340 Yma y canlyn swrh o bethav . . . o law yr hen liisiarl langfford including 
Rrac lienwe , Englynion , Penuillion, 35 peth a berthyn^r beunill, 
Pwyntie — /,/:/./ ()/ , . . ^r ystalm pan oeddom i yn gwilio yng- 
hapel Mair o Bylltyn ir oedd gwyr wrtli gerdd yn kanv kywydde ac 
odle a merched yn kanv karole a dyrie . . . A ddoi di a ddoi di 
oddyna &c. 

358 Illustrations of the bagpipe, harp, crwtli &c. 

360 Ef a ddrtmweiuiodd i mi gaffel llyfr a wnaethbwyd ne a. ftymrcigwyd gana 
Sioa aer y konwy o Botiyddan ap S. aer y k. ap S. k. ap T. k. ap S. k. ap S. aer 
konwy hen . . . . oi law ef &c. 

Mod kerdd dafod ai dechrevad : Uy mryd sydd ar hynn om llavvr 
ddwyn ar ddallt ir darjlewr nad oes gan gerddwrietii tadogaeth eithr 
onid Dvw ac am vam onid Natvr .... ends : Os gwir vryttanniaid 
ydera, molwn Ddvw ar yr iawn gweiriad Symbals, a gedwch i bob peth 
sydd anadloc voli a chlodfbri yr arglwydd . / Kanys yfo yn vnic a 
wnaeth y dydd beddiw, gedwch yn Iwynychv a bod yn llawen ynddo 

638 Egwyddor awgrtjm llaiv : A : / yw kodi y vawd . / &c. 

642 Henwae kyffion kler ar herddorion a raddiwyd pan vv yr 
eisteddfod diwaethaf yn tref Gaerwys . j Bid ysbys i bob rhyvv ddyn 
vod eisteddvod &c. 

649 Darn o hen lyfr Dwned a ysgrifenasse Gvttvii Owain . . disgibl i D. ap 
Edmumt and yr oedd y lal vchaf ir llyfr wedi pydry i ffordd a rhoi or dolemuw 
wedi i torri yn y kanol ovd mi a, ysyrijfennais i yma kimint ag a oedd ynddo pan 
gefait i efS^c. \_Cf. Llan Stephan MS. 28] 

651 nid amgcn A . B . . D &c. . . . ends: ai aer 

lleiuiav // alon heiniav // ai vargeiniav // Jvov Gwynedd D. ap Edm: 

717 ILyfr Ioh-innes Tones a elwir . Gradvelys : Dvw heb 

ddechrav a lieb ddiwedd heb D.lvw heb ddim Dvw a digon 

graddev eglwysig . . bydol &c. 

743 Darn o Ddwned . . . o law Roesier morys : Pa sawl rran 

ymadrodd y sydd ? Wyth . / — Enw // Rragenw &c ends : 

Yr hynaf o honom ni aed at y brenhin . / nev yr arwydd / ynn / fal j| 

Pages 757-88 are blank. 

789 ILyfr Kadwedigaeth kerdd dant .... nid amgen Telynav a 

Chrythav o vewn tair talaith kymrv &c (796) yr hen fragod 

goweir : kaniad pibev Morfydd .... (798) krasgoiceir : kanniad y 
twrch ti-wyth &c, . ... (801) Henwae y prif gerddi : krechwen 
feinir kadvirgon &c. 

802 hopi lyfr Rrys Bwtling o. h. jj 1561 // ISn // 1(iO(> // 
Heiiwe y saith glymav . . o law Risiart lagfford : IFwram || oo || oo | o 
&c. . . . (805) Pedeir gosteg kerdd danne : Gosleg yr halen || a genid 

wrth wasnevthv kinio a swper yn llys Arthvr / &c xiu prif 

gemkie , . , . (807) xxiv messvr kerdd dant . . . (809) y Difre, &c, 

3^36 Havod Manuscripts 25-2(1, 

MS. 25. Eglvryn Piieaethjneb, being a transcript of the work 
printed in 1595 (London) ; 8| X 6| inches; 104 pages and 4 pages of 

It is Bumbered "13" on tho boards, and it bears the name of "Rev John 
Williams YBtradmeurig," the father of '• T/. W." 

MS. 26. Part I. Welsh Vocabulary. Part IF. A Collection 
of the Cyvvydeu of David ap Gavilim. Paper; 12 x 4 inches — at 
the end a smaller 1\IS, (6 X 4 inches), containing pooms numbered 
1 89 onwards, is attached ; much torn and imperfeet at the beginning (pp. 1-23 of 
Part I), and the leaves containing the Cywyddeu numbered lGO-183 and 188 are 
either missing or much injured; the rest of this interesting manuscript (written 
mostly in 1574) is legible, and the v/hole of it up to iiumber'188 is, apparently, in 
hand of Sir Tho' Wiliems, who has also written marginalia on the addition in 
another hand at the end. There is a loose leaf (12 x 4 inches) containing a 
fragment of Genealogy — gwraig toraas ap Eobert Wynne. 

On the back a label hears '•'21) L. W " and the last short leaf bears the number 

Part T. (pages 1 — 235) contains a Vocabulary alphabetically 
arranged with illustrative quotations from the poets. The first word 
of the MS., in its present state, is Aball and tlie last word Yslewi 
(p. 234). Tlie Vocabulary has the followiDg epilogue : — Ac val hyiin 
y tervyna hyn o Atkrolylhr William JLeyn , gioedy angwanegu o 
eiria lawer a chorecliat Mr TViliam Salesbury \ A tlialm nid bychan 
a gesgleis innau* | ISJ^-'H febrnary \ 

Liuer Tko^ Wiliems offcirat^ 

f The word offeirat in both instances is erased. T. W. was 
iu 1574 a curate (hence the Sir prefixed to his name) at 
Trefriw, where he came into contact with W. Salesbury, the 
translator of the New Testament into Welsh. T. AV. seems 
to have been very susceptible to the influence of his con-- 
temporaries. He first of all reproduces the peculiar orthography 
of W. Salesbury, then follows the system of Dr. John 
r Dd. Khy.s's Grammar (1592). 

A few words were added to the Vocabulary on page 235 regardless of the 
order of the alphabet. This Vocalmlary was gradually extcndedj till it grew into 
the Welsh-Latin and Latin-Welsh Dictionary in many volumes (sec Peniarth MS. 
238 in 3 vols., and Porkington MSS. 4 & 5). 


























Part II. 

1 Y dylluan : Llaweii nos iou llvuiais oed .... 

Yn i byw am ofni bvn Hob: ap Gr: Leiaf 

yd yr ydis yn tybiaw, rhai a ddyweud mai D. ap Gwilim 

1* M<awr ywr gelfyddyd a maith .... 

adrodd a ganodd o gerdd. Dd. ap Gtcilim 

1« dduw yrhawg a dd&vr Rys .... 

a chwery Rvs iii char hwnn. leu: ap Theodor Pcidtyn 

*The words in Roman letters were added after 1592, and subsequent to that year ' 
much additional matter was inserted in the vocabulary throughout, 
J See Note* p. 102. 

Cymjcfeu by DavAd ap Gwilim, ^3? 

2 Deutlmin i ddiinis delliol .... rj 
i Ddinv'r nrclinf vnddeuaiut 

3 D}dd diipd y gojr sereliog vwyii .... 6 
dyg\vn y veroli dog weiin vain. 

4 Mi a gerddais wyth milltir . , , , p 
a lioedl a vo ii- hedydd* 

C^wyddeu numbeied 5,6, 7, are missing. 

8 Dydd da ^oi r rliagor vorwyn .... ^ 
Yn was doelh oni stwytho 

9 Dal neitlnvyr delw a neuthvm, .... e 
drud vydd deigr droedvedd degaeh 

10 Cerais vercli yn dra serchoe .... f 
hyrr ir gwr lierwr y gog 

1 1 Cefais oed cofus ydwy .... « 
barf a chyni byrvwcli arnaf . 

12 Cam rwy pwy ai cerydd .... /j 
briflwr crwyn byiroes ir crydd 

" Eraill a ddijwaid mai likes ni IloiieU rid llwijd" 

13 Madog ap Gniffydd wyddaer .... i 
da gutoin diivv ai gato 

1 1 Caiinaid yw r nwyf am cymiail .... k 

dy obr vydd dau gywydd gain 

15 Diiw gwyddiad mae da gwoddai .... I 

a Mair a gynnail y mai 

IG Cosbvvr y raai'wol bechawd .... m 

calon oer ir cul o nef 

17 Rhoed Duw hoedl rhad didlawd .... ?j 
henlleidr vnrhyw a hvnllef 

18 Gwae vardd a vai gyfa i orn .... o 
vy raendith yn y mowndir 

19 Kerdda was cor ddewiswyrdd .... p 
nid vfiidd neb and ]fvor 

&0 Vf'udd serchogiou ofeg .... q 

wyneb y rhwydddeb ai rhoes . 

21 Ivor aiir o varwriaeth .... r 
hir dy gledd lieuir dy glod . 

22 Da i rbed i wared oror yr olwyn * 

neu'r wylan o rydvor .... 
Hiroesawg \vl Noe hoyw rasor vacwy, 
hwy liiiawdL ovwy vo hoedl Ivor 

* At the end of this poem are the following lines in T. ^Y's later hand : 
Dav3-dh gwiw awenydh gwrdh 
ai ymaith roed dan goed gwyrdh 
dan lasbren hoew ywen hardh 
Ihe'ith gladhwyd y Cudhiwyd Cerdli. 
Mancnad: Am dauydh ap Gl'il 

Glasbren dew ywea diiyn Eos (deivi 
mae davydh yn agos 
yn y pridh mae'r Gerdh dhidhos 
didhawu ynn bob dydh a nos, 

J 98560. V 

338 Havoil Manuscript 26. 

23 llhyhir wyd a rhy gyflvn .... a 
calon sei'chog sy))ei'vv' vydd 

24 llagawr mawr gaer invr gwyngalch ... h 
d.vred aur deryw y dyn 

25 Keisio yn lew eb dcwi .... c 
yr ai ceidw eurog hoywdal 

26 Twf y dyu tyfiad Enid ... . d 
mynwavr want yra vnwaith 

27 Y verch anllad am- gwadawdd .... e 
do do niwyrdduw ado dim 

28 Vn agwedd overedd vii . . . . / 
diried yra diweiried yw 

29 Digwsg fvm am ail dagau .... * g 
gyda thi am gad ith oes 

30 Ef aeth heddiw yn ddiwael ... h 
y du leidr y del adref 

31 Efa vonheddig ddigawn ... » 
iiad tics got' yn wtres gynt 

32 Vfil yr oeddvvn gynt noswaith ... k 
am i hwyl yr wyl yr wydd 

33 Tair gwragedd ai gwedd val gwawn .... / 
ir dyn a vo Lyn no hi 

34 Ivan ior gwaewdan gwiwdad .... m 
ymy vy myw am vy myd 

3.5 A gerddodd neb er gordderch .... « 

ag y trees y corph triian 

36 Evddvn ddewisverch serchawg .... o 
ar y dyn a oryw dwyll 

37 Dwynwen deigr arien degwcli .... p 
yr em wyryf roi 'mwared 

38 Dyddgu ddiwaradwyddgamp .... q 
vy nyn pryd nath vynuo neb 

39 Klo a road ar ddrws y tuy .... r 
yma 'rwyf ac ymae rwyd 

40 Vwcliel y bvm yn oehi .... g 
diafi ynyn o daw nos 

41 Dyddgwaith dibech oedd echdoe .... t 
aha gwraig y bwa bach 

42 Ai llai vy rhan o annvn .... « 
y mwdwl gvvair ai madws 

43 y verch a elwyr veurchwaer .... v 
rhad a geidw rhydeg ydoedd 

44 y verch dan yr aur llathrloyw .... w 
trwyddew serch trvvyddaw y aydd 

45 Gwyl Bedr bvm yn edrych .... x 
yn anrheg bid teg bid hagr 

46 o vvn glaer vwnwgl oiiraid .... y 
geri yw i mi vymod 

47 Hawddamawr mvreinwawr niaith .... z 
penrliyn gloyw veddyglyn glas 

Cyvjydeu by Dauid ap Qwilim. 339 

48 Dnid yr nilwaonwn i\y dm . , . , a 
ys^wd pan vo gwng isgil 

49 O diaii vi di'veni drvm .... ft 
Dydilgu oi charu o chair 

50 Dcvne 'roiiy dyn oreuryw .... C 
air eliwerw am wr a cliorvn 

51 yr hot vedw da ith gedwir .... d 
gwaitli wyd Vorvydd ILwyd ai l!aw 

62 Anvon a wnaetlj rliieinverch .... e 

car ym y\v caru y mae 

53 Ridill liudolaidd rhydwn .... / 
gyd a Duvv i gad wyd ef 

54 *Da ar veirdd a dewr wr vv . . . . g 

delieubarth nid a hebof 

55 le galon bengron bach .... h 
heulwcn a seren y serch 

56 Plygii I'hag Hid yr ydwyf .... i 
bengamv hel) vn gymar 

57 Rai o ferclied y gwledydd .... h 
nog iarllfis mewu gwisg eiirlliw 

58 Ni tliybiais ddewrdrais ddirdi'a .... I 
yma gwys ddiwyno gwedd 

59 Dyscais ddwyn cariad esgud .... m 
cywir ni myuegir mwy 

60 Yr wybrwynt helynt bylaw .... n 
debre'n iach da wybren wyd 

62 Ejeidr cyfrwys mewn dwys draserch .... 
hir hvn Vaelgwn i liaros 

63 Dyscais ryw baradwysgainc .... p 
ac yn cael canu r ganic hon 

64 I serch a roes merch i rai ... . q 
ai mawl gwyn i vyd ai medd 

Go Dyddgu liw dydd goleuaf .... r 

diystyr gwall awyr llif 

66 Mail aflwyddiant coddiant cawdd .... * 
dan emyl haiil dyn mal hi 

67 A vv ddim ddamwain breiddvyw .... t 
boUdod brath mab alldiid brych 

68 Badlittia 'r diwyd latai .... « 
ar lliain dii iv llwyn dail ■ 

69 HawdJamor glwysgor glasgoed .... v 
deuddrwg am i wladeiddrwydd 

70 Dy gariad deg i goroen .... to 
cymer dy hvn yt vvn vi 

71 Digior wyf am ail ewyn .... x 
i gysgod wybr i gysgu 

* This olegy is signed " Madog Benvras " (as in other MSS.). Tliis name is crossed 
out and " lolo Goc!> " written nuderneath by a diUbrent h:iiid. 

y 2 

340 Havod Manuscript 26. 

72 Yr adlaisverch wiiwr dlosvain .... U 
wyt.liliw ilyJtl oth loyw clyililyn 

73 Dodps Diiw tla o ilyst wyf .... h 
y llwyn ar ben Moivudd llwyd 

71 Gwae wyr cyvcddacliwyr cof .... e 

i dianc rhac i daed 

75 Cariad ai' ddyn anwadal .... d 
barn iawn rhot' a gwawn igwedd 

76 Gwell yn niwedd pjiorfedd fug .... e 
y llw a roes Morvudd llwyd 

77 Cywyddae twf cyvviwddpeth .... / 
ni ddyly hi imi mwy 

78 Dyn cannaid donioc cynneddf .... g 
y nyuyii lygad gloyn gloyw 

79 Teg Vorvudd tegau eurvfilch .... h 
cymod liw nianod a mi 

80 Cyiiiiar vodd cain arveddyd .... » 
nitli yr haul vnwaitli ar lioii 

81 Heirdd veirdd veurddyn diled"*iw .... k 
wrth adail a vvrthodais 

82 Deg nitliiad doe i gwneutbvm .... / 
gwae vi ni welwn i neb 

83 Hoydeg riaiu am hudai .... m 
hebddi ni byddali byw 

84 Eie digrif y bvm heddiw .... n 
bedlwyQ or coed mwyn ni maetli 

85 Pwyiitiae afrwydd drwyr vlwyddyn .... o 
yn dywyll i ni n deuoedd 

8G Val yr oeddwn vawl rwyddaf .... p 

Amen am wylltio vy mvn 

87 Myvi y sydd defnydd dig .... q 
y byddiif o gwybyddir 

88 Ysgyvnruog yngbacftr?!: .... r 
anolo vu'r anwylyd 

89 Val yr oeddwn ymannos .... s 
peidio 'dwcdyd pwy ydyw 

90 Cyrch yr edn diaflednais .... t 
er ys mis ores ymyw 

91 Gorllwyn yr wy£ dd)n gyrllaes .... n 
yn oes bvn ddyvod nos byth 

92 Eres i Ddauydd oeryn ... v 
nngau am arvafi Morviidd G. Gryg 

93 Cymii fydd cerdd bvn o vnvlwydd .... 

tal am wawd talym oi vraith D. ap G. w 

94 Gwyllt yw ni wn ai gwell dim .... .r 
seren bren or i. soii . Gr:Gryg 

95 Graift y plwyf i greft ai plyg .... 

o'm dawr gwyn ap Ni^idd i'm dwyn D. ap G. y 

9G Dauydd pam nad edifar .... z 

niogel nid mi Rys Meigen Gr: Gryg 

Cyxvycfeib hy Dautd ap Gioilim. 341 

97 Giiiftiukl giyg dtlirmyg (Uliirmertl '/■ 

syrhad vjdd saer hoed y vuin D. ap G. 

98 Gwcirvyl wawr cddyl ryddoctli .... /' 
y prydydd Dauydd i dud Gr: Gryg 

99 Aerblanc yw GrCiffydd eii-ldvg .... " 
rliefr gwydd ga'd il)ofi ar gvvr D. up G. 

100 Danydd vab Gwilyra yroy .... d 
bellach naw ddigrifach nef Gr: Gnjg 

101 Trist oedd ddwyn tiais cyuhwynawl .... e 
ir nef gwiw oedd ef yddaclli D. ap G. 

102 Srtlm yw'nghof o lyvr Ovydd .... / 
a dalaf bwytli frwyth y ffiidd 

103 Hawddamawr ddeulawr ddilytii .... y 
am hoywddyn ym a hdddiw 

104 Hoed cas er liyd y ceisivvyf .... h 
plwm a fals pla am i pliea 

105 Morvudd weddaidd augliywir .... i 
O cliai modd o cliyriiyddy 

106 Doe r oeddwn dioer eddyl .... k 
llewpai't a dart yn i din 

107 Carii y bvm cyd curiwyf .... , / 
scnied vi am osymaitli 

108 Doe ymherlgl y ciglef .... m 
am aur o ddyn mavw yddwyf 

109 Da lluniodd Duw dull iownwedd .... n 
Amen nid addvuwn mwy 

110 Credat' i naf o nefoedd .... o 
Amen ac nid ihaid yn mwy 

110'^ Prid iswydd pi-ydai.s iddi .... , p 

Ameu ac ni chanaf mwy 

111 Da vv'r drindod lieb dlodi .... 7 
yn dwyn oil bob dyn i nef 

112 Val yr oeddwn yn myned .... r 
addewid gwir vydd oed gwen 

113 Y vvn ar wisg vanaiir wych .... « 
am hynn vyth lieb vymhen vydd 

114 Caru dyn ivanc liirwen .... t 
adeilad serch er merch mwy 

115 Gyd ac ieir y cai dy garu .... « 
i Yynydd ni wybydd neb 

116 Oesbraff wyd Jesu yspryd .... «- 
da fu i Sioseb dy vyw Siesus 

117 Doe ddifiau dydd i yfed .... ' «" 
gwen dalar gwyn ai diiyhvytb 

vmi-yinal: " mae peth yn ol or cywyild liwiin " 

118 Gwae vi iia wyr y- vorwyn .... x 
o chan bader ond cyWydd 

342 llavod Manuscript 86. 

119 Tydi liyclyl y tewdwr altered later luio a 
Tytli hyddyf y tewddwfr 

y cephylog llidiog llwf'wr „ „ „ 
cephylog llidiog llwfr .... 
arall a bwyall biav 

120 Ni chysgaf nid af o diiy .... b 
plwrn oer ar glog p!e mae'r glaw 

121 Ro Duw liael vhydau helynt .... c 
y dydd brentisied yvv dwyn 

122 Y don bengi-ychlon grochlais .... d 
na'm lliidd at Vorviidd v'eurverch 

123 Hudol doe vu boedl Dauydd .... e 
a theyrn oedd aeth ir nef Jolo Goch 

12'1 Tii pliortboi- dygyvor dig .... / 

coed brig laes a maes i mi 

125 Yr wylan deg ar lanw dioer .... (/ 

vynibeiiydd vydd y verch 

126 A mi'n glaf er mwya gloywveich .... h 
nag wy dioer nag ederyn 

127 Tydi'r bwlh tinrbwth twii .... i 
Davydd atli rhoes da voes \ii 

128 Gwawr ddybuddiant y cantret .... h 
minau ai maddau i'm aur 

129 Y verch or vanacblog vaen .... I 
ni cbawn vod yn ordderch yt 

130 Doe 'roeddwu dan oreiiddail .... m 
gowni ar gwrr y genau 

131 Y verch a wnaeth gwaevv dan vais .... n 
ni ddyly hi i mi mwy 

132 Caeu sill odyrnau serch .... o 
le 'r wy(i gennyf liw'r alarch 

133 Boreuddydd bu wawr oiddvn .... p 
bob lliw val ar bebyll avr 

134 Cwrs digar cerais degaii .... 7 
ai llusc a ddial vy Hid 

135 Cerbyd Ilcd ynvyd llydanvai .... r 
lllied gwyddut yved gwaoddod dcfyrn 

J liys Meiffeii am ganv o Iionaw ynte'r englyn yma o dJychan 
i vam JJauydd ac i Dd. 

Dauydd gi merydd gi mall &c. 

Ar eiiglyn hwniv aganwyd ar ginio Ddie Nvdolic yn llys Ll'n ap GwvHm 
vachan ap Gl'm ap Gwrwared yn | eheubarth, a Dauydd a ganodd y owdl yma i 
]{ys Meiffen yu ei wydd, ac yuteii a syrthiodd yn varw, hyd y mae llawcr yn i 

136 Dyved asomed amsymvd .... s 
och bevnydd i ddydd a ddoeth 

Lewelyu ap Gl'm or Cryugae yn Dyvct cwyihr 1). np G. 

137 Balcha ocddvirn gwn ganchvyf .... t 
na serch bytli oni's eirch bvn 

Oywydeu hy Dauid ap Givilim. 


138 Maein gariad ym "magwrmfcth .... a 
nmv vygwth am i vagu 

138* I-Iawdd vyd ir nbs val osai .... 6 

ar gaiT hir i ganio hvvn Bedo Aerdrcm 

139 Oed am rhiaiu addwyndfg .... c 
ar uiwl raaitli am anrhaitli mwy D. ap G. 

140 y Celynllwyu cyfa* lownllwytli .... d 
gysselltedig gaer brig bron 

141 Y lleian ddoeth ai lliw'n dda .... c 
y mvn a nef im enaid 

142 Nid 063 dycliymig ym Mon .... /'. 
o gyd wall a gad velly 

143 chwedl y naill val dyna g 

chwedl y Hall val dyma 
Val yr oedd vawr i hafrad .... 
cafodd y dyii i enaid 

14-1 Y dilyn raegis gwen or ddol .... A 

dy wedd dos a dyddieu d:icd ]). ap G. ai R. Penardd 

145 A mi ar deg vorogwaitli .... t 
vfudd ar iJduw i ofal 

146 A mi noswaitb nid gwaitli gwj'ch .... li 
ymddiodde well imddiddan 

147 Y vran dreigl yiiiwan draw .... / 
i drais o ddlar y cae draw 

148 Tydi'r liaf tad yr rliyfig .... m 
eilwaitb yr haf ai letbr hardd 

149 Mawr yw'r dravel nath welwn .... h 
neu ddwyn galarwisc o ddii 

150 Yr eryr hardd arwyrain . . . j o 
i dramwy serch drimis haf 

151 Tydi'r cariwrch ffwrch ffowdwr .... p 
dy groesi bryd egroeseii 

152 Gwen a wnaeth gwan iawn awyf .... q 
ith nawdd bo Duw ith noddi 

153 Y ddyn vwyn addwyii vaenawl .... r 
bwyth ir carl boethir coed 

154 Y vun wyl yw vy nolur .... s 
vo ym dy gacl veinael verch 

155 Dyfi wendon dwf veindeg .... t 
a bedw irion bedeiroed 

Ond Daiiid ap G!'m Z>. lltoyd ll'n ctp Gr: yn hi/Jrach 

156 Yr auwylverch ganolvaia .... u 
wyllt i thon a melltith Ddyw . 

157 Val yr ocddwn gwu gynnydd .... i> 
a henaint vo'ch dihenydd 

158 Gvi'eurvid verch jferwerth gerth gain .... w 
maint angen meinweii am wr 

159 ILvniais oed j.5 mangoed Mai .... 't: 
mi am lloer vvu oi llwyr vodd 

'^ coel iaivnUwyth is given as an alternative reading. 

844 Havod Manuscript 26. 

160 Mae gair i mi o gariad .... a 
brevaraJ yr'wybr werydd || 

160'' Cadi dyn ieuanc ydwyd .... b 

ergyd sercli ar Gadi sydd 
Othey lines are inserted in margin with the query " iii Jo: ap Ho: ap It'n vijchan " 

161 Gwae vab h<x gii gohelyth (11. 1-4) c 
According to the numbering many leaves are missing here. 

182 Mae dyn a gwisc am dani d 
mown iiaul teg a mwyn yw hi (end lost— leaf torn) 

b. Gorau gwyr Risiard guraw coed yn v * * * « a Gwliidus yn gliidaw e 
y hi yn llenwi ai Haw ynteu Kisiard yn trcsiaw D'd ap Edmund 

u. ])y ddrain vah i nain dy wynion vachaA &c. f 

d. Ki ogonaf Syr Dauydd / wan o Von &c. g 

e. Ar dy wddw yr a, detiddeg h 

f. enwcu'r prif avouydd : Erchjll,fraw, Alw, Elivi/, Cliiwedog, Clwi/d,a ddysyng 
Menai, Gioylai, Llni, Lbjfny Dovr, Dyvrdicy, Conwy, Ccfny. 

g. Knweu'r deuddeg Ebestyl i 

h. Llosgcs gwiiin-n rhawu rhwyd * » » A 

j. Ji' llyffant : Cwtiad tin bletliiad tyn o blith &c. I 

k. Gwenllian druan drwyn yscravell &c. Gr. ap Vd. ap Gronw m 

I, Nid er da bara n y byd &c. Giveidlian vy Ririd Vlaidd n 

m. fofn: Ofhi gwrth « » « » gwrthwyueb yr wyf &c. o 

?(. Y verch ar ael wiuau vain ... ."1 Itvhert ap Gr: leiaj p 

Dduw a vach na cheisiwn ddyn vyth J neii D: ap Gl'm 

183 Goval am vercli a gevais imperfect q 

Gwae vi vyth mae = gwaew'n vaiss &c. after the I2ih line: 

183^ Deiucryd inawr ar led aucrain .... r 

a haul a ddatodai hyn 

184 Oriae hydr yr ehedydd .... * 
onid el i hobel keibiaw 

185 Modd elw iddwy'n meddyliaw .... , < 
or rliai teg deg yn vn dydd 

186 Gwae a garawdd gwag ciriawl .... , " 
ar hir liawddamor ir liaf 

187 Yr vu bai ar yu bywyd .... v 
Vu diiw del iu didoli Tola Gock 

188 T'ri maib 0. — Eurwn gerdd gydar vn gaiuc .... w 

tri wlwf rhwng y .tri alarch imperfect ILoicddeii 

189 Wedi kav am gerddav gwon .... x 
a del i Rys dalv . r . jawn D. Nanmor 

190 O haelder fyner fyuvdd .... y 
ar a sydd ar a fydd fyth D. ap- Gwilim 

191 Y mae ym dwlc mi am dyn .... g 
addoli vyth ir ddelw vair 

192 Yr eogwas or eigiawn .... a 
ai meddylio gado i gwr 

193 (fiordd i ddisdriw sudd yn waslad &c.) Anon h 

194 fymynych orchypivn atoch i s' thonias ap wiliam dangos i chwi gael o holiofi 
gowydd y wenol oddiwrthyeli I ag y mae yu i'awr ddiolch genyfi i chwi am roi fo i 
ddifyrv imi ag i t'wrw yr amscr yu Uawen . . . damvno arnoch i ddowod i hiracthog 
yn ol Islanmai vu dav dditvrnod pan fo hi yn deg i allv eiste allon i ddarllain ato 

Cyiuyifeu hy Dauid cq> Giuilim. 345 

afyna rvw beth dieith i chwithe dvgwoli ylljfr a elijwjilde (Id: ap gwillim i gaol 
i Tveled vnivaith pan ddoloch diiw ich kadw agaro icchyd ywcU ag ai 

kyuhalio // lewijs ap * * * * 

195 dydd da ir draeullwyu a wy *»*... . " 
teg i beiin ti a gai bwyth " IJ. up Gwitim ai 1) ap Edmwnd 

196 // Sir Eirtholmc Jvstus lannerch yn Uanvynydd b 
llyma ciriau o hen Ganiboiacc gwcdi yiiii i cyniivll er mwyii ir piydyddiou 

yw wanegi ac i uliwithav i cyfatcb aehaiuvaeu newydd os geliir. 

Here follows a ven/ brief list of words. The outer half of the second leaf is torn 
away and the rest missing. 





MS. 1. H^yvyr John Brooke o Vowduoy. Pedigbkes, Poetky, 
the Hundreds, Cojimotes and Parishes of Wales, Medical 
Receipts, etc. Paper; 11^ x 7f inches; 484 pages; 1590-1 (pp. 
258 and 296) ; bouud in oak boards and sheep slciu. 

Pages 1- 406 are in the autograph of John Brooke of Muckleivicke, in the parish 
of Hyssington, co. Salop, and of Mowddwy, Merioneth. The pedigrees are copied 
from the books of Gr: Hiraethog, Guttyn Owen and others. See pp. 258, 271, 
373, 406, &c. On page 296 we are told that he had made a previous copy. 
Pages 407-20, 42.^-.54, 461, 477-9, and probably 463-76, 481-4 ore from the pen of 
Dr. John Davies of ilallwyd. There is a note in the hand of Rob: Vaughan of 
Hengwrt on the bottom margin of p, 428. Some leaves are loose at the end and 
slightly injured at the margins, as are also some of the folios at the beginning. 

This MS., or at least the second part of it, onee belonged to the Sebright 
Collection, as attested by the seal ou p. 467, and it was then numbered " 43." 

1 Table of Contents of Part I. 
11 Pleishe, ymwythig : W. leighton ap W. L. ap J. L. of Strefton 
17 Mathafarn : John ap hiigh ap ^feiiau ap dd. lloid &c. 
23 Tal y hont : J. lloid o nantymynach ap dd. ap J. ap dd. lloid &c. 
His eldest son, Hugh, was buried at Weslminstcr, in April 1574. 

29 Cicmwd Uanffenhownicen : J. Brook ap T. ap dd . . ap ]f. v'n &c. 
35 Tal y llyn : jfeuan ap dd. lloid o geisvvyn ap ]feu: ap dd. &c. 

38 Pyinp hrefiJiinlhvyth hymry : Gr. ap kynan &c. 

b. Pymthec llwyth Gwynedd: Hwfa ap kynddelw &c. 

39 Pyin kostawcllicyih kymry: y Blsiyth rhudd or gest &Q,. 

40 Glyn <hvr : Owen glyn dwr ap gr: vychan ap gr: or rliuddnllt 
.... mam Owen oedd Elen V5 'I ho» ap ftn ap Ow: arg. -fskocd 
Jskerdin a tlnogarn ynnehevbarlh &c. 

b. Gwyddelwern : Elissey ap gr: ap Eignon ap gr: ap K'en &c, 
43 jfacli pvmp Tirenhinllwylh Ityniry jl 
43 Jach Pymthecllwyth gwenedd jj 
46 Jfestinioc {ardudwy) : John ap lewes ap jfeuan ap dd. &c. 

48 hynllaith: plant Jeuan gethyn ap mad: kyffyn 
llou'dden np fer: ap gwrgenav &e. 

49 Rhandir ^thel velyn ap Hn avr dorchog ap kyn'ic Ac. 
b. Eglwysec : Edward ap R. ap dd ap gwylym ap Jer. &c. 

50 Trevor (llangollen) : Mathewe wyn ap dd. ap Edw. &c. 

51 Y traian : (i) dd. holbais ap ^eu. g05 Ac, (ii) D. ap Eignon ap 
Eig" . . . ap Eig" vychan &c., (in) D. ap 0. ap Jer. ap hwfa lloid &c, 

7/ drewen : dd ap Eign' ap mad, ko3 . . . ap Rees sais. 

52 Powys : Plant ag wyron Kynvyn 

53 Gwynedd : Plant ag wyron gr. ap kynan ai dri brawd vn vam 

56 Plant Hn ap ^er. drwyndwn— Gr: a gwladys ddv &c, 

57 Plant Gr: maelor — madog / rac'dd / ywain &c. 

Plant &c. Rhodri Mawr ap Essyllt ve} gynan tindaytliwy &c. 

* These Manuscripts formerly belonged to the late William Laurence Banks of 
Conway, but were disposed of in the Autumn of 1895 at the sale of his effects at 

tiyvyr John Brooke & Vow(ttuy. 34f 

59 Plant &c. kvnedda wledig / Peibion &c. 

GO, 106 Dehevbarih .- S' R. ap T. ap gr: ap nikolas 

Nanhevdwy : John Edward ap ]feiian ap adda &c. 
61 abe)-tanad: Jeuan Uoid ap dd. lloid ap gr: 

(52 hjnllaith: Plant &c. mores ap ^f. gethin ap mad. kyfBn &c. 
^- Plant Gr. ap Edn: ap Jer: go} &c. 

64 ITairie viii ap harrie ap Edmund &c. 

70 Jul : dd. llwyd ap tud'' ap ifeu: ap Hn &c. 

71 Pengwern a Bestijn : Richard ap hoell ap J. vychau &c. 

73 dyifryn khcyd : J. ap gr: ap ^eii: ap dd. ddv &c. 

74 D. Klwyd: Gr: ap ^. wyn ap Eigu. . . . ap D. diultajs &c, 
h. Tegaingl : Plant D. ap f thel vychan, 

75 Y traian : John up hoell ap Eign go3 ha. 

S' Roger Powys ap grono ap Tudr ap Rees fais &c. 
Deuddur • D. Uoid ap m'edS ap Hon &c. 

76 Gogerddan : Riehd ap Rees ap U. lloid ap D. ap Rydde} ap 
f. lloid ap J. ap gr. vool ap predur &c. 

82 Ar varwoleth gr: ap gr: or ddol gocli ac Eign: 

arch^ Toivyn : Pa byw . r . gwuvrych gwych evrwr 
gwawd gynnjrch &c. '^VPPyn hyveilioc 

83 llan badarn : Watkyn 'i'. ap R' ap lewcs Ac. 

84 Maelor gymraec : W. bwras o Rcs'ford ap J. ap Eign. &c. 

b. liandir Evnydd ap morieu ap morgenav . . Grosford, llabroc &c. 

c. Eglwysec .- Plant ifeuaf ap }in ap kyn'ic Evell &o. 

85 Yr hoh ac ystrad alvn : J. trevor ap Rob' ap J. &c. 

89 I'lant Robt. ap Rich'' ap S"' Roger Puloston &c. 

90 Plant Rich"* Trevor aphlant John trevor or liob Sm. 

93 Maelor gymraic : W"^ Eityn ap J. . . . ap E. sais // &c. 

94 Ederneon : i . Meibion gr: ap )euan ap Eign. &c. .ii. Plant gr: 
vychan ap gr: ap dd. g03 &c. dii. Plant feu: lloid ap gr: ap giono ( I) o 
varged V5 gr: vychan &c. (2) o weuhonwy V3 veyiye lloid o uanney &c. 
dv. Plant &c. hoell koetraor / R. / -feuan <fcc. 

96 Yspytty : Plant R. ap m'edd ap Tudr &c. 

98 Koetmor ,- Plant D. ap hoell koetnior= hoell / Gr / Tlio= &c. 
Potlion : Plant ac wyron R. gethin ap gr. vychan 

Plant ■). ap gr: leiaf=S"' John /Rob' leia &c. 

Plant D. vychan ap D. lloid = raarred / morvydd &c. 

99 JLanvfydd : Tudr ap Rob' vychan ap Tudr np feu: &c. 
IF^wydiarth {ymhowyi) : J. ap hoell vjclian .np cr: &.c. 

100 Ystryd Alun : fthel ap gr: ap belyn np kadwgan decka &c. 

it. Rob' ap J. ap lien ap dd ap grono &c. 

101 Riwabon : J. ap Elis ap J. Evtyn / a D. / ac Ells &c. 

102 Grexam : J. puleston ap J. ap Mad. ap Robt. &c. 
Edeirneon ; Plant D. ap f . ap Eign. ap gr. &c. 

103 Tair morched kynvyn hirdref'o haer V3 gillin .... or gest Ac. 
Meib Cadwgan ap bleddyn=R. / a mcilir / a thcgv/ared &c. 

104 llwyth Maeior gymraec : kyn'ric ap Riwallon ap Tyngad &c. 
Brecheineoc : Brychan b. ap korvniawc &c. 

105 Dehevbarth : Plant yr arg: R. ap gr: ap R, ap Tewdwr &c. 
b. hawdd vyd wawn wryd wen eirian | yghaer 

yngharad ach vorgan &c. 

106 Brecheinioc : itn ap lioeH vychan a briodcs mawde V5 feu : a[>R. 
ap Jvor clvcl ac vddyut i bv vab a ehvid Se Uaud) GM'I a las yu Ediugcowit 
ac jddo i bv V) a ehvid gwladys gwraio briod Koger vighan a la.? yn Edingcowit ac 
vddyn i bv dav vab watkyn vychau arg : brodorddyn ar knm(ldv &c. tad Hogor 
vichau tad Thos vichau arg: hergesl a Ilaii vihangcl / :> bleddvach / a maich &c. 
.... Elen gethiu o vcilienydd . . . Huinphrc kiuast . . , Clement wigmor . . , 
basset ... Si' W. ap thomas arg: Raglan &c. 

348 Wrex/iam Manuscfipi i. 

108 Acheii ]<oel godeboc, kwsteuiu, Maxou wlcdic, Gwithcyni 
Gwrtlienav, Maelgwyn [sic] Gwynedd, Kadwaladr vendigaid . 

109 Plant hyndrwyn : Elvan powys / gwion / kynon &c. 
Plant haw o (hcrliclyn : dirmic / kilid / bangaw / &c. 

Tal Fjbolion : Plant Eggri (oesMaelgwn G.)=:nvdd / Ronyn &c. 
Plant lloioarch hen : Gweii / morvdd / &c. &c. 

110 Plant kenev ap koel godeboc, grwst, meirchion, ^dno, mar a|) 
kenav, kynwyd kyiiwydion, Artbrws, aphabo post 

Morgan ap klydawc ap morgan vwlch &c. 
Redderch hael ap Tudwal ap keidio . . . <ap Maxen wledic &c. 
Eliiin ap gwyddno ap kowrdaf ap gorbwytiiawn &c. 
Mordaf hael a Nvdd hael ap Serwan ap keidio Ac. 

111 Dinmael ac Edeirneon : hoell / Gr: meib B. ap dd. ap hoell ap 
Gr: ap Bleddyn ap oweri Erogynlvn &c. 

112 Plant hoell ap Rees oedd ]f. ag Elen &c. 
Plant Gr: ap R. oedd Robt / katering &c. 
Penllyn : hoell ap Gr: ap R. ap fea: ap Hn ddv &c. 

113 Mon : Eden: vychan apkyn: ap ^er: ap gwgon . . . . ap kadrod 
kalch fyuydd ^arll Uwnstabl ac arg: norddhampton. 

Plant Eden: vychan, Tudr ap grono, grono vyohnn, grono 
ap Tudr, Tudr ap grono, uieredydd ap Tudr, Owen apnieredydd, Eden: 
ap Tudr. 

114 Nanney : Dauid ap Meiric vychan ap ho: Selyf &c. 

115 Vstvyd Ahn: Dd. lloid ap Bleddyn ap gr: ap heilyn &c. 

.(. Nicholas ap deicws ap grono ap gr: .ii. Gr: go} ap Cadwgon ap 
jfer: &c. ./('/'. ^thel wyn (ap Gr:) ap nicholas ap gwyn &c. 
117 Yr hnh : Plant Mad: ap Jeu: ap Mad: ddv &c. 

Maelor Gymraec 

W. ap D. ap gr: ai vrodyr / ^ankyn / &c. .ii. Brymbo : Morgan ap 
D. ap mad: ap D. go} &c. .Hi. Mortyn : Morgan ap D. ap E: ap gr: 
ap mad: lloid &c. .iv. dd: ap Hn ap dd: ap Sn ap mad: voel &c. .v. ttii 
ap dd: ap Jev: ap mad: ddv &c. vi. Rob' ap Edw: ap hoell ap tin &c. 
. vii . Dd: ap Hn ap Eden: lloid ap ^er: vychan &c. .viii. Robt, ap Gi': ap 
hoell ap gr: ap }er: vychan &c. 

122 M. saesnec : S"' Thomas haiimer marchoc ap Ric: ap gr: &c. 

124 Ponys : J. arg: Powys ap Ric: ap harri . . aphawys gadarn &c. 
Mowddwy: Wm: ap gr: ap gwenwynwyn a ehvid Wilkock 

Mowddwy &c. 

Maelor Saesnec 

12-1 Roger Pilston ap Roger vychan ap S'' Edw: ap S'' Roger ap 
Roger ap John ap Robt: ap Rich: ap S'' Roger pilston. 

125 Gr: up morgan go} ap gr: ap Jer: voel &c. 

126 Tho" Domoek ap feu: ap dd Dnmok &c. 

li;7 Pliylip ap mad: ap ^euaf . . . . ap Rys sais &c. 

128 Plant Morgan ap Jet: ap Gr: ddv = Edw:/ ho'l / a Tho' &c. 
Robt. / a John / a llevky plant Rich: ap mad. &c. 

129 }er: goj ap Eden: ap mad; ap gr: ddv &e. 

Mad: / a Jeukyn vychan / meibiou dd. ap mad: lloid &c. 

Nanhevdtoy : J. trcvor / Rich: / a gwenhon: / plant Edw: ap D. &c. 

134 llwydiarth ymhowys : kelyniu ap Ririd ap kynddclw &c. 
Abergele: Gr: ap mad: vychan ap hoell ap mad: etc. 
Ynt: Alyn : J. wyn a[) gr: ap D. lloid a]) gr: &c. 

135 IL. vfydd: Plant Robt: vychan ap Tudr ap ^. &c. 
Penporchell: Plant Rob. ap "j. ap Tudr=J. Wyn / S'' W, gandv' 

Llyvyr John Brooke o Vowctwy. 34S 

136 s. dihjnhhjh : Mred: np D. / ajJ gronw aj) D. / aj) gr: lloid &n. 

Tegaingl: Ho: ap tiidr ap jftlicl V'n ap fthel lloid 
l'''l'i' V Rys ap kyii: ap Rol)t. ap Bleddyn &c. 

Dehevbtirfh : Plant D. ap lio: ap ineilir ap phelip ap Ucision 
ap R: vychaii ap yr arg: Rys ap Gr: &c. = Cad\vn;an ddv / Gim dow &c. 

b. Plant John Bwini./ lewes / a liocU / nieili Stevyn apdd: ap Ha 
ap phylip ap mevric / ap hoydliw ap R. vyehan ap yr arg : R. &c. 

c. S. Ddymbigh : Plant Hugh Conwy =Reynallt / Sioned &c. 
138 ^thel ap ho: ap Itn ap D. / ap f. wyddel &c. 

Ho: ap R. ap 1). up ^. wyddel ap mred: ddv &e. 
Evionijdd : T. / ap R. ap Ho: ap R. ap Ho: vyehan &c. 

140 M. gymraec: Rob. / a T. meib D. ap gr: ap b. sutton &c. 

141 Yr hob : J. / a Rycli: / ]ilant mores yowng ap Jenkin 

M. saesnec : Jenkin / a lewes / hrodyr vndad a Mores y wng &c. 
Yr hob : i . Plant Gr: lloid ap gwyn ap giono ap gtm &c. 
. ii . Plant gr: ap Hn ap ynn: = M'' lewes person gresfordd / mred; / a mad 
vocl . &c. . in . Plant D. annwil ap gwyn ap grono=deili &c. 
. iv . Plant mred: ap gr: a Gr: ap ^cuan ap mred; « Mad: Voel ng 
p]den: vyehan ai rhandirocdd 

144 Plant ttn ap liwlkyn ap lio'cll ap Jer: ddv &c. 
Twrkelyn : Plant Robt. ap ftn ap Tudr ap dd: &e. 

145 Hiraythoc : R. ap iln ap T. ap hop y Dili &c. 


Rob; ap mred; ap hwlkyn lloid &c. 
bodavon : Tho' ap R. ap VV. ap D. ap glm &c. 
HG D. ap gtm ap 1). ap ^euan ap hoell &c. 
Hoell ap ftn ap hoell ap ^er: ddv &c. 
Hoell ap kwnws ap hoell ap Jer: ddv &c. 

147 y pejirryn : My W. ap W. vychaii ap g*m ap Gr: ap gtm ap heiljn apTudr 
ap Eden: vychau. &c . 

Pen mynydd tindavthoy : O. ap Rich: ap O. ap Tudr v'n &c. 

148 O. ap Tudr vyehan ap gtm ap Gr: &c. 

Mred; ap T. ap mred: ap kyn'n ap mred: ddv &e. 

149 Twrkelyn : D. / gr: / Tudr / meib dd; ap kyn' ap Hwlkin &c. 
Plant hoell ap itu ap hoell=R'' / Gr: / a ]fer: &e. 

' ^. ap Gtm V'n ap mad: ap hoell gymmen &c. 
Gtm ap Hn ap "]. ap gr; ap T). ap gr: v'n &c. 

150 Plant ^er: ap mred ap mattusalem = Gr: vyehan 8cc. 
Plant gr; ap Jer: ap mred: ap niattvsalem &e. 

M'' Hugh Morgan ap mred: ap D. ap R. ap Jer: &c. 
llys dvlas : T. lloid ap D. lloid ap D. ap gtm &c. 
Penfel, twrkelyn : 1). ap R. ap gtm ap if. . . . mocl &c. 

151 Tal y bolion : Rowlant moel ap gtm ap John &c. 
R. ap gtm ap ttn ap J. ap gr: &e. 

Bodivigan : John a Wm: meib ttn ap ]fthel &c, 

Dyff: klioyd: Jolm ap mred: ap Jeu: lloid ap ttn g03 &c. 


S"' hoell ap Day ap jfthel ap kyn: &c. 

152 Thomas arg: abad ap D. pennant &c. 

155 Tho: a chattring plant Edw: ap ^thel ap Jer: &c. 
Plant Jenkyn Decka o yngharad v} )er: Ac. 
8'' nieholas ap ftliel ap dd: ap ^er: vyehan &c. 

.S'. ddynbi} .- Mred: ap 1). ap llig" v'n ap f . ap R. Wyn &c. 
157 D. klwyd : R' ap dd: ap ttn ap Tho^ ap dd: gam &c. 

Powys : S'' Gr: vyehan marchoc ap gr; ap Jeu; ap mad: &c. 

350 Wrexham Manusoript /. 

138 Pvm plus T. ap Rich: ap'ho: ap ]f. vychan. 
b. harry gO) o Salbri ap harri ap Tho' hon ap harri Salbri ap 
Rawling Salbri ap Wni: Salbri ap harii ddv meild Rol Tadr died 

159 T. mostvn ap Rich: ap ho'l ap Jeu: v'n . . . ap R. sais &c. 

160 Hugh Conwey v'n ap Reynallt C. ap II. 0. ap Rob: ap gr: go} 

161 Kilmin / hwfa / Bran / gwerydd .... 

gwindai pymthec llwytli gwendyd Anon 

162 Gwaithvoed o herwydd i vod yn y maos a fv rrwng Brochwel yskitbrock 
Brenin powys, ac Kthelbert breniii kent . . . ynghwtryl y saeson . . [ar] 
kymry aeth i went ar herw / f bias yani/r gwent ac ef a yeichiogodd morvydj mj 
ae vn o tiveddioa yaayr gwoat whom he afterwards marries ; on his way home he 
encounters and kills 13 highwaymen at Carnedde near Bivlch y Clawdd Dv ; also 
Garwed the hermit and the hermit's wife, as well as a pack of wolves on his way 

to Strata Florida ends ; a Uys brochwel oedd yn yr amser hwunw lie mae 

heddiw Kglwys Saynt Siad yu y mwythig . . elwyd yr amsir hwnnw Pena gwern 
powys / ac yno i raeth bowyd brochwel yn fForffeit i vrenin lloigr / / . 
164 Plant Rich: herbert o go!brwk = S' W. / S"' Rich. / .7. &c. 

166 Merclied S'' Gr: lloid ap R. ap gr: ap Eden: v'n &c. 
•ii. hobkyn ap ho'l v'n ap ho'l ap kadwgon &■:. 

167 Tal y bout : W. ap D. Hold ap W. ap J. &c. 

168 1/ tan vane: R. lloid ap R. v'n ap Gr: ap Edeu: &c. .ii. J. ap 
gr: ap harry ap gr: ap Eden: &c. 

169 Dyntle : Rich: parcel ap nicholas purcell &e. 
Machelldre : Gr: fEortyn ap D. vychan ap D. ap kad'' &c. 
Talpont : Gr: ap ^eu: ap gr: ap Eign: ap ho'l &e. 

170 vwch ayron : D. ap gr: voel ap ^er: ap kad'' ap gwaith voed &c. 

171 llan arthene : Jenkyn ap D. ap J. ap gtm vychan 

SwrDD ABERTEIFI : Ihjnia brif Iwythav o achocdd Sir aberteifi : 
R. ap tewdwr / Eignion ap gim or towyn / R. chwith yn ^skoed / ftn 
voel ynghaerwedros / D. gwinionydd ap hoell vyclian / jfeuan lloid 
ap ]feu: ap gr: voel / y kaplan yn anhvnoc j kadwgon o c/arroc I ftn 
or vn waed yw y hrevddyn j Kn vychan or hrevddyn j Uawdden 
ynghwmwdper/ejrf / kynvyu niaolor / ac adda vawr ynge«er glyn //. 

173 Dinbigh, liavod vnnos : harri ap ^f. lloid ap D. &c. 
Plant Gr: gO) ap 'Jeu: ap dd: vychan ap Jcr: &c. 

176 Ardudwy, maentorog : R. wyn ap f. ap gr: &c. 

177 Trawsvynydd : O. ap J. ap Edw: ap Gr: &c. 
Penllyn : Ho: ap morgan ap J. ap D. lloid &c. 

178 The pedigrees of Kadwaladr, 'jfdwal, Rodrie, Kynan, Essillt, 
and of Rodri mawr in Latin. 

h. tri niab i Rodri mewn tremiu i kaid .... 

vd jssod oedd oed 'Jessv kynddehv brydydd llychwin 

181 Mylltyn ynghwinwd llan ffenhownewen : J. ap Robned niyllton 
a briodes Elizabeth v} Reynalld &c. .ii. Plant Robt. niyllton oedd 
hngh myllton &c. 

183 Aberbechan ynghedewen : T. ap R. ap moris ap O. &c. 

llan Raiadr : U. lloid devddwr ap ttn ap T. 
18-1 Mowddioy : J. arg: mowddwy ap. W. ap Gr: &c. 
A brief account Sr Hugh Bwrch, Wm: Clapton, John leighton, Sr John lyngham, 
Tho' acton, Wm: newport, Thos mytton, Wm: mytton, Kich: mytton uicholas 
gravenor &c. &c. 

186 Drenewydd ynghedewen : J. Price ap mathey go) &c. 
Richard Crofte ap Si^ W. Crofte ap S'' J. Crofte &c. 

b. y Toivyn : Res ap mreJ: ap ywayn arg: y Towyn &c. 
Penna pen keirddia kerddawr .... 

prissiwn vn mab Kees nanmawr &c. Tiidr aled 

Tvdr hawk nattr knotied at wraidd pawb .... 
ty di vwr krair tad awen kred &c. Rees na'imor 

187 aoh John ddee nunc vivens, natns 1527. 

Llyvyr John Brooke o Vowdwy, S5i 

188 Keri : J. lloid ,ap ifeu: o geii [ai blaut] &c. 
liugh say a briodes elen v} gira ap gr: Dei'was &c. 

vo droir dwr jn siwr mywu siars or llwybre gyiit lie bvr gni's 
vo droir kythre! \ gornel ii gwers ni tlivyjjgwladjgariad oi gwrs 

189 Maryngton / called yr havoil wen ynglnvmwd Ihtn ffenhoicn- 
wen: 0\yn' lloid a briodoth gwe^illiaii m'ch Gr: ap ho: ap J. laliiine &c. 

190 gwenwynipyn : J. lloid ap Jobn Pock ap Gr: &c. 
Eignion g05 ap Gr: lloid ap ^er: ap liiwallou &c. 

191 Jenkyn ap bedo ap J. ap med: ap Gr: cliwith &c. 
Mred: vicban ap gr: ap ttn &c. ai viawd ^euan. 

Glynn : J. y glyn ap mores ap Jenkyn ap mred: ap J. y glynn ap gr: 
ap O. ap gr: ap phclip ap O. voel . Brawd oedd Owen vool o blwyf 
trefeglwys i hen "jeu: y glynn o blwyf llandinam. 

Dyved : D. ap phelip ap mores goch at U. ap gr: lloid &c. 

192 „ D. goch ap eign: ap feu: ap grifFri &c. 

Griffri ap R. vongam ap J. y'n ap J. ap E. ap llowdden &c. 
Gtm ap Hn vichan ap Kn ap ][. vichan &c. 

193 Edn: ap gr: ap ttn vichan, i ferched &c. 

b. Dyma ddysli J adnabod Uiwie ar arfe : Av'i&n yw lliw gv.'ynn 
. . . ffenibl yvv Uiw rruddgo} &c. 

c. ftn ap R. ap ]f. ap gwilkog ddv ap s''hngh Burch nrg: mowddwy 

194 Nanniy : Gr: vab llevky V3 mevric muylan ap Gr: getlij'n'&c. 
Dol gelley : i. J. ap lewes ap 0. vab gwenhon' V3 mevric &c. 

. ii . Ho'l ap gr: ap ho'l ap J, ap Eign: ap nest &c. .Hi. lewes ap gr: 
ap Jenkyn Clifford vab Tannw &c. .iv. Hugh nanney aer ap Gr: wynn 
apho'l ap dd: ap m'<= vichan ap ho'lSelef/ap m'" lloid ap m''' vich" 
ap ynnyr vich" ap ynn' ap m'° ap mad: ap Cadwgan nanney ap 
bleddyn ap kynvyn .v. lewes gethyn ap Tud'' vich" ap gr; ap ho'l ap 
Gr: Derwas &c. 
b. Mowddwy : i. feu: lloid ab gwenllian V3 mores ap gtm vich" &c. 

Ai. fou: ap The' ap feu: ap Hn says ap m'" Hold &c. 

Aii. *Ho'l ap ynnyr ap Sn ap ynn' ap Elisse &e. 
c. Herast : Elizabeth V5 watkin v'n H., g. J. lewes o dir mon. 

195 Ednoppe : Rich: ap ho' ap Gr: ap Jenkyn ap ho' &c. 

yr ystnc : Edm: ap Cad' ap gr: ap cad" ap Gr: Dwnne &c. 
Mon: Gwenllian V3 f. a wnaeth y plas newydd &e. 
mae moeliOQ von i venni vil . . . . 
mal y gwr moel o geri 

196 ^trer hrodvr : Huw lloyd or Bettws . . . . ap M''' dwppa ap 
mred : go3 ap generis 

197 Clon j dyjfryn teveidiad, ar dre newydd, y llai, a ffeth sir 
fesyved: meuric dwppa tad mad: tad mred: tad ho: clon &.C. 

John Brooke as well as John aud Arthur Price trace their pedigrees to 
Mevric dwppa. 

200 Ardudwy : Humffrey ap Tudr gwyn ap gr: v'n . . . ap osburn 

201 hemes : Mred: ap lewis ap E. ap R. (o lauwrin) &c. 
Dyfpryn klwyd : plant Gr: g03 ap f . ap D. vychan &c. 

202 Mowddwy : O. ap D. ap Owain o gartheyneoc &c. 
Glynn veicn ardudwy : Robt: wyn ap J. ap J. &c. 

204 //. voir, ardudwy : 1). loid ap gr. ap R. wyn ap Eobt, &o. 

205 llan danivg : Plant Rich: ap 0. ap W. ap Hugh &c. 

* "Howel yma oedd dad Gr: tad Ho'l Vachan tad Robt. Va'n or He ngwrt " in 
R. Vaughan's autograph. 

t " Haw lewys dwnii brydydd herocht at armsdros hoU gymrv 311 profi peim ywr 
ysgrifen yma 1594." Page 197 has the same pwdigree in John IJrooke's hand, 
Bettws \6 near " Eglwys y bigeildy ynyffryn tei'eidiad " (197) 

353 ■ Wrexham Manuscript /, 

206 Harddle-i; Phmt* Edw: stanley=HuiTiffn3y, nntlionye kc. 
208 „ Kobt: ap '). np morgan . . . ap phivion ai blaut 

212 llannabcr : Gr: ap I), ap O. ap Jenkyn &c. 

213 llanddwyive ijn nrduduy : Hugh gwyn ap J. ap gr: ap Reiiiallt 
ap J. ap phivion ap ^. Colier o hardlegh &c. 

214 Trau'svynydd : if: lloid ap ). ap mred: ai frodyr J. /VV./Robt. 
(or Rhiwgoche) &.c. 

215 PerJnjn, Evionydd : Ho: V'n / ap ho; ap mad: &c. 

216 Tonnjn, merioneth : J. V'n ap Jeni?yn ap J. &o. i vam oedd 
mawd V3 Redds arg. y Towyii ap R. ap Mred: ap 0. V'n. 

217 Y klenene, Evionydd: Morys ap Elissey ap mores ap J. &c. 

221 Cars y gedol, ardydwy : R. V'n ap W. V'n ai) Gr: V'n ap gr: ap 
Eign: ap Gr: ap Wn ap kyn'ic ap osburn /i Blant=Grr: &c. 

224 TraiKs vynydd : Elissey ap ho: ap R. ap D. lloid &c. 
Ruddlan (Botruthan): J. o konwy ap J. o Conwy ap J. &c, 

225 Traws vynydd : Moris ap J. ap Robf. ap D. lloid &c. 

Gwaith voed ap Cloddien arg: aberteifi powys gweiit a gwinway 
a briodes morvydd v5 ynnyr Gwent . &c. 

226 Nannav : Gr: nannav ap ho: ap dd: ap meiric vychan ap lio^ 
Seleff ap meiric lloid &c. 

230 Towyii, mer:—J. Wyn ap humffrey ap ho: . . . ap osburn //&c. 
232 Dolgelley : Tudr vychan ap gr: ap ho: apgr: Derwas &c. 

234 TraiDsvynydd : Morgan ap J. ap Rydd} . . . ap osburn // &c. 

235 ILanaber : Plant T. aii D. ap Jenkin ■ . . ap phivion &c. 

236 Mowddwy : Redd} ap T. ap ]f. ap D. . . . ap osburn // &c. 

239 Y keirw mawr } kair y medd Tinier aled a 

244 OesbrafF wyd Jessv ysbryd gwiw ddofydd D. ap Gtm b 

245 Mair yw yn hyder Rag perigl feu: ap Beddy ap jfeu: lloid c 
249 Duw kreawdr nef a Daiar D. namnor d 
251 IV rtn-at' ; krist kadwr wythfed brenin diledoc R. nanmor e 
254 Ni bydd yn yndydd tra vo dv?r na thes Titder aled f 

258 Lljfr Syr John brooke yw hwn a yscryveaodd ef blwyddyn oedran 

krist 1590 //a 1591 ' [and 290 

Gniff. hiraijthng oedd ben kasgl[sic] ache y Ihjfr yma // [also pp. 271 

h. Or: ap tiic's : Gair angel ywr gwr yngod Gtm ap J, hen g 

2G0 Dawns o bowls doe / n / ysbeiliwyd Guttor glyn h 

262 Deyllion yw dynnion a dysg &c. Anon, i 

263 Eddewyd a gaiflf ar ddaiar / a mor dd: nanmor k 

2GG Here a Rule to know the Channge of the mone : when the prime is upon 

this letter . a . &c. 
6. To know what wether shall be of the yere after the Channge of euery 

mone by the prime : Sundays pryme drie wether &o. 
c. of thonder in eiierey day of the wicket yf it thonder on Sunday ther wilbe 

great deth of Clerkes &o. 

267 Mis ifonor myglyd dyffryn Syppyn hjfeiliog, ai lienie oedd 
I), bach ap Madog givladaidd, ac a elwid hefyd Kneppyn Gwerthrynion 

270 Eira mynydd brith brynniav .... / 

Gwaer wraic a gaffo drygwr {continued p. 274). 

* " mab oedd Edw. Stanley ir trydydd Peires Stanley o Kflow medd llyfr 
Mr. Holmes Herald o Qaevljcon." "The head house of the Stanleys was hooton 

TJyvyr John Brooke o Vowiwij. 353 

271 poth o ach Edward grey o vyldwas oetld argj o bowys 

272 Eyionydd : Rowlanil iip 0. ap mad: vychau &c. 

273 Kyveilioc, dol yr avon ddv : Ricli: ap Hugh ap Jeii: ap D. 
lloid ap ttn . . . ap Seissyllt arg: merionctii . &c. 

274 Tayoloc: Plant Mores ap glm V'n . . . ap Gr: derwas &c. 

276 lloidiarth ym Howys ,- Plant ho. Y'n ap lio: ap gr: ap Jenkia 

277 jfal: Plant ]. lloid ap J. ap Tuder lloid &c. 

280 Bala: plant Redd} ap D. ap mred: ap ho: &c. 
Fenllyn : I'lant ho. V'n ap D. lloid ap D. ap if. V'n 

281 llangiom, dinmael : D. lloid ap T. gethin ap ho: lloid &c. 
Penllyn : Eig" ap gr: ap R. ap gr: ap J. &e. 

Tuder ap grono ap ho'l y gadair &c, 

J. ap Jenkyn ap R. ap ho: ap Tuder ap grono &c. 

Yr hen dwr: huinfF: ap hugh gwyn ap Eden: ap gr: 

282 Edernion : Plant O. ap ^. ap D. ap ]. ap giwn lloid &c. 

283 Kyveiliog I Derrowen : Plant O. ap D. ap R. ap ho: gocli &c. 

y nevadd wen : A''- Etg« Plant Olyu' ap T. ap R. ap D. lloid &c. 

Tref vacheidleih : Plant O. ap ho: gO} ap ftn up gr: &c. 
2?4 Dcrrotcen: Eden: ap gr: ap ho: ap gr: ap ftn V'n &o. 

llanbiynmair : R. ap ^. ap D. lloid ap mred ap Hii V'n &e. 

Penegoes : Mores ap lio: ap Hn ap mred : &e. 

„ Mores ap itn ap f. ap D. or wennallt &c. 

Mowddwy : Mores ap llowdden ap R. ap llowdden np f. lloid 
ap ^eu: V'n ap f . ap R. ap llowdden llwyth vweh ayron. 

//. brytimair -• T. ap D. deg ap ^eu: ap mred: &c. 

//. giric : Jenkyn ap ttn ap mores ap R. ap adda &c. 

It. idlos, arwystli: D. ap morgan ap Itii ap lio: ap mad: ddv &c. 

11. wnnoc: O. ap mred: ap D. gethyn ap gr: goj &c. 

ma^enlleth : J. ap ttn ap gr: ap ttn ap gr: ap iin &c. 
285 Carno : Plant ho: ap J. ap D. ap mred: &c. 
* maelor gymraec : Plant ftn ap Eden: ap gr: ap Eign: &c. 

edernion; J. Salbri o Rvg ap Robt. S. ap pyrs S. ap J. S. ap 
T. hen S, ap harri S. ap Rawling S. ap W. S. ap harri ddv &c. 

290 abergele : mred: lloid ap J. ap hugh ap Eden ap Uai etc. 
ederjiion, y ddol : Gr: V'n ap Rich: lloid ap dd: lloid &c. 

291 kernes, kyveiliog : Plant Gim ap gr: derwas ap meiiic lloid &c. 
plant Gim vychan ap gtm ap gr: derwas . 

plant Gr: ap gtm ap gr: derwas &c. 

293 Myvod, I'owys : J. ap harri ap mred: ap Tuder &c. 

294 II. vihangel Castell gtcallter : Gr: ab J. ap Jenk" ap Hn &c. 
II. hadarn : Edw: ap J. ap mores ap D. ap ttn &c. 

295 kaerewe, Penvro : S"" J. Parrot arg: deputi yn y werddon &c. 
alter marles : S' harri Johns ap S' T. ap J. &e. 

296 llanllyr : Hugh ap ftn lloid ap D. ap itn ap gtm lloid &c. 

llyfer John Brooke ap Thomas yw hwnn a ysorivennes i o lyfr Jeuan !l;'id ap del 
ap John O'nautmynach ao o Ijfrey eraill beth// u. C. 1590// 1591 // o achos i mi 
poUi llyfer a wnelswn i or ache sydd yn hwn a materoedd eraill oe Id fwy no hwn // 

Gruff: hiraithoc oedd penn kasgl yr ache sydd yn y llyfar yma (Sec p. 208.) 

f D. ap J. ap D. lloid o nant mynach / 

297 Mowddwy wen am ddaioni a 
y tir vyih lie tariaf i / . . . . 

tiros varch bedeiroes a vydd . 1 33$ . J. Bedo gwyn 

299 Yn hy wr glan syn Roi gwledd .... b 

Drygain hiav drwy Egin hwnn . 1S50 , Hugh orwystl 

y 98560, ■/, 

354 Wrexham Manmcript u 

J Jeuan lluid o nantmi/nach ym mowddwy 
302 Pii le l)v iipla bowyd .... a 

bo vn olli waed benn ith ol . IdCg . Hugh arwisll 

304 Ni cliawn nr.nt na ffant hoff iacli/ y bi-ydydd ... b 
a nenii maj'nol nan inyiiaeh O. (jwifnedd 

h. Bendithion dynuion lie di anach/ gwr/ .... c 

aed yw plitli bendith y byd // W. llvn 

305 Yr hydd golav Rliwydd galon .... d 
Haw dduw gwynn ai llwydd gennyd . 1361. 0. gwynedd 

307 Dyn gwinav duw . ni gynnydd .... e 

drosdyu bawb daros di/u/ben . 1311 . hvgh arwistl 

309 Nod beirddion dvnon denwi / f eva llwyd &c. „ „ / 

b. Af yn lew at y Hew llwyd .... g 

hwn fyth a honn a fytho . 1568 . fVm: Kymcal 

■ 312 Anneich wedd gofgedd gwisgi / ewin Hew h 

Jeuan llwyd a niari .... 
kefais iivr ... a diod win i dav dad .... 
yn He pliylip lie i ffailiwyf Ilugh artvistl 

h. Ariaii yn : ivan : in wyd Otli law wenii ' . . . . i 

i kawn i dyfy kenyd ivan . 13~i3 . 0. gwynedd 

315 Bniicli meriou ai bronn bur vniawn bost ir . . . . k 
"jr sirif ai ran sir veirionnydd . lojC . J. Philip 

320 Uanbeder yn ardtidwy : D. lloid ap O. ap T. &c. / 

321 hyveilioc : J. lloid ap J. Klajney . . . . a fv fanv yn drtietivedd o vab ac 
yn yr amser hAvnnw ni Chai vj mo dir i thad.wrtli gyffretli bowys ac am hynny i 
prynodd ^eu: lloid i hoU dir i mallt [vel mabli] i vj liyna . . . g>Yruic gjnta Gr: 
derwas &c. 

4. Plivy henllan {ffoxhall) : ffowlk lloid ap prys lloid &c. »i» 

c. I'ump aches y aydd i gadiv Jachav ac arvav (1) gwneythar priodassav 
tdilwng (2) tifeddiaetli tir a daiar kyfroithlawn (3) kwtsli &c. 

(/. ni chiliodd Richard ychelwyu / eyr glcdd n 

aifjlwydd diaas kerdyn . . . cri oed led i droed or dryn 
<) lias wilkcog . . . bylchiwyd penvro gasleil .... 
ni las . . . Beichen ysbardyn wen well (aho p. 323) Anon 

Owdl a chowydde i Jeu: lloid o nctntmyiiach — conlhmed from p. 321 

322 Uuw tad Roes ystad ostiidiaw y dooth .... o 
ac Jawn ddawn ofyn gann ddiw weiolpasc. isyo W. Kynnival 

325 y dyn klav heb dynnv kledd .... p 

par ith ]mp para ith ol . 13"j6 . 0. gwynedd 

327 Nodais gwnn o dask ganwaith . . . , q 

y Hew trassol llwyd Irossod . 1511 . Jeu: hlywedog 

330 J gr: ap mores ap Gtm Vn (ap Glm ap 

Gr: Derwas: Y gwr si beun gwrsib wj'd ... r 

kynal bias . . . brigog yn havolog vawr .... 
kan mlynedd kyn bedd i boch Jeuan heiliarth 

333 f Rissiard ap R. ap D. lloid o ogerddan 

Syr Rys cedd dros orssedd draw .... s 

Rissiart waiw Rys or 1'owyn .... 

aros art avr Rissiarf wych . 1320 . John Keri 

J D. llwyd ap D. ap Tlydderch o ogerddan 
335 Dewis wyd wr llwyd ar holl wyr D. Naiimov t 

337 Hawddamawr blaenawr y blaid „ „ v, 

Llyinjr John Brooke o Vowiioy. 355 

339 7 Risiiard ap Hys up dd: llwyd \o Oyerddau] 

Dnu dediyeh doelliwycli doethon / Iv kcdyrn j .... a 
iin bo byw / n/ dynys na bo ai bonii (bmoub Huf)h anvysll 

312 Pam o ddal pei meddyliwnn / .... b 

. . . ywch aeronn | Sir fawr had Sirif nv bonn . . . 
teir oes a ddel tros ydd.av Mtilhcw Biomjfild 

Kowydde i Rys ap D. llwyd ap D. ap Rydd^ o Oyenldun 

344 y .sei-en a fyssui-wyd | addengys llys dd: llwyd ... e 
aed i fab i . . . . gacr ystwyth .... 

liyii fo Rys iiai henfiir )ii . , . , 

a cliyimydd or wreiciiioneu Gntlo /lo} hrydydd 

345 lie be Eos felly bo Raid .... d 
Rys . . apla wyd ymlwy Padarn_ .... 

yn Sirif yiia i Sarrig 

Hyd y dur hwde daraw Lcwys mon 

346 Gwilio / r / wyf maen gvl / r / ais . . . . e 
o daetli Rys ir daitli Eassawl . . i Rvfaiii .... 

oes hir ... Mr per avr ar pererin Leiry.i trefiuint 

348 J W . ap Jenldn : Y llevv yu ddyll a bowel .... / 

Dolgelle chwi bie /r/bel 
a thowyn aoth i Howel .... 
uthad wiliam itli dylwyth Jeu: ap tuder penllyn 

350 J John Price o j ogerddan [ap Jiissiart ap Ry.s S<c.] 

Vthur jawii oedd wythran addysk .... g 

trig ya boat avr ag yn Ijen ; 151^5 . Otoen gitynedd 

3(53 J Richard ap Hugh [? " o bennegoes " " machynllaifh "] 

y blaeiior heb neb lanach .... h 

dvw dair oes dadv rissiart . ISSo . Rys hain 

356 Och gyrary fynych gamfraint John y hent i 

358 Koffadigeth am ludd ttn ap gr ap Un 

Dywed i viyv gwynedd galon galed ' A 

mae / mifi yw grouw gwirfab Edneved 
pe byasswn i bjw gida /m/ Hew 
nis lladdessid gynn hawsed ' 
Hynn a draythwyd wrth wasnaythwyr . Hn ap Gr: ap Hn pan oeddynt yu 
ymolchi ymisdill y geiniog yn ymyl y prysk dvon yn Sir fessyved Hcdi diank jn ol 
lladd i meisdyr mewn lie a elwir aber Edwy mewn pwyntmant a merch hwnuw 
oodd dwyssoc diwaithaf ynghymry // ysbryd gi-onw ap Eden : vidian a draetliodd 
y geiriav hynny // 

361 Pier bedd yn y kayrav 1 ; ; jj j n i ■ 

j> , , "^ T T 1 itwH a Qladdwya mewn tie a elwir macs ti 

gyterbyn a bryn beddav >-i. ;n- t? i n 

gwryd ap gwryd glav J j j j n 

b. kladdwyd kilhart kelfydd /"■ 

ymlaenav Evionydd 
parod kinnio yw gynnydd 
parer dydd i heliar hydd _^ 

c. Dywed ith arglwydd Rwyddwas"] pererijn aikanoddwrth was Ow. kyveilioc n 
fod llv anwar yu aros I j ar vore ynrws i bias o lieru't/dd fod 
nad kyfrwydd karv kares | Owen yn ymarfer ai garesse ac yn 
nid kyhyd y byd a by.s J ol hynny y gwuaelh ef dair Elyssen 

mynachlog ystradmarchell pnnt gletlrwd ac Elyssendv yn ol y klcivion j a losgicyd 
am odineb y hleivion 
■ d. .Harlech a Dinbech bob dor / yn kynne / nant konwy yn varwor / « 

mil a 4 cant yn ior / a thrigaiu ac 8 ragor D. nanmor. 

e, Oni i fynn dvw gwynn deg weny oi ras &c. anon . p 

f. Pen . el . M . bach i vewn bedd / E . a flaenia ddwy tiyuedd Tiobyn <!do ij 
^, y twrch 'or gr.aio n;eAYU torch' grq'nn Sic. anon r 

Ifythiead Wen ap ^er: dnoyndwn pan 
' gladded ymedd helerd. 

356 Wrexham Manuscript /. 

362 llyma diioedd Taliessin : 1. Trl ffeth sydJ anodil i gael Tailiwr 
dioiwag / rneliiiydd kowyr / Tavarnwr anlcliolnvant / . . . . enrfs .■ 
22. T.iir liir nycli \v(>li / kymal glln / mrytUon assen / ag ysgyfaint / 
Caiiys gwadi nmcko Crawn vii yi- vn or hai liynny / ni wyddys pa bryd 
i bydj inch Taliessin ai hunt [sic] 

363 Elffin deg taw ath wylo .... a 
ni ddichon neb dy orfod , 

364 Pi-ifardd wi i Elffin .... h 
mi a fvm wion bacla Taliessin wyfl bellach 

365 Tri pheth .1 gair o hir ddilin hit ddrwg : (1) karchar kystyddiol / (2) a 
newyn peuydiol / (3) ag vfern tragwyddol &c. continued on pp. 368-9. 

3G6 howt/dd y[r inlquest ar vorgaii hael 

Si' Davydd [hanmer] o hedrydd hawl .... c 

saer y gyfraith . . . Seiliaist pwll Sely . . . 

^ gynual dros ganol y di-in Rissiart [II] varwnwaed vrenin , , . . 

morgan yn a ran yr ayr .... 

niae gwyr digrif o Rhifir ar y gwalch a wjr y gwir 

' (htiffyth <ip Ihjs gair atfael gwt/nniom/Jd lioiw brydydd hael 

g«r ei' afir iiid garw oroii mewii owdwl ;u thyiig anydon 

- Ili/weli/n rortdlyn Ryddloiw berchen gwyeh aweu gocli hoiw . . . 

pid anos kael . , . barn gywyr 

o liifir ^ Ili/s* vab D. . . ap ^er; . . brydydd y gerdd briodawl / . . . 

deildf yw dioddef ' owain ap dd: saer kowyS kain 

mab a gan organ . . . kerdd gwlad is hoed f "Mod y panlri . , , 

gair honaid y gwr hwnnw gidai wlad a geidw i hv / 

beth am ' veh/n glerddyn glwys gwn 7awn ydoedd i gyimwys 

ni wrthodnn gwnn ganair Iw / r / ' Crack ai law ar y Crair 

mae / n / Ifhwydd kowydd y '/(tic ag afrwydd kael i gyfriw 

gair y ^"poysned a gredir . . lle*bai ni eham vyrniv varn er ofn nag 

er aiir / 
Rwydd yw y gyfreth er hynn | River . . . 
" •'^!/PP!/nn gwas ni cbel ar ycholwr dda na drwg er gwg vn gwr 
R.Tmaut yw y moliant '^mav .... nim Roes duw . . . 
mewn oid i dyngy anydon . . . am vn enaid . . . 
OS dydrt l<yfan is deddir yn hal ty wenllian hir 
Diddan yic hyiit y devddeg om barn yn y davarii deg 
Er dav-lafn o avr dilyth o gadawau vorgan vyth 

melldyth vair vair grair a fo a duw ar ai gadaivo Gr: lloid ap D. ap Sign: 
h. lloia dialedd am gydcrnyd a chamwedd / dyuhadlcn yn lle'r aylwyd. d 

c. na cbynicU ar yufyd na dysc na chyngor / . . . . e 

Nag yraddiried oud i dduw .ar bob tyraor 

d. Nid hwyrach y ffordd er gwrando / r / yfferen / . . . . / 

y neb ni bo vfydd ni Chaif vchelder Taliessin 

3G9 y pvm oes : Adam . noe . abram . moysen wybrwr &e. Anoti g 

h. (Croeso raorys Prys wr prydd i galon &c. Thos ap Jonn Calli h 

c. A tieb : Toraas aer Melwas a wyr moli / kedyrn i 
Keidwad aber hodni &e. Moryr. ap Rhys ap ho'l) 

d. kadwr gyfraith faith ir wyf i / yn gadarn i 

a gedel y perthi &c. Tlios Jones [Twm S. Catti] 

e. (i Sioti Moicddwy : Myfyr Soeth mawl — I 

Iwysgoeth melys-gerS &e.) „ „ [autograph] 

370 A Calendar shewing the prime, Easter &c. for the years 1591-1636. 

371 Col. i. A man may not marie his Grandmother &e. "1 Imprynted 
Col. a. A woman may not marie wth herre Grandfather &c. /Anno 1578 /. 

372 Dav air lie dri sydd yn kanlyn o derfyn y pymthec kabidid 
sydd mcwn lUjfr arall genivi John Broohe jj Brenhines Elcnor t5 
iaill pikadyn yr honn a fvsai or blaen wraic i levtrys brenin fFraink, yn 
erbyn Ewllys a gorchyrayn Sieffre i dad &c. 

Rys goch or yry oedd ddisgibl gr: lloid ap dd: ap Eign. 

Llyvyr JoJin Brooke o Yowivfty. 3oT 

373 Gwedi goresgin or saeson lioll loigcr a gynv y bryttaiiied drwy 
liafrcn i gymrv hwynt ai RannysFant hi yn sirocdd nev yn s^vyddav iie 

ordinhav siryfed &c. . . val hyn ] gclwyr Iiwynt // : keiit 

mvdelsex . . . Swydd gaciloiw . . . S. gaer angon .... ends: 
O liynny i gwnaetli _vr vii W. Ii/)e7- mawr a plwyr Dwmysdae jj. 

b. Ryttoncs lodge was bcgonne to be buylded uere the old Castell of Ityttoii 
maner by mucklewicke, by M^ Win; bawldwyn of Dydelbuiie gent, then under 
shereff of the Countie of Salop .... in marclie / 1591 // and then being a batcbiler 
vnmaried &c. John Brooke neiyhbure to the same, Seriptor. 

374 A brief account of theEnglisli kings from Wm. the Conqueror 
to " Elizabeth our most graciou.s soveraigno " &c., with the name of 
King James I. added in a later hand. 

375 Ilyma mal i Eanwyd ac i messvrwyd ac i Rifwyd Iiaiitrefi/chl 
a chymyde holl gymrv &c. See Peniarth MS. 163, p. 57 S)-c. 

384 vnnos av byiuthog wiw ennaiii / Dccka &c. a 

. b. gMTyd amdo gorwyn / y bore / &c. b 

c. Gwenllian drvan dnvyu y.stKivell / bren .... c 
doeth i fon . . . Rhac newyn o benllyu bell. gur Gweiilliait 

d. alleb : nid cr da na bara yn y bjd / or diwedd d 

1 devai verch Rhiiid 
at y gwas bras o hnjsaddvcd &c. GweiiUiaii f} Rh. vlcildd. 

38.5 hennicav y hijlymriv ai mcsvrav ar i peitnav / ii . llyf'' aelwir 
keidwadigaeth kerddi tannav / . iii . Caniade a chylyme ymrysson 
herddwriaeth I . iv . hennwav y prif geinhiav ar athraicon ai gwnaeth 
^hwynt / . V . Dosbarth llyf kerdd dant. 

393 A summary of Yr yssdatvs uwnaeth Gr: ap hynan ir penkeirdd- 
iaid ar athrawou i gymrvd dysgy bloii wrth lyfodraeth y gylfyddyd &c. 

b. i gael ii pasc : Dod awgrym wedi dav egrv Uawr wybyr &c. e 

c. „ „ Ar adec Uoer Ebrill waredydd llaes &e. Dd. nanmor f 

d. kwrs yr havl yw xxvnj o flynj'ddoedd ac o fewn hyny 7 flwyddyn figsjs &t'. g 

394 Dinas mmcthoy et libeitali's eiusdem x" die Aprilis/ 1592 / 

The names of the Burgesses dwelling §■ inhabiting witiiin the said Toxone S^ have 
any landes or meesuages within the same : Jeuan lloid ap dd : ar' / dd : lloid ap dd 
gen'os: / John Brooke gent &c. 

A list follows of the Burgesses of Pennant Mouthoy, llavnerchvyda, Icirarch, 
kivmkewith, Vvgoed, Malloid, Camlan, Gartheyneoch, NaittmynaySjiiiaesglasserey, 
kcryst ; also of the "Burgesses that be stranngers dwelling owt of tlieforcs!iidlib('7"tic 
& mowthoy " in which the names of Thomas lirooke and John Brooke .Junior 
cccur. Then follows the names of " general Colleetors lor Collccliiige & 
Uescvinge of the Summes before / to sue furth the Charter of the said libertie for 
fejrs & markettcs " 

397 Here foloweth the Evyll & perelous days of the ycre 

398 Plwy yr j-stoc a gwyl y fvwoh a Uovras | ach John Brooke o fwchlick 
[ = Mucklewick in the parish of Hyssiugton] : John Brooke natus 152U, .son of 
Thomas, son of D son of Boht vaghan &c. 

y7i llyver [Vm. kynwal a llyver Gi--. Hir: i hud lluwcr or ache yma 
Mae sion or brwe ddiwgys / mwyn tiiion / mvwn teiriaith fadroddys / h 

yn lion ystiwart yn llys / ac eriocd yn gariady.- 

fo ddaw i Siou y ddwy sir Anon 

399 Amlach yn llvnden gain gerth gelen &c. W. ap B. ap D. 

b. Ni cheneis di Wiliam wyeh heini / yn Hhygall / er Khagor rtaioni k 

c. nid a / r / aberth ir perthi na gryni y groes yn does di . Gr: ap D. up J. I 

d. neidies bwries heb orwydd / daua . . y naid dros abcr nodwydd Anon m 

e. i lewes owen penfv I r j lexsium vawr j neithvr murchog or sir jj 

Doe/n/siri iuni iownwych &c. Gr: O. ap gl'm n 

f. Abram o genedl Ebriw a ddyvod &c. Anon o 

g. Mangall yngossod mwyugerdd . . . S. brwc wyeh seiu brig kerdd T. tegid p 

368 Wrexham Manusaripi /. . - 

400 Peiin euthym i gi/'itii yu ddebiitie sirif i/n sir uerionetli iliinn ^euan ap 
dd. lloid . . . oedd 4'^dd flwi/ddi/n o Edward VI, [iS.jO'] ; ar ail waith i bum i dan 
Jtichard Mytton arg: Mowddwy y flwyddyn gynta o dyrnassiad marie \_1SS3'\ . 
John Brooke . 

b. The accompt of the yere [1553] when mr mjttou was shercff . 

c. Thomas lirooke was borne in lent 1550 // ' 

401 Dysc i Rivo yn Hading hyd at vil jj 

402 Eys goj o Ryri oedd ddysgibl Gr; lloid ap dd: ap Eignon . 
h. Eoger ap madoc or owros . . . yn am.ser Edw: III. / 1329 / 

403 Copy of a summons to appear " in the yelde hall of the Town of sseresburie " 
at a trial " betwixte John ap Owen bannr pi: and Elissey ap lewes def: dated 5Hi 
Sep. anno Elizabeth xxxij." 

404 Hen gwawd odyn gwrdd &c. D. Lloid ap Uti ap gr: a 

b. llwyn hidydd mynydd ao ymenyn mai &e. D. Nanmor b 

c. ni cheir dydd dedwydd ond adfydwch / beth / &c. c 

d. Pwyn goeka diria diareb / nas gwn &c. d 
V. Tirion wawr Einion orannav / bonedd / &c, e 

/. Yn Enw / r / tad Rhad Rhinweddol &c. f 

g. The mother, cousin &e. of Gwilym Vychan o'r dreucwydd . 

405 ffoi-asmoche as we have nowe grcvouslie offended our lord god &c. 

406 The pedit!;ree of Queen Elizabeth traced to "Adda vab dduw." 
b. Tlie ages of Hugh and Rowland sons of Thos Brooke ap Jolin 

Brooke o fwckelwicke ynghwmwd llanfleuhonwen S.'c. 

Pedigrees " allan o lyfr Gvttyn Owein" 

407 jfal : Hn vychan ap Gr: ap ^eu: ap Hn &c. 

b. llanverres : Gr: ap Rees &c. and Gr: ap Gr: ap itn vychan ^c. 

408 Plant Gr: Dericas oi bcdeir gwraig : Hyvvel &c. 
b. S. Lewys ap D. llwyd ap gr: ap Eees &c. 

e. Sion wyn Gr; ap Hn vychan ap ^folyn &c. 

409 Eingion ap gwalchmai ap Meilir ap Mabon &c. 

b. Leivi/s Morganwg penkerdd ac athraw kerdd dafod ac efc a 
elwid Un ap Risiart morgannivg . . . ap Rys brydydd &c. 

c. Gu'ilim Teiv brydydd a phencerdd ap R. brydydd &c. 

410 R. Naidmor ap Mrcd: ap ^. g05 ap 1). ap Tndr &c. 

b. Tudiir penllyn ap D. a]) JoLi: 

c. Swydd y drewen : Guttyn O. / sef Gr: ap huw ap Ow: ap ]for: 

d. Howell ap D. ap J. &[> Rees llwyd pencerdd &c. 

e. Gioyjifardd dyfed oedd liynaf Rys ap mred: o dowyn . 
413 Y JLivyii ynii : Plant K. wyn ap D. ap gr: ap Howel Ac. 
415 ^. Gethii! ap "j. ap ILeision ap Rys ap Morgan &c. 

b. Ed: ap Hn ap Cynwrig o swydd ddiabych &c. 

c. fat; Rys ap gr: ap Rys ap goronwy ap Tudr &c. 

d. Tiuliir ap Gr: ap Rys ap Ednyfed &c. 

416, 431 Richard esgob dewi ap D. ap gron: ap deio ap Edii: 
b. Trefeilir ym Mon : Plant J. ap D. ap ftn goch &c. 

417 The descendants of Bleddyn ap Cynfyn lord of allPowys 

b How Madog ap Gr: JIaelor divided his part of Powys among his 4 sons. 

418 How Powys Wenwynwyn was divided. 

419 Cunedda wledig, the descendants of. 

420 Pum mherched tiriog R. ap Gr; ap D. ap ftn &c. 
b. Plant a Uhandlrcdd E.ln ; vychan Sec Pen. 

421 The firsl Lords of Upper Gwent and Abergavenny : This geuealogie is to 
he Gcene in liatin in an ould booke. Urn lord of Baladou had 3 sounes, Hamelin 
Ike. H. came with W. basstarde into England, and was after the conquest . . . 
the first Lord of Vpper Gwent &c. 

Ex antiqiw exemplari in Llwydiarlh; exacriphim per Johannem David Rhcsi . 
424 A " forme of perfect pedegree of four desceutes " 

Myvyr JoUn Brooke o Vowdivy. 350 

425 Jal, Kysychil .- IL'ii V'n /ap Jolyn ap J. and his descoiulants. 

426 Kefn JLa?idi/bo, Mallioijd : Plant E. wyn ap D. &r. 

b. Plant D. apj. D. lloyd'o Nanlmi/nach : ^enan &c. 

c. JTMnrhaiadr ynyliciudrcli : J Un'yd ap Kys &C. 

427 Twrkeli/ii-ff.ici/dia>eh: Mcibioii'H. a|) VV. I), ap Glin: &c. 
b. Bacheirirt: I'laiit gr: llwyd ap fS. ap JJ. &c. 

428 Y (jraiunllyn .- Plant Morys ap Huw ap W. ap J. (fee. 

b. jfolo ffoch (brydydd) ap iftliel goch ap kyu: ap ifor: &c. 

c. Plant Eeinald dc Biews = Sion, Sieils c8gob"lic-nfl'ordd &c. 

429 Plant yr arg: Rys o gariadwragedd 

430 Mod. : meibion Eys ap W. ap D. ap gim &c. 
b. Castellmarch : Gr: ap J. ap Eobert ap ttn &c. 

431 Keinmeirch : Gronwy a rnadog meib Gr: vyclian ap 'j. &c. 

432 Gu-lgre : plant Eobt: ap R. np kyn: ap D. &c, 

433 TLangadfan : meib Gr: ILwyd ap D. ap Einion &c. 

434 Moxctlnoy : Rys ap S. ap ^. ap J. ap madog &c. 

435 Bonedd Saint Cymry : Uewi ap Saut ap kedig Ac 

ends : Peblig Sant yn y Gaer yn Avfon np maxeu wledig amberawdr 
Rhiifain, ac Elen V3 Eudnf ei fam 

437 Blwyfau Cymiw* o lyfr IL'n ap mred: alias ff.el yiclta 

451 Teidti Cyhi Sant : Ua oedd Cybi ar dcuddeg / morwyr . . . 

Trwy awr (Ida yw'r tri ar ddcg 
b. Y saith gefnder Sant : Dowi, a chybi acbubant bciinydd . . . 
ar saith a weles y ser . 

452 A list of the Burgesses attached to the charter of Sion lord of JIowcldn7 
dated 1394 and coufirmed in 1423 : David Holbache &c. &c. 

453 Gwenhwyf'ar Holbais a beris wneithur pont Swrtun A.D. 1430 . 

b. D. v'n ap D. vopI ap ph: ap Syr J. Upton . . y person cwtta &c. 

c. ILysycki], yn JLanvcrres : IL'n vychan ap ^ol: ap ^cii: &c. 

455 Penmenctk : S' Tadiir ap Gronw knighted by Ed: 3 and his 

458 Howel fain ap Ho: ap Od: ap lln: and his descendants 

460 Banquetho — a table of his descendants 

461 Gosod ddnddrain rhwng Gwyl Fihangel a Chalan gauaC . Ac 
wrth eu codi, cadw 'r ysbardun nen'r sowdl yn gyfa, a thorr y gwreiddyn 

b. Y mae lltfbaii CvjnuEo gan 

i. Dd: Thomas ap Harri o landygivj- 
ii. Dd: Kosser o landygwy 
iii. Harri ap Owen o langoedmor. 
e. Lli/fr Cock o Hei-gest . . habet folia . 382.— List of coiitenis 
(/. Mewn hen hjfijr arall — y Hong foel, Silucstcr, Gweledigaelh Taiil &c, &c. 
e. // liwtla cyfaiivydd gyda Mr. Lcw3's or Fann 

/. Ki/freith Howet Latino & Brit, nuper Itichi I'rice . ait J. 1). Ii[li,vs]. 
(/. Howcl Hafart o Aberhodni oedd gantho hen Ijfr o ysluiiu yr Cymrii 
ar femrwD, o law or deceaf . foliis 165 in 4°/ 

h. Ystoria Siarl y maen a ymelyrelwys madog ap Selyf o T»adin &e. 
463. Pa le ?/ claddwyd y/prydy4dio}i hyv : 

Howel Dafi, Tudur Aled, B. Nanmor — yn nhre'r brodyr ynghaei fyrddin 

Lewys raon, Gutto'r glyn— yn Uanegwest 

lolo Goch yb llSinvfyda 

Dd. ap Edrawnd yn Hanmer lie y ganed 

Dd: Nanmor yn y ty gwyn ar daf 

Lewis glyn kothi yu Abergwili 

* This 

lis list is very nearly the same us that in I'eniarth JIS. U? (ivhich see), but the 

of the counties is practicalli' reversed, and is as follows :— Sir I'ynwy, 

Morgannwg, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro, Sir Aberteifi, Sir Vrycbeiniog, Sir faes 
hyfaidd^ Sir Drefeldwyn, .Sir Udinbych, Sir y fflint, vSir Fon Sir (iicr yn Arton, Su- 

360 Wrexham Manuscripts i-3. 

f orwerth fynglwyd yn Saint y Brid 

Llawdden, Madog Benfras, Huw kae Ihvyd &c. yn llan iwllyn . 

Jeuan Brcchfa, Tho: Derllys &c. yii Whit£Fordd . 

Guttyn owain yn llan farthin &c. &c. &c. 

464 Oarennydd — a table of. Achosion i gadw acheu ac arfeu &c. 

465 Rhydodyn * * * tu a llanymddyfri • * * yno y mae« « * 

b. Gan Tho' Gr: vn o'r broder ieuaf o lyn # * * vu or miltyn- 
iaid * * o lyfrau cymraeg ac acheu &c. 

c. Ti'i thew anesgor, tri theneu anesgor, Tair hirnych woli &c. 

d. A number of medical recipes (pp. 465-470, 472). 

473 A list of (he graduates at the Caenoys Eisteddvod held on the 
26th of May, 1567, " ger bron Elis Prys JL.D., W. Mostyn, I'iers 
Mostyn &e. 

476 The Caertcys Eisteddvod held the 20th of July 1523. ger bron 
Risiart ap Howell, Sir W. Gr: siambrlen Gwynedd, Sir Eosser Salbri, 
drwy gyngor Gr: ap ^eu: ap Hn vychan, a Thudiir Alcd &c. 

A Sion Brtvynog . . a sgrifennodd a'i law ei hun gof or eisteddfod honuo 
i Mr Morys wyn ap Sion Wyn ap Mred; &c., pan oedd siryf yn Sir 
Gaer yn iVrfon, A.U. 1555 

477 Tabul or Achau 

481, 471 Achau'r cwrwf ai fonedd ai hancs S^c. : Ei dad oedd y 
]?regyn moel ap yr heiddbwn .... ends : A phoed gwir mai celwydd 
fyddo byth o Iiyn allaii . Ameu. 

MS. 2. The Stouy of Glido and otiiek ecclesiastical 
TRACTS, Elucidarium, Gospel of Nicodemus, Gwgan's oration. 
Poetry etc. Paper; 8{ x 6 inches; 270 pages, imperfect in several 
places and wanting the end ; xvith century ; in several hands — Ehydderch 
lewis ap Owen (p. 143) has appended " R3 " to some of the partd 
written by him ; sewn in old parchment covers. 

This MS. once belonged to " Edward Lhwyd 92 " (p. 1). It is numbered " 21 " 
on cover. 

] . Estoria yr y.sbryd gwido vivrdais* : llyma bwngk addamweinioJJ 
wythnos a diwarnod kynn nodolic 314 blynedd gwedy geni krist mown 
(ref aelwid alesty 24 miiltir o dro vcien .... ends : gweddird 
bawb ... lie y dyko diiw holl gyfoethoc ninay poed gwir amen 

21 byd angall jics dyhnllwn .... 

kaer liidd efo ai kur ilawr .... a 

Owain o gorff enwog wr .... 

yn i hoi y wehelyth . kyfaricyddyii 

25 Meddylo am addoli Johuii y heiint b 

27 dod fwyd adiod par dy a dillad &c. Anon c 

28 Y gwr a gaiff gyry gwin , . , , d 
mair hon y fagai ymrynwr 

gwedy y gael heb gyd a gwr .... 
y oes ai ras i sur ri.siart feuan daylwyn 

30 Och gymry fynych gamraint Johnn hent e 

,ro sswyn i stopio gicaed briith nai ddyrnod : Mi a swyna y (y wacd 
val yr y gorodd loyngys faryohoc yrddol oe briw ar gway w &c. 

36 i atlal gwaed : gwna groes ar gyfer y gwaed &c. 

* This is imperfect between pages 10 and 11. This "History" occurs also on 
p. 260-269, but the end is wanting. 

Kynijkoray Kadio i)oeth. 36l 

b. mynl gael maeii gwenolied y vj dydd o fis Awst kymer y 
trydydd yderya a fo yn nytli y wenol a fhor i forddwyd yn dri dryll : 
a Ewym ede am y troed iach iddo hyd na alio fynd dros y 
nylh&c. ^ ^ ^ 

37 Gora y ddyw gwiw a roddwyd .... a 

prafifed gras y proffwyd grym Gwyrfylfei hott 

40 Da fyr driiidod lieb dylodi D. ap Gtm. b 

41 krcdaf iin naf o nefoedd in wn pwt/ ai hant c 

D. ap r/uiliiH icrth ae toxcais i ddwedyd 
44 XV arwydd a ddaw hjn dydd vara val y may saint mark 

efengylwr yn yscrifeny yn drydydd gabidwl ar ddcc ends : a 

ffoenay yffernol sydd dragwyddol nblin ac beb ym dal or hyny pai 
hwylai ddyn kolledic gimaint ac ysydd o ddwr yn ymor nid ocdd gwbwl 
'^yiy y gyd e vydd yi-hai kolledic yn p;\vneylhyr penyd ac yn 
ymddwyn beynydd ac ny chan am penyd aithal gan ddim na Uai hay y 
blinder yn yr oes oesoedd . Ac vellu y terfyna yr ystori Hon, My 

53 Kynhoray kadw ddoeth ar bardd fflas or gadair* J bob gwr 
doetli ar afyno bodd duw a dynion yn y byd yma ac yn y byd arall sef 
y\v hyny kar di ddyw yn vvry no dim kanys of awyr bob peth .ac ai 

gwnaeth ac ay piay ends : Ac yua y kaiv gweled yn amlwc 

mae gore yw u ddyn yr hwn a ddanvono duw ydJaw trwy gowirdcb 
nor hwn addanvono y korffor y gael kanys y neb addilyuo ewyllis y 
korff yn y byd yma ef a gyll evyllis yr enaid yn y byd arall hefyd pwy 
bynac alafyrio yn gowir ac aweddioyn gyfion ac a vo mewn kariad 
perffaith efa ddenfyn diiw yddo ai gwsnaetlio yn ddi pechod posd gwir 
amen Ry, 

59 Ymodd i had llaswyr vair gyita er joed nffadddw i dylir i 
dwedyd a chred na ellir kael ai dwedo yn ddiryful beynydd : yn 
herfynau fEraingk yr oedd gwr bcnheddic agarai ddu^v yn vawr odyscy 

yw vab awnai gary yr arglwyddes rair ends : llyma y trwsiad 

addodes ymi yrywythnos lion yddwfi wcha yn y byd yma ac yn lie 
arall a fFen elych yr vynachloc ef athwnair yn abad A dangos yth 
gwfaint vyllaswyr i.f 

62 Mi y swynaf yti Jiac y mmnvnion trwy jiwdyrdod }r argiwydd 

7essu grist ends : Mi acli gorchmynaf chwi ych naw yr ddayar 

ych kyfair / ddyddgwy ddyddgofwy dJyddgning eyr gwy eyr gofwy 
eyr gaing wall gwy wall gofwy wall gaing ych naw yr ddayar yny 
kyfair amen. 

63 0th serch doeth anerych dodethincb asai &c 

64 Y gwr yweh ben gorywch byd 
G6 nid geneth o beth sy nybyd ym gyrio &c. 

b. om ko y ny byan vn diiw odieth &c, 

67 Kyffes Jolo Goch [Krair kred &c.J beginning lost 

73 Raid yw p ac i ac u ac ff &c. i?3 

74 beth y gaifE vn kriston or byd 

77 Nid oes or bressen/o ddechreu hyd orffen 

vn oric or dydd / wrth y byd Tragywydd Taliessiii 




y hent 









y kent 


* These begin like those iu Myvyrian, -vol. iii. p. 812, but the text is briefer aud 
different towards the end. 

t It does not appear whether the text ends here — about two thirjs of the page is 
left blank, 

362 Wrexham Manuscript 2, 

h. GryffytUl .iwenydd vniawn .... (t 

Bnnwoc wyrlh awna gwrtlie dafydd llowyd 

80 Kynar yw y mor addygyfor ogeyf;iwi- .... h 

devddegfed dydd i sudd o ser * # * * # 

83 *JI^ijma ?/stoi-i iitws vesbessianws ar bfitmiff [rrVeronika] affilatus 
pann oedd pilatus o ynys y bout yn Raglavv ynyr india ag ef a fv vstvs 

ar yn barglwydd ni ^csu grist ar gwi' a elwid tcitus aoedd 

aclilwyf anianol arno megya krank inavvr ar i drwyti kiraint oedd atliorth 
fEyrlliDg ag ar serten o amser pryfcd a ddoe allan or dortli honno inegis 

kakwn meirch ends : yna i doetli ssisar . . . i geiso gweled 

peilatus yn gyflawn olid wrtho affiiii, ddelai peilatus gar i vron ef ai 
karai yn i ga!on a Ryfeddv yn vawr awnaetli sisar pannoedd hynny a 
govyn ir vronig awyddiad hi aches i hyn hynny gwn hebr lii pais ^esQ 
y gydd am peilatys yr hon awnaeth mair ai dwylaw i Iiviian athra f'o 
honno am dano ef pawb or ai gwelo ai kar a ffan dynnwyd y bais yinaith 
nid oed neb ar ai gwelai na fynnai i grogi . . . ag [efj a laddodd i hyn 
. . . ag yna y kladdvvyd . . . ag ni fynnai y ddayar ddim oi korff . . . 
kladdwyd ef mewn hen fyrddyn aoedd mewii mynydd diffaith ag yno 
i klowyd kythriliaid yn krio bob nos ag oddyno y bwriwyd ef i avon 
Redegogl athi-wy weddiay da yr ngores kareg vawr aoedd yn ynganol 
yr avon ag dderbyniodd y korff yn<ldi ag ni ddoelh na Hong na 
yno etto ag velly i terfyiia ystori tcitus fesbesinws nr vronig ap[i«cj 
aphilatus. WiUam thomas. 

91 TLyma slori Adda ac Eva wedi ilhijny or ail llyfr or beibl, yr- 
htvn a elioir Genessys : Megis ac i roedd Adda ac Eva wedi i gyrv o 
bradwys ymaith am dori gorchmynav diiw/ac nid oedd dim am danynt 

ond kyddio i harffedav adail a elwir Perisoma ends : Seth 

afv fyw drvchant mlynedd ag iddo i bv ddeg ariu'gain o feibion a .30 o 
ferched ac i Gaim i bv dri luaib a tiiair o ferched . ac fcllv i tervyua 
peth o fvchedd Adda ac Eva ndnw am dy koni ir bowyd tragwddawl 
yno i drigo gida christ byth hcb drank heb orffenn Amen. Medd Jo/m 
Edmonde Cnrad tal y UyTt 

98 Doe vn gyfflybrwjdd idaw John y kent c 

101 ILyma fyd 11 wm o fedydd „ „ rf 

105 Brodyr aeth i baradwys .... e 

bid Kwydd im arglvvdd amen fett: ap hJno ka llwyd 

108 I'rynaist nef prcn ie?su d nawdd .... / 

arcbaf vu arcli yw fenaid Lewys morgannwg 

111 The Gospel of Nicodemus :\ Yr vnfed flwyddyn ar hygain o 
omrodraeth .Sesar \ mherodr Ryfain / ar ddcgfed o dwysogaeth EroJ 
fab erod f renin galalea / y Seithfed dydd o galan ebrill / Sef oedd 
hyny y 2G"'" o fis mawrth / y -l"'!'' flwyddyn o gonsseiliws RwfR //' -12 
o dwyssogiaetli yr yffeiriad o lympas dann Siosseb a chaefTas . . , . ac 
craill or ^ddewon addaetbon at bilatys o ynys y bont yn erbyn fessv 
yw gyhyddo .... b-\vnn eber liwynt a adnabyam ni ac awyddam i 
fod y[n] fab i Siossab Saer ai eni o fair ac yn doedyd i fod yn fab i 
dduw ac yn frenin a liefyd i mae ef yn amherch y Sadwrn ni a hefyd 
i mae fe yn gillvng kyCreilliiav yn Eieni / pa beth ebyr peilatws y mae 
yn i dillwng //' Yn deddf cb wynt / yw na meddigenavtho neb y Sadwrn 
ends : ac wcdy darfud ifarinsi/s a loniiys ddyweyd yr an 

♦ Coiuparu The Death nf I'ilatc in Cowper's Apocryphal (lospels, pp. 415-419. 
f Compare (Cowper's Apociyphal Gospels, pp. a30, 1. 7 — 388. The end of 
hapter I. and Cliaptcrs II. and III. arc wanting. The Welsh text sccnis to he a 


Chapte. 1. „....r — -.-„. ■ 

t;ompo?ite one and briefer than any of the Latin versions. 

The Gospel of Kicodemus etc. 363 

Eyfeddoclav liyn ay yscrit'env bob vn o li(,iiynt ar iieillily yugwydd 
aneias a cliay ffas Hi£;odcin\v.s a joseff a Uyosogi'ivydd yr eiddewon ac 
aroddes farinys yr luva ascrifenassai ef ay clnvcdel yii Haw aiifius 
achayfFas ac a Roddes loinjiys yiitav yii Haw nigodemws i joseff o ar 
matheia affan ddarllewyd y dduy cLwedel ascrifenysid bob vn o lionynt 
ar neyll dy nyd oedd vn llylhyren Racoi- yu vn o ]iODy[n]t ar i gilidd 
ac wedyhyjiy y llytlirysant Invy liyd y ty draw i yrddoneii val nawelid 
hwynt o liyny allan bytli. i?3 

135 Kyifhoraij tal jesin i/w vah : nac ymddired yr ueb ath fygytliio 
ua chais Re.-io dan wc na diais lywenydd heb wen . . . . ends : nyd 
oes weithred dda heb dal nyd oes waitli drwc [heb] ddial . R}. 

136 Kiijma Rimcedd y gardod : saint awstin addyfod am y gardod 

may peth ardderchawc oedd ends : hi a oleya y ti yn tywyllwc 

ac afydd trysor diddarfodeLd]ic a gaily di varwl a cliydyndcb kariad 
Rwng duw ac enaid dyn . i?5 

137 Tri fteth ni dderfydd byth enaid a chardod a chnriad ysbrydol 
penkarape dros benkampe yr hoU vyd haelioni a chydvod a chowirdeb &c. 

138 ILyma y saith gair a ddywad y doelliioji : ymofyn a doeth tewi 
■wrth ynfyd ymoglyd rac diriaid ymhwcdd a hncl &c. 

1 39 ^ series of questions and answers on Bihiival and ecclesiastical 
subjects : pwy ny aned adda a grewyd pwy a glnddcd ynghalon i 
vam adda &c. Pam y kyfyd pawb ar y trayd wrth ddarllain yr efengil 
er mwyn may gwiriouedd duw yw &c. ^}. 

143 Rac hrath hi gwyllt kymer wermod ar ryw &c. 

b. Rac hrath neidir kymer llyriad &c. Riidd: leices ap 0. 

144 The influence of planets on birth: Pwy byunac a aner pan 
dernassso saturnus hyf a dryd achreulon a lleidyr a herwr vydd etc. 

b. The signs of the Zodiac: Paliara y tloydy yr arwydd yiiy 
Dyfwr o achos vedyddio o ^evan yr arglwydd yn wr vrddonen, a ffwy 
bynnac a aner yn yr arwydd hwnnw, ffyddl.awn, vydd oiid ef a vydd 
anghoviadr aeholledic ar dda .... ends : Paham y dy wedyr yr arwydd 
ynghorn yr afr kans Esau drwy afr a golles vendith "j dad he. 

146 Doeth vn mab ysbryd athad R'i J), iianmor a 

149 Klowais doe im klyst deav Julo go} b 

153 Gwyddom dewi ai goddef davydd Hxvyd. c 

155 J ddfiw rwyf Avcddiwr John brwyiiog. d 

161 Yn He kariad gwasdad dijiysdydd galon .... e 

dyrwy gvr er dyiygv ar[a]U . Anon 

163 Breyddwyd: Mi a bair terfyn gelvn kvlblaut / 

gwr llydan i gledd kyrredd karant 
a ddifa r saeson drychion drycliant 
bob ddav bob dri i gwaskarant 
Pa bryd a fydd hynny .... 
ag y i kyfoethoegir lloegir ag i bydd tyrnas ddrydlawn 
a ffobol drist feilchiawn a Ryt'eddod yu agos Gronwy ddv 

165 Medd gwenddydd yono i Renir treth a bono a Renir ag ni-s 

telir nis gorfyddir ; yna i bydd yr havl yu i ddavwrcs .... ends : 

yn y trydydd i bydd byd brothwr fodd fynghalon . Merddiii . 

167 Y ferch a gerais i yn faith bcdo bruynllysg g 

169 or ddayar gynar im ganed ynoyth &c. Anin h 

b. Y dyn ni cliymyro ddim dysg yu ifank &c. „ i 

364 Wrezhafii Manuscript 2. 

c. dim ir byd wryd cirian os dag .... rt 

tor di fynych tyrd yn os . Anon 

171 Ua^veu wyd a gwen ddydd dec oil &c. „ h 

172 ywcli ifraigk abyrgwyn wycli flaetli mer grys ... c 
i daviaw vytli i dori fais ,» 

173 lywna rraena yr rain .... " 
na chacr droya bodda bar . 

174 kyiiaf atgas diras dvrn kvl addig .... e 
les ofol elise velyn v 

175 gwariais nodais heb newidiol das .... / 
oi dda wrth ymladd ay ddic . » 

h, Nydd iarap y laf yw ddyrp &c. „ g 

c. pert welais profFais jirilfydd doniav diiw &c. „ A 

d. Mae vry avfyn polyn bach . . . yn hy vorys &c. „ i 

177 Y fyn aetli o fewn noythi .... k 

ay marw yn vyd niorwyn vair Rich: Jeroeth 

179 TLyma lyfr y dysngibl ar athro ■ ■ . y dys.sgibl addywad val 
liynn odydi glodforyssaf athro mi archaf yt ateb ym yn ddilesc ara 
ofynwyf yti . . . D. pa ffyryf y dywedir y drindod yn vn diiw mi ai 
dywedaf edrych di ar yr hayl yr hon ymav yndi dri ffcth .... ends : 
dQw athgyflawno dithay orychaf athro o ogoniant ysaint a gweled o 
honnod vrewin nef anrydeddys adayoedd karisalem nefawl yn holl 
ddyddiay dyfychedd Amen See Jesus College MS. 2 

249 The sun in the different signs of the Zodiac : Yr heyl yn y 
dyfwr Sef yw hyny dyall am vyned noo hen ai long yr dyfwr 
diliw . . . ends : yr hayl ynghorn yr afar Scf y w hyny amy ddafydd 
broffwyd ymladd a gylyas a chad gorfod arno. 

251 Nid gwell sonigar ygary na llesc ymladd a Uy 

b. Gwr a ddyly vod yn athro yny dy yn llawen ar y ford yn 
fwyn yny slafell yn arab yny wely &c. 

c. ILyma sswyn ystopio gwaed dyn &c, 

252 y paen addayth ty fTIas gwgan gwawl ncwydd y gyso llcty ct 
addaytli yr ncyadd att'auu eilrychoedd ef awclai wgoii gwawd newydd 
yn wr tec addtwyn yn eistcdd ar o benydd parth wrlh yforwyn myncd 
yw swper gofyn awn.aeth pacn iigai lyddedigwr a llyddedigfarch le y 
orflfoys ynos honno y gwr mwyn pai medryd erchi dy lety llety 
gayd .... ends, ar y Rin honno ydayth y paen adref / Ac ydayth 
gwan att Rees ap tewdwr y glera yddchyb.arth a chwedy yddyfod 
att R. ap tewdwr ac yna y peris ef glera y wgon nachad kyno | ddiin 
oi chyffelip yr amser hwnnw y neb nybai arian Eidio a rroddai y wgon 
A bono aelwid treth ygwarthec yr ymadrodd hwnn aehvid araith paen 
agwgan prydyddiou da gynt. 

Mynwn vy mod am lianedd I 

ymon jn Uanerch ymedd 

260 TLyma hwngk addavihenioedd wythnos a diwarnod kynn nadplic 

&c ends ; pan genisti efferen or meirw kyraryd awnaythost di 

wcddi or ysbiyd glan ar cffeien hir bono awnaeth yrai help mawr 
ymlitli yr eflerenny a liefyd niwyaf nerth yw ymi efPeren or ysbryd glan 
ney or drindod kauys ||* 

* The text stops at the end of page 2C9 and was never completed. €/. pages 
1-18 above. 

Elucidarium, Owgav's Oration etc. 365 

270 IKi/ma weddt/ dda Rag rraib ay adwuh y ddyninn ag y fUla yn 
emv y tal ar rnab iu- ysbvyd glan . . . Dfiw a mair a groeso eniilie a, 
chyrft'yc'h lioU ddynioii chwy / &c. 

MS. 3. Poetry. Paper ; 8i x 5J inches (pp. 1-34) ; 8 x 6 iaches 
(pp. 35-64); and 7f X 6:^ inches (pp. 75-160); written at various 
times between 1574 and 1650 — partly faint; sewn, iu okl parchment 
cover. Formerly numbered " 10." 

1 Amies Di/ddbrawd : \\ pen ddel y pvmoes .... a 

vn orig or dydd | wrth y byd tragowydd Taliessin 

G Y 15 englyn or Rhyvyddodaii a vydd kynduddbrawd 

Ni ddervydd elvydd wrolva yny iicf .... b 

kynta ywr mor ddygyf'yr goyvawr .... 

o nowydd heb yniwed daitid ncDunor 

9 Yiiglynion val i byddir yn barnv ar ddydd y farn 

wedi hyn ddeiergrinn eirgrair .... c 

llawcr och wrth yni drochi .... 

Ag angav heb a yngav John Kent 

13 Couplets, &c. in Latin spelt phonetically. 

16 An interlude between 3 Jews, Filate and Jesuit 

Tewch ach siarad a gwrandewcli .... d 

ai dy ladd ai dy fayddv See page 36 below 

23 y mab or ffynon ddofydd .... c 
hyny a ddaw i dylawd yn ddedwydd 

24 Y Groc vawr wrthioc a roes yn hari D. Xanmor f 

28 Y grog waredog oiiw dv meichion Gr: ap J. it vyvhan g 

36 llyma ddechre y groglith yng hymraeg gwedu ythyny 
ar eiins oenglynion Rwn jfddeivon* 
Tewch acli siarrad agwrandewch .... h 

kans ofnii yddwyf yn groylon || iCf.p. 16 above) 

Marwnadcu Leivis Gwynn or dolav 
65 Mae oorwynt yn nhir meirion mae /r/ ia . . . . / 

lie i enaid ir lluwenydd ffmv machno 

70 Gwae filoedd gofio alaeth gwr ddoe / . . . . k 

rhann fwy oedd rlioi nef iddo Richard Philip 

77 duw ann hlinodd / dwyn blaenawr darfv .... I 

diddig oedd / i d^ dduw' gwynn Rich. Kynwal 

83 Tyrnas oer / troe nawoes honn tann y mor j . . . . m 
am wynn Nannav mewn einoes Sion Klywedog 

68 Y mor halld / gwae gymrv bynn .... n 

nef ir gwynn / fawr ogoniant James divnn 

93 Am wr glan / mae oera gloes .... o 

mae enaid gwynn / mann digel Robert dyfl 

97 gwlad ai gwyr / yn gled a gaid .... p 

a ro i nerth / iw ryw yn ol Harri Howcl 

* " Sef mjfi Rees aptt'u ai sgrifenodd 1.^74." !| Impeifect the end. 

366 Wrexham Manuscript 3. 

101 Ocli droi by J / och dorri bedd .... a 

yn y nef / mae /r/ gwynn yn iach IValfjijn lilywedog 

106 Och wylwn / afiach alaetli .... 6 

ai bur enaid / \vi brynnwr ffan llwyd 

1 1 1 Marwnad gwenn gwynn ferch lewis gwynn 
a gicmig lewis llivyd o riwedog 
Oer ag afiaeth y w / r / gofyd .... c 

da aei'os hael / dair oes hydd Richard Philip 

Dwy far: siaii nannav ail wraig L. gwynn or dolav gwynn 
1 17 Haw ddvw ai fwyall a ddaeth .... d 

oes fyth yn jfesv a fedd Hvmjjhrey ap howel 

121 dihyder yw amser oes .... e 

J Kyffydd gynnydd ag Ann harri hotvel 

125 Mar: Hugh Nanney : Y mae jr j adwytli ym mrydain ... / 
/ i Beradwys/i/ brydii . l6>,'i . Rowland Vaughaii 

131 J ofyn march gan S'' Sion Owen i Risiarl Vaughan 

Y Coel cm celfyddyd .... g 

Mydr y fawl tra raedrwyf fi Roic: Vaughan 

Marwnadeu Mystr hvw Nanav ar y 2^ mesnr ^r. 

136 holl wynedd dvedd deav a gogledd .... h 

llawn heddyw adwyth holl wynedd ydwyd Harry howel 

'■ 143 Troes naw eiuioes tros Nanav .... i 

hwn Cawn Ryffydd i'n Cynnal Jo. davies 

149 Troes dvliw treisiad elawr .... k 

A f o n / iarll i fyw ei ol . iClfl . Sion Cain 

1.54 Gwrendewch dipin bach efnyd .... L 

A galar hir a newyn 
155-160 Imperfect leaves, mostly blank. 



MS. 1. Anecdotes, extracts from the Black Book of CARMARTriEsr, 
A Passiox Play, Arkith Wgon, Pedigrees, Lifk of St. MAUxiisr, 
& a List of Poets. Paper; 6|- X 4^ inches; 156 pages; written ct>c« 
1582 (pp. 149-50) by Roger Morris of Coed Talvvrn ; bound in sheepskin. 

1-16 A series of Welsh anecdotes about Harri Salbri, Piis ap Thomas 
ap gwilira, Doctoi' berthelet, Rhys Grythor &y. 

Rhys Grythor ar amser oed yini ymdidaii i a chiimpeiui ac yna y 
dyehmyguyd rhoi vn i chuare diaul a huiinu a doetii yu mysc ac ai 
hymlidiod i plio onid Rhys a phan nessaod atto ynteii Paid hob ef 
Pa beth uyt ti ? ar hiiduc ai hattebaud mae Uievyl oed Yna Rhys 
a dyfod Os ef paid nac 3'mer arnaf i yr uyf ynu vab yun y 
gyyf'reith yt . . mi a beiriodeis vn oth verclied ./ 

17-38 Copy of parts of the Black Book of Carmarthen* See 
Peniarth MS. I, pages 85, 35-40, 81-2, 87-8, 41, 70-8, 976-107. 

iiS Crist ^essii celi i ti i coelia .... a 

end mi Taliessin nid oes gyfaruyd 

39 Ni uyr ni uyl , ni uyl ni dysc , ni dyse ni urendy &c. 

b. Na fid esciid dy lau ar lu aniidon .... [> 

nac ynidiried end i Dun ai discybliou Tal fefpn 

40 has bethati gyyr Rhiifain : Brenin heb doethineb / marchoc 
heb profedigaeth . / Argluyd heb gyngor &c. 

41 PASSION PLAY. Dramatis per.sonae. 







D. bropkwyd 

Yr JSeivoih 

yr EscobioH 

^. J^uangt/lwr 


y Sau Leidr 



y heTthadwr 



y hythrael 

Yr Angel 

Y Marehogion 

y tri Brenin 


y I'orthor 

y Vreiihines 


Gioai y Porthor 

y Doctor 

Y kenadwr 

Teueh a son a gurandeuch 
am y clu.iedyl maur medyliuch 


chuare eich guyd a uehich 

Siidas vradur ynn Jauen / guer 

tliod jfessii . 

Y !ti/thrael 

Ha ha mi af i chuare dauns 


i neidio ynn y mrigauns 


ourau ir uy yu dal Herod 

ynn barod ynn i vongiaviiis 

* Ban aned Geraint SjC , "hunuj'u /r/ kyntaorodl lueil S John Price raarclioe." 
This note seems to suggest that Sir John Price owned the Black Book of C, at this 

368 Llanwrin Manusoript /. 

81 Jthai or Giiehelaethau 

Deheubarth : R. ap Gr: ap R, ap Teiidur &c. 

Kaio : D, vongam ap D ap I'eguas veljn arg: Hulphonl 

P Vadoc : Gr: niaelcr, 0. v'li, ac Elissaii meib Madoc ap Mred: 
P. Vemiynuijn : Gr: ap Guenuynuyn ap O. Kyveilioc &c. 
Kyveilioc : Einioii ap Seisylt arg: Meirionnyd &e. 
3Iechain is coed : "jer: voel ap Jeua ap Kyfnerth &e. 
AruystU : Ho: ap f eiia ap O. ap Tryhayarn &c. 

82 heredinle yn y Drettcn : S' Roger Kinastr ap Gr: &c. 
Luydiartli ym Powys : kelynin ap Rhirid ap kyndelu &c, 
Aher tanad : Mred: vychan ap yr hen Vred: <fec. 
Kegytiia : Guyn alias Ouain ap Gr: ap Beli &e. 
Brygedin o Gegidua : ]fthel go} ap D, ap Mred: &c. 

Y maen iirth Groes ostialt : Jer: V" ap Jer: g03 Ac. 
uaer Einion yrlh ap K. iiledic: Gr: ap Mred: ap Ad: &c. 

83 Kaduynvan : Gr: dec o Vechain ap Gr: <fcc. 

Keri Sir Drevalduyn : Mred: aj) Maelguyn ap kydunlon &e. 
Phitdieth Siiyd Osiialt . Einion greiilon ap E. ap Riiiiid V. &c. 
Melienyd , S. VaessySet : Kyduajon ap mad: ap ^fduertb &c. 
Eluael , is Melienyd : ]fvor hen ap ]fer: ap Louarch ap Bran &c, 

84 Aber Eduy : O. ap Mred: ap Einion kliid &c. 
Elvael viich mynyd : Kydugan ap hoel ap Gr: &e. 
Buelt : Rhikart ap Einion ap Gr: ap Rhikart &c. 
Brycheiniauc : Tryhayarn arg: y kumud &c. 

85 Giient ganol : Morgan ap Hoel ap jer: ap O. &c. 
Sainhenyd : Gr: ap Jvor ap Meiriic v'n &c. 
Guayn lug a ZXt/ved : Ouain ap Elissaii ap 

86 Morganuc : Morgan ap kariadoc ap ]festyn &c. 
Meirionyd : Ynyr vychan ap ynyr ap ineiric &c. 

Edeirrdon a Dinmael : Gr: Jer: a Bledyn meib O. Brogeintyn &c. 
Nannhiiduy : Hoel koetmor ap Ho: vychan &e. 
oral Vyned : Einion ap Go]uyn goec ap Edno: ap Bledrus &c. 
Meirionyd : kynan ap Brochuel ap Ednyiied &c. 

87 Peiihjnn : Meiriaun ap Lenvoden ap Rhcet ap Doiiet &c. 

„ Rhirid vlaid ap Gurgenaii &c. 

Ardudijy : Bleiidyd ap Kriadoc ap JeiiauDaul &c. 
Nannaii : Kydugiin a Louarch meib Bledyn ap Kynfyn &c. 

88 Kedeuain : Mred: ap Rob: ap Louarch &c. 
Keri : J. ap Madoc ap Giitto ap L'in Sais &c. 

„ Kydugan ap Mciric ap Einion &e. 
Dyphryn Cloyd : Kourus ap Kadiian ap kalugijv &c. 

89 Dogreilin : Kynvric ap Alaeth ap Blgiid las ap Eilon &o. 
Wios : Hoe! varf vinai,ic ap Kyradoc &c. 

Talm o Luylhau y mars 

Tiidiir Trevor ap Ynyr ap Kadvarch &c. 
Nanhuyduy : ifer: Voel ap jfer: vychan 

90 Maelor Gymraec: Jena ap Ada ap Aur . . . ap T. Trevor 
Lannerck Banna : Jonnas ap Gronuy ap Tudr ap R. Sais &c. 
Biirtyn ym maelor : Sande hard ap Kriadoc hard &c. 

Tref Alibi : Tiidr ap Rhys Sais ap Ednyued 

Tiidlyston yn y trayan : Eidon ap R. Sais &c. 

Siiyd y Dreiien : Syr W. Pefyr ap Gronuy ap Tiidr &e. 

Deudiir a mcchain : Syr Roger Pouys ap Gronuy ap Tudr &c. 

Kaehol a Chreiiddyn : Jer: goj ap Mred: ap Bledyn &c. 

Kynlaith O. — Einion evel ap Madoc ap Mred: &e. 

Pedigrees <& Life of jSt Martin. 360 

91 Tegoujl : Ediiin ap Gronuy vrenin Tegaiigl 
Ariiystli ; O. np D. ap Einion distiiiu 

Ted ebolivn : Kiulicd Hard ap Guryd ap Maeliiiic da etc. 
Pornjs : Syi' Gr: vyclian 14) Gi': np ^ciiaii &c. 

„ kyJualadr ap O. ap dd: ap Mathe &c. 

„ a C/ioiires : f eiian go} ap hod ap Gr: etc. 

92 P01J1/S : Mrcd: luyd or main ap J. ap L'n vycliau &c. 
Keri : Ada ap Madoc ap Einion ap Meiric &c. 
Kedeuen : D. ap Einion ap Eilas hen arg: Pemhyn 
Koures : The: hagr ap J. hagr ap R. uith 

ij Gordur issa ; Tho: Pen ap Humphre pen ben &c. 
Konres : Ednyved nestle ap Rhys chuith &c. 
93 Araeth Wgon : Deuwr oedd yn mcddv holl gymrv benn baladr . 
nid amgeu D. ap Ywain gwynedd : a Rys ap Tewdwr mawr y 
nehevl)arth . Ac yii yr amsser hwnnw yr oedd D. ap Y. G. yn kynnal 
i hvn mwy noc oedd abl tair ssir y\v gynnai chvvaethaeh vu gwr . . . ef 
a happiodd i wr wuevtlivr yn erbyu kyfraith yu nelievbarth ac a fFoes i 

Tvynedd ends : Ac yna y doeth Gwgon yn debygach i ddvc 

nev i varchoc frdreC, noc i glerwr a i'ai yn klera y rrwng tlwywlad . / Ac 
yna y gadvvyd per. bonedd jngwyncdd a jdienu Iiaelder yn nehevbarth 

Y Tcrvyn-I 

S . V.I [? Simwat Vychan] 

104 Am roes ac arver : Pann elych ir burd l)id dy diiylau yn Ian heb 
dom dau dy eiiinod . / n:i chymor vuyt hyt pan dyuolttT gras . . . . na 
vuyta dy vuyt ar vrys . / na dyro dy vyssed 311 iliy di.ifyu yn dy vuyt . / 
kymer dy halen ar dy draeusinr . / Na Iharo dy lau ar dy green tra 
vycL yn buytfa . / na vwytta eithyr ath dri bys . / na thorr dy vuyt ath 
danned . / nac y f yndaen gur a vo guel no tbi . / kyuot druy neuyn o i ar 
dy vurd &c. 

105 Henuk . 15 . LurTii Guynei>* 

(1) Braint liir kefnder kadualadr vendigaid .... 
(15) Nevyd hard o nant Conuy 
b. Pump hrenhinlnyth Cymry : Gr: ap Kynau itc. 
106| Pdmp CosTouGLui'Tii Cymry 

b. Tair berr ach Giiyned 

c. Trouyr a c/odet ar foned 

107 A direct transcript of the Life of Saint M<n-liii, from Jlostyn 
MS. 88, 1 " urth yopi Giittiin [Ouain'] yr ysgrivennuyd hunii Anno Dhi I3S2.'' 

150 Madoc ap Ouain guyued oed voriur maur acliuannoc i drafel ac 
am na ale vod aval cntrio ir Sygned giineiithur ac adeilad a unaeth 
long hebhayarn ond i hoylio achyrn keiru rhac lynckii or mor hunnu hi 
ai gain oi guneiithnriad Guennan ejorn ac yn hunno i noiiod y moroecl 
urth i blesser ac i Irafaeliod i lauer o uledyd Iramor ynn oiarsuyd ond 
urth dychuelyd adre ynn gyfagos at ynys Enli yr yskytticd phrydie hi 
yn greiilon . . am hynny . . y geluir y maun hunnu ar y mor Phrydie 
Kasiiennann etc. Vclly i djvod Ed«-art ap Sioii Wyim i mi 1582 .Matt'ith 13. 

151 TTennae XV luyth Guyned ai gulad aiharvail.j 

Ym Mou y bu dri — Hufa ap kyndelu ef a diic yn ei arvae &c. 

154 A description of the arms of IL'n ap ifer: Drwyndwn, Ynyr 
Vychan, Ouain Glyndyfrduy &c. 

* lyfr Humphre ap Hoel o liulhyn 

t lyfr Uliyderch ap Yuain. The entries oil this ]agQ hn\"i variant readinifs 
signed " W. S." written in different ink, and in a style wliich Bjggegfs that of 
William Salesbury. 

J See also British Museum Addl. MS. 14976. 

y 98560, A i 

siO Llanwrin Manuscripts /-<?', 

155-6 A list of poets 'with (he supposed dates of tUtir deaths. 

]). Nanmor, 1463. ^cuan ap Tudr Peullyu, 1516. 

i). Lloyd ap Ll'u ap Gr., 1480. Tudr Aled, 15:50. 

T)eio ap ^euaii dii, 1489. Griffith Hiracthoc, 1566 [136.',']. 

1). ap Ediniviit, 1490. Wiliam Llyii, 1584. 

Giitto /r/ Glynn, 1496. William Cynwal, 1588. 

Giittyo Owain, 1499. Hugh Pennant, 1594. 
liys Nanmor, 1499. [Sings to H. viii.] Kys Cain, 1594. 

feiiauDcnhvyn, 1500. John Tudr, 1594 [-tdOS]. 

^enverthVynglwyd, I51G. Simond Vychan, 1594 [/606]. 

MS. 2. Y Mauciiog Keavydead i/h dnngos y vivriad ff'ol ai 
tintur (tnsi/nhui/rol yn hicenychv acyn tebygv had ywir hapiisrwydd 
yny byd hionn. Paper; 8 x 5| inches; folios 1-9G, but ivauting 
folios 2, 48, 57-64, and the end; circa 1600; bound in cloth witli 
leatherette back. 

John ap Uees his hand aud ^s book (fol. 15'') ; Thomas Watkins (fol. 55'') ; and 
W. H. MOUNSEY is stamped on fols. 1 aud 9G''. 

ILawer o ystoriawyr diiwiol a bydol/a draethoedd o nraigl llawer o 
ddynion ai antiiiiav Yn pyntaf jiistia Diodor a draethoedd o draigl 
Siason / a Chastor /' a ffolix / ag Erkidcs / ai kedmaitlion / yn niyncd 
ar hyd y mor y ynys Kolkos y cniiill y # # * oedd yn dragw'n 

*«#»*# [I'j] y gwn kaidwad Invnnw jesii Grist y rhai 

ydynt debic y draigl y plenfyn afradys / yr hwnn ♦ » » y wledydd 
diaithr /»***** [3] yn gariadys atto / ond pwy vodd y by 

hynny mi ac tr.aetliaf oil ychwi mi veddylais [drwy vy 

ansynhwyi'ys orchwyl] am wnaetliyr traigl y gaiso gwybod / ble yny 

byd hwnn y kawn ] gwrdd a gwir liapUsrwydd the text breaks 

off' in the xth chapter of part Hi ; velly oth hoU ally ymro y aros mewn 
daeoni bed y diwedd a tlii a gav wcled diiw yn barod oi Ras ai drigarodd 
yth santaiddio di / ac yth arfogi yn dy kristnogaidd vwriad amodiaelh 
ac addefiaelh yr Invnn a ddangosoedd Deall da yr varchoc y wnaetliyr 
bavnydd gair bronn diiw y || 

MS. 3, Ax Enousii = Wklsu = Dictionaei' containing all y" 
words in Dr. J)A,\\(iiis Antiqucc Liiigtia- lirittmicce Dictiomiriiim duplex. 
Paper; 8 x 6J inches; 120 folios exclusive of two fly-leaves; Evan 
Lewis is the author of this booke | composed by him Ao diii 170.5 (see 
margin of vellum cover inside front board) ; bound in vellum which is 
torn off the back and end board. 


To Abandon, gadaw, gadael, gwrlhod, neilltuo, rhoi hcibio, cynimynu. 

To Aba?idon or divorce, gwrthod, Uysu, rhoi heibio, bwrw ymaith, 
}'scar, yscar priodas, gadaw 

To Abase or bring low, gostvvng, darostwng, isselu, gwnentliir yn 

is.sel ends : 


A Phty, hoel, cethr 

A Plniii, eirinen, per cirinen 

A. Piinn tree, pren eirin || 

The volume ends here and seems complete. There must be iu existence some- 
where a second volume, containing the remainder. Can any one tell where f 

Y Marchog Crwydrad, Gramadeg, dc. 371 

MS. 4. '\^'I■ GuAM.MAHs. P:ipoi' ; 8 X Gi inches; KiOpngcs; 
copied by Edward I'Jvans in 1760 ; boiiivl in vellnm. 

Baiwdoxiaetu u-aith y Captcii ll'.v. Midleton (p. 17). 

1 Barddoniaetli yw Celt'yddyd o gauii Cordd Dafod yn dda . Sef yw 
hynnu pletliu nc eiliaw Caniadau Cyinreig yn Genldgar Bencerddieidd. 

.... ends : Eghvyswr teg o leisiou 

Alhvedd iKso a lliidded wjn L. 31. 

Rhydd ir prydydd gyssylltu r messureu. 

Y neb a ;cli\venycho wubod ychwiincg Darllenied Ramadeg ]fofan 
Dafydd Ehus. 

19 Pymp K-yvyr Cenldicriacth Cerdd Dafod. Val dyraa ddysc 
ei Adnabod Corddwiiuetli cerdd dafod hcrwydd Dafydd Ddu athraiv: 

Ef a gopiwyd y Llijfr hwn allan o Lyfr Edward Jones or tii celyn, yr liicn 
gynt oedd eyddo D. Salesburi o ddol bndarn o scrifenniud Kicliavd iSion utlan o 
Lyfr y yodidoccaf Btncerdd ac A throw yoreu yn ei timser Sinnvnt Vauirhan yn lo'JJ 
[see Jesus CoU; MS. 9 J An yn awr a goppiwyd gan Edw: Evaus yn 1/60. p. 126. 

127 PetUau ni ddacth son am danynt; Caiiwynnfyr. 

130 FuGR.w Ar Rhaxxau y rhal a ymchwelawdd WiLLiAU 
Salesbvry or Ladin yn Gymraetj* : Scueha sydd ruw siccrwch ar 
air neu araith ends : I'nonEVCM.i . . . 

or hil ir yscubor honu /'/«" "]> fio; up WJu 

160. Deicis belhaii Dd:l\lelinydd : Borengwailli lawelglaerabyrwlilb 
ar feilliou, &c. 

* Compare Jesus College MS. 9, p. 247, imd I'cniiUtli MS. 159. 

A A 2 



Till! PKOVEETr oi- ILywauch Reynolds, Esq., B.A. 

y VjYVYn HiR: Poetry by a large variety of authors; 15 x 6 
inches; 548 ])ages, repaired throngliout; the text is occasionally 
imperfect at the corners and in tiic margins; writlen apparently 
during the reign of James I. (p. 450) ; strongly bound in calf, with 
the old leather covers "laid on." 

Llanstephan MS. 134 = Shirlnirn MS. IIC G. 33 is io the same hand. 

1 [Dy gyvod vawrglod vargh^■ydd] .... 57 lines left, a 
II (ly groes di an Roes yn Rwydd .... 
gwynfaith vyd gyviaith vy dy gyvod 12 Rys brydydd 

b. Damvnais y fFordd Rag dim annwyd* * lewys y glynn h 

2 Dewi kyn deni kaid ordainiaw mwyn D. Ilnyd ll'n ap t/r: c 

2Lyi>ia ddcy liya-ydd a wnaeth Sion tydyr ar ddey or Salms 

4 Dedvvydd yvvr gwr diwidwaith d 

5 Varghvydd garedigrwydd d* * e 
b. Arghvydd pvvy aroglvvydd pell f 

6 Arglwydd ddiiw hylwydd haelnf g 

7 Gwyn i vyd syberwyd sydJ h 

8 Arglwydd garedigrwydd gras i 

9 Klywch i gyd bobl y byd bach h 

11 y[n] ol ddiiw auwylaidd [wedd] (!• 3) . , , . i 
# * i bydd baenydd hcb wad 

12 Y kadarn traisvarn trawsvalch j,i 
h. Arglwydd tad arogl wydcr teg Sion tydur n 

14 ILyma vyd llwm o vcdydd Sion y hcnt o 

15 O jo ddyn byw i ddwyn byd . . . , 
net' a nawn am i ofu o!l IVn irp ho: ap jeu: ap gramu 

16 Y bilaeu o vabolaeth Z>. ap gwilim q 
b. Gwn nad da gwae cnaid dyn jolg qoch r 

17 Y gwr a Roes i wryd //,<„, kae Ihoyd s 

18 Y byd Rwcg i bedwar b;inn .... t 
yn enaidav n vnwedig r/. 2ti infra. Ho: ap D. ap J. ap R. 

19 Deall i bvm dwyll y byd .... u 
i gilo Rag y gelyn IVn ap ho: ap jeu: ap gronw 

20 Dall yw r byd o deallir .... v 
ny chyll gras ny choUo i gred Ho: ap D. ap f. ap Rys 

21 Y gwr a gayf gyrry gwin ... w 
oes ail ras i syr Risiart jeuan daelwyn 

22 Ty di ddyn tew dy ddoniav Sion y kent x 

23 Krcdaf i iiaf o nevoedd D. ap Gwilim y 
b. Diiw krcawdr nef a daear /),/.• Nanmor z 

24 Pond augall na ddeallwu Sion if herd a 


Llyvir Hir Llywarch Reynolds, 373 

20 Anna a i ny ni . , . . a 

yn ennitlav n vnwedig cf.\9 supra. Ho: swrdwnl 

2" O jor enaiil wr avinw}-! .... b 

llv gvvynn bo ii oil iiy gael U'n ap H. ap J. ap (jronio 

2S Ty di r koiff di anorffwyll .... c 

gwybydd mae dy ddydd a ddaw lu Mrcd: up Roser 

29 Meddyhiid am addoli Sioii y kent d 
h. Saint y kainl a saint kytvs .... e 

mwy vydd yn daenydd an da jolo goch 

30 Y dydd kyflwybrys i daw .... / 
i Roi r yno ir onaid S. y hent 

31 My vj'i' ir wy ny raovyu jolo goch g 

32 A Uyma vyd kyd kadavn H. y hent h 

33 Yr angav ■■ Mae Rai na phrydera mryd .... / 

ir kyscgr i bark jesv WJn ap IT. ap J. ap yronu- 

34 Yr via dial : Ystiido i ddwyf was didwyll Sinn y Iteiit k 
?>Q Dis yw r byd os arbedwn Sion tydyr I 

37 Y verch wyry vair a choron .... _ m 
Mair wrthfawr air wrth dy raid Lcn-ys DIorgannwg 

38 Mae nawncf mewn vn ynys .... n 
jes7 Roed i syr Edward 50 ., „ 

39 Mair vorNv^yn mai ar voroedd .... o 
em percben y pvmp aveholl Dd: epynt 

40 O ddiivv am yr hynn oedd dda J. ap llydit: ap j. Ihcyd p 

41 Di gam i gwnaeth diivv gymwyll Dd: ddii hiraddiy q 

42 Tri oedran hoewlan helynt Sion y lient r 

43 Y vorch wenn o vraich anna ,, „ s 

44 Dyll jawn vairdd deallwn vod „ „ t 
4.5 Doeth wyd mab ysbryd a thad D. ap edmwnt u 

46 Gwae a vyro gof nverwas jenan hrydydd Mr v 

47 Dysgais y modd i disgyn 59 Dd: Nanmor m 

48 Mynj'ch val Pedr am wenyn ll'n ap If. ap j. ap yronw x 

49 kreawdr mawr kroew awdiir mwyn Sion y hent y 

50 Vn vodd yw r l)yd kyngyd kel „ „ 2 

51 Y vvn deg a vendigvvyd .... a 
enaid a chorff nidywch waetb TTowel swrdwul 

52 Grwr wyf nil er gwaravvn Ho: ap D. ap /. ap Eys h 

34 Y ddiiw i ddwy weddiwr Sion bncynog c 

55 Ty di ddyn tydwedd anawn jeuan tew hrydydd d 

57 Priiddlavvn vydd y korff priddlyd Sion y kent o 

59 ILawer gwaith i darlleais „ ,, f 

(JO Gorwyddiog i gorweddai .... g 

da vorwyn vair dy vara vo Huw davi 

61 Pryns nef prenn jesv nawdd 70 Lewys Morgannwg h 

02 Dilys gan anfedrys gav .... i 

i ddai r nef dilioer nenn Sion y ln-nt 


Merthyr Tydvil Manuscript. 

63 V vain : IJyvodtl ywr hyi\ Ryw voild betli 
(levynnii- .... In-oii ajj nngi'cd a bedydd 
poll llv a \y ag a vydd .... 
kyvy<l p;iwb i ffyd, o gydd .... 
aed i lla'i iiielldigedig 
i vCern ddii aii ifwrn ddig .... 
nevoedd sydd yn llawii nwyvant 
yn dragywydd kynnydd kant 
llanu vchel yn llawii jecliyd 
o bob digrivwcli or byd 
Ilawn trwsiad yw Uawn tresor 
llawn kerdd Ilawn mvsig Uawn 
Ilawn llawn o bob dawn a da 

Gogyvarch yn gv gavell 

y grog aiir droedog drydoll 

vertiugl : Nid an gaelli enaid 

Diiw achos velly dyclion 

da i gwyddiad veddwl y dyn 

ii g^voIcd i gwaithredoedd . . 

i daly Rami an gwnai n ganu gwc-ll 

Adrodd y gwir drwy ddiiw a gaf 
ar y gwii' niae Ragoriaeth 
oni ileddir am wir" ba waeth . . 
arfer ar drawster sy drwch 
wedy Irawster daw tristwch . 
ymroA>n i droi mawr ywn drwg 

Y gfog luialog hoelion . . . 
a mawr driy-aredd a men 




kor .... 

Sion y kent 

Dd: Nanm,i.r 
Ho: ap D. ap jcu: ap Rys 
VII gwr 75 Robert laia 













Jii/s goch o vochgarn 


J. tew hrydydd jevank 
Sion y kent 

Mair em ddiwair mam dduw 
trigaredd a diwedd da 

Mao ny trwn ym fenaid Rydd 
Mair oil o lionn i maer lies 

y bcuglog di erbynglod 

O vrodyr oil vwy Rad rym 

Ofnys ovydy.s ydwyf 

Y vorwyn ovwy araiil . . 
i bridwerth i baradwys 
Eiyma vychcdd anweddyw . 
vn diiw gwyn an dwg yno 

Y diindod is Rod yr haiil . 
kawii nef oil kanwn i Vair 

Y grog o Ian gyrygl waed . 
nijnwes aed am enaid 

Mae vn kvn yma n kynnal 

Diiw jor y diiwiav eraill . . 
ddovydd or a ddioddevawdd 

Y tad or dechraiiad chwyrn 
Awn draw ir llann yn dri llv 
wrtb naid ym enaid a men 
CToraiiddiiw gwivv a rodded . 
proftid gras y proffwyd grym 





Sion y kent It 
Sion phylip I 
Wm: hynfol m 

Ho: ap D. ap jeii: ap liys 


Thomas derlhjsg 

Ho: ap D. ap feu: ap Ii. 


Lewys Morgannwg 

Gyior ylynn r 

Edxcart ap Rys 

Morys ap Tloieel 
Gwyrfvl v}, Ho: vychan. 

Lljjvi/r Ilir Llywarch Reynolds. S75 

87 Elu'wyild i il.iiUli o braidd dal .... a 
ilrlgai'Pilil a (livvetld da Mnrys ap lii/s 

88 Dihv jor viidiiw or jawiidad ... b 
i gacrav dy lirigarodd lliiw Itohort Icn . 

89 Diiw wyd a sydd dad a sant .... c 
lies i bawl) Haw jesv byd »:, Mr. T. t/r: argh 

llan bedr pout ijstyvyn 

90 Y gwr ywcli bcnn gorywch byd Dd: ap Rys d 

91 Pwyn gadarn ddydd y varn a ddaw .... e 
i wlad net' eled a ni Bedo aurddrem 

b. Prydy wiiaf ir mwyaf mawl ologoch f 

93 Mae vn tlws ym enaid tlawd Gyttor glynn g 

94 Mae kirig mi aii karwn .... k 
yn dorcli ar warr dyen deg loo jeuan Rijdd 

95 Y llaian liardd yw llvn honn joru-erth vijiujhryd i 

96 Da ail- o vcwn daear vy lewgi y glynn k 

97 Am eni Sakarias „ „ / 

98 feu: vedyddiwr: Gorav vn gwr a aiicd „ „ m 

b. Sant kativg : Y sant dewis sy n lyedil .... ii 

katwg vawr wrthfawr vei-thyr ]05 Risiurt up liys 

99 Kijnog sunt : Kadw yn tir kaidwad da ... . o 

ag airiol am diigaredd Ho: ap J), a/i J. up Ilys 

100 Sant Margred: Son am aiivgrair sain Margred .... p 

yw phlwyogion oi phlegyd Thomas Dcrlhjsg 

101 Vlltyd sant : Y sant wrda saintwaidir .... r/ 

i minnav nef ym enaid /ewys Morgannwg 

103 J vair o vawdlen : Pechod pan nas gwrtliodir r 

ponyd hwn a wna r penyd hir .... 

lie na bv gred na bedydd 

temlav saint amla a sydd .... 

01 gweddi yn dragwyddol '^■'.'/'.'/" ikairog 

104 Teilo sant : Kadav dalm Roed i Dailaw .... s 

vryt jawn waith o vrytaen wenn i lo jeii: Itn-yd ap Girilim 

105 Jr igain mil saint: Mi af i Ivnaw vy iticdd .... t 

} m ddivvcdd a maddaiiaint IIo: ap 1). ap J. ap liys 

107 Etlo : Awn i En Ri yn Rod .... u 

am hyun ond nef ym henaid Thomas Kelli 

108 Gwenn Viewi: Y verch wenn vyr yclnvanog Tydiir akd v 

109 Einon vrainiol : Y krevyddwr kryf addwyii .... w 

dy las geyr bronn duw r jessv Jlowel ap RainaUt 

110 JJeieisant: Wrth glybod chwedl tavod difr .... x 

i nef i ddaeth \n yvydd ii5 jeii: ap Rydd: ap J. Ihvyd 

112 Kaivrda : Mab a Roed mwya brawdwr .... y 

Haw ddiiw dros i holl ddaear Jlo: ap RainaUt 

113 Y saith arch angel a sydd .... x 
gyda jpsv gyd oesi Mat ha v ap ll'n goch 

114 Y hrairav : ILyma r byd lie mac r bedydd .... a 

entrio i'r wyf mewn tie Ryvaiii . . 152;') . . , , 
)lvii dliw rae>vii Uiain yn deg (i. 50)i| 

376 Merthyr Tydvil Manuscript. 

115 II gormod nieddiint myn (rarmon .... a 
nid oe,3 jawn gyvaill ond vn 12U Sion y kent 

b. Vymlnvis velf'ed vymhcrson „ „ b 

116 Ocli Gyrmv vynych g.imraint „ ,, c 

118 (joli r.-n argUvydd rwydd yn ryd ddwin disgiu &c.) Anon d 

119 (Cebydd Croen assenn Criiu ^aswyd &c. 27io: Griffydd) e 

b. (Blodeuyn gwyn y gwnwd ar gant . . , • f 

Ilhoddo duw byw Rhwyddeb yd) Anon 

Part II. 

TLyma serteti o gywyddav proffivydoliaeth 

120 Dylyd y brofiwydoliaeth .... g 
a phryd aiir na plirydenvch i Uohia ddil 

121 ILynia r byd lie inae ar benii .... h 
ag vndiiw i gadw gwendyd „ „ 

b. r)ylyd y broffwydolieth i 

vawr i bvm over o beth .... 
dydd Sais a diwedd Saeson jeuan lata 

122 Ty di eirin wawd aiirawg .... k 
(lechiaiied Reded yr liaf Edwurt ap Rys 

12,3 Y Gigfran a gan val gwydd .... / 

aii diwedd hi yw r dydd hwnn .5 D. llwyd ITn ap Gr: 

124 Gwae a aned o gyni .... m 
yddi aihvaith ny ddelon ft'n ap ednyfed 

125 Gwainaid gwae ni Rag anon .... n 
a dry a phoed velly vo ,, „ 

126 Yr hehorj Martin : Mae r chwedlav mawrwych odlais ... o 

peiin parth ar nen porchor nef Edii-art ap Rys 

127 Briddwydon bairdd a adwyd .... p 
dragwyddol a drig yddaw Dd: llwyd tin ap gr: 

128 Pa sawl blwyddyn syn' pwysaw .... q 
minne ddim ond y mynne ddiiw lo Eys Nanmor 

12!) 'I'y di vryt enuyt annoeth .... r 

er hyd vo gyvyd o gydd Edwart ap Ilyx 

130 Krav trin nis kred Rai ennyd .... s 
Robin ffaer wiikin iFar wel D. llwyd tin ap gr: 

131 Rydew gam Ro diiw gyrnedd .... t 
ef a ddavC barnv r bel ,, ,, 

132 Kenais am na vedrais vydr .... u 
a chwnkvvest Hers a Ilainsiest hen J. ap 11} ap J. llwyd 

133 Ochawn na chawn o ennyd .... v 
ewinog iawn a wna y gwaith is Huw pennant 

134 Y glaisiad hediad hoewdeg .... w 
irwy amarch aii tiy ymaith D. llwyd tin ap gr: 

135 Val gwaeth drwy veil ag onn .... x 
brytwn wyd . . King- Harri yw n kynghorwr . . . 

a gyrr i ddiawl garw ddilaith 

y gwyr na v.-yr gair on jaitli D. llwyd tin ap gr: 

136 Byd afrifed dros wledydd .... y 
a diiw gyda mab y dyn Dd: gorlech 

Llyvyr Ilir Llywarch Reynolds. 377 

137 f Gr: cq) tin vi/cUan: Gryff'ydd iiwenydd vniawn ... a 

emvog wyrtli a wna gwithef Del; llwyd tin ap r/r; 

138 Plionn n ddaufones jesv .... h 
ar ft'onu gael gorffen y gan 20 „ „ 

139 Y vedwcii vonwen vanwalit .... c 
hi n wcUvvgH o hyn allan „ „ 

140 Merddin wylU mawr ddawn i ^yaith .... d 
O ag w . a i ag n Ediv: ap liys 

141 Hani a vy Harri a vo , . . . e 
maer wenniol yn ol o naid D. llwyd Un ap qr: 

142 Krist kadw r wytiifed vrenin dylyedog .... f 
krist drycha welhvell krist wacd arclioliiog Bys Nanmor 

143 Gwilliaid a gaid val y gwynt ... « 
gwyndyd biav r byd ar bel 25 D. llwyd tin ap gr: 

Taut !![. 

ILyma serlain o odlav a gosteyion a chyxcyddav : o 
varnodav gwyr : a moiiant gicyr . a dcvaliadav 

145 Mar: S. Gamais arglwydd y hoety 

Pa levain llvndain yn lladd maer Waned .... h 

kyd lef o ie;5v kyd levysant 1 lewys Morgannwg 

146 Mar: Bys ap Sion lyiin JVcdd 

Vn aisav golav Eag alon a sydd .... i 

waithoD oi aisav aeth ya isaf jorwerth vynglwyd 

148 Mar: Morys Sainsion, " priaf llan daf" 

Dydd wedyr vndydd y drindawd ywn lief .... k 

och ddydd angav , ddiwedd tyngod leivys morgannxog 

149 Mar: syr Wiliam Mathav , marchog — Ihin Daf 

Dydd brawd kymry dlawd marw dylyedawg, kyn ... / 
dydd brawd dyu difrawd dan a dyf'roedd „ „ 

151 Dwyn syr Water ner diiw nyd , i Roddi ..... m 

yny maes i Retoch am syr Water [harbart] jor: Vyng: 

1,j2 Mar: Morgan Mathav : Yn iacb mawr a bach n 

heb iechyd, yn oes . . , . 
yn tynnv ny ol aent yn jach „ „ 

153 Mar: syr WUiam vychan , ' marchog JJari wythfcd ' 

llawn vrig Moraiddig yraroddod , gwyr mairch ... o 

y w llv mor weddvs Hew Moraiddig Bisiarl jorwerth 

155 Mar: syr Edtt): Ma%vnsid : Pwy gwynfan tryan au 2> 

troes , on iechyd .... 
ef aeth yu gwynfyd fytli yn gwynfan Un sion 

156 Mar: Edw: ystradlin: Dewch yn iach bellach y q 

byd , ail voliaut .... 
diiw gwyn i nef dyged e n jach . l6og . „ „ 

158 Mar: syr W. Harbart : Awn an lief ir nef an r 

oer jaith , o lif . 
nwyf diiw da i was , i nef doded 10 . l60() . „ ,, 

159 J Bys ap H. L. Nedd: Tra vych vn gwledych « 

srwladoedd , hir einioes .... 
nym dawr o vyw awr ond tia vych ior: vynglwyd 

?75 Mertliyr Tydvil Manv /script. 

160 7 .S''- Edwart ijslmdlln : 

y mai'cliog bywion; syr bevs / Hfimptwn .... a 

mwstra murclioga inoistr niarcliogion Ltv)ijs Morgannwg 

102 f ddiolch i letij i syr D. ap T. ff'airad or vaenairr 

[Mali N]ou or gner grou ywr gras , ir dwvvol . . . h 
llyma bennaig yngallv mnb Nonn Dd: Nanmor 

163 Anodd bod liebod yny? , o Dywyn „ „ c 

164 jarll Phervs Tcitvs wyt Water, eistedd .... d 
lioll galondid , iairll aii glander lo lewys Morgannwg 

165 J syr TV. hawdrep : Y uiarchog helinog ag o hil , Godwin . . e 

ar varch gloew vnion varchog lanach jar: vynghvyd 

] 66 f syr IVatei' Harbart : Y marchog Ry wiog ar / 

liyd , y tair gwlad .... 
i vrig i wyr afrywiog jawn „ ., 

107 Rys or vel ynys vlaenawr / trwy siroedd Dd^ Nanmor g 

168 J arglwydd Herbart 

llwyddiant a ffyuiant amddiftyriwr gwyr .... h 

Ywcli lioedl addaf | a cbyd Iwyddiant Ho: swrdiral 

170 Y llainallt mae kledd ar groenyn yn graff Lewys y glynn i 

171 Kreawdr kor lliwiawr kaer llcon/ailiawdr ... k 
pwys kwy karw lliwiawdr pwys kor kaeilleon W. eg wad 

172 Mae llety vyny llawii o Vanna/mel .... I 
# * *\v vain am galw i vyny Lewys y glynn 

174 [.VI\vr]og mawr wrtliog a Hoes yn Harri D. Nanmor m 

175 Meistr watgyn vraichwyn gwlad vryelian / Rysor n 

mab syr Roser ychan .... 
wyth o vryclian yth vraichav Letoys y glynn 

176 7 Wiliam Vychan o Ryd helig 

ILoegr gron hyd aerou llyna daith Wiliam .... o 
overa gwaitli vy ir gwyr 
. elio ol i waewvr .... 

traiiifawr fir ciiawr twr ywch aoron 2.'> Dd: Nanmor 

\11 J L^ewys ap liisiart or Van 

Vwy gpnym o ryni ag o Racment, mawr .... p 

yw r dewi-a genym o daw r gynnen Ihjs brychan 

178 J Rys abad Vstrad fflijr : Karaf y mab ar koryn Gytor glynn q 

179 Tekaf gwlad a gad or kael pob vrddas .... r 
(raiglais . . . tir Eas hwnt at Rys hael .... 
liaknai am dykai yn gyn deked Gwilym tew 

180 Mairchion glan waiihon wyf y nydd, a nos ... s 
a gwas a Marchog , megis Mairchiawn L^ewys y glynn 

181 %)• T. iVaiureie/.- Y'" marchog RywiogRiol ,kandydddaed . . .t 

parch ail Emrys wyd ne syr lamrog .... 

an twr am orciiest wyd ti r marchog 30 8ion Mowddwy 

183 Mai arwain Uwyrain wrtli darian , Ryddaiir .... « 
a gav yth arcs , ag yth arwain Gwilim tew 

184 J sir Morgan ap syr sion varchog o dre Degyr 

Tragywydd i bydd pedwar ban /gwavn llwg .... v 
uy bo llyiiddiwr na neb aii llvddias Rys brychan 

Lhjvyr Hir LJj/warch Reynolds. S79 

185 f syr Gr: — Koioii cliiw ddwyfron di ddyll , ar waed grojs . . a 
[lvwy]inpo liinict.iiriiwr kv'vyinp Ilan-i wytlifinl 
[K]wyn o Rys wytlifain kwyii Uarri SRitlifoil 
kiiir cnnill gras , koroii lioll gred jniiam Eywad 

187 Mab ocdd i Robin yii ddyn mad , galonl .... h 
bawb diawl bo ir mab ai dad jor: vyncjhvyd 

h. Haeriad ir chtual lynkv J. brecJifa pan ocdd hriodas 
m; syr Ifys ap Tho: yng Haeryw : 
Artbiir lenadiir heb anvdoii / Iw .... c 

y myw y cliwal mwy o ebon 35 jor: vymjhcyd 

188 J osod y prydyddion yn lie delwuv ar Iqff't y qroy yn 

saint y brid -. O kaisir drwy r tir ar tyrav ' gyrfer . . . d 
a Roi ddiawl y Ryw ddelwav „ ,, 

b. Gosfey pan haeraiodd y prydyddion ir bardd bobi modi 
bychuin yn Rith kwninyod ar ddydd i vabsaiit yn 
St. y brid: Ryvedd a vy r wleddhelyddion / witbycli ... e 

Robin ag ewin val y gwion/bacb 
vy wrth bail' y widdon .... 

llwnt i lias hwyntav llawson „ „ 

189 Haeriad i ysbryd Deikyu yshudily lany lewys 

Pan ddikiou vairwoii am vwriaw /gorddiTt'h ... f 

a xsAt^ lang ar vcha/i lliiw „ „ 

b. Adda vras wylwas a elwyn / yn vardd .... g 

ny ladd onid bwyd ne lynn Gyttor glynn 

190 Tegangl wlad lie kad llawer liael / oi mewn .... /* 
amgylch krist ogjlch / kroosa IJegangl 40 Gr: Iliruethog 

192 Mai mydrwr ami ym edrych i 
mewn di vai lyfr Mondfil wych .... 

a dygia yngwlad IJegangl oil „ „ 

193 f ymovyn Siospar ap Owain Tydiir 

Sais adwyth mewn sias ydwyd .... k 

bwl kymiv Ijenn baladr leivys y glynn 

194 J Pryns Arthur : Avtliiir benadiir ydocdd .... I 

a Haw grjff Rag kwn llocgr oil D. llu-yd tin ap gr: 

195 Mar: thomas up gr: ap Nicolas 

Y mlwyddyn yr ymladdwyr .... m 
\ diiwr edn dewr i adwedd „ „ 

196 Mar: Siankyn a Thomas meibon jeuan ap dd: 

Dydtl brawd a diwedd brodyr .... n 

a diiw i gadw y do jaiiaink 45 Gwilim tew 

197 Mawr yw n galar am varwu .... o 
i bydd esgob heb ddysgv „ „ 

198 Mar: siankin ap Jlisiart o vraiyan 

Braigan bv anian bonedd .... p 

vchelder net' wych haeldad jeuan ten- brydydd 

199 Mar: Risiart Harbart a laddwyd y manbri 

Y warr gronn orav o gred .... q 
i warr gam y warwig el jeuan Daehryn 

200 Mar: Sion Eos : Urwg i neb diigo yn ol Dd: ap Edmwnt r 

201 Mar: W. V'n : Ocli ddiiw uad atebwch d(iim Huwlt. llwyd s 

202 Mar: Tydyr Vychan ; [Kl]wais doc am klvst deav jolo rjoch t 

380 Merthyr Tydvil Mamtscri'pt, 

204 Mar: jeuan gcthin ap jeu: ap liaison . 

[ jerwf clchvyn gwacw hiraeth .... a 

saint nef gyilag ef a gan jcr: vi/ngheyd 

205 Mar: T. Aled : Preun val derwen a dorres .... b 

[ ] wyl Tydiir aled Lewys Morgannwg 

200 Mar: forwcrtli Vynglwytl : 

[ ] viiainfyd byw vlinfairdd .... e 

awen fwy Eoed yny vronri 

na thri or hen athrawoii .... 

angel diiw ar Mynglwyd aeth „ „ 

207 Mar: R} dai waidd : Mae lief dolef gan delyn .... d 

ail delyu ywch daiilv nef 35 Leivys Morgannwg 

208 Mar: Watytjn vychan a laddimjd or saeth yn henffordd 

Y niae ytgorn am Watgyn .... e 
i wertli ef o wyr a tliir jeu: ap Ho: sierdwal 

209 Mar: Rist Jorwerth : Ba ovalfyd bv vilfairdd .... / 

vn gystal yny gwestiwn Dd: bemcyn 

211 Mar: Ho: a Mallt — ' lleic o Von Iloer vairiojiydd' 

Y ddaiiddyn a ddiweddwyd .... g 
[ ] maibion Howel Rys pcnnarth 

212 [Dyn "']}' ^'' vrath dan i vrouii . . . .' A 
doed i nef gvvae dad ny ol J. gethin ap J. ap liaison 

b. Mar: Lewys dii : Gwae r sawl a sy o Sylys ben ... i 
[ ]s y diawl lewys dv 60 Tho: ap Sion kati 

214 Mar: syr 0. tal y Uyn : trwm ar ja yw tramwy r od W. llvn h 

215 Mar: Rys ap Sion o lynn Nedd 

Nef ir dyn a Boed ennyd .... / 

Sion ap Rys yno vo prin leivys Morgannwg 

216 Afar: Rys ap Morgan o sir gaer vyrddin 

Y gwr jevank goraiivael .... m 
yn iach Rys i nyijhv ir awn Sion Mowddwy 

217 Mar: Watgin o Lan Dydwg 

Pwy glypa oer pai glaps o ja . . . . n 

o nef teg a nef yw tad itn sion 

218 Mar: D. ap Edmwnt : Daear sy gav dros y gevdd .... o 

poetri n iaith an patrwn oedd 65 Lewys Mon 

219 Oerfel draw drwy oval drank .... p 
ddwyn . . Thomas Powel . . arglwydd llann dw . . . 

* * * dvvymwalch nef 1 domas Dd: llwyd Matliav 

221 Mar: Syjyl hopkin y. Ris't vab Rob: o vro Baglan . l60If . 

Dydd oer ydoedd i werin .... q 

* * # * awr i bath ailwaith Sion mowddwy 

222 Mar: Marged g. Watgin T. mairig o blwyf cglwys jlan 

* * *wn yn troes diiw ennyd .... r 
a nwyf maith a nef yw mam Uen sion 

b. Mul: syr Tho: Mawnsel, a Mar: Hari i vab ef. 

Y marcbog tiriog tairiaith .... s 
[hir o]es a nef i Harri Dd: llwyd mathav 

224 J syr T. Mawnsel : Y Vargnm hardd yw Vergyd ... t 
l^ed naw Hv kadw cr| llawen 7u Dd: Emlyn 

Llyvyr Hir Llyivarch Reynolds. 3il 

225 Etlo : Y marchog y innuoh kred .... a 

aii Hew mawrgvn jarll Margam Dd: goch brydydd 

226 / syr Sion ap ISlorgan o dre Degyr 

Y niarchog arfog i gyd .... b 

i gellid bod gwallt i benu Gtvilym tew 

2,'27 7 Vorgan ap Gicilym siankin o Ian ddcui yugyry * 

Mae son yma es ennyd .... c 

tyvy o wraidd yt vwy ras ;e«.- tevo brydydd 

228 J Wm: Bwmt : Prawf agori prif gaoiydd .... d 

gwr llwyd vych geyr Haw dy vaiu GiciUm tew 

229 J erchi gwelij plv : Ofn lienaint yw vanlivnedd . . . . e 

nid el y pAvnn heb dal pwyth 7.3 ,, „ 

230 Y llong : Y Uniiad mewii gwisg llaiin .... /' 

dyred a gwared yu gwyr Hike davi 

231 V llong : Y ty wnh west ar tii the .... g 

koedwig dent kaidw jago di L'ys Xanmor 

232 Tri gorraes yn aflesv .... h 
nos heddwcli einioes yddyn Byi brydydd 

233 Dyn tinws vyni yn dwyn tros vor Gijttor glynn i 

234 y yinofyn syr Risiurt Gcthin 

Oer oedd weled vrddolion .... k 

a chadw Praink iechyd oi ffiiw so ,, „ 

23o ]f syr It. Geihin : Y mae glaw am a glywais ., „ / 

236 f erchi ceffyl : Yr eryr gwyllt ar wyr gant 7'ydiir Aledm 

237 Eito : Gydag vn a gaidw Gwynedd „ „ n 

238 Elto : Y mab o rym y baiT onn Risiart Vynglwyd o 

240 Etto .• * # * wydd pellenigrwydd parch ... p 

Iioed yntav i minnav r march 85 Gr: ap Dd: ychaii 

241 Etto: Pywy.s Iwyd pwy sy wladwr Tydiir Alcd q 

242 Etto : Kledd daear wynedd aii drych „ ,, r 

243 Etto : kynested waew kyn y.stal s 

at gann kaer watgyn o kaf jeic llawddeii 

244 Etto : Y naidr a wyl yny drin .... t 

a thrwy vacl iiaithorwr vydd jeu: ap Huw 

245 Etto: Be Eodiyd ynys brydain .... « 

drwy daf a dynnat' ar del 9o Gitilim tew 

Cywyddeu i Syr Rtjs ap Thomas 

246 Nosta i vran js Dof'r ennyd lewys Mon v 

247 Saut jorys aii waew yn taraw Tydiir alcd to 

248 * * * ollwng i mae allan &c. lines i-S onhj x 

249 II A fragment {6 II.) ending : 

gady r brain i gadw r brenin D. llwyd itn ap gr: y 

b. Pwy sy benn kwmpas y byd ^or: vynglwyd z 

260 syr Rys gwrser aiir .... a 

a men a gorfod y maes Syr Dd: Phylip Rys Icti 

251 kyn Gwanwyn i kwyn gwainaid ... b 

aii ffonn hir aii gorffen hwy D. llwyd Uu ap gr: 


38^ Mertkyr Tydvil Manuscript. 

b. J ddanfon ij cjlaisiad i jwerddon i annerch Oiv: dicnn 

Y glaisiiid mwiiwgl iisiii' .... tf 

gael duw a gsvcled Owaiu Ho: ajj D. up jeu: ap lii/s 

252 J trclii ffcsont : Herod wjf lioew rad avacl .... h 

ej^ni ilew roi gyn llaied Or: hiracthog 

2.33 ffeiithika llyfr y Greed: Oed trywyr yt Tyiliaoain . . . 
ych hen ddnll ywch yny ddel luo Gytto r ghjnn 

254 J syr Jl'uic Main Offairad . . ' eglwys Gaeau ' 

Aed i fglwyswr oed glais^ad .... d 

Ryw ddynion val Eew ddwyjios 

toddi a wuant diwedd nos .... 

ty i del Hiivv yt laoedl hir Lcwys Man 

25.') J erclii Maharen : Diovcr yw dy avael / D. goeli . . . , e 
yr Invi'dd o geidd wr liardd gwycli 102 jor: vynylwyd 

256 Etto : ivstys oil o ras diiw sydd &c. — Hues 1-12 only ./ 

257 II tfoi yno at wyr Einoii .... 50 lines g 
Mawd ail piiriawd difFrwyynt iu5 jeu: daclwyii 

h. f Jiys Aubre : Y llcw yn dwyn llenuav diir .... h 

awbio iiida heb Raiiu dav ,, „ 

258 J ryddliae Henri ap gt:n ay 0. llicyd o yastell Harlech 

Dydd ar vaes diwedd oer vy .... i 

ar graig vawr mor Grocg a vo ]eii: tew brydydd 

259 Ban ddangoso Ryw dro Eydd jolo goch k 

260 Os gytyn or Glynn sy glaf .... I 
i wr nrall mae r owron Syr Rys o Garno 

2G1 Alteh : Gwae a gynhuloedd i gyd Gytto r glynn m 

262 Jdychan G. Glynn : Y gwr a .sigwyd i gav D.apedmwnt n 

263 Atleb : DavyJd vab divydd i vodd Gytto r glynn o 

264 Y verch jnyr aiir latlir loew D. ap Gicilim p 

265 Ei'cs yw Davydd oeryn Gr: Gryg y 

266 [kyjnnydd keidd bvn yw vnflwydd D. ap Gwilym r 

267 Gwelle wyf ny wnu aii gvvell ym Gr: Gryg s 
b. Grift y pi wyf i gieft aii jdyg D. up G. t 

268 Davydd bouyd cdivar Gr; Gryg u 

269 GryfFydd Gryg dirmyg darmertb D. ap G. v 

270 Gwyrfyl or aiddyl Ryddoetli Gr: Gryg to 

271 Ar blastr yw Gryftydd aurblyg D. ap G. x 

272 Vcbel ir wyf yn ochain .... y 
enaid Gryffydd llwyd yno Rys goch eryri 

273 Altcb : Pam ym ken am awenydd .... s 

dy nod par yii glod y gier ttn val moel y pantri 

274 Atteh : E^^ew brwydr val Haw barediir .... a 

diraid wr dyred ir jawu Rys goch eryrj 

276 Atteb: Ros dy liw Rys dylyaidd .... b 

a Gwyiicdd vyngogaiiv 125 ifn val mod y pantri 

277 Altcb : Dcwrddrvd llcwelyu daerddraig .... c 

awcli y nirwydr a cliymrodredd Rys goch cryri 

Lhjvijr Ilir Llyvjarch ReyiwkU. 383 

279 Troelvs ail Siorvs wrol / wr Imehviii .... a 

* * w r wiiillys a gwawd jniawiillou Si/r Eisiait Ivwi/s 

280 * * * oedd ym Haw a wnu .... /j 
ny chane e i ilnvi ny oes Sioii up ho: gwijnu 

281 Son at yr vn sy o went draw .... c 
o kae jngwyi- vn kyngor well R>.nitrt jorwerlh 

282 Klywch son inegis klocli sais Si/r leivj/s mai'uiu-j/ d 

283 Atteb : Syr Lew)s velys i vwyd Syr Fh: Emlijn Icn c 

iS'i ^ Hisiart ap Ei/s ; Mae lijmomhh MnknmwntU . . . f 

Sion ywr piir o synwyr pen .... 

a llyf'r gwynn holl Vorgannwg .... 

oes gornel yngliydweli eitlir a wyv vy alliro j . . . 

with aiir mwy or Merthyr inawr jonvei-l/t Vyiujlwijd 

235 Atteb; Addal' a wnaeth addfwyn oedd ... g 

Ryw csgus dyn liysgyr Uiiiart ap lii/s 

286 Y 2 fiyu-ijdd a vy Rwny syr Gr: Vn: a I. lewys ynyr udiir 

Baeno oedog ban ydoedd Syr Gr: Vycluni kit li 

h. Atteb: Yr adiii' ail arthur lys isr, Iciiiy Icwys i 

288 ******** [ejsgob .... k 
vod ar gam hawdd vyd ir gwr ,S', up Ho: gwyii 

289 Atteb : Y ty kryf at y krevydd . . . Margain .... I 

* * liwy i bo r abad hwnn jvr: vynglicyd 

290 Deyivm : [Y] gwr oedawg a gredir .... m 

nag aed i mi ag ytl mwy Meislr HarrI Icn 

291 Atteb : Y meistr nys amav estrawn .... n 

o gyst aiir yd gwas dewr wyf jcu: tew brydydd 

292 Deyii-m : Twrstan vab trist iawii wyf ] Gytio r glyun o 
2,93 Atteb: Silieu ath gaidw syr Bened Tydiir Penllyn p 

294 Mawr ywr dysg yno maer da Gytlo r c/lynn q 

295 Atteb : Ryvedd ydiw n arfeddyd /Jo: ap 1). up J up liys r 

ILyina dri chytvydd a vy Riciy givyr tir jarll 
oblegid war: jeiian up howel Swrdival 

296 Gair am lioeres grym hir.ielli .... $ 
gael ystad vwy glwystad -lydd Ho: ap I), up J. ap U. 

297 Mae yny tir niyn y tan .... t 
da vonaid ydwyf jnnav 145 ll'n goch y daat 

298 Hardd gyvaillt herwydd goveg .... i_i 
anoff llwyf yny phrovir Gr: Dd: ychun 

299 Ynghylch Morgan ap lioser ap Adam o tvavn Ihvg 

Darogan vydd a ganwyf .... v 

gwrdd vyth ag aiir yddo vo Ho: ap Dd: ap f. ap R. 

300 Atteb : Ewch yn jach ny chwenychaf Gylld'r glynn w 

301 J dychan S. laison y Margam — ' barivn posveirdd ' 

Pwy er brainio r piir bryuiad .... ,r 

kest a dyrr kosta dairawr Ifiii: Egwail 

302 Etto : Y gwr lien a gair llawjiwaitli .... y 

bonkath hwyr i ddav n benkcrdd Iso jor: vynglwyd 

303 y ddannod i ttn sion i vod, yn firier 

Y gwr oedd baicb ir gerdd ber .... z 

ydiwr siawns gwared or swydd Sion Mowddwy 


Mertkyr Tyd.vil Mawwscripi. 

304 Atleh : Dyti wyf yn gweled y nod > . , . 
swydclav vy os addcvan 
olvd gwacl y ymlid gwann 
ninnav on swyddav sydd 
i Koi gwainaid ar gynnydd .... 
trwy i nertli i traiwn ni ffen sioii 

Dan grjicydd ir taro a vy Rwng Bcdo goch a Pli: goch 



Pwy wlad oi bodd syn Eoddi | pond byell 

ffres eryr Pheres wrol .... 

awn hebe r Hiiw yn bcnn Raitli | i dir amvystl 

yuo . . Roi r bedo . . . grib grib a Phylib . 

drwy mavvrnerth draw am ernest .... 

ym giiro am y gorav .... 

y bedo . . . gwr jr draw a garai r diin 

gwth waew syr Rieiart Gethiii .... 

enwog wr cedd yn y gad 

a Phylib yn ft'o welad . . . ny bydd 

vyth dair oes y vath daro 


Morgan elfel 
liisiurt jorwerth 


Morgan Foioel 
tin sion 

Kronigl holl Gynirv krynen . 
bedair oes bywyd aiii' oedd 

Y kiw dii Rwn koed a Riw . 
boed i ni mewn byd yn ol 
nwyvant lawenydd nevol 

308 Atteh: Y kiw piir ddii kop jrddail . . . 

kyd amod ir kodymaith 

309 Etio: Yr eos orav i awydd .... 

y ddav . . . gwell yw gantvn Ryw vvn val 
dan y gwydd na dvvyn goval .... 
*****»« [m]oli (liiw 'iTIiomas ff]en 

310 f hcnciinl : * * # * nnwyl kywrainwawd .... 

* # * » waitb y maill wythnos (I. .')2') || 158 

311 II gwael brydydd * * * gwael oedd kyd bai gclwyddawg . . 

aeth yr anuercli . . . tros got' wrib wtres i gyd 

daiiair ddwedai . . . drysto i hvii am vu i mi 

yDf3d oedd ynii ddanfon . . . o da vylli .... 

ym gennad mwy . . . danfonaf o byddaf byw 

at vwynen latai venyw. ]67 jeitan llawdden 

b. Y lloer wenn lliw eiry vuos . 
a cliael nef ddyn wycblau wyd 

312 Atleh: )aiian mal winllan wynlhvyd 

a diiw vaJdav dy veddwl 

313 Atteb : Y vvn o livv od ar vae.s . 

mocs drwy byrr i meisir Harri 


jeu: tew brgdijdd 

M' Harri Icn 

170 Jeii: tew hrydydd 

314 Hcddivv dydd da yt hoewddyn . 
ny pliriodiii ffairedyn 

yn enw diiw yn anad dyn 

315 Atleh: Diiw nef da yw ynn ovyu . 

na uhryd nicrch na diaiiad mwy 

316 Atlcb : Dyssgybl y niysg y l)ybl wyf 

ddysgedig di ddysg yd wyf . 
try vo syr liiiw byw ny byd 

syr Hiiw Rohart len 


syr Hnw Rohart len 

Lhjvyr Ilir LlyivarcJi Reynolds. 385 

317 Cuis i hclu JIdirif/ Davydd ymaith or Vann 

Y Hew galoiit lie i gwelir .... a 
cto vyth 11 gativo y Vanii tin sion 

.'U8 Atleb: Y maicho<r arfog aiirfawr .... b 

syr Edwnrt . . lewys . . nid oes vn . , voiuiltli-iioh 
ath kydwedd blodaiiwedd blaid 
aiii- ganiiwyll or Morgannaid .... 
iiaided ef . . . i le arall i oeii i;,; Mairig Davydd 

319 Drycli yw r byd di ryclior barn .... c 

* * * * nida dim [syr] Ou-.- ap Gwilim 

320 # « * # kani i Reol .... d 
oi viu atebed y vo Sion y lient 

321 Klywch vraw klywch oerfraw ar frys e 
gwyno jevan lewvs .... 

* » * » mal i kiywch . -1613 . ? [Hoplr/ln FokcI 

322 Mar: Elsheih Mathav o landydivg 

[Am iarlles] i mae oerllef .... f 

i hvnwn nef yw bfinaid l)d: bcnwi/n 

324 Marwiiadeu JT. Poivel o drem Saran . chiddwijd 

ymhembre :**##* i hedwyii .... g 

****** Wiliam el iso \_liogir'] hyffin 

326 » * # * * o briidd ydoedd .... // 
ar hynu i ddiiw Eown ddiolch Rogur I/>/(/iii 

327 Mar: S. gr: op S. ap lewys * mewn llywch JL. Gatng ' 

Kwynaf klaf ocbaf klevycliais | am wr ... / 

ym sain och kenais am Sion wych kwynaf Gronic IF. 

329 Mar: Tom as ap Risiart or Marias 

Diiw oered yw diior daith .... k 

nav valh nav syt vyth yn sir Sion Jlou-ddiry 

330 3Iar: T. ap hopgin ap Thomas ' sant Abcr Villas ' 

Angav sydd gyving i sias .... / 

diiw ai dyg achos daed oedd Sion Moicddwy 

331 f Wiliam JPrys o lann jsawel 

Yr wylan dpg jrlan daith .... m 

yii gwit awn tiag atto 1S5 Morgan Pivel 

332 f Hopgin twin PIi: — Ond arythr jawn i dairyd ... n 

oes hir aii gyraaves hael Sia}i Moicddwy 

333 J S. Salbri o Lyiceni 

Y Hew o Ryg geyr Haw r allt ... o 
aed 111' ddiiw dad dy vrddo di S. Tydi'ir 

334 J gaiso Tho: ap Risiart i lioyn y llanli ag ynlav gicedy 

symyd ir Marias : Y'^ dyn aiiraid i annedd ... p 

tail- oes da letywr yd D. Ihcyd Matliar 

3CG kyffefaf wylaf ni welais , y baich . . . , q 

i goffa jesv mi a gyfEes[af] .S', Moicddu-y 

337 J 0. ap Or: Vychan: 

Yr eryr digrif efrifed 190 Gr: Uwyd ap D. ap Linon r 

338 f gaiso Ryddhae T. bastart ap syr Roscr V'lt o'r 

ll.irnvfflyt: Mae galar am garcLaror .... s 

i kdii; vvrtli vodd ai karo .'v,;- Ph.: Einlyn 

330 J 0. Glyndwr : Mcvyrio i bvm am varwn joio gorh t 

y 985GO. J^ I* 

386 Merthyr Tydvil Manuscript. 

3-U) J gaho Rijchlhae Uys o vyellt o garchar liuer loeio 

Pa vyw bptli ^y ii ])('i-t h;ii .... a 

i\\ (lilrysf'd wpddi r jesv jei'i Ba'iiadr 

?y\\ J Dih. Ihpijd : Ilau'dil amor ))lae7ior y blni'l 1)<h. Xmiinor b 

312 Etto : A ddihv siil wcddvs aehvyd Gijtlor r/lijiiu c 

343 J JTiiw Morgan arch jagon : Y tvvr vcliaf or trycliaiit ... d 

a clioffa bwyth chwetfib win Lewys Mon 

3i4 J S. ap Bys : Sir Von wenn os Eivwn wyr .... e 

kair pwyth y main kair peth mwy Gr: Hiraelhog 

345 Kaiso heddwch J. V'li: jaiian deg aii onwaevv diir G. r glynn f 

346 f heddycliu sir vrychainog a sir Vorganniog 

ILyma vn He mae i wedd ... g 

angel Roed eveugil Ron Ho: ap D. ap J. ap Rys 

347 J heddycliu syr Siois Harhart a Edw: Mawnsel 

Y wlad aetli heb olav dydd h 
yn ^din ag yn aflonyd 1 . . 

vn oed dydd onid lieddwcli 2110 Risinrt jnrweilh 

348 f gaiso heddwrh syr J/a(/iias hradog 

I'wv wna sir ar dir kaerdyf .... i 

VcHy ddiiw Ilag vy lliuld j jor: Vyiig/wyd 

349 J heddycliu syr W. Ilarharl o Golhrwc a W. ap S. ap 

Rnser or IVerii ddii : Y dokdor braisg gyrigor br.iv ... k 
dwy lann wysg aii daii Iv n vn Maredydd ap Roser 

350 Hen ddelw a honn a ddolyiit .... / 
pe pailai n Raed pob lie n Rydd Lewys Mon 

362 J gaiso lieddtcch arg: Harhart o Raglan 

Ilardd Wiliani hoew vrddolwaed .... in 

gair gobaith vanraith ym vydd Ho: ap D. ap J. ap R. 

353 Etto : Sel Rygl yn sailiaw Raglan Guttdr glynn n 

354 Y kaiiw mawr i kair y medd Tydiir Aled 

356 Hcddwch Rung gwyr Credigion a givyr C. Vyrddin 

Damwain vydd y ijyd yma .... Dniun dii p 

aii roi .ar jarll Penfro ir wyf hemi y dainiol 

357 / heddycliu T. Gamais a syr Edw: stradlin 

Y ddau gawr wych dda i gwraidd .... q 
daiikan oes aii dyko n vn jor: Vynglicyd 

359 Syr E. stradlin : Pwy r vn syir nai r pryns Ilarri .... r 

* » vnwaith lit ddwyn venaid lewys Morgannxog 

360 J ll'n ddii : Y Hew draw aii llidiaw ir wyd .... s 

uy bydd dr.ngywydd draw gas 210 jeuan daehoyn 

b, Rys a gynnail Rwysg Eininn .... t 

i ncsa i Vair annes a vo jen: daclwyn 

3GI jl gaiso heddivch maibion hopgin tin vwya 

0th hen gyff ath enw a geffir .... « 

a ih.u'ani vyth yth varn vo Gwilym tew 

362 jl heddycliu S. tnowddioy a T. ap W. Howel 

Y m,ao hiraeth ym hoeri .... v 
daeoni yddy dav wyneb Morgan Rowel 

363 y erchi gosog i tin ap jeu: ap Dd: 

Ilariaidd varwniaidd vrynacli > . . xo 

yvydd yt liynn a vydd tav Ho: ap D. ap J. ap R . 

Llyvyr Hir Llywarch Reynolds. 387 

364 f errhi (josog droa .stjr T. gamais gan syr S. irgoii 

I'wy y i)ilor jioU liclyiit .... n 

arch a chyreli ildwy arch o chair jor: vynrjlwgd 

363 Y s:ryf aotli i sir Yon syr Hiiw lewys ... h 

o Gaiio voii a gai varch jcii: duela-yn 

3GG J J. Gethiii : iaiiau Haw \\\ aniau llych .... c 

(ly \iyriiia\v a migiaw r mai'oh je'd: di'i D. ap Oic: 

367 J movyn Ifn goclt y daiit : Y nithwraig ar y noethwraidd . . . d 
o vlaen i bv velinydd J. d'tt r hilwg 

3t)8 f arlwydd diviis/er : Dechi'av da kymanfa medd ... e 

gweler yn dwysog ailwaith f/owel swrdwal 

369 Jfr bais dew ; Ho: [goetmawr] wyd vyw hael hyd vedd . / 

troela r wisg trwy lawer oes 230 Ho: ap Rainallt 

370 Jr SaesoH ; Y bairdd hairdd beraidd hiiddawn . . . . g 

dewr mawrchwyrti i gadw r raarchog S. Moivddwy 

371 J gamnol ffiol Sioii ap Ilys o lynn nedd 

Y liestr hardd llycstr hin .... h 

am i llanw yinliell hcnaint Gwiliiii tew 

'S12 J S. ap R. L. Nedd: Ami yw gvvia viPiihiiicild ... / 
Siou ap Ilys yny vo prin •Jfiiiv hue Itiryd 

373 f Risiart ap Riys ap sion o lynn Nedd 

Yr eginyn lu' ganwi' .... // 

hwy del ywrli hoedl a iechyd jor: vyuglicyd 

374 f Rys ap Sion : Bardd ydwyfi yn hriddwydaw . . . / 

dy dro Rys or didro ir wyd 225 ,. „ 

375 Etlo: Poud hii- na welir end nos ,, „ m 

376 Elto : Pwy ar davod piir divai jor: vi/nc/lKyd n 

yian oedd i/ngharchar gan syr Mathc lira Jog yn Aher Tau-e 

Oil! Draw nid af wedy r vn dydd .... o 

et' ail wraig heb vawr egin ie'i'i: daelwya 

378 J Edw: hradog : Y kawr vq north k.iir a nvdil . . . . p 

y Hew pan vycli hen a llwyd D. henwyii 

379 y Marged Sain sion arglivyddes y koety 

Pwy n kostiaw syr Paen kastell .... q 
brenin uef gwna i bronn hi n jach Lea-ys Morgannwg 

381 Haeledd vab gwirionedd * * ? Sion tydyr r 
h. kebydd vab di vedydd dig „ „ ^ 
c. J 0. tydyr: Gwddom dewi a goddef jeuan Gethin t 

382 J veib 0. tydyr: Y ddaiiwr argiwyddiaidd D. Nanmor n 

383 J g also gan Ho: ap henry ddyvodyddy wind 

I'a dir a raor pa derm aeth .... i" 

del dy gof dy wlad i gyd 2.?5 Win: egwnd 

385 ILaviiriais cm Haw vawrwaith io 

tre vy n had ny chad ychwaith .... 
a<j nid er eh want kant or ki Bedo hrwynllys 

b. ]Lewelyn ar lliw alarch | Hew Morgan ... x 

am Haw rodd yra Haw arall //""■ /■'«« /'"-y'' 

387 * ILyma vyd anhyfiyd bawl .... y 

m Maelor er aiiv melyn jenan lew bryiijd d 

1! 11 i 

388 Merthyr Tydvil Manuscript. 

^ b. Yr hoewfab a elwir Ilavart a 

Will am o ddysg lym i dilarfc .... 
gann diolch am gwn diion Iliiw hcie llioijd 

389 Di aniiercli ydiw anael .... b 
ny bydd Invnn beb veiLSWii vytb 240 Jf'm: llvn 

390 llobni't gorywcli Ryw Aber . . vab J. vychan Gyllo r yhjnn c 

391 / D. ap J. hil Forgan : Dawn i dir diiw yny dal . . . d 

[kwn] gwyuion os kawn gennjal jeu: llawdden 

392 7 S. Harri ap Gr: hwys : * och vyngbar divar doelh ... e 

da ailchwnilh i diolchaf JVatgiii Poicel 

393 Sieffiai ffrwyth osai o Phraink Gytto r glynn f 

b. Gwae a elai mewn golwg g 

ar draws at vchelwr drwg .... 
af jmiav He ddwyf unnvvyl 245 

at Siankyn [Havart] Rwjddwin ar wyl Hmo k. Ihoyd 

394 Sion ychan y Morgannwg Bys Nanm r h 

39o Tcyrn gwyr ystrad Tywi .... i 

o gwii nc vaircli gennyf j Bedo brwynllys 

397 Vn ny phlyg er oFii na plilaid / ieuan ... k 
* • * ychen ar i cbweclied IIuw Davi 

398 Vtanv hoch : Gwyr y tir ar gairav teg .... I 

a gorav i Roi r gwr aii Roes Bedoffylib bach 

399 Edwiirt aii wyr ae drwy r tan .... m 
ebwaiit tad ychen kocbion teg 250 jeu: llawdden 

b. J fV., syr Water, a syr Siors Herbart, tri lletc Gioent. 

Y tri charw ar tyrch aiiraid .... n 

jarll ir ewch arall ar went Hiiw hae llwyd 

4('0 f dri mab Owaiti Kyvailiog 

Aiirwn gerdd gydar vn gaink .... o 

ti-yw hv Rwng y tri alarch jeii: llawdden 

4('l ]Sid gwaeth a;n vaeth ag am vydd .... p 

diiw bo Iwyddiant dwbl yddvu ttn ap ho: up )■ ap gronw 

402 J erchi kleddyf : Son kennyf sy yn kanv .... q 

try dalio trawcd wiliam Rys nanmor 

403 Eito : Phyniant yt vy r moliant niav .... r 

vn jlldav ny naiiltyer 255 jenan llamlden 

404 Selyf yn braint sylfaen bro .... s 
lit Harri pun vo taraw Rys (rem 

405 Pwy a dyri' kwys drwy r ddwysir Tydiir Aled I 

406 Y gwrda llwyd gwardew lloiin .... « 
tair oes i honn ar tjr sycli jeu: teio brydydd 

407 J Rol: Vychan: Y kivv dii y mysg koed a mel W. llvn v 

408 / S. Vychan : Y karw gwych or kaerav gwin ,, w 

410 [Y kar]\v ievank arafwych Sion Tydiir .v 

411 fr llwynog . ILe blin i vaidd kotliin nys kel . . . . y 

kynn hnn kwn aii kinbynno J. gcthin ap J. ap liaison 

AVI ILym ywr bawl He mac Uaid .... s 

y nos o les nca i ladd 1. 3G j| 

Llyvyr Hir Llywarcli Reynolds. 389 

413 A fragment (30 lines) ending : 

wedd oer jawn weddiwr ywcli D. benicyn a 

h. Gvvae ni r bairdil gaii air y liyd .S'. Tydwr b 

414 ILe nid teg lliw oiiSddii Gyttorghjnn c 

415 Syr R. ap 2'.— B:udd wjf ag } n byw ar ddav T'r aled d 

417 7 R. or Tywyn . Rys oiav yii Lir is aerou D. Nanmor e 

418 J Edw: Gr: Siambrleji G. — * * eryr Eos o niir Rydd . . . / 

pcnn Raitli try vo psiin av wr Icwys Morgannwg 

419 Y dii hyder Dehaiidir Giittor glynn g 

420 Teml gwyr yn taimlo gwiwrent „ „ h 

421 Yr haiil deg ar vy negcs .... i 
i gynnail y Morgannwg 275 Gr: llwyd ap Einion llygliw 

422 f hen grislor tu-rhil : Y Hew ievank yn Haw vaeth ... k 

duw 11 dadael dyn odidawg Lewys Morganniog 

423 Yr lierwyr : Yr Ryd gocb i Red i gaa .... / 

kerddwch gochelwcb haelion jeii: tew brydydd 

424 jf Esgnb Ty Deici : Y ilen egwan llwynogaidd ..../» 

datro oer waitb diiw tro ir iawn Hiiw dwnn 

425 Y ddav gyw oedd wyav gynt .... n 
tri maireh tros elaircb a sj'dd jeu: llawdden 

426 Y gwr kill ar gwar wg ben .... o 
iiytb aned yn jsiitb wynedd 280 Risiart ap R. brydydd 

427 Gwr niiiwr bir a grym yr haf .... p 
llawer arfer a orfydd .... 

bvaiehav ben niawr bercheu uiel Gwilym tew 

428 Esgynnwr o js Gynnen q 
a sydd grib ar swydd Gaer weun . . . Hani 

mwya kynydd . . . wrtb vn o lynn || arthne Iwyd . . . 
a gwres ywr ail ag wyr Sion jeuan daelwyn 

429 Huwdd amawr nym dawr i dwyii .... r 
o chaem enaid ywch mynydd jeu: daelwyn 

b. J vendigo ty Gr: Dwnn 

Y blaidd gwyu beb lywj'dd gart ... s 

ny bo r Uys beb jarll oesir Risiart jorioerth 

430 Draw nid af wedy r vn dydd .... t 
ef aii wraig heb vawr egiii 28.5 jeu: daelwyn 

431 jesv gwynn a wisgo art l.ewys y glynn u 

432 Mynd ir wyf i dir JMon draw jolo goch v 

433 j^ Gr: ap Nicolas: Gair angel y gwr yngod .... w 

dy benn yw peun ar bob petb Gtm ap J. lien 

434 Y Hen aeddfed Honyddfawr .... x 
ny byd heb yr abad liwuu jor: vynglwyd 

435 R. ap S. L. Nedd : Y liu aetb o lynn ucdd ]'s y glynn y 
43G Yr hobi a ddirebwyd S. Mowddicy z 

437 Y naidr : gwr sy ar groes iruaed .... a 

y gwenwyn oil a gwnan iacb Rys brydydd 

438 Etta: Mae gwr byth am gywir barn .... b 

i ffwrn o vwg vffern vaith W. llvn 

390 ilerthyr fy civil Manuscript, 

439 K. yjfrost : Howel u wnaoth miib maetb incdd ... a 

ar naid ym enaid a men ^. ap Rt/dd} ap J. llwyd 

441 Y hehydd : Y gwr mawr a gair inorwynt .... h 

)ceb}dd angor ir mor mawr 29.'; Daio lliwiel 

442 Tydi r gwynt. tad eiry ag od Mrcd: ap Rys c 

443 f srjr If. Mawnsel : Vn dyn glan syn dwyn y glod ... d 

ond yr vii ynod ai Roes jor: vynglwyd 

444 f Edward lewi/s or Vann 

Y k.irw doeth a vairik kaer dyf .... e 
aros vwy r oes hwyaf ycii lewijs morganmog 

445 f Harri viii am briodi Ann bwlen 

Y jadl gyut ar y Jle gai . . . . / 
>vynfyd twr nawfed Harri „ „ 

446 J ojyn Edwart Karn adref o Byvain 

Fa ras duw piav r y.5tat ... g 

i ■\veinii gwit i lanw gwin 300 ,, ,, 

447 f syr Ediv: gslradling a I)'' . Davydd am y Gramer 

hymraeg : Y marchog Rywlog benn Raith .... h 
diiw da!o i daed ailwailh Mairig Davydd 

448 f liisiart Harhart o Eas : Mac vn a dyi-r a inin dart . . / 

a bonao n oes hwy na neb jor: vynghcyd 

449 y arg: ITt o Raglan : Tri llv aeth o Gynirv gyiU G. glynn k 

450 Yr amheiawdr rym Harri ... I 
^ago r ail gwr o alwad / yii deyrn gUvys ar 

dir yn gwlad .... a hiroes vo i Harri 

yn deyrn duwiol yn dol di ThOg Sen 

451 Harri viii: Y tarw or Mwnt eryr Mon Leivys Morgannicg m 

452 Gweiit : Y lair gwlad kanvnoladwy .... » 

lair Gv7eut ar tir o gylch Tho: Derllysg . 

453 V gw» /weh . Eiiwiog yw vyngorllewyu .... o 

lliwid diiw vi n wr Ihvyd hen jeu: diir bilwg 

454 Y kebydd ar ohnvr : Pa ryw vyd es ennyd sydd . . . .p 

Vagg aiir aii vagwriactli Tho: brwynllys 

45G Clwelaf ar ddigrif brivardd q 

gwegil y byd gwaglaw bardd .... 
hil a liad yny bol liwy Bedo Ph: bach 

457 Rys ap Siaitkyu ap Rys a Lynn Ncdd 

Uyn ui bydd byw mewn diiias .... »' 

a Ko oes bir i Rys bael 310 /. ap Ho: swrdival 

458 Et/o: Koelio ir wyf aii kael ar Rys .... s 

diiw n heu a ad ynn hwnnw Ho: ap D. ap J. ap Rys 

459 Mawr yw bap gwr a,dnapai .... t 
Moddion gwacl muddav ui gyd Rys ap Harri 

460 Vair betb an pidr heb .... « 
y tair jav yddynt hwy. r ant jeu: daclwyn 

461 Dcg aeth i long i gaiso gwin — 1 a voddes, 3 a ddiengis 
Maredydd llofrydd y llynn .... i> 
ar dy gorlf a Ro diiw gwyn Daio ap jeu: dii 

4G2 ivor wyd o vro Rwyddaiir Dd: ap Gtvilioi ic 

4(53 Vn triffelb a!b wnant Kyiiudd Gyttm- glynn x 

404 A oes vn plas yn sampler „ „ y 

tlyvy'r H'lr LhjtOarch tteynolds. 30 i 

465 Y pwrs ar ffas Sidasvrych .... a 

vynd dai Iwj'd vewn tylodi Syr Dd: liwyd 

4ffl J W. Harhart o f?. (/yrfrf; Y gwr o went gorav i waed ... b 
ar ahvad bytli ir clycli Mairig Dd: 

468 Med-ddod : Nid bvvrdiaw lie daw ym dydd .... c 

a vydd ir neb a veddwo 330 Lewys y ylynn 

b. J jevan ap Sianldu ap T. up S. up JVulgin V'n S^c. 

Awn ii- gaer weuii aiir giiras .... d 

Haw- jesv ai- hyd y llys liydd Sion Mowddioy 

470 f Edw: Harburl o Dre valdwiii 

Marcliog aiir doicliog a dal .... e 

i ddwyu ffres ddaeoni ffi'wylh ,, ,, 

471 jf 4 mab liys ap siaiiJiyn, '■ ywyr Aber Peryimn " 

Mae petlvvar nialj pwy yd3-nc .... J 

[pedwjar liael bywyd ir hain Ho: ap D. ap J. ap R. 

472 J Malhav yoch : Pan sonier yn amsar ni . . . . g 

* # * velwas gwlad vaelawr ('■ 62) 325 

47.3 II A fragiiient (4 //.) ending : 

Moi- deg yw r anreg a roes 327 Bcdo Ph: bach h 

b. J syr Wiliam ^'pryiis syr RhiarV Tomus o Went 

Y milwr llwyd m;d jarll lien .... i 

byrr einioes ysbo ir wyneb Ildto kae llwyd 

c. Mar: Ho: thomas ap JViliam o gil jfriw 

Dyn oer wyf dan arovyii .... k 

chwenychv o cbawn jechyd 

a nawn vyw yn liynn o vyd .... 

a niwy drigaredd a men tien sion 

474 Dj'dd da v llwynog or ogof .... I 

[ffjarwel Raid ym iib ir allt 330 T. ap R. a bias jolyu 

473 J- Syr Edw: 1 Mawnsel: Y Rygarw a anregir .... m 

» * * * llawn plas aiiraid (1. ?o) || 331 

Part IV. 

477 [Bwriad Riain vad vy oedi] .... n 
II ny ddaw r ganaid draw iiid Rydd i cbaisaw .... 
gwawr gwedd glwys vawredd a glas vwriud jorwerth hen 

b. Mwynder gweu syber a sydd ym klwyvo .... o 

ag aed y mendith gyda i mwynder tien sion 

478 A wddont hwy pwy om pwynt .... p 
a thri gair oi tbrigaredd Oio: a]) Uen ap moel 

479 Addo vvn vay weddw vainferch .... q 
ag oed yw bwnn a gaidw hi Gwilyni lew 

480 Yfarf ariu : Mawr avael am oraiiverob .... r 

dy riidd mwy myn duiiriidd Mair Uen yoch ap Mairig hen 

481 Y Eiain wych aii Eoi n wenn .... « 
ny bych heb a gerycb gwenn Ho: ap Rainallt 

482 Y lloer deg vn )liw ar dydd .... < 
na ladd denaid gaiiaid gv Sion Mowddwy 

483 /;■ gwallt melyn . Y lloer gain lliw ciry gwynydd u 

a thes haf yny thoi sydd .... 

Ranno i mi yr honn aii inedd lo S. Phylip 


Mcrthyr tydvil Manuscript. 

484 Y dyn ar gwallt dan aiir gwiw 

485 Govaly heb dy heb dal 

486 Y vvn ddivai vwyn ddwyves . 
bai Eanu oil byrhae y nydd 15 

487 Ny cliaii' vy Riain vainael . . . 
nav ddaiv uy ddorwn 

488 Y vtrch a vyin ny herclii . . . 
yn sytnwytli jesv amen 

h. Mwynddyn oes vn gair manddail 

489 kerais vorch val gwr serchog 
b. A mi n glaf er mwyn gloewfcrcb 

490 Over vaidd a gyvarfv . . . 
iiid gwell ym enaid i gael 

491 Y verch deg am anregoedd . . 
a tlu'wy r vorch ath Koi ar vaoth 

b. Mae gaiiad niewn magwriaeth 

492 G^vr wy val kyual kwyu 
ym tynnav om poeuav m pwyll 

493 Scixh a llocs ar ohwaei' Esyllt 

494 Dyn wyf ymhiirdan Ovydd 
b. Y jltvyn bcdw di anedwydd 

495 Mediaf om pwyll mydf om penn 

496 Gwae vi yii briidd Kag ofn brad 

497 Betli am pair yn ddiwairach . 
Eag enaid vyngwiaig jnnav 30 

b. y Mo : Gwnae(h aiddig gynfigen 
llwyniav gof Romi a gwcn . . 
bos Jiwy a bys baiiarn .... 
dwvt vyw dywait dy vod 

498 Tri phortbor dii gyffor dig . . . . 
koed gwyrddlaes a macs i mi 

499 Ilawdd vyd i nos val osai .... 
dyn Ian a mi dan Iwyn mai 

500 [bvm] aunwyl lie bvm vnos , . . , 
mwy yn' pecliod raab bycban 

b. Y bunn wenu aii licnw anna . . . 
yivch akwy ann onych kaf 35 

601 Y verch or vanachlog vaen . . . . 
ny cliawn vod yn ordderch yd 

602 Y' verch mae Rom aiierchon 

b. Y vvn wcddw vwyn oeddycli 

503 Marw ny ivnaf mor wenn yvv nyn . 
OS gvi^enn ym nesa a gaf 39 

501 Y vvn a gaid vwyn i gwedd , . . 
dyro r big y Iryver bach (1-32) || 

6U5 Y vvn vach addfwyn a vy . . . . 
i.y bych ond try haeddycb liynn 43 

D. op edmwnt a 

Tydiir Aled b 

. . . c 

Gr: ap J. ap tten ychan 

. . d 

jeuan Ra'mdr 

, . e 


D. ap Gicili/m f 

)) » ff 

jeuan daelivijn 

. . li 

Bedo brwijn llys 

D. ap Gii-ilym I 

Risiart joricertit 

Tydiir Aledn 

Lcwys Moryaninog o 

D. ap Gwilym p 

Tydiir Aled q 

» !, '• 

. . . s 

Bedo Ph: bach 


Ho: ap D. ap j. ap Rys 

. . u 

Bedo brwynllys 

II a w Davi 

jeuan dyvi 


Bedo brwynllys 

D. ap Gwilym z 

Lweys Morgannwg a 

. . . b 

jeuan daelwyn 


jeuan daelwyn 

LlyvyT' Hiv Llyivarch Reynolds. 


b. Mae vn vwyu a min o vel 
derm hwy hi a ilon- ymlieim 

506 Y wenn vn lliw ewyu llif 
diiw kyn nos an dyko n vn 

507 Privairdd kymrv aii provuT)t . , 
!ig odl i vvn lygadlas 

503 Tad wylaw ty di olwg . . . . 
lii ony ddaw hynn a udwg 

b. Bwrais drem a beris drwg . 
o dawn vvu oed yn vyned 

509 Gwyrfyl verch joroeth goeth gain 

510 Y vvn am gwnaeth yn ynf'yd . 
a vynno diiw venaid wenn 50 

511 Gwac'r vndyn mewn gwiriondeb 

512 Y veicli wenn vawr i chynnydd 
03 dyn vwyn ystyn vainoes 

b. Y vvu He r cl yn vynycli . . 
diiw or nef mor diyan wyf 

513 Dyn wyf yn kerdded y nos 

b. Y verch addfwyn o wynedd . . 
vyngwaeth with gaiso vyngwell 

514 Priidd wyf val i parai ddyn . . 
nid vn boen dyn ny byd 

515 Mae Ryw amwynt ym Rwymaw 
vn oed dydd ym a wna tal 

516 Y vvn olwg vanolwallt 

b. Y ddyn a wlsg addwynwen . . 
atli gael or dyn mwyath gar 

517 Mi vedraf i ystavell 

b. Y verch mewn trasereli ain troes 
waitliian myn kadfan nym kai 

518 Y vercli vonheddig ddigawn 

519 Y vvu aeth o vewn noethi . . 
aii niarw yn viid morwyn vair 

520 Gwae vi kedwais gof kadarn 
621 ILyma haf Uwm i hoev.'f'ardd 

522 Y ddyn am uewidioedd ddoe 

523 Y Riain pan wrhaiiych . . . 
ony chav a vynnych wenn 

524 Yr eogwas or aigiawn 

525 Kerais dan hyg o aiirael 

b. Y dydd o wynfyd aiddig . . . 
ar y gwanwyu oer gwynnawg 

52G Mae gwen vn ym gwenwynu^v . 
honn a alloedd yn hwyllo 

527 Pa vyw ddelw pa veddylav . . 
ny bydd tebig neb yddi 

Ho: ap Red nail t 
4 j Jfo: ap D. ap J. ap R. 


T). ap Gwilym f 

Bedo phylip bach 

Hion Ivclur h 


Tho: ap Sion Itati 

D. ap edinwnt I 


jeu : di/vi 

. . . . o 

jeuan daeltcyn 

Tydiir Alcd p 

■ ■ <1 


D. ap gti'ihpn r 

. . . . s 

Dd: tlinjd 

Tydiir Aled t 

Risiart yorwcrth 

T.Aled V 

IVn goch ap mairig htn ic 

D. ap Gwilym x 

Ho: up Rainallt 

D. (pynt z 

Gyttor (jlynn a 

"0 AnoH 

Bedo bnrynllys 

Leioys Moryanuwy 








, b. 


















(5 /cm." daelwyn 
Gr: up J, lieu 


Mcrthyr Tyclvil Munuscrvpi. 

Y vorwjn vwyn er yu vercli .... 

hel) oidderch i neb ciddi Bedo brwi/nllys 

]Lo gwnii giu4 oil o gann gwlad .... 

nes i voil yn .savadwy Gr: Hiraethoy 

ILoer wenn \n llivv ar waneg . . 
gwenn o gwiiai oed am gwnai n jacli 

Y vvn deg o von hyd jal . . . . 
iti ddini ond hawdd amawr 

Y ddyii lanwaith gywaithias . . 
kadwed yn voes vainoes verch 

Dyn wyf or byd dan vawr bwys . 
ail vainoes el i vynwen 

Mae kiigiav dan viiriav vais 
ony clian yn jacli vnwailh 

Merddin wyllt am ryw ddyn wyf . 
aii cbael o vodd i chalon 80 

Y vvii Rywiawg sercliawgvi'edd .... 

i vann onid i vyuwont Dd: benwyii 

Gwilad ir wy dau glwy draw .... 
bid tal lie na bo tylwytli 

E gwir y verch a garaf . 

Y vvn bach vwyn a ny byd 

IJydd dacd Saesnes gynnes gain 
i Dydyr aii nid odwyd 86 

Mae dyn ddiwair riidd kairoes . 
di reswm ydiw r ysyw 

llvuiais oed ddiiw llvu y sir 

Bedo aiirddrem 

jeuan dyvi 


Bedo brwynllys 
D. ap Gwilym I 

,. » »« 
Tydur Penllyn 

. . 

Hoprjiu thorn Phylip 


ilyn nad iach am danad wyf go Ho: ap D. ap J. ap Bys 

Y WW a gaid vwyn i gwedd . . 
gwenn ewch a mi gwnewch y nicdd 

Y iKlyn y l)vm ddoH ny bad 
Digiaw ddwyP am liw cwyn 
Fynkav iifrwydd drwy r vlwyddy.i 
Gorlliw i ddwyf ddyn garllaes 95 
Yr wybr wynt belyot bylaw 
])o'i ddivai dydd i yved 
da vedw Iwyn dawn vodlon lais ('• 2) . 
adrodd a ganodd o gerdd 
Gwae vi o gariad gwiw vvn 
Periicbrs ir kae inangoed 
* * * * fon a wnaeth Riainfercli &e: | 

A fracjment (4 //.) ending : 

d air vyont ymvnwaith io3 

Klo a lord ar ddrws y ty 

Hoed kas hyd i kaiswyf 

I'lygv Eag Hid ir ydwyf CD- 1-30) 

jeu: tew brydydd 
D. ap Gwilym r 

J) ji ^ 



10 lines 














The PKOPErav of D. P. Davies, Esq., J. P., op Ynyslwyd. 

MS. 1. TLYSAU'R BEIRDD icedi ei gnsglu trwy fawr ddiwid- 
rwi/dd ac astiid fyfyrdawd [gau] Ben.jawi.v Simon, Burdd o Aher 
Gwili yn rhandir Caerfyrddin yn y Cantref Mnwr yng ng/itumwd 
Mab Elfyw yn nhalaith Dineficr. A ddechreuwyd ei frithennit ord 
Crist MDCCXL VII ac a ddlweddwyd oed Crht MDCCLI. Paper ; 
6| X 4 inches ; pages 1-8G4 ; loose in old leather binding with clasps. 

Thomas Evans Gweliydd yw union berchen y Llyfr hwn oddiar Rliag 3 . 1790 
Mi ai prjnais ef gan Ben. Simon (p. 1). 

2 Short biographical notes on lolo Gocli, Tudur Aled, D, ap Gwiliin 
&c. (in later hand). 

3 Preface, dated Feb: 5 . 1751 ; followed by 'J'opical Index. 
14 Index of Authors without references. 

17 Owdl fraith : Ef a wnaeth Panton Talusin a 

19 Arioyddion: Pen golto Main Gwynedd o'i Gorweddfa ... b 

Ac o hynuy allau y Saeson a ddiflanna ,, 

20 Bustl y Beirdd : Cler o gam Arfer yraarferaiit .... c 

Canys Duw ei hun a i gwnaeth ,, 

21 Gwiredd T.— Nid oes Gair gwir heb Foliant ir Drir.dod d 

22 Gwasgaredd T. — Ni bydd byrrach y daith o wrando ofPercn e 

23 Cyffes T. — Benedicile Domine ar waith Scsus ac Alpha ,, / 

24 Dyhuddiant Elffin : Eltfin deg taw ath wylo g 

25 Cyngor Taliesin i Afaon ci Fab : Meddylia tyii y d)\vt!tycli h 
dy air, bet'h a ddyvvettych Tulicsin 

26 DifregwaiL-d T. — Mi a fum naw mis hayach ,. i 

Ex manuscripto chart: penes dominum Boy: Salesbury de Rug 
29 IrGwynt: Dychymig di pwy Creawdr, Gread eyii deiliw Taliesiii k 

31 /)• 6y<Z ?«««(;»•.• Gogoneddaffy nhad fy \uw ly nerlhiad „ / 

32 Caniad y byd Bychan : Dominus Deus deliad, m 

gweledig gwlad nerthiad „ 

31 Credo T.— Crist ]fesu yuot ti y Oredaf . ,; n 

35 About the Coronation of James y^ first in Cvvm Conwy .... 
there lyes a pond of standing watter at the edge of which lyed two great 
Stones ... [of such] weight that a thousand's Yoak of Oxen could not 
move 'em, but suddenly about that Time . . . these Stones were con- 
veied from the edge of the said pool towards the top of a very liigli, 
steep and unaccessible hill .... to be seen to this day 1652 . . and 
old people yet living will Justify all this. — James David. 

36 Gwaeau T.- Goruchel Dduw golchir yuihob da Taliesiii a 
40 Y 12 Mis: Jlis ^onawr myglyd Dyffryu Anettrin Gwatvdrydd p 

396 AherduT 1\] anuscrvpt i. 

43 Dangosiad Cijfarwyddyd a ddyleufod'mewn Biirdd: 
scf rheolau r Gramadecj yn fyrr. 

Y Boirild a fynnent en liod .... n 

Edryclier lie Miiccei- Mawl | Aro Synwyr .... 

Darllen .... ILyfrau r Gerdd yn llwyr i gyd .... 

]f\v mysg oni ddysg yn dda Gr. ah J. ah JL'n Fychan 

46 Ocli Gymru fynycli gamfraint J)i\ Sion Cent b 

49 Lyfr S. ah W. ah S. [Gelli LyvdyJ a scrifciicdd yn 160'^. 
a. Saith gamp a ddylei i'od ar wr : (1) Bod yn Athro'yn ei Dy. &c. 

Dammhegion a serif enwyd ar Femrwn ynghylch'y Fhcyddyn 1300'* 
Apei'Iam iu parabolis OS raeum; loquoi' propositiones S:c. 

52 Y Fran gyut a'i gwelcs hi ci liun yn liagr ac yn ddrwg"ei tlir\v.s- 

iad . A dyfod a orng i acliwyn wrth yr Eryr am liynny ends : 

Ac yna pan y tynno Dinv lioll gyfoethog eu golnd i wrthyiil y<ld 
vfnddheir hwynleu o Gvvl 

53 Y Wadd gfnt ocdd yny Ddaiar yn Oladdu j'yna' dyfod a wnaetli 
chwanl iddi gweled Mynyddedd a Gelltydd, a choedydd a Glynnoedd 
ac Afonydd : drychafel vch y ddaiar a orug ac 'adolwyn yi- Eryr ei 
drychafel yn yr Awyr i gaffael Gweled igaetli ar"y"Byd .... ends : 
, . . ir Cythreul ei olhvng i gwynipaw yin Mliwll VfFern .... yr in 
deffero Duw rhagddaw . Amon. 

54 Rhyw Edn a elwyr Edyn Seiut Martin, bychan yw ar wodd 
Dryw yr hwn a elwir lleuer Dar, a choesau byrrion ysydd.iddaw .... 
ends : O Ddnw a Seint Martin, Cynorthwywch eich^Edyn . 

55 Y Bleidd gynt y fynuci ei wneiithur yn Fynach ac o iawr ganlyn 
ac adolwyn liynny a gafas .... ends : megis y dyvredir yn saisoneg, 
"yey yo yan wold CorwlfFRoot (a prest enarbiUhes wiles att yr wody 
as emde &c." 

56 Y Cliwjl gynt a eliedawdd i mewn perllan yn yr lion y[r] oedd 
anirafaelon ffiwytliau bonlieddig, a B'los Cocliion 'a rliai gwyniiioiiia 
Lili a ffenigyl . Ac oddiyna ef a ddiscyunawdd uiewn Tommen yn y lie 
ydd ocdd llawer o Ebodu Meirch a Biswail Gwartheg ; ac yno y Cafus 
ef ei Gymninr, a gofyn a orug hi iw Gwr pa le y bii cfP.Ynteu a'atteb- 
awdd, mi a ddigykliynois y Ddaear ae a rodics lawer o leoedd tog