(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Delphin classics"

w^ 



i<^H- 



i,r 



y V » - -*'^ •■ 




^, ,.;VvV^ 




ii I 



tfV\ 



' 1 


^^^^^^H 3 


PI 




n^lll 




J i i 1 1 


lilMi 


^ 






REESE LIBRARY y 

OF THF, i 

UNIVERSITY OF CALIFORNIA. | 



■1 



.Mcessions No.^^"^ O . Class No. V Z ) A 

V J 2,? 



PA 

6105 

V24 



V.128 T^j^-^^^^ _ 



Southern Branch 
of the 

University of California 

Los Angeles 

Form L 1 

PA 
v.l £8 



This book is DUE on the last date stamped below 



Form L-9-15m-8,'26 



Digitized by tine Internet Arciiive 

in 2008 witii funding from 

IVIicrosoft Corporation 



littp://www.arcliive.org/details/delpliinclassics128valp 



. ACCII PLAUTl 



C O M CE D I ^. 



VOL. IV. 



DJith. el Viir. Clus. 



Plant. 



M. ACCII PLAUTI 

COMCEDI^ 

EX EDITIONE J. F. GRONOVIl 

CUM NOllS ET INTKKl'KETATIONK 

IN USUM DELPHINI 

VARUS LECTIONIBUS 

NOTIS VARIORUM 

UECl^NSU EDITIONUM ET CODICUM 

ET 

INDICE LOCUPLETISSIMO 

ACCURATE RECENSlTiE. 



VOLUMEN QUARTUM. 



T 



LONDINJ: 

CUKANTE El IMlMilMENTE A. J. VALPV, A. M. 

(( univeesitt) 



5^0 ^ c) o 



RUDKNTIS ACT. IV. SC. 4. 1505 

Si id (Icdcrit, qui suos parentes quaerat. Dm. faciani nt 

det: tacc. 40 

Gr. Nihil, hercle, ego sum isti datuius. Tr. nihil i)eto, 

nisi cistulam, [lua ? 

Et crcpundia. Gr. quid si ea sunt aurea? Tr. quid istic 
Aurum auro expcndetur; argentum argento exa^quabitur. 
Gr. Fac sis aurum ut videam ; post ego faciam, videas 

cistulam. 44 

D/E. Cave malo, ac tace tu ! tu perge, ut occepisti dicere. 
Tr. Unum te obsecro, ut te hujus commiserescat nuilieris, 
Siquidem hie lenonis ejus est vidulus, quem suspicor. 
Hie nisi de opinione, certum nihil dico tibi. 
Gr. Viden' scclestus ut aucupatur ! Tr. sine me, ut oc- 

cepi, loqui. 
Si scelesti illius est hie, quojus dico, vidulus, 50 

Hae poterunt novisse : ostendere his jube. Gr. ain' os- 

tendere ? 
D.^. Haud iniquom dicit^ Gripe, ut ostendatur vidulus. 
Gr. Immo hercle insignite inique. Dje. qui dum? Gr. 

quia si ostendero, 
Conlinuo hunc novisse dicent scilicet. Tr. scelerum caput, 

suos jiarente/i. D/E. Cnraho nt restHunt ; sile. Gu. Per Herculem nihil sum isti 
ddlurus. Th. Nihil postulo, nisi cistulam ct crepuiidia. Gk. Quid si eu sunt 
aurea? Tit. Quid id twi vct'fil i Pondcrahilur aurum pro auro, dabilur a>§^en- 
tu)ii pro arf^enlo, ccquidis ponderis. (Jr. Da copimn, si placet, ridendi uuri ; 
postea daho copiam ndeudcc cisluUe. U.E. Care ah jiif<irtuuii), ac sile: tu prose- 
quere Inqui, ut cxorsus es. Tr. Te rogo unuiit, ut iniscrturis hujus 7nulieris, si 
hie vidulus est hujus lenonis, sicut existimo. Nihil a£inno hie pro eerto ; sed tan- 
tuin sicut opinor. Gr. Animadcertisne ut capiat animum hnminis ille nequam ! 
Tr. Patere me verba faeere, ut institui. Si hie vidulus pertinet ad hune nefarinm, 
quem nominari, hie poterunt cognoscere : manda ut his praheutur. Gr. Dicisne 
id prcrbeatur? MJE. Non rogat rem injustam, CJripe, ut prubeatur vidulus. 
Gr. Immo, per Herculem, dicit rem manifeste injustam. 1).K. Quare? Gii. 
Quia nimirum, si prabuero, uno tempore affirmabunt hunc novisse. 'i'R, Quia es 



40 Si id dederis ecUl. vett. qicis i-os Vcn. 1. suos ^wi Ven. 1518. — 41 Cam. 
hamb. ego hercle. — 42 S. Lips. Yen. l.,sj ea; Vcii. 1518. si autem ea. — 43 S. 
Lips. Vcn. 1. Veil. 1518. excequahimus. — 44 I'acias aurum S. Lips. B.l.Ven. I. 
Yen. 1518. Facis aurum Pll. — 45 S. ]». 1. turn perge ; Veii. 1. \'en. 1518. de- 
leiit tu. — 4G i'num ted Sclineider. et edd. veil. — 47 Schneider, ejus est 
lenonis v. quod. — 48 Prononien tibi deest in S. Lips. Ven. I. Ven. 1518. — 
49 S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. pro ut, liabent is. Mox, occepisti S. Lips. — 
51 Hac Pll. Ven. 1. Both. Nee S. Lips, hie jube S. Lips. Pll. Ven. 1. iis 
Delph. el Var. Clas. Plaut. 5 C 



1506 M. ACCII FLAUTI 

Ut tute es, item omnis censes esse? perjurii caput! 55 

Gr. Omnia istaec ego facile patior, dum iiic hinc a me 

sentiat. 
Tr. Atqui nunc abs te stat: verum hinc ibit testimonium. 
Dje. Gripe, advorte animum : tu paucis expedi, quid pos- 

tulas ? 
Tr. Dixi equidem : sed si parum intellexti, dicam denuo : 
Hasce ambas, ut dudum dixi, ita esse oportet liberas. (iO 
Ha3C Athenis parva fuit virgo surrepta. Gr. die mihi, 
Quid ista ad vidulum pertinent, servae sint istae, an liberee? 
Tr. Omnia iteium vis raemorari, scelus, ut defiat dies. 
D/E. Abstine maledictis, et mihi, quod rogavi, dilue. 
Tr. Cistellam istic inesse oportet caudeara in isto vidulo, 
Ubi sunt signa, qui parentes noscere base possit suos, 66 
Quibuscum parva Athenis periit, sicuti dixi prius. 
Gr. Juppiter te Dique perdant! quid ais, vir venefice? 

scelestissimus, similiter arbitraris qiiosvis esse scelestissimos ? homo perjurissime ! 
Gr. Ego perfero facile uuiversa hac, dummodo hie dicat sententiain pro me. 
Tr. ?^iinc stat a tuis partibus. Sed testes prodibutit ex hoc vidulo. Dm. Gripe, 
ausculta/ aperi, lu TracliHlio, pmtcis, ijiiid roges. Tr. Aperiii equidem: sed 
aperiam rursus, si non bene audivisti: oportet hasce duas imilieies esse liberas, 
sicut dtxi jampridetn, Hicc parva virgo fuit furto ablata Athenis. Gr. Lnquere; 
quid ista spcctant ad vidulum, ista siiilnc serrce an libera:? 1'r. Cupis me repetere 
omnia, scelestc, ut dies deficiat. D/E. Tempera a cunviciis, et mihi enoda id quod 
postulavi. Tr. Oportet cistulam ex piiis caudw equina esse in hoc vidulo; in 
qua sunt indicia, cum quibus perdita est Athenis, quibus possit luec intelligere qui 
sint sui parentes, sicut dixi antea. Gr. Jupiter et Dii te perdant ! Quiddicis, 



jube Carpentar. an ustendere S. Lips. — 55 Ut tu es Ven. 1. Ut tu te es Ven. 
1518. censes omneisX en. \51S. ynjuri Pll. S. Lips. — 5G Ven. 1518. ergo fw 



^04 Apsline C. — 05 Meiirs. canderam in isto; Pll. S. Lips. B. 1. VtM). 1. 
gaudeam in isto. — G7 Quihu'cum ."Schneider, periit Athenis S. Lips, sicut dixi 
S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. — 08 Dique omnes Ven. 1518. quis ais S. Lips. 
quid ais, triveneficc Diss, vir deest in B. I. S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. — 

NOTiE 

50 j4 Mesfn/Ju/]Sententiam pro me 05 Caudeam] Festus, ' Caiidea cis- 
ferat. tella e jiinco a siniilitudine caudie 

57 /lbs te] Id est, contra te. equinx facta.' 

Hinc] Ex vidulo. 



RUDENTIS ACT. IV. SC. 4. 1507 

Quid? istae. mutae sunt, quae pro se fabulari non queant? 
Til. Eo tacent, quia tacita bona 'st mulicr semper, quam 

loquens. 70 

Gr. Turn pol tu pro oratione nee vir nee mulier mihi es. 
Tk. Qui dum? Gii. quia enim neque loquens es, neque 

tacens unquam bonus. [hue 

Quasso, en unquam hodic licel)it mihi loqui 1 D.*;. si praeter 
Vcrbura faxis hodie, ego tibi comminuam eaput. 
Tr. Ut id occepi dicere, senex, eam, te quasso, cistulam 75 
Ut jubeas hunc reddere illis: ob eam, si quid postulat 
Sibi mercedis, dabitur: aliud quiequid ibi est, habeat sibi. 
Gil. Nunc deraum istuc dieis, quoniam jus meum esse in- 

telle<^is : [peto. 

Dudum dimidiam petebas partem. Tr. immo etiam nunc 
Gr. Vidi petere milvum, etiam cum nihil auferret tamen. 80 
D^. Non ego te coraprimere possum sine malo ? Gr. si 

istic tacet, [loqui. 

Ego tacebo : si iste loquitur, sine mea pro re me parte 

veneficef Quid? Illce mulieres sunt muta, qucB nequeunt loqui pro se? Tr. Si- 
lent, qtda mulier tanto est melior quee silet, quam qua loquitur. Gr. Per PoUu- 
cem, reor te neque virum esse, neque muUerem, si ratio liabeatur oralionis. Tr. 
Quare? Cr. Quia sive taceas, sive loquaris, nunquani es probus. Obsecro,nun- 
quamne mihi dabitur locus loquendi ? \)je. Si feceris unum verbum hodie, ego tibi 
frangam cervices. Tu. Te obsecro, senex, ut obsecravi, impera hunc reslituere illis 
eam cislellnm. Si postulat sibi tribui quamdam mercedem ob eam cistellam, ei tri- 
buetur. Retineat vera cetera omnia quwcumquc sunt in pern. Gn. Nunc demum 
concedis id, quia vides esse jus meum: mux postulabas dimidiam partem. Tr. 
Immo postulo etiamnum. Gr. Conspicatus sum milrum involare in pracdain, tam- 
etsi uliquandu cuperet nihil. Dm. Ego non possum co'ercere tuam linguum citra 
poenas? Gr. Si iste silent, ego silebo: si iste loquitur, patere me dictrc pro mea 



m Pro fabulari, Ven. 1518. Iiabet /«H.— 70 Benll. ad Tereiit. Pliorm. ii. 3. 
21. iacitast melior mulier. — 71 Tu pol tu S. C. 2. Tu pol proportione Pll. Lips. 
li. 1. Ven. I. Ven. 151H. pro poriione al. ne vir B. 1. mihi omittnnt Ven. 1. 
et Carpentar. — 74 Unum verbum edd. vett. et Schneider. [LacnnaJ verbum 
Pll. Unum deest in S. Lips. Ven. 1. Tu verbum Ven. 1518. diminuam S. Lips. 
— 7.5 Ila ut occepi edd. vett. eam senex Ven. 1.018. — 7G C. et C. 2. postulas. — ■ 
77 C. quilquit.~80 V. p. milium S. a ni. pr. V. p. miluom Ven. 1518. Hoth. 
milvium Cam. Lamb, auferet S. Lips. — 81 Lamb. taceat.—Si S. Lips, siistic. 
Cod. Leid. ap. Gronov. me pro re, S. Lips. Leidd. Pll. mea parte, Ven. 1518. 

NOTJE 

70 Bona 'si] Snpp. magis. Tacitus, tuslis,' id est, magis Claris. 
* Agrippa Claris niajoribus quam ve- 



1508 M. ACCir PLAUTI ' 

Dm. Ccdo modo mihi istura vidulum, Gripe. Gr. con- 

credam tibi ; [Gr. teue. 

At si istoriim nihil sit, ut mihi reddas. D.e. reddetur. 
DiE. Audi nunc jam, Palasstra atque Ampelisca, hoc quod 

loquor. 85 

Estne hie vidulus, ubi cistellam tuam inesse aiebas? Pa. 

is est. [illico 

Gr. Peril, hercle, ego miser ! ut, priusquam plane aspexit, 
Eum esse dixit! Pa. faciara ego hanc rem planara tibi: 
Cistellam istic inesse oportet caudeam in isto vidulo. 
Ibi, ego dicam, quicquid inerit nominatim ; tu mihi 90 

NTullus ostenderis : si falsa dicam, frustra dixero ; 
Vos tamen istaec, quicquid iilic inerit, vobis habebitis. 
Sed si erunt vera, turn obsecro te, ut mea mihi reddantur. 

D^. placet. 
Jus merum oras, meo quidem animo. Tr. ac meo, hercle. 
Gk. Quid si ista aut superstitiosa, aut ariola est, atque 

omnia 95 

Quicquid insit, vera dicet? anne habebit ariola? 

re. V>JE. Da mihi modo islu7n vidtilum. Gripe. Gr. Tibi dabo: sed ea lege, ut 
mihi reddns, si sit nihil corum. Dm. Restituetur. Gr. Accipe. Dje. Auscultu 
nunc jam PnUcstra atque Ampelisca, hoc quod dico. Estne hie vidulus in quo dice- 
has esse tvam cistellam] Pa. Ea est. Gr. Ego peril, per Herculem, infelix ! 
ut untequam videat plane vidulum, illico affirmet eum esse! Pa. Ego reddam hoc 
ex prarupto jilanum: oportet esse cistellam jimceam in isto vidulo. Ego appel- 
labo suo nomine, quicquid erit in hac cistella; nihil 7nihi oslcndas. Si nomi- 
navero perpcraw, nominarcro incassum ; et ad I'os pertinehit quicquid erit in 
hac cistella. Sed si erunt vera, turn qiueso, ut mihi reslituantur ea, qua ad 
me pertinebunt. 1)/e. Libet ! Rogas id quod est cequum meo quidem ju- 
dicio. Tr. Et meo, per Herculcm. Gr. Quid si ista est aut venejrca, aut 
tales, et appellavtrit vere omnia qua sunt in hue cistella? habebitne divina / 



mea pro parte. — 83 Schneider, vidulum istnm. C. 2. S. Lips, concedam. — 84 Ac 
si S. Lips. Veil. 1. Veri. 1518. sit nihil Ven. 1518. — 85 Audin' jam Carpentar. 
Palastram atque Ampeliscam Caipentiir. — 8G C. aiebas. — 87 Proiioinen ego 
delct Caipciiiar. ut deest in Yen. 1518.— 88 C. dixi. B. I. rem nam tibi ; Pil. 
•vm [lacuna] «am tibi; Giilielm. ex proclivi planum. — 8'J Cistulam Yen. 1518. 
istancine esse S. islanccine esse Li()s. isticine esse Yen. I. isticcinc esse Ven. 
15IH. gaudeam Pli. S. Lips. Yen. 1.— 90 Ubi Ven. 1. Ven. 1518. singulatim 
Yiilla.— 91 Nullum S. Lips. 1*11. Yen. 1.— 92 Vos t. istil Ven. 1518.— 93 Sed si 
vera erunt Sciineider. placit C. — 94 Jus meum C. oras merum Ven. 1518. ut meo 
ISclineider. hercle injuriam meram edd. vett. — 96 Quicquid injit Carpenlar. 

NOT)E 

SS Rem planam {rem ex proclivi pla- no,' quasi significet viam sciobibus 
nam] 'Proclive' hie oj)pouiiur ' pia- iuu>qu<iieiii. 



RUUHNTIS ACT. IV. SC. 4. 1509 

D.E. Non feret, nisi vera dicet : nequicquam ariolabitur. 
Solve vidulum ergo, ut, quicquid sit verum, quam primuai 

sciam. [^Dje. haeccine est? 

Gr. Hoc habet! solutura est: ah! perii ! video cistcllam. 
Pa. lsta3C est: o mei parentes ! hie vos conclusos gero! 
Hue opesque spesque vostrum cognosccndum coudidi. 101 
Gr. Tunc tibi, hercle, Deos iratos esse oportet, quisquis es, 
Quae parentes in tarn angustum tuos locum compegeris. 
D/E. Gripe, accede hue : tua res agitur : tu puella, istinc 

procul 
Dicito, quid insit, et qua facie, raemorato omnia. 105 

8i hercle tantillum peccassis, quod posterius postules 
Te ad verum convorti ; nugas, mulier, magnas egeris. 
Gr. Jus bonum oras. Tr. edepol baud orat te : nam tu 

injurius. [ac tace. 

Dje. Loquere nunc jam, puella. Gripe, animura advorte. 
Pa. Sunt crepundia. D^. ecca video. Gr. perii in pri- 

mo praelio ! 110 

Mane, ne ostenderis. Dm. qua facie sunt? responde ex 

ordine. 



D.*:. Noil hahehit, nisi dixerit vera: incassum divinabit. Aperi igitur li- 
dulum, ut (juamprimum noscam, (juid sit verum. Gr. Capta est J est apertun 
vidnliis: Ah interii .' video cislellam. V)M. Hcfciie est? Pa. Est islcec. O 
mei parentes, vos porta conclusos in hue cislelht. Inclusi in hac cisfella auxilia, et 
spes vestrum cognoscendorutn. Gr. Per Uercidem oportet Deos tibi esse infensos, 
quisquis es, qua; concluseris tuos parentes in tain ungusto fipatio. D>«. Accede hue. 
Gripe! Agitur de tuts rchus. Tu puclia, die procul quid sit in hac cistella, et 
memora qua forma sinl iiniversa. Per Herculem, si peccaveris, vel minimum, tnu- 
lier, si coneris postea temet rerocare ad verum, effutieris inera nugamenia. (Jr. 
Exoras quod par est. Tr. Per (edem Potlucis, non te exorat : nam tu afficis inju- 
ria. D.-£. Loquere nunc, puella ; Gripe, ausculta et site. Pa. Adsunt crepun- 
dia. Dje. Ecce conspicor. Gr. Cecidi in prima congressn. Mane ne ostendas. 
D.'E. Qua forma sunt i responde ex ordine. Pa. Primum est parvus ensis aureus, 



Pro anne, S. Lips. Pll. Ven. 1. liabent in me. Valla abit, pro habebit. Lips. 
Yen. 1518. /irtri(./«.— 97 Aon refert 1?. 1. S. Lips. Non fertC.—m S. Lips. 
Veil. 1. Ven. 1318. quam p. faciam. — 99 Bene hoc Ven. 1518. habere bene Clar- 
penlar. solutus est Lips, aperi S. Lips. Ven. 1. ah peri \en. 1518. — 100 S. 
Lips. Pll. Ven. 1. Ven. 1518. ami parentes. — 101 S. Lips, et codd. Lanibini, 
credidi, pro cnndidi. — 102 TumS. Lips. Pll. Ven. 1. Ven. 1518. hercle deest 
in B. 1. S. Lips. — 103 S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. tnm in ; pariicnia in non 
legitiir in L>. 1. — 100 S. Lips. Ven. 1. tantalum p. quot. Ven. 1. posleris; S. 
Lips, posccris ; Yen. 1518. postea. — 107 Ven. L Ven. 1518. convorti. — lOSS. 
Lips. Yen. I. Veil. 1518. te oral ; Scliueider. ted oral. — 109 Vtn. 1. udcorlite. 



1510 M. ACCII PLAUTI 

Pa. Ensicuhi'st aureolus primum IKeratus. H/p.. dice 

dura: 
In eo ensiculo literarum quid est? Pa. mei nomen patris. 
Post altrinsecus est securicula ancipes, item aurea 114 
Literata : ibi matris nomen in securicula 'st. Dm. mane : 
Die, in ensiculo quid nomen est paternum? Pa. Dae- 

mones. [edepol, raeae ? 

Dje. Di immortales ! ubi loci sunt spes meae? Gr. immo 
Dje. Perge, te obsecro, continue. Gr. placide! aut ite 

in malam crucem. 
Dm. Loquere matris nomen hie in securicula quid siet. 
Pa. Daedalis. DiE. Di me servatum cupiunt. Gr. at me 

perditura. 120 

Dje. Filiam meam esse banc oportet. Gripe. Gr. sit per 

me quidem. 
Qui te Di omnes perdant, qui me hodie oculis vidisti tuis ; 
Meque adeo scelestum, qui non circumspexi centies 
Prius, me ne quis inspectaret, quam rete extraxi ex aqua. 
Pa. Post est sicilicula argenteola, et duaj connexae mani- 

culaei, et 125 

inscriptus Uteris. Dm. Die vero lileras qucc sunt i7iscripta; in hoc parvo ense. 
Pa. Nomen mei patris. Ex altera parte cistellcB est pari^a securis, acuta 
utrimqite, item aurea. Uteris inscripta, iti qua nomen matris est inscriptum. V)JE. 
Mane! Die, quod est nomen patris in parvo ense'/ Fa. Dcemones. Y)JE. Dii 
immortales ! ubi sunt constitutte mea; spes? Gr. Immo per adem FoUucis, mete? 
DjE. Perge continuo,te obsecro. Gr. Leniter ! aut properale in malam crucem. 
Dje. Die, quod sit nomen matris hie in parra securi. Pa. Dadalis. Dje. Dii 
volant me servari. Gr. Sed me perdi. D.K. Gripe, oportet hane esse meam 
filiam. (jR. Sit tua filia, per me licet. Omnes Dii te perdant, qui me vi- 
disti hodie tuis oculis, et me infelicem, qui non circumspexi centies, ne quis me 
inspectaret, priusquam extraherem rete ex aqua. Pa. Postea est parva sica 



—110 S. Lips. Pll. Ven. 1. ;)€ri.— Ill Ven. 1.518. responde ordine.—\\2 En- 
siculus est S. Lips. Lamb, primum aureolus fjaiiib. — IIS S. Lips. Uteratum. 
Mox, quid sit Sclineicler. — 114 Prisciaiii codd. octo lib. vi. p. 280. ilidem au- 
rea ; una editio idem aurea. — 110 C. quit nomen; S, Lips. Ven. 1. quod no- 
men. — 118 Pergite I'll. Vm. 1. Ven. 1518. Perge tu S. Lips, placide at tu in, 
ifc. S. Lips. — 119 Eloquere Ven. 1.518. in securicula qui S. a in. pr. quod siet 
Lamb, quit siet C — 122 Quin <e Ven. 1. Vnn. 1518. Lamb.— 123 Vl\. centi- 
ens. — 124 I'rius ne quis Ven. 1518. quam recte Lips, quam retem Ven. 1518. 
quam re te \jiiu\U. 1577. — 125 Post sicilicula .Schneider. I'osl est situla S. Lips, 
codd. Lambiiii, Lamb. I'osl est sicula Ven. I. Ven. 1518. argentea Schneider. 

NOT;*: 

114 >4nci'pej] Utrimque secans. 125 Sicilicula] A 'sica,' ' sicila, 



RUDENTIS ACT. IV, SC. 4. 1511 

Sucula. Gr. quin tu i dicrecta, cum sucula ct cum por- 

culis ! 
Pa. Et bulla aureacst, pater quam dedit mihi natali die. 
D^. Ea est profecto ! contineri, quin complectar, non queo. 
Filia mea, salve : ego is sum, qui te produxi, pater : l'2i) 
Ego sum Daimones, et mater tua, ecca hie intus, Daedalis. 
Pa. Salve, mi pater inspcrate ! Dje. salve! ut te amplcc- 

tor libens! 
Tr. Volupe 'st, cum istuc ex pietate vostra vobis contigit. 
Dm. Capedum : hunc, si potes, fer intro vidulum ; age Tra- 

chalio. 
Tr. Ecce Gripi scelcra! cum ista^c res male cvenit tibi, 
Gripe, gratulor. Dje. age, earaus, mea gnata, ad matrem 

tuam, 3 5 

Quae ex te poterit argumentis banc rem magis exquirere ; 
Quae te magis tractavit, magisque signa pernovit tua. 
Tr. Eamus intro omnes, quando operam promiscuam da- 

mus. 

argentea, et duce maniculce connexa;, et part^a sus. Gr. Quin alns tu scelesta 
cum sue et cum parvis porcis. Pa. Est et bulla aureu, quam pater mild dedit in 
die natali. Dm. Est ea profecto / nnn possum me continere, quin complectar. 
Salva sis, mea filia ! Ego sum is pater qui te genui: ego sum Dumones, et ecce 
hie intus tua mater Dadalis. Pa. Sulcus sis, mi pater, insperale ! Dje. SaUa 
sis ; quam te amplector Icctus ! Tr. Est jucundum, quandoquidem coins id evcnit 
propter vestram pietatem. \)je. Accipe igitur ! infer in adfs hunc vidulum, si va- 
les ; age Traclialio. Tr. Hac sunt scelera Gripi! quandoquidem hccc res tibi 
accidit male, (iripp, gaudeo. D/E. Age, mea filia, pergamus ad tuam matrem, 
qucE poterit agnoscere id diiigejitius ex tc indiciis,qu(B te mugis informavit, et ma- 
gis novit signa quibiis te agnoscat. Tr. Inlrucamus omnes, quandoquidem cun- 



— 12G Editio Parisiensis Prisciani an. 1517. Iiahet, Quin tu directa cum sucidu 
ct porculis. ' Codicuin in Iioc loco magna est vaiietas. Lips. 1 . 2. et Liiili. 
Sucula quin tu die recta, ifc. Eri. 2. et Heidcll). Quin tu die recta ; Eil. 1. 
Sucula quinta die recta; Dresd. 1. Sucula prolulit quinta porrecta ; Lips. S. 
Sutula quinto die et recta curricula cum porculis; Dresd. 2. Sucula quinta die 
recta, Sfc. Veu. \. quinto die recta.' Ita notat Krelil. ad Prise, lib. in. pag. 
130. — 127 Et abula aurea C. Vmlmm est delet Schneider. — 128 Ea profecto 
est Ven. 1518.— 129 S. Lips. Ven. I. Ven. 1518. salve mea.—VAO Voc. ecca 
deest in S. et Lips.— 131 S. Lips. /uiens.— 132 Carpentar. tv)H<iMi;(<.— J38 In- 
troeamus Schneider, operam omnes promiscum Schneider, promiscam etiani C. 

NOTvE 

idem ac falxr 'sicilire prata,'/a«cAer 138 Promiscuam] Alii promiscam. 

les pris. ' Sicelices,' et ' sicilices ; ' ' Promiscus,' ' promiscue.' 
cultra tonsoria, rasoirs. 



1512 M. ACCII FLAUTI 

Pa. Sequcrc me, Arapelisca. Am. cum te Dii amant, vo- 

luptati est mihi. 
Gr. Surane ego scelestus, qui illunc hodie excepi vidu- 

lum ! 140 

Aut cum excepi, qui non alicubi in solo abstrusi loco ! 
Credebam edepol turbuleiitam praedam eventuram mihi. 
Quia ilia mihi tam turbulenta tempestate evenerat. 
Credo edepol ego illic inesse auri et argenti largiter. 
Quid melius est, quara ut hinc intro abeam, et me suspen- 

dam clanculum? 145 

Saltern tantisper, dum abscedat haec a me asgrimonia. 

/erimus cotnmnnem operam. Pa. Ampelisca, sequere me. Am. Blilii jucundum 
est quando Dii te amant. Gr. Sumne egn infelix qui piscatus sum hodie ilium vi- 
dulum! aut qui non ahxcondi aliadii in loco desei to, quando piscatus sum? Ptr 
adem PoUucis arbitrahar mihi eventuram pradam, de qua mihi erut J'utura con- 
tentio, quia ilia mihi conUgerat tempestate desccviente. Credo, per trdem Pul- 
lucis, ijiesse in hac pera magnnm copiam auri et argenti. Prtcstat lit ingrediur in 
icdes, et me suspendam occulte ; saiie/n, dum hwc tcgritudo unimi paululum ab- 
sislat a me. 



-140 PII. qui illuc. — 144 C. argenti ct auri largiter. 



ACTUS QUARTI SCENA QUINTA. 

DiEMONES. 

Pro Di immortales, quis me est fortunatior. 

Qui ex improviso filiam inveni meain ? 

Satiu' si quoi homlni Dei esse benefactum voluiit, 

AIi(juo illud pacto obtiiigit optatum piis ! 

Ego liodie, qui ncque speravi, neque credidi, 5 

Is improviso filiam inveni tamen: 

Et cam de genere summo adolescenti dabo 

Da-.. O Dii immnrtaies / quis est fiUcior me, qui reperi me am filiam minime daln 
opera! Nonne hincperspcclum est, Deos impertire <iuoqiiomodo piis benejicia, qui- 
hus eos volant ufjicere! i'.go innni hodie inconsuUo meam filiam prater spent et 
expeclulionem, et earn malrimonio jiingam jutcni Atheniensi ingenuo, nato nobili 



'A PII. homini delesse. J{. 1. S. Lips, volo ; Vcn. 1. volant. — 4 Aliquo islitc 1?. 
1. S. Lips, opligil Veil. 1.-5 ICgu quod hodie Vcn. 1518. <fui dcest in 15. 1. 



RUDIiNTlS ACT. IV. SC. G. 1513 

Ingenuo, Atheniensi, ct co2:nato meo. 

Ei?o eum adeo arccssi hue ad me qnamprimiim volo, 

Jussique exire hue ejus servom, ut ad (oriirn 10 

Iret: nondum egrcssnui esse eum, id miror tanieu. 

Aecedam opinor ad fores ; quid conspicor ? 

Uxor coniplexa eollo retinct filiain : 

Nimis pajnc iucpta atque odiosa ejus amatio est. 

loco, el meo cons(ii\s;uitieo. Opiitrem ut vocaretur hue ad me exteniph ; et mmulnri 
ejus seiTum pmdiie Ituc, "t pevgerct ml forum. Tamen miror id, eum nondum pro- 
diisse. Aecedam oportet ad fores, ut opinor. Quid vidio? Uxor tenet filimn 
complexa collo. Signijicatio hujus amiciticc est prope insulsa et molesta. 



S. Li|)s. Ven. 1. Ven. 1518.— 6 S. Lips, invcnit—'xi Eum ego R. 1.— 10 S. 
Lips. V^en. I. servum ejus. — 1 1 S. Lips, admiror tnmen. — 12 C. atforis, quit. — 
14 Voc. pcene deest in C. 2. V^en. 1. Ven. 1518. est amatio Ven. 1518. 

NOT/E 

8 /nifCHXo, ^</ienien.si] PieMsi(lip|)o. plexanda filia, et interim omittere 
11 0(/jo,sa] Alii, otiasa. Quasi di- qu« ad saciificiuni sunt necessaiia. 
cat nimiuni temporis ponere in am- 



ACTUS QUARTI SCENA SEXTA. 

D/EIMONES, TRACHALIO. 

Dm. Aliquando osculando melius est, uxor, pausam fieri. 
Atque adorna, ut rem divinam faciam, cum intro advenero, 
Laribus familiaribus : cum auxerunt nostram familiam. 
Sunt domi a«;ni et porci sacres : sed quid istum remoramini, 
Mulieres, Trachalionem ? atque optime, eccum, exit foras. 
Tr. Ubi ubi crit, tamen jam investigabo, et mecum ad te 
adducam simul G 

D^. Prastat, uxor, inlermitlerc tandem oscula : et compura omnia, u/, quanda 
ingressus fuero, sacrificem larilms ftmiliar/l)us, quoniam auxerunt nostram fami- 
liam. Sunt domi agni et porci idonei ad sacrificandum. Sed, quid relardatix, o 
mulieres, Trachalionem? sed ecce egreditur foras tempesfire. Tr. Vbicumqne 
versabitur, tamen queeram jam et adducam mecum Pleusidippum. D^E. Memora 



2 Lamb, adornare, — 4 S. Camer. porcisacres. — C Particula ju»j deest in S. 

^OTJE 
1 Aliquandol Tandem. 4 Porci sacres'] Porci sacres ap- 

Osculando] Osculandi. pellantur destioati sacris. TibuUns 



1514 M. ACCII PLAUTI 

Pleusidippum. D.e. eloqiicre, ut haec res obligit de filia: 
Eum rogato, ut relinquat alias res, et hue veniat. Tr. licet. 
Dje. Dicito, daturiim meam illi filiain uxorem. Tr. licet. 
Dje. Et patrem ejus me novisse, et niihi esse cognatum. 

Tr. licet. 10 

Dje. Sed propera. Tr. licet. Dje. jam hie fac sit, coena 

ut curetur. Tr. licet. 
DiE. Omnian' licet? Tr. licet; sed scin' quid est quod 

te volo? [licet. 

Quod promisisti, ut memineris, hodie ut liber sim. D^. 
Tr. Fac, ut exores Pleusidippum, ut me emittat manu. 

Dm. licet. 
Tr. Et tua filia facito oret: facile exorabit. D/e. licet. 15 
Tr. Atque ut mihi Ampehsca nubat, ubi ego sim liber. 

Dje. licet. [Dje. licet. 

Tr. Atque ut gratum mihi beneficium factis experiar. 
Tr. Omnian' licet? D^e. licet: tibi rursum refero gratiam. 
Sed propera ire in urbera actutum, et recipe te hue rursum. 

Tr. licet. 
Jam hie ero : tu interibi adorna ceterum, quod opus est. 

D^. licet. 20 

illi quemndinodum htcc res accidit de filia: roga eum vt, omissis omnihus rebus, ve- 
nial hue. Tr. Fiet. 1'>JE. Die me illi daturum meam fiiiam uxorem. Tr. Di- 
cani. I)>F,. Et me novisse ejus patrem, et meum esse cognulum, Tr. Dicam. 
D.-E. Sed accelern. Tr. Acceleratio. D.E. Da operam jam ut instrualur 
cana hie. Tr. Faciam. \)JE, Licetne facere omnia? Tr. Licet, Sed ca- 
jtisne (jtiid te tdim? ut recorderis corum qua polUcitus es, ut sim hodie liher, 
Dje. Fris. Tr. Da operam ut impelres a Pleusidippo, ut me manu mittat. 
Dm- ninnu millet. Tr. Ft da operam, ut tua filia rof^et : impetrahit facile. 
"Dai. Fffieiam. Tr. Atque ut afficiar revera beneficio mihi jucnndo. Dje. Affi- 
cieris. Tr. lAcelne (acurti omnia? Dje. Licet : denuo tibi refero graliam. Sed 
accelera in urbem, et rcvcrlcre hue denuo. Tr. Jievcrlar : ero jam hie. Tu in- 
terim apjtara cetera qua sunt neccssaria. D.«. Apparabo. Tr. Hereules miseruin 

Lips. Ven. 1. Ven. 1518.— 8 Fum deest in Ven. 1518. rogita Schneider, ut 
linqual Mediol. — D Lips. Ven. 1. daluram. Mox, tne illi Sclineider.— 11 S. 
Lips. Ven. 1. fac sis. — 12 Omnia S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. Omnia hie 
Carpenlar. i licet Ven. I. — 14 Fac ut tu Ven. 1518. manu deest in K. 1. S. 
J.ips. I'll. — 15 T:t tua filia fato S.— 1(> Alque ut mi S. Fiips. Ven. 1. Alqiie ut 
Ampiiisca mi Von. 1518. — 17 Hiinc versiini hoc loco omittiint S. et Lips, mihi 
^ru<«m Ven. 1518.— 18 Omnia I'll. S. Lips. Ven. 1. Yen. 1518. j/ice< Ven. 

NOT a: 

' niysticos ' vocat. I'orci imniolaban- quia Hie porcum Laribiis.' 
tur Laiilju!). Iloratins, ' innnolet if- 



RUDENTIS ACT. IV. SC. 7. 1515 

Tr. Hercules istum infclicct cum .sua liccntia ! 
Ita mcas rcplcvit aures, quicquid meraorabam, licet. 

efficiul kiinc cum sua licet ! adeo oncravit meas aures, (luicquid dicerem, sno 
iicct. 



1518.— 19 S. el riciprre <c.— 20 S. Lips, tu interim ibi.— 21 Ven. 1. Yen. 
1518. in/elicitct. — 22 Ita meas comylecit S. Lips. B. 1. 



ACTUS QUARTI SCENA SEPTIMA. 

GRIPUS, D^MONFiS. 

Gr. Quam niox licet to compellare, Daemones? 

D/E. Quid est negotii. Gripe? Gr. de illo vidulo 

Si sapias, sapias : habeas quod Di danuntboni. 

D/E. TEquom videtur tibi, ut ego, alienum quod est, 

Meum esse dicam ? Gr. quodne ego invent in mari? 5 

D^i:. Tanto melius illi obtigit, qui perdidit: 

Tuum esse nihilo magis oportet vidulum. 

Gr. Isto tu pauper es, cum nimis sancte pius. 

D/E. O Gripe, Gripe, in aetate hominum plurimae 

Fiunt transennae, ubi decipiunlur dolis. 10 

Atque edepol in eas plerumque esca imponitur : 

Ga. Quando licebit te alloqui,o Dcemones? D.E. Quid est rei, (iripc? Or. 
Consule tibi de illo vidulo, si sapis. iSerrn quod Dii tibi beniu^nc dederint. D/K. 
Tibine vidilur txifuum ut ego (iffirmcin ad mc pcrtinere, id quod ud alium pertinet '! 
Cit. Estne id quod ego nnclus sum in muri? D^k. Qui aiitisit ridulumfuil lunlo 
felicior : non drbet idcirco liunc viduluui esse tna;; is tuum. (Jit. Tu es pauper id- 
circo, quia e» nimis religiosus. Uje. O Uripe, (iripe, teuduutur complures luquei 
hominibus, dum vivunt, in quos incurrunt : alqueper adem Pollucis impoyiitur esca 



1 Tuam mox S. Lips. B. 1.— 2 Pil. S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. negoii.— 
3 Alteriiin sapias deest in B. 1. S. Lips. Si sapias capias Pist. boni dauuut 
S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. dant boni Schneider. — 6 Tanto illi melius Scrhnei- 
der.optigit C. — 8 Schneider, es pauper, q. n. s. pius. — 9 O deest in B. I. S. 

NOTiE 
6 Isto tu pauper] Persius : ' Varo, terebrare salinnm,' est extremo di- 
regnstatnni digito terei)rare salinnm pito illato in saliniun acnero fanieiu 
Cuntentns perages, si vivere cum coiidiincntoriim loco onininni. 
Jove tendis.' Si vir bonus esse vo- 10 Tran.scJi/x/'] Laqucus quo inscrnnt 
lueris, vitam inopeni duces. ' Digiio caput aves (piibus tcnduniur. 



151G M. ACCII FLAUTI 

Quam si quis avidus poscit escam avariter, 

Decipitur in transenna avaritia sua. 

Ille qui consulte, docte, atque astute cavet, 

Diutine uti bene licet partum bene : 15 

Mihi istaec videtur prasda praidatum irier, 

Ut cum majore dote abeat, quam advenerit. 

Egone ut quod ad me allatum esse alienum sciam, 

Celem ? minurae istuc faciei noster Daemones. 

Semper cavere hoc sapientes aequissuraum est, 20 

Ne conscii sint ipsi maleficiis suis. 

Ego mihi cum lusi, nihil moror ullum lucrum. 

Gr. Spectavi ego pridem comicos ad istum modura 

Sapienter dicta dicere, atque iis plaudier, 

Cum illos sapientis mores monstrabant poplo : 25 

Sed cum inde suam quisque ibant diversi domum, 

Nullus erat illo pacto, ut illi jusserant. 

D^. Abi intro, ne molestus ; linguae tempera. 

iis, quam si quis cupidius occupct, irretitur sua avaritia, lanquam suo laqueo. Ille 
qui sibl consuiit pruclenter, sapienter, ct caute, utitur diu iis quce recte cmnparavit : 
mild videtur luce prada sie futura ipsa, ut auferatiir, ctim majore accessione, quam 
ereptafnerit. Egone committam ut celem quod noiim ud me allatum esse alienum? 
Noster kerux Damonen non faciei illud. Est par sapientes curare semper illud, ne 
ipsi sint rci suis malcfactis. Quando ego ludo ad meam oblectationem, iiullum 
euro quwstum. Gu. Elquidem observavi jamdudum comicos rcferre effata snpientiu, 
atque iis tribui applausum, quando ostendcbant bonos mores populo : veruni quando 
(jhisque rcvertcbatur in suus cedes, nullus erat talis qualem pradicarerant eum esse 
oportere. Dje. Ingredere, ne sis molestus ; coerce linguam. Ego nihil tibi sum 



Lips. — 10 Pll. et Veil. 1518. irascnna. — 11 S. Lips, in cis. — 12 Tliomson. et 
JSclmcider. pnscit. S. poscit earn. B. 1. S. Lips, avarus. — 13 Ven. 1.518. tra- 
scnna. — 15 Diutine ubi Lips. I), ei uti Caiiier. Luiiib- beue priiis deest in S. 
Lip^. Veil. I. parum bene S. Lips. — 17 C. docte abeat. — 18 S. Lips.\'eii. 1518. 
nbliitum. — 19 Yen. 1518. et Aciilal. roster Dtcmones. IJonti. ad Hor. ii.Sat. 
(i. 48. probat nosier. Post Iiiiiic versiini S. Lips. B. 1. addiint, hoc licet: 
Atque ut gratum mihi benejicium factis experiar. ilf. supeiloiis sceira? vs. 17. — 
"20 1j. 1. S. Lips. Ven. i. sapientissi)num est; Ven. 1518. dictum sapientissi- 
mum est. — 21 flnlieim. muleficii suis ; Ven. 1518. maleficii sui. — 22 Ven. 
1518. lusi nil; Sciincider. Nihil ego mihi cum lusi. — 'I'.i Pro pridem, S. et 
Jyips. Iialicnl quidem. — 25 Tamen illos S. Lips, (juom illos \'en. 15 IK. »»«?i- 
strabat a. Li|is. populo H, Lips. Von. 1. Ven. 1518. potio Pll. — 28 Scliiieider. 

NOT/i: 

12 I'oscil] Alii, ;»«sci' : antique pro 15 IJiiparluml Uti parto. 

cdii. 22 ('urn lusi] I'go cum nie obicctcm 

Avariter] Avidc. honcslc, uon euro lucrum. 



RUDRNTIS ACT. IV. SC. 8. 1517 

Eijo daturus tibi nihil sum ; nc (u fnistia sis. 

Gr. At ego Deos qua^so, ut qiiicquid in illo vidulo 'st, 30 

Si aurum, si argeiitum est, onine id ut liat cinis. 

DvE. Illuc est, quod nos nequam servis utimur. 

Nam illic cum servo si quo congressus foret, 

Et ipsum sese ct ilium furti astringeret : 

Dum pra3dam habere se censeret, interim 35 

Pra;da ipsus esset: praeda praedam duceret. 

Nunc hinc introibo, et sacrificabo : postibi 

Jubebo nobis coenam continuo coqui. 

ihiturus ; nefnUaris. Gu. Sed ego ohsecrn Deos, ut qidcquid est in illo vidulo sive 
est awum, sive argentum, ut id oinrie redigatur in cinerem. Dm. Idcircu iios 
habemus improbos servos. Nam ille, si esset certamen cum qiiodam servo, sese ipse 
redderet affinem furti, et servum, quando pufaret se habere pncdam ; interim ipse 
esset prceda prada. Nunc ingrediar et sacrificabo: postea mandabo continuo coqui 



canutn. 



molestu's. — 29 Ego tibi daturus nil sum Schneider, frustrnssis S. Lips. — 30 C. 
quilquit.— i\ C. owne it ut. — 32 Idem coiiex, nos neq\iaquam.—ZX Pli. S. 
Lips. Veil, 1. forti ; Vaila sorti. — 35 S. Lips. hab('ret.—37 S. a m. pr. post id ; 
et a ni. sec. post ibi, — 38 Videbo Veil. 1. Ven. L518. et S. a m. pr. 

NOTyE 

SI Cinisi Ovidiiis, ' Deiis quisqnani opes.' 
Tain male qiieesitas pulvere niutet 32 ///«c es<] Idcirco. 



ACTUS QUARXr SCENA OCTAVA. 

PLEU81DIPPUS, TRACIIALIO. 

Pr,. Iterum mihi istaec omnia itera, mi anime, mi Tra- 

chalio. 
Mi liberte, mi patrone, immo potius, mi pater. [perit. 

Kepperit patrem Pala3stra suum atque matrem? Tr. rep- 
Pl. Et popularis est ? Tr. opinor. Pl. et nuptura est 

mihi ? Tr. suspicor. 

Pr,. 3Ii aiiime, mi Trachalio, mi liberte, mi patrone, immo potius, mi paler, r/?- 
pete mihi iterum omnia ilia. Palastra nacta est suvm patrem atque mutrcmf Tr. 
Nacta est. Pl. Et est popularis? Tr. Arbitror. Pl. Et nubet mihif Tr. 



1 Iterum mc Ven. 1518. Itera dum ynihi al. ap. Parenm. — 2 Schneider. 
potius immo. — 4 B. S. Lips. PU. Ven. I. Ven. 1518. el mihi nuptura est. — 



1518 M. ACCIl PLAUTl 

Pl. Censen' hodie despondebit earn mihi? qua?so. Tr. 

censeo. 5 

Pl. Quid J patri etiam gratulabor, cum illam invenit ? Tr. 

censeo. [Tr. quod rogas, 

Pl. Quid, matri ejus? Tr. censeo. Pl. quid ergo censes? 
Censeo. Pl. die ergo quanti censes? Tr. egone ? censeo. 
Pl. At sume quidem, ne censionem semper facias. Tr. 

censeo. 
Pl. Quid si curram ? Tr. censeo. Pl. an sic potius 

placide ? Tr. censeo. 10 

Pl. Etiamne eam adveniens salutem ? Tr. censeo. Pl. 

etiamne ejus patrem ? [quid poslea ? 

Tr. Censeo. Pl. post ejus matrem ? Tr. censeo. Pl. 
Etiamne adveniens complectar ejus patrem ? Tr. non 

censeo. [illam ? Tr. non censeo. 

Pl. Quid, matrem? Tr. non censeo. Pl. quid eampse 
Pl. Peril! delectum diraisit : nunc non censet, cum volo. 15 
Tr. Sanus non es : sequere. Pl. due me, mi patrone, 

quo libet. 

Suspicor. Pl. Putasne,olisecro,D(rmonem mihi eam hodie desponsurum? Tr. 
Puto. Pl. Quid? gratulabor etiam patri, quia illam nactus est? Tk. Puto. 
Pl. Quid? ejus matri? Tr. Puto. Pl. Quidi^itur pvtas? Tr. Puto, id quod 
rogas. Pl. Die igitur quanti putas ? Tr. Egone ? censeo. Pl. Sed accipe 
quidem, ne semper exerccas poleslatem censoriam. Tr. Censeo. Pl. Quid si 
curram? Tr. Censeo. Pl. Aut sie potius ambulem placide, ut nwbwlo ^ Tr. 
Censeo. Pl. Salvtabone etiam eam in sua adcenlu? 'J'k. Censeo. Pl. Salutabo 
quoque ejus patrem ? Tr. Censeo. Pl. Postea ejus matrem ? Tr. Ceiiseo. 
Pl. Quiddeinde? complectarne quoque ejus putrcm quundo advenero? Tr. Non 
censeo. Pl. Quid, matrem! Tr. Son censeo. Pl. Complectarne Palicstram? 
Tr. Non censeo. Pl. Interii! omisit delectum: non censum facitf quando volo. 
Tr. Non es sanus : sequere. Pl. Due me, mi patrone, quo placet. 



6 Hanc versnm omittnnt S. et Lips. — 7 C. quit ergo. — 9 Assume S. Lips. 
B. 1. Adsume \en. 1. Yen. L518. At summa Pont. — 11 S. Lips. Ven. 1. 
Ven. 1.518. etiam ejus. — 14 li. 1. S. Lips, quid eam ?/>.srt»i palaslram. — 15 Peri 
Ven. I. Ven. 1.518. dilectum Pll. S.— 16 S. Lips. Ven. 1518. quo hibet. 



ACTUS QUINTI SCENA PRIMA. 

LAIJRAX. 

Quis mc est mortalium miscrior, qui vivat alter hodie, 

La. Quis c(( me ir[felicior in vita ? Plcuiidippus mc condcmnavil apud rccupe- 



RUDENTIS ACT. V. SC. 2. 1519 

Qiiem ad rccuperatores modo damnavit Plcu.sidippus! 
Abjiidicata a mc modo est Palaestra ; perditus sum! 
Nam lenones ex «jaudio credo esse procreates, 
Ita omncs mortales, si quid est mali lenoni, gaudent. 5 

Nunc alteram illam, qua? mca est, visam hue in Veneris 

fanum, 
Saltem ut cam abducara, de bonis quod restat reliquiarum. 

ratores, PaUcstra mihi erepta est modo jmlicio. Sum perditus! Namputo omnes 
lenones esse procreutos ex lictitia, udeo omnes homines latuntur, si accidit aliquod 
nudum lenoni. Nunc ibn hue, el videlw illam ulterum, quce e>>t men, infuno Vene- 
ris ; ut saltem abducam Ampeliseam, qua: mihi restat una ex omnibus bonis. 



1 Srlineider. mortalis. — 2 Queyn modo damnavit ad rccuperatores Ven. 1518. 
— 3 Adjudicata B. 1. — 5 S. Lips. B. 1. tnale lenoni. — G B. 1. et S. a ni. pr. 
visam hie, — 7 C. reliquarum ; S. 1. a in. pr. aliquarum. 

NOT/E 

2 /^ecK/jfntiorcs] Judiceseiant tres, 3 Ahjudicata] Id est, Pala?.stra : 

qui dabaiitiir a piaetoie, et discepta- sententia recuperatoruni a nie ab- 
bant caiisas privatas. ducta est, et Pleusidippo adjudicata. 



ACTUS QUINTI SCENA SECUNDA. 

GRIPUS, LABRAX. 

Gr. Nunquam edepol hodie ad vesperam Gripum in- 

spicietis vivum, 
Nisi vidulus mihi redditur. La. perii, cum mentionem 
Fieri audio usquam viduli, quasi palo pectus tundat. 
Gr. Illic scelestus liber est : ego qui in mari prehendi 
Rete atquc excepi vidulum, dare ei negatis quicquam. 5 

Gr. Per eedem Pollucis non videhiiis hodie vivere Gripum ad vesperam, nisi 
mihi resiituatur vidulus. La. Interii, quando acclpio fieri mentionem viduli ; sum 
quasi aliquis impellut pectus palo. On. Ille nefarius est liber; et recusnlis dure 
quicquatn mihi, qui piscatus sum, atque comprehendi vidulum retibus. La. Pro Dii 



1 S. Lips. B. 1. Veil. 1. Ven. 1518. tesperum. Ven. 1518. rivom — 3 
Douz. et Bipont. tundar ; Schneider, tundor. — 4 Istic S. Lips. Ven. 1. 
Ven. 1518.— 5 S. Lips, ei dare ; Ven. 1. ei darct ; Ven. 1518. iradere. — 



15*20 M. A ecu PLAUTI 

La. Pro Di imraortalcs ! sno mihi hie scrmone arrexit 

aures. [quaque, 

Gr. Cubitum, hercle, longis Uteris signabo jam usque 
Si quis perdiderit vidulum cum auro atque argento multo, 
Ad Gripuui ut veniat: non feretis istum, ut postulatis. 
La. Meum, hercle, illic homo vidulum scit, qui habct, ut 

ego opinor. 10 

Adeuudus mihi illic est homo : Di, quaeso, subvenite. 
Gr. Quid me intro revocas? hoc volo hie ante ostium 

extergere. 
Nam hoc quidem pol e robigine, non e ferro factum est; 
Ita quanto magis extergeo, rutilum atque tenuius fit: 
Nam quidem hoc vere natum est verum : ita in manibns 

consenescit. 15 

La. Adoleseens, salve ! Gr. Di te ament cum irraso ca- 

pite. La. quid fit ? 

iinmortales ! hie reddidit mens aures attentas suo sermo7ie. Gr. Per Herculcm 
dennntiirho jam usqtiequaqite omnibus Uteris cubitalibns, si quis amiseril vidulum 
cum auro luutto atque argento, ut veniat adGrifium: non uccijuetis ut rogaiis. 
IjA. Per Hevculem. tile homo scit quis habet vidulum, ut ego existimo. Opurtet 
ut convetiium ilium hnminem. Obstcro, adeste, Dii! Gil. Qnare me rerocas in 
cedes ? Volu converrere has sordcs aule ostium ; nam per Pollucem, hoc vera now 
est e ferro, sed e rubigine ; el qunuto magis extergeo, tauto magis fit tenue, atque 
rubigiriosum : etenim hoc veru est natum verno tempore : udeo marcescit in meis ma- 
nibus. La. Salvus sis, udolesceiis ! Gk. Dii te anient cum tuo eapite irraso. La. 



6 Pronomen tnihi deest in B. 1. S. Lips. Ven. 1. — 7 Voc. jam tleest in 
B. 1. S. Lips. Veil. 1. Ven. 1518. usque in urbe Ven. 1518. —9 S. a ni. sec. 
Lips. B. 1. is ut venial.— W Ven. 1518. quis habit. — 11 Sclineidei. mi 
illic.— \2 S. Lips. Veil. 1. Ven. 1518. hoslium. — 13 Ven. 1. pul est rubigine ; 
.Sciineiilei. jml e robigine est, et non. Ven. IHIH. falire factum est.—\i Ita 
quanti Pil. Lips. Yen. 1. Ven. 1518. extergern S. Lips, tenuis S. Lips. — 
1.'} Numquid natum est hoc vere verum Sciineider. hoc vcnalus remm 1*11. 
Ven. 1. Veil. 1518. hoc tenustust verum S. Lips. — 16 Ven. 1518. quid sit ; C. 

NOT/E 

7 Cnbifumi Si quid aniissnm fue- qno pins detergit rubiginis, hoc ma- 
rat, aiit voce prffiponis proclamaba- gis e vestigio reiiasci, iit verno teni- 
tiir, ant insrribebalnr longioribns li- pore res oniiies sobolcscunt. 
teris ill locis qno vulgo convenirent Consenescit] Deteritnr, et rubigi. 
cetns iirbis, nt snnl teinpla, (ornni, nem contraiiit. 

niacelliim. Cnbitmn Ioiic'it literae, 10 Cum irraso capile] Qui evase- 

grandiores, capitalcs, (|iiadiatac. rant ex iianfragio capiilos depone- 

15 Vere natum est verum] Dabat bant in signiiin liberatioiiis a tanto 

scilicet in bplendoieiii vein. Dieit peiiciilu. 



RUDENTIS ACT. V. SC. 2. ]521 

Gr. Veriim extergetur. La. ut vales ? Gr. quid tu ? niiin 
mcdicus, qurxso, es ? [turn tu 

La. Immo cdcpol una litcra plus sum, quam inedicus. Gr. 
Mendicus es ? La. tetigisti acu. Gr. videtur digna forma : 
Sed quid tibi est? La. hac proxima iioctc in mari clavi. 20 
Confracta est navis : perdidi, quicquid crat, miser ibi 
omne. [gento multo. 

Gr. Quid perdidisti? La. vidulum cum auro atque ar- 
Gr. Ecquid memiuisti in vidulo, qui perit, quid infuerit 
ibi ? [t'abulemur. 

La. Quid rcfort, qui periit? Gr. tamen si non hoc, aliud 
Quid si ego sciam qui invenerit? volo ex te scire signa, 25 
La. Nummi octingenti aurei in marsupio infuerunt : 
Prajterea centum denaria Philippea in pasceolo seorsus. 
Gr. Magna hercle praeda 'st! largiter mercedis indipiscar: 
Di homines respiciunt: bene ego hinc praedatus ibo. 

Quidrerumgerihir? Gr. Extergitur veru. La. Quomodo vales? Gil. Quid petis? 
ISlum es medicus, obsecro ? La. Imfno per adem PoUncis plus sum quam medkus, vna 
litem. Gr. Igitur tu es mendicus? h\. Recte divinasti. Gk. Tua furma vi- 
detur digna. Sed quid libi est? La. Perdidi omnia in mari hac node ultima. 
Navis est confracta: perdidi infelix omnia, qua: erant mea. Gr. Quid perdidisti? 
La. Vidulum cum tnullo auro atque argc7ito. Gr. Quid mcminisli quud fuerat 
in illo vidulo, qui est pcrditus? La. Quid interest, quando quidem perditus est? 
Gr. Tamen si nihil dicimus de hoc, loquamur de aliis. Si ego norim, quis invene- 
rit} Volo scire ex te indicia. La. Fuerant in marsupio octoginti nummi aurei: 
prceterca seorsum centum denaria Philippea in sacculo. Gr. Est ingins per tler- 
culem prada ! Consequar targam mercedem. Dii respiciunt homines. Ego ibo 



quit ft. — 17 Ferrum extergetur S. Lips. Ven. 1. Ven. L>18. aut vales PII. — 
1« Pro turn tu, S. et Lips. Iiabent numquid tu; Lamb, num tu. — 20 Ven. 
1. hoc proxuma. Mox, li. 1. Pil. S. Lips. Ven. 1. in mare et alii; Ca- 
nier. in mare mihi et alii. — 21 Contra fracta est S. Lips. Ven. 1. quitquit C. — 
23 Eo quid S. Lips. Ven. 1. quid perit S. Lips, quod peril Ven. 1. perit deest 
in Ven. 1518. et Lainb. 1577. Mox, et quit/ Ven. 1. iij iti/uerit Schneider. 
ihi deest in Ven. 1518.— 24 Lamb. 1577. quid periit; S. Ven. 1. qui perit. 
Ven. 1518. Lamb, nihil tamen.— 2G Octingenti in marsupio nummi aurei Schnei- 
der, auri B. 1. S. Lips. Ven. I. Ven. 1518. primum infuerunt Ven. 1518. — 
27 Pll. centum mna philippea ; Ven. 1518. et IJipont. centum mmc philippicce ; 
et sic Anselmus ex codd. pastcolo B. 1. S. Lips.— 28 S. Lips, adipiscar 

NOTiE 

27 Centum denaria Philippea] Alii, nioile et tenue corium, ex quo fiunt 

centum mna Philippea, pro mina* Phi- chiroiheca; ; loculi, follnli. 

lippicae. 29 Di homines respiciunt] Alludit ad 

Pasceolo] Nonius, ' Pasceoliis ex Fortimamrespicientcm feiicenict pro- 

alula saccnlus,' Est aulem ' alula' piliaiu. Zivsiiroilaos, Jupiter inspector. 

Delph. et Far. Clas. Plant. 5 D 



1522 M. ACCII E^LAUXr 

Profecto liDJus est vidulus : perge alia tu expedire. 30 

La. Talentum argenti commodura magnum inerat in cru- 

mina, 
Praeterea sinus, epichysis, cantharus, gaulus, cyathusque. 
Gr. Papaj ! divitias tu quidem habuisti luculeutas. 
La. Miserum istuc verbum et pessumura est, Habuisse, et 

nihil habere. 
Gr. Quid dare velis, qui istaec tibi investiget indicetque? 35 
Eloquere propere celeriter. La. nummos trecentos. Gr. 

tricas. [Gr. cassam glandem. 

La. Quadringentos. Gr. traraas putridas. La. quingentos. 
La. Sexcentos. Gr. curculiunculos minutos fabulare. 
La. Dabo septingentos. Gr. os calet tibi ! nunc id fri- 

gidefactas ? 

hinc bene onustus prada. Profecto vidulus ad liunc pertinet, Prosequere comme- 
morare alia. La. Inerat in crumena magnum talentum argenti commodum, prce- 
terea umu, uqualis, cantharus, cymbium, cyuthus. Gr. Papcp ! Tu habuisti 
quidem divitias luculentas. La. lUud verbum habuisse, et habere nihil, est 7nise- 
rum et pessimum. Gr. Die cito, quid velis dare, cui iiivestigtt isla et tibi indi- 
cet ? La. Trecentos nummos. Gr. Res nullius prelii. La. Quadringentos. 
Gr. Polliceris tramas putridas. La. Quingentos. Gr. Loqueris cassatn glan- 
dem. La. Sexcentos. Gr. Dicis vermiculos parvos. La. Dabo septingentos. 
Gr. Os tibi calet .' nunc frigefacis buccellam in ore? La. Milk nummos. Gr. 



29 D/J/np Cam. Lamb. Dii omnes homines V en. 1518. ergo hinc C. — 30 Pro- 
fecto est hujus Scliii»'i(ler. — 31 S. a m. pr. erat in. Ven. 1. Cam. Lamb, crumena. 
— 32 S. Lips. B. 1. caidiis. B. 1. S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518, cijathus, oniisso 
r^ que. — 33 Para Vun. 1. I'll. — 3G Ven. 1. trichas. — 37 Quadrigentos Schnei- 
der, pulidas S. Lips. Ven. 1. Ven. 1.518. putridas Valla. — 38 S. Lips, gttrgu- 
liunculos ; nonniilli codd. Piisciani lib. in. p. 131. ed. Krelil. habpnt gorguli- 
vnculos.—VJ B. 1. OS calet tibi linguam frigide facias ; Alciat. tiunc git frige- 
f actus ; Pll. nun git; Ven. 1. Ven. 1518. num git. S. et Lips, habent etiani 

NOTiE 

Apnleins, ' In fiitclani jam rocepliis qnotannis Expectare sat est.' 

es Fortiinae, sed Videntis.' Virgiliiis, Epichysis] Y-ds vinarinm, e quo in 

* Lib(;rtas, qiuv sera tanien respexit cyatiios viniim eiriinditur. 

incrlem.' Gaulusl Vasctiliim in forinain cym- 

31 Commoduni] Commodae nione- bii, sen crateris. 

tse, id osl, inlcgro niarginc. Comnio- 34 Habuisse] Seneca, ' Habere eri- 

diim talenliiin, commoda' minsv, a pitnr; habuisse iinnqiiam.' 

quibus nihil exsertiim detritiini(pie 37 Tramas] Id est, fila piitrida. 

est. 39 i\unc id [num git] Frntex qiieni 

32 Sinns] Vas sinnosnm, ventrio- Latiiii nigellam vocant, giistu similis 
sum et oris angusti. Virgilius, ' Si- pipcri. Ansonius, ' Kst inter frnges 
mini lactis, et lixc tibi liba, Priape, morsu piper aequiparans git.' Prover- 



RUDENTIS ACT. V. SC. 2. 1523 

La. Millc dabo nummos. Gr. somnias. La. nihil addo: 

abi ! Gr. igituraudi: 40 

Si, hercle, abiero hinc, hie non ero. La. vin' centum et 

mille ? Gr. dermis. [addas ; 

L\. Eloqiiere quantum postules. Gr. quo nihil invitus 
Talentum magnum : non potest triobolum hinc abesse. 
Proin tu vel aias, vel neges. L\. quid istic neeessum est, 

video : 
Dabitui talentum. Gr. accede dum hue : Venus haec volo 

arroget te. 45 

La. Quod tibi libet, id mihi impera. Gr. tange aram 

banc Veneris. La. tango. [Gr. quod jubebo. 

Gr. Per Venerem banc jurandum est tibi. La. quid jurem ? 
La. Praei verbis quid vis : id quod domi est, nunquam uUi 

supplicabo. [argentum daturum, 

Gr. Tene aram banc. La. teneo. Gr. dejura, te mihi 
Eodem die, viduli ubi sis potitus. La. fiat. 50 

Gr. La. Venus Cyrenensis, testem te tester mihi, 

Somnias. La. Nihil adjicio : abi! Gr. Audi igitur ! Si per Herculem hinc 
demigravero, non ero hie. La. Visne centum et mille ! Gr. Dormis. La. Die 
quantum rones. Gr. Ut 7iihil addas invitus ; magnum talentum : non potest de- 
traki hinc triobolum. Itaque tuvel die, rel nega. La. Cideo quid oporteat agere 
hie : dabilur talentum. Gu. Accede dutn hue : volo ut hac Venus te roget viecum. 
La. Manda mihi id quodvolueris. Gr. Tange hanc aramVeneris. La. Tango. Gr. 
Oportet tejurnre per hanc Venerem. La. Quid jurem? Gr. Id quod mandabo. 
La. Dictita mihi: nunquam petam a vicinis id quod habeo domi. Gr. Tange 
hanc aram. La. Tango. Gr. Jura te mihi daturum pecuniam pactum, en die, 
quo habcbis vidulum. La. Esto. Gr. La. Venus Cyrenensis, te tester mihi tts- 



frigide /actus. — 42 Eloquere hercle Cam. hamh, — 43 S. a m. pr. ef Cam. tri- 
bolum. — 44 Proin tu aias Veil. 1. vel alas S. a m. pr, vel unimas Cai pentar. 
isluc est\'ei\. 1518. Quin istuc neeessum esse video al. ap. Pareimi. — 4j PH. 
atroget — 46 Quod t. lubet Veil. 1.518. it mihi C. imperat Fll. haraniC. — 

47 Ven. l.'ilS. ju/ew tibi. Mox, S. Lips. Ven. 1. Yen. 1518. quod jubeo. — 

48 Pro verbis li. 1. 8. Lips, quidem his id quod S. Lips, it quod d. est num quis 
vili C. vili etiam C. 2. — 49 Tenaram Ven. 1. te tni argentum Schneider. — 
50 Eodem illo die edd. vett. et Sclineider. Eodem ipso die Ven. 1518— .'SI Cij- 

NOTiE 

bialis forma in eos, qui trepide et peijuria snmina Exigua, Cereris tan- 

snniiiiis taiitnni labris loqiinnttir. gens aramque p» demqiie.' Aras tan- 

45 Arroget te] Id est, volo id a te gebant et precatiiri. 

petal Venus ipsa. 48 Id quod domi] Id liabent in proin- 

46 Tang-c aram] Cicero,' Is si aram tu, doniesticum, familiare, ut sint 
t^nens juiaret, crederet nemo.' Ju- perjuvi. 

venalis: ' Falsus erit testis, vendet 




1524 M. ACCII PLAUTI 

Si vidulura ilium, quern ego in navi perdidi, 

Cum auro atque argento salvom iavestigavero, 

Isque in potestatem raeara pervenerit. 

Gr. Turn ego huic Gripo dico, inquito, et me tangito. 55 

La. Turn ego huic Gripo dico, Venus, ut tu audias. 

Gr. La. Talentum argenti magnum continue dabo. 

Gr. Si fraudassis, dicito, uti te in qua^stu tuo 

Veuus eradicet caput atque aatatem tuam. 

Tecum hoc habeto tamen, ubi juraveris. 60 

La. Et ilium ego advorsum si quid peccasso, Venus, 

Veneror te, ut omnes miseri lenones sient. 

Gr. Tamen fiet, etsi tu fidem servaveris. 

Tu hie opperire, jam ego faxo exibit senex : 

£um tu continue vidulura reposcito. C5 

La. Si maxume mihi ilium reddiderit vidulum, 

Non illi ego hodie debeo triobolura. 

Mens arbitratus est, lingua quod juret mea. 

Sed conticescam : eccum exit, et ducit senem. 

tern, si invenero ineam peram salvam, quam ego perdidi in navi cum auro et argen- 
to, et ea venerit iii meam potestatem. Gr. Turn, ego dico huic Gripo, die, et me 
tange. La. Tu7n ego dico htiic Gripo, Venus, ut tu audias. Gr. La. Dabo 
continuo magnwn talentum argenti. Gr. Sifraudaveris, dicito, ut Venus te era- 
dicet in tuo qucEstu, caput et tuam vitam: tamen liabe hoc tecum, quando juraveris. 
La. Et ego te rogo, ut si quid peccavero adversus ilium, ut omnes lenones sint in- 
felices. Gr. Tamen lenones erunt miseri, etsi tu fidem servaveris, Tu opperire 
hie ; jam ego curaho, ut senex egrediatur : tu repete continuo vidulum. La. Etsi 
mihi restitucrit hodie vidulutn, ego non illi dabo tres obolos. Est situm in meo ar- 
bitrio, quod mea lingua juraverit. Sed tacebo : ecce exit Gripus, et adducit 
senem. 



renetisis testor te mihi B. I. Icstem omittiint etiam S. Lips. Ven. 1. teslor te 
etiani S. Lips. — .52 V^eii. l.'jlS. ego quern. — 55 Voc. dico deest in C. ' Cete- 
riim, post liunc versnin iioiuiulli inciilcant liunc : Talentum argenti magnum 
continuo dabo. Sed nihil tale extat in Pll.' Parens. — 50 Turn me S. Lips, me 
nudias Ven. 1518. exudias Cam. Lamb. — 58 Quod si Ven. 1518. die ut S. 
Lips. Ven. 1. Ven. 1518. — 60 Cam. habeto, tamen. — Gl C. Ilia egat vorsnm ; 

C 2. S. Lips. Ven. 1. ilia negat vorsum ; Ven. 1518. ilia negat vorsum 

C2 B. 1. S. Lips. Ven. 1. homines sint. — (J3 S. Li|)S. servaris. — 04 TibiS. — 
00 Sclineider. mi ilium ; Vtn. 1518. ilium tnihi. S. Lips, redierit. — 07 S 
Lips. Ven. 1. ego illi, — 08 PH. arbitratus tungua ; S. Lips. Ven. 1. Ve 
1518. arbitratus lingua. S. Lamb, quid juret. 



en. 



RUDENTIS ACT. V. SC. 3. 1525 



ACTUS QUINTI SCENA TERTIA. 

GRIPUS, DvEMONES, LAJ3RAX. 

Gr. Srquere hac : ubi istic leno est? heus tu, hem tibi, 

hie habct vidulum. [beas tibi. 

D/E. Habeo, et fateor esse apud me : et, si tuns est, ha- 
Omnia, ut quicquid infucrc, ita salva sistentur tibi. 
Tone, si tuus est. La. o Di immortales ! raeus est : salve, 

vidule. 
DiE. Tuusne est? La. rogitas ? siquidcm licrcle Jovis 

fuit, meus est tamen. 5 

DyE. Omnia insunt salva : una istinc cistella excepta est 

modo 
Cum crepundiis, quibuscum hodie filiam inveni mcara. 
La. Quam ? D^. tua quae fuit Palaestra ; ea fdia inventa 

est mea. [tentia 

La. Bene mehercle factum est: cum istaec res tibi ex sen- 
Pulchre evenit, gaudeo. Dm. istuc facile non credo tibi. 10 
La. Immo, hercle, ut scias gaudere me, mihi triobolum 
Ob cam ne duis: condono te. D^E. benigne edepol facis. 
La. Immo tu quidem hercle vero. Gr. heus tu ! jamne 

habes vidulum ? 

Gr. Sequere hac. Ubi est ille leno ? Ileus tu, hem tibi: hie habet vidulum. 
1)/E. Habeo, et fateor eiim esse apud me: et, si ad te perliiiet, serva. Quemad- 
modum (juidlibet fuit in eo, ita tibi reslilueiur sahnim. Accipe, si est tnus. La. 
<) Dii immortales! est meus: salve, vidule. 1)JE. Estne tuus] La. Rogas ? 
iSi per Uerculcm, fuit Jovis, tamen est meus. U^. Universa sunt integra in eo : 
unaarcula tantumfuit depromla cum crepundiis, quorum opera detexi hodie nieam 
filiam. La. Quam? \^je. PaUcstram, quw fuit tua, inveui meam esse filiam. 
La. Gaudeo per Herculem ; lector quia id tibi erenit pulchre et ex sententia. 
D.E. Non credo facile te latari. La. Immo, per Herculem, ztt intelligus me gau- 
dere, ne dederis mihi ob earn peram Ires obolos: cam tibi do. V>je. Per adem 
PoUucis facis urbane. La. Immo lu per Herculem, Gr, Heustu! habesnejam 



1 Pll. S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. leno, et heus tu. C. em tibi. — 3 Omnia nt 
quidem S. Lips. B. 1. Omnia, ut quidque Pll. Ven. 1. Ven. 1518. Omnia ut 
quceque Cam. Lamb, sistetur Caipentar. — 5 Vro fuit, Schneider, huheifuverit. 
Mox, meus tamen S. Lips. Ven. 1. tamen deest in Ven. 1518. — 8 Ven. 1518. 
delet tua. — 9 Cam. Lamb, est factum .... tibi res. — 10 Sciineider. won facile. 
— 11 Lamb. 1577. tu hercle .... tribulum. — 13 Immo quidem, oniisso tu. Lamb. 
1577. jam habeas B. I. Pll. Lips. Ven. 1. jam habes S. Ven. 1518.— 10 Ven. 



1526 M. ACCll PLAUTI 

La, Habeo. Gr. propera. La. quid properabo? Gr. red- 

dere argentum mihi. 
La. Neque edepol tibi do, neque quicquam debeo. Gr. 

quaehaec factio est? 15 

Non debes? La. non hercle veio. Gr. non tu juratus 

mihi es ? [mihi : 

La. Juratus sum : et nunc jurabo, si quid voluptati est 
Jusjurandum rei servandae, non perdendae, conditum est. 
Gr. Cedo sis mihi talentum magnum argenti, perjuris- 

sume. 
DiE. Gripe! quod tu istum talentum poscis? Gr. jura- 

tu'st mihi 20 

Dare. La. libet jurare : tun' raeo pontifex perjurio es? 
D^E. Qua pro re argentum promisit hie tibi? Gr. si vidulum 
Istum redegissem in potestatem ejus, juratus dare 
Mihi talentum magnum argenti. La. cedo quicum habeam 

judicem ; 

vidulum? La. Habeo. Gr. Accelera. La. Quid accelerabo? Gr. Mihi red- 
dere pecuninm. La. Neque, per adem Pollucis, tibi do, neque debeo quicquam. 
Gr. Quce est hevc ratio agendi? Nnndehes? IjA, Noh debeo per Herculem. Gr. 
Non tu mihi jurasti? La. Juravi ; et jurabo nunc, si lubeat : jusjurandum fuit 
inventum ad rem fuendam, non perdendam, Gr. Da mihi, si vis, magnum talen- 
tum argenti, perjurissime. YiM. Gripe! quod talentum tu poscis? Gr. Jura- 
vit se mihi daturum. La. Placet jurare. Esne tu pontifex, ul judices de meo per' 
jurio? Y>jE. Pro qua re tibi promisit pecuniam? Gr. Juruvit sc mihi dalt(rum 
magnum talentum argenti, si ei resliluissem suum vidulum. La. Eligamus judi- 



1.518. num tu juratus. — 18 S. Lips. Ven. 1. Valla m rcscrvandce ; Ven. L518. 
servanda; rei. — 19 Crede H. periturissime Vi\. S. Ven. 1. — 20 Caipcntar. quid 
tu. Ven. L518. possis. IVIox, mihi deest in eadeni ed. — 21 li. 1. S. Lips. 
Ven. 1. Veu. 1518. tu we. B. I. S, Lips. Ven. 1. delent meo. — 23 S. Lips, mihi 

NOITL 

18 Jusjurandum conditum est] In- re juratus sum, aiifcret a me jiidicio, 

ventum est. Pacuvins: ' Jiisjiiran- si piobaveriin te stipulatiim esse dolo 

dum est mantile, (|i)o (|iiotidian<u nialo, et per hoc stipniationeni non 

noxap extergenlur.' Lalterius : ' Quid valere ; meqiic viginti (|ninqne annis 

est jusjurandum ? Eniplaslium ajris niinorem esse, et ob id Lajtoriie legis 

alipni.' beneticio uli posse ? Minores viginti 

21 Pontifex] Qui consiilio per De- <|uin()iii' annis sine aiictore, nequc- 

os ariisf|ue Deuiuin peijurabant, nnt obligari, atcpio adeo Lirtoria; le- 

ponliticibiis picnas dabant ; <iui per gis beiieficio in integrum ristilnnn- 

genium principis, principi; (|ui alia tur. ' Stipulari,' ' instipiilaii,' ' re- 

ratiotic, cetisoribus. stipiilaii,' idem est (piod promittere 

24 CeJo f/Mtcum] Quis id, quod da- et repromittcre. Dolus mains est 



RUDENTIS ACT. V. SC. 3. 1527 

Ni dolo malo instipulatus sis, nive ctiam dum siem 25 
Quinquc et viginti natus annos. Gr. habc cum hoc. La. 
alio 'st opus. [navero. 

D/E. Jam ab isto auferre baud sinara, nisi istum condcm- 
Promisisti huic argentum? La. fateor. D/e. quod servo 

meo 
Promisisti, meura esse oporlct : ne tu, leno, postules 
Te hie fide lenonia uti : non potcs. Gr. jam te ratus 30 
Nactum hominem, quern dclVaudares : dandum hue argen- 
tum est probum : 
Id ego continuo huic dabo, adeo me ut hie emittat manu. 
D/E. Quando ergo erga te benignus fui, atque opera mca 
Ha3C tibi sunt servata. Gr. immo hercle mea, ne tu dicas 

tua. 
Dm. Si sapies, tacebis : tum tc mihi benigne itidem adde- 
cet 35 

Benemerenti bene referre gratiam. La. nempe pro meo 

cem ad disceptandam hanc controversiam ; et priinn, probabo te stipulnlum es'ie 
dolo malo, deinde me minorem esse quinque et viifinli annis. Gr. Ilabejiidiccm 
cuw Damoue, ut coram CO cum D(Eiiioiie dc spunsiuuc certes. La. Est ojiiis olio. 
Dje. Non sinam te auferre viduliim, visi coiulemnacero istum. lluicne poUicitus 
es pecuniam? La. Fateor. D.e. Quod pollicilus es meo servo, oportet ad me 
pertinere : ne putes, o leno, tibi utendum esse hie fide lenonia : non potes. (iu . Ar- 
bitraris jam te incidissc in hominem quem dcfraudes. Oportet dure huic argentum 
probum : id ego dabo continuo huic, adeo ut hie me manumittal. Dm. Quoniam te 
affeci hoc benvficio, et luce sunt servata mea ojiera, Cli. Immo per llerculem 
mea, ne tu dicas tua. D^K. Tacebis, Gripe, si sapias / Tum te, o L<ibra.r, adde- 
cet etiam mihi referre gratiam de te bencmerito. La. Nempe quando dicis tibi esse 



dare.— 25 In dolo S. Lips. Ven. I. neve etiam S. Lips, ni etiam Bentl. ad Te- 
rent. Enn. iii. 5. 22. dum hand siem Bentl. I. c— 26 Schneider, annos natus. 
Lamb, alio opu'st. — 27 Jam te Lamb, aut sim S. Lips. Ven. 1. Pll. hand sciam 
Ven. 1518. si istunc S. Lips. Ven. 1. Ven. I.'JIS. si isluc Carpentar.— 28 Pro- 
misistin' Schneider, meo deest in B. 1. S. Lips. Ven. 1. PH.— 2U Promissum 
est Ven. 1518. ne ut Ven. 1.518.— 30 Tu Carpentar. interpunciione post uti 
sublata. potes: servanda est fides Yen. 1518. lanteratus Lips, jam te ratus al. 
jaw <e irrt<«>i Carpentar.— 31 Nanctum P\\. NactlisS. defrandandum dares S. 
Lips. Ven. 1. Ven. 1518. huic S. €.2. Lips. — 32 S. Lips. /kc m/</(i(.— 33 S. 
Lips. Ven. 1. Ven. 1518. tibi benignus. — 31 Von. 1518. ne dicas tua, on)i»so 
pronominc tu. — 35 S. Lips, tum mihi, omisso te. Pll. mihi benhme. il. itidem 
addam. — 36 S. Lips. Ven. I. Ven. 1518. bene ferre. Mox, pro meo, Srhnei- 

NOT/i: 

machinatio quxdani alterius decipi- .'iiniuiattir. 
endi causa, quando alind agittir, aliiid 



1528 M. ACCII PLAUTl 

Jure oras. Dm. minim, quin tuum jus meo periculo abs 

te expetam. 
Gr. Salvos sum : leno labascit: libertas portenditnr. 
Dje. Vidulum istic ille invenit ; illud mancipium meum est : 
Ego tibi hunc porro servavi cum magna pecunia. 40 

La. Gratiam habeo, et de talento nulla causa est, quin feras, 
Quod isti sum juratus. Gr. heus tu ! mihi dato ergo, si 

sapis. [tibi mu * * 

Dje. Tacen' an non? Gr. tu meam rem simulas agere; 
Non hercle istoc me intervortes, si aliam praedam perdidi. 
Dm. Vapulabis, verbum si addes istuc unum. Gr. vel 

hercle enica, 45 

Non tacebo unquam alio pacto, nisi talento comprimor. 
La. Tibi operam hie quidem dat; taceto. D^. concede 

hoc tu, leno. La. licet. 
Gr. Palam age, nolo murmur ullum neque susurrum fieri. 
Dm. Die mihi, quanti illam emisti tuam alteram muliercu- 

1am 
Ampeliscam? La. mille nummos denumeravi. Dm. \m 

tibi 50 

Conditionem luculentam ferre me ? La. sane volo. 

n me referendum gratiam, loqneris pro meo jure. D.i;. Mirum quin expetam tuum. 
jus meis damnis. Git. Sumsalvus: leno vncillat : ostenditur libertas. D.T„ Ille 
ipse invenit vidulum: illud mancipium est meum. Ego tibi hunc sercuvi cum 
magna pecunia. La. Ilabeo gratiam, et de talento est nulla causa, quiri uccipias 
id quud isti sum pnllicilus. Gr. Ileus tu! Da tnitiiigitur, si sapis. \yjE. Sile- 
bisne? Gu. Tu simulas curare meam rem; tibi mu . . . per llerculem non me 
circumvenies, si jierdidi aliam prcedam, D.t:. Dabis pccnas, si addideris udhuc 
vnum verbum. Gr. Per Herculem, vcl eneca; non silcbo unquam alio pacto, nisi 
coiirceur talento. La. Hie quidem tibi studet ; tace. T>jf.. Da hoc, leno. La. 
Licet. (iR. Age coram, nolo edi murmur ullum, neque vel minimum Jiatum. T)JE. 
Die mihi quanti emisti tuam illam alteram mulierculam Ampeliscam? La. Nume- 
ravi mille nummos. Dm, Visne me tibi offerre luculentam conditionem? La. 



der. et edd. vett. habciit ()(o. — 37 S. Lips, jus wie. Vcn. 1518. S. periclo. — 
36 Salvus S. Lips. Ven. 1. prolenditur S. Lips. Veil. 1518. — 3!) Doiiz. Viduluni 
iitunc.^ Vi Quidem isli Veil. 1. lieuluH. ergo data \'cii. l.'ilH. — 43 S. Lips. 
Vcn. 1 518. tun meam; Veil. 1. tu meam ; Cai pintar. <nm Wit'fim. Ed. Paris. 
tuam agis ; l^ainl). Jiunc commodus. I'll, tibi mu [lacuna]; Cam. tibi iiunc * ; 
li, 1. tibi non, sine ali(|iio lacuniE si(;no. — '11 V^alla, .si credila ; Saracen, si 
aliam credam. \'en. J51H. pra-ndero. — 15 S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. si ver- 
bum. Ven. 1. adde.—4G S. a in. pr. inquam.—M Pll. 15. 1. S. Lips. Ven. 
l^AV,. tacebo. S. concedo. S. Lips. Lamb, hue <«.— 48 B. 1. S. Lips, nolo ego 
murmilellum ilium; PIL murmur ilium ; Ven. 1518. Lamb, murmurillum. Car- 



RUDENTIS ACT. V. SC. 3. ^ 1529 

DvE. Dividuom talcntum faciam. La. bene facias. Dje. 

pro ilia altera, 
Liberia ut sit, dimidium tibi sumc, dimidium huic cedo. 
La. Maxume. D.e. pro illo dimidio ego Gripum emittara 

manu, 
Quem propter tii vidulum, etcgo natam inveni. La. bene 

facis : 55 

Gratiara habeo magnam. Gr. quarn mox mihi argentum 

ergo redditur? [me mavolo. 

Dje. Res soluta est, Gripe: ego habeo. Gr. hercle, at ego 
Dje. Nihil hercle hie tibi est, ne tu speres : jurisjurandi volo 
Gratiara facias. Gr. perii hercle ! nisi me suspendo, oc- 

cidi. 
Nunquam hercle iterum defraudabis rae quidem post hunc 

diem. 60 

D/E. Hie hodie coenato, leno. La. fiat: conditio placet. 
DvE. Sequimini intro. Spectatores, vos quoque ad coenain 

vocera, 
Ni daturus nihil sim, neque sit quicquam pollucti domi, 

Volo sane. D.'e. Dividatn tnlentum. La. Facias recte. Dm. Ut sit pro ilia 
altera liberta, tibi uccipe ditnidium, da huic dimidium. La. Optime. Y)n. Ego 
mauumittam Gripum pro illo dimidio, cujus opera tu invenisli vidulum, et ego na- 
tam. La. Recte facis: habeo magnam gratiam. Gr. Igitur mihi reddatur sta- 
tim pecunia? D.e. Gripe, res est soluta: ego habeo. Gr. Per Herculem, sed 
ego inalim habere. Dje. Per Herculem nihil habes hie, ne tu speres. Volo con- 
dones jusjurandum. Gr. Perii per Herculem: occidi, nisi 7ne suspendo. Per 
Herculem nnnquamme defraudabis iterum post hunc diem. D.-ii. Leno,ca;nato hodie 
hie. La. Fiat! conditio placet. Dje. Sequimini intro .' Spectatores, vos voca- 
rem quoque ad ccenam, si esset quod apponerem, ct si esset aliquid delicati domi, et 

pentar. neque futurum. Ven. 1518. fieri mihi. — 50 C. mille 7iu7nmum. — 52 Di- 
viduum S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. bene facis S. Lips, ilia deest in Ven. 1518. 
— 5'i Libera S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. summe Ven. 1518. hue cedo C. — 
54 Gripum ego INIediol. et Schneider, ego altera gripum Ven. 1518. ego grif- 
fumS.A m. pr. — 50 Voc. magnam deest in Ven. 1518. wo.r /ni Sciineider. — 
57 Schneider, tu hercle. — 58 S. Lips, tibi hie est. Mox, Ven. 1518. Carpen- 
tar. jusjurandi. — 59 Grat [lacuna] fatiam C. peri Carpcntar. jwrii ergo nisi 
B. 1. — 02 S. Lips. Ven. 1. vos quiqui. — 03 Nam S. Lips. »u7 sim Sclineider. 

NOT/E 

52 Dividuom faciam'] Id est, divi- votoruni gratiam facere alicui : Dis- 

dam. pcnser quelqu'un de sesvaeux. 

58 Juriyurandi volo Gratiam facias] 03 Pollucti] Si nobis esset ccena 

Volo te liberare ienonein praestiti ju- tam iante apparata, quam esse solet 

risjurandi ; id est, vulgo dispensaie. eoruni fjui votivum epulum faciunt, 

Pecuniae gratiam facere, reniittcre, vos invitarem. 



1530 RUDENTIS ACT. V. SC. 3. 

Neve adeo vocatos credain vos esse ad coenam foras. 
Verum si voletis plausum Fabulee hiiic clarum dare, 65 
Comissatum omnes venitote ad nie ad annos sedecim. 
Vos hie hodie coenatote ambo. La. fiat. D^e. plausum 
date. 

nisi crederem vos esse vocatos ad coenam foras. Sed si volueritis dare hide Fabulte 
altum plausum, venite ad me omnes comissatum in annos sexdccim. Vos canate 
ambo hie hodie. La. Fiat, D.E. Date plausum. 



sum S. Lips. Ven. 1. Ven. 1518. neque est S. Lips, quique Carpentar. polluti 
S. Lips. — 64 Nive Schneider, et Doiiz. no.s esse S. a ni. pr.— 6.i Ven. 1. cla- 
rum date. — 60 Commessaturn S. Lips. Comessatum \en. I, Yen, 1518. sexdc' 
dm S. Lips. Plauti Rudens explicat feliciter S. 



M. ACCII PLAUTI 

S T I C H U S. 



DRAMATIS PERSONyE. 

Panegyris, 7 ,r ,. 
T, > Mulieres. 

PiNACIUM, S 

Antipho, Senex. 
Gelasiaius, Parasitus. 
Crocotium, Ancilla. 
DiNACiUM, Piter. 
Epignomus. 
Stichus, Servus. 
Pamphilippus, Adokscem, 
Sagarinus, Servus. 
Stefhanium, Ancilla. 



ARGUMENTUM, UT QUIHUSDAM VIIJETUR, PRliiClANI. 

.9enex castigat filias, quod liic viros 
Tarn perseverent peregiinantis paiiperes 
/ta siistinere fi aires, neqne lelinquere. 

Sencx increpatjilias, quod non disistunt a ttiendis parlibus suorum viarilorum 
pauperum et peregrinantium, neque repttdiar'e velint. Iinmo pater sic dimulcetur 

NOTiE 

I Setiex] Antipbo pater Pinacii et Viros] Pamphilippum et Epigiio- 

Panegyris. mum inaritos Pinacii ct Panegyris. 

Filias] Panegyris et Pinacium. 



1532 M. ACCII PLAUTl 

Contiaque verbis delenitiir commodis, 

Habere ut sineret, qiios semel uactee forent. 5 

Firi revenitint opibiis aucti trans mare : 

iSuam quisque retiuet; ac Sticlio Itidiis datiir. 

sermonc blando filiarum snarnm, ut patiatureas servare viros quibus semd matri- 
monio junctce sunt. Mariti retcrtuntur a regionibus, quie sunt ultra mare, di- 
vltiis onusti. Vterque suam conjugem denuo accipit ; et ludendi copia Sticho 
conceditur. 



1 Pll. quod ecE. — 5 B. 1. quod semel. C quos semel inacta. 



ALIUD ARGUMENTUM CAMERARII. 

Argumentum hiijus Fabulas est et leve et futile. Etsi in hac bonae et prae- 
clarae sententiEe insertae sunt: et exemplum proponitur egregium fidei 
conjugalis. Duo adolescentes fratres habebant dnas sorores conjuges. 
Dum vivunt in luxu et deliciis, rem familiarem perdnnt. Hanc recnpe- 
rare student mercaturis faoiendis : quod autem longo tempore abessent, 
vnlt pater filias, uxores illorum, alils coilocare ; sed illae constanter refra- 
gantur. Redeunt illi re bene et feliciter gesta, et aucti opibus : itaque 
facile reconciliantur socero. Parasitus autero, quo socio et adjutore rem 
amiserant, ab iliis repellitur, et ludibrio babetur. Sticho etiam servo 
potestas fit convivii agitaadi cum altero servo Sagariuo. 



ACTUS PRIMI SCENA PRIMA. 

PANEGYRIS, PINACIUM. 

Pa. Credo ego miseram fuisse Peuelopam, 
Soior, suo ex animo ; quas tarn diu vidua 

Pa. Ego arbitror Pcndopcn doluisse serio, soror ; quw fuit privata tarn longo 

NOTJE 

1 Dliser am fuisse ex animo] Home- virum?' Immo virgo quae nunquam 
rus, Trddfv &\y(ativ Kark evfidv. liabuit marifiim dicitur ct 'vidua.' 

2 Tarn diu] Vif;inti annis. Idem Seneca, ' An tc moranlur vir- 
Vidiia] ' Vidua ' dicitur, et ca cu- n'mea vidua^ domi ?' Uno vcrbo, ' vi- 

jiis inortnus est vir, et ea a qua diu dua ' est ab antiquo ' iduo,' divide : 

vir abcst. Seneca de uxore Aga- nude ' Idus' dictae sunt, quod in duas 

menuionis post decennium, (idem partes fcrnie a^quales dividant. Quae 

quod de nxore Ulyssis Plautiis,) igitur nudicr sejuncta esla viro dicta 

' Decern per annos vi(bia rcspiciam est ' vidua.' 



STICHI ACT. I. SO. 1. 1033 

Viro suo caruit : nam nos ejus animum 

De nostris factis noscimus, quarum viri hinc absunt, 

Quorumque nos nej^otiis abscntum, ut est a3quum, 5 

Solicita3 noctcs et dies, soror, siimus semper. 

Pi. Nostrum oflicium nos facere aequom est: nequc 

Id magis facimus, quam nos monet pietas. 

Sed hie, mea soror, assis dum: raulta voio tecum 

Loqui de re viri. Pa. salvenc, araabo? 10 

Pi. Spero quidem, et volo : sed hoc, soror, crucior, 

Patrem tuura meuraque adco, unice qui unus 

Civibus ex omnibus probus perhibetur, 

Eum nunc improbi viri officio uti ; 

Viris qui tantas absentibus nostris 15 

Facit injurias immerito, 

Nosque ab his abducere volt. 

Hae res vitas me, soror, saturant : 

Has mihi dividiae et senio sunt. 

Pa. Neu lacruma, soror ; neu tuo id animo 20 

Fac, quod tibi tuus pater facere minatur. 

Spes est eum melius facturum. 

tempore suo marito tanqiiam tidua. Nam nos intelligimus qua fuerit ejus mens 
ex nostra sorte ; videlicet nustri marili absunt hinc, et nos tencinur sempiterna 
soHciludiue diu noctuque, soror, ut est par, de eorum ne^otiis, iiitereadiini ahsunt. 
Pi. Oportet nos obire nostras partes : ntque facimus plusquam pietas nos Iwrtatur. 
Sed veni hue, mea soror ; mens est disserere tecum de negotiis mei muriti pluribus 
verbis. Pa. Sehabentne bene, obsecroi Pi. Est spes quidem, et opto: sed idcir- 
CO doleo, soror, quod tuus pater et meus, qui prwdicutur esse unus omnium civium 
longe ccquissimus,fungutur nunc officio viri ncquam, et ufficiat immerito tunta contu- 
melia noslros vmritos ubsentes, et cvnetur nos uvocare ub his. Id, soror, me reddit 
de/essam vita: id me conficit marore et tadio. V\. Ne luge, soror; neque tibi 
injiige vuluus, quod tuus pater minatur infligere. Spero eum acturmn mitius. 



2 Alii vidua expiingunt. — 4 Meurs. de nostris fatis noscimus ; al. facil nosci- 
mus.— G C. nodes sed dies.— 9 C. adsidum. Pro tnulta, quod servant B. 1. C. 
et C. 2. al. ap. Pareiim habent mutua. — 10 Edd. quapdam vett. sulvtfne. — 
14 Lamb, viri officio fungi, contra codd. — 15 Prononifii nostris deest in B. 1. 
— 17 C. et Parei 3. ab is abducere. — 18 B. 1. soror »««.— 19 Hce }ni B. 1. C. et 
C. 2. — 20 Edd. qiixdam vett. neve tuo. — 21 Al. ap. Pareuni, minatur factu- 

4 De nostris factis] Id est, per nos de viire. 
ipsas. lU Senio] Id e.st, taedio et odio. 

18 Vitcc me saturant] Jc suis lass/:e 



1534 M. ACCII PLAUTI 

Novi ego ilium : istaec jociilo dicit : 

Neque ille sibi mereat Persarum 

Moates, qui esse aurei perhibentur, 25 

Uti istuc faciat, quod tu metuis. 

Taraen si faciat, minume irasci 

Decet ; neque id iramerito eveniet. 

Nam viri nostri domo ut abierunt, 

Hie tertius annus. Pi. ita ut memoras. 30 

Pa. Cum ipsi interea vivant, valeant ; 

Ubi sint, quid agant, ecquid agant, 

Neque participant nos, neque redeunt. 

Pi. An id doles, soror, quia illi suum officium 

Non colunt, cum tuum facis ? Pa. ita pol. 35 

Pj. Tace sis! cave sis audiam ego istuc; 

Cave posthac ex te. Pa. nam qui jam? 

Pi. Quia pol meo animo oranes sapientes 

Suum officium aequom est colere, et facere. 

Quamobrem ego te hoc, soror, tametsi es major, 40 

Moneo, ut tuum memineris officium. 

Et, si illi improbi sint, atque aliter 

Nos faciant, quam sequum est ; tamen pol 

Ne quid magis simus omnibus obnoxiae opibus, 

Ef;o ilium nosco: dicit ha:cjocando,nec si poUicearis monies Persarum, qui dtcuntur 
esse aurei, mvliatur id quod tu pertimescis. Tatnen si ag'at, von oportet wgre fer- 
re : neque id accidet immerilo. Nam sunt tres anni, ex quo nostri marili rnigra- 
verunt domo. Pi. Sic res est ut dicis. Pa. Cum ipsi interim, neque ad nos scri- 
bunt sintne adhuc in vivis, sintne sani, quibus in Incis versentur, quid faciant, quid 
non faciant; neque rcvertuntur. Vi. Anidcirco fersagre, soror, quia illi non fun- 
guntur suo officio, quandofungeris tuo? Pa. Ita per Pollucem. Vi. Tace, si vis! 
cave, cave si vis, ne ego audiam id deinceps a te. Pa. Qnarel Pi. Quia per 
Pollucem, ut ego arbitror, decet omnes qui sapiunt obire et excqui suutn munus. 
Quocirca ego te monitam volo hnjus rei, soror, quamris es major natu, ut recorde- 
ris tuarum partium. Etsi illi sint iniqui, et agant itobiscum aliter quam decet ; 
tamen per Pollucem oportet nos recordari nostri officii ornnibus viribus, ne magis 



rum. — 23 15. 1. joculo istac. A), ap. Parenm, joco. — 20 Ut istuc IJ. 1. — 
37 Va\i\. (|nap(lam vett. quid jam. — 42 Etsi improbi sint illi, atque aliter in nos 
faciant secus al. ap. Parcuin. — 44 C. 2. omnibus obnixe opibus; al. 77iagis simus 

NOT/E 

44 Ne quid] Ne alifpia ex parte decet meminisse officium nostrum 
magis obse(]iiainut' patri,8Uiniiiopere erga viros. 



STICHI ACT. I. sc. 2. 1535 

Nostrum officium mcminisse decet. 45 

Pa. Placet: taceo. Pi. at mcmineris facito. 

Pa. Nolo ego, soror, me credi esse immemorem viri, 

Neque ille eos honores, mihi quos habuit, perdidit: 

Nam mihi pol grata acceptaque hiijus est benignitas: 

Et me quidcm haec conditio nunc non poenitet : 50 

Neque est, cur nunc studeara has nuptias mutarier. 

Verum postremo in patris potestate est situm : 

Faciendum id nobis quod parcntes imperant. 

Pi. Scio, atque in cogitando raoerore augeor. 

Nam propemodum jam ostendit suam sententiam. 55 

Pa. Igitur quaeramus, nobis quid facto usus sit. 

simiis obsequentes nosUo patri. Pa. Benemones: sileo. Pi. At da operamut 
recorderis. Pa. Ego nolo haberiimmemor mariti, o soror, neque ille amisit eos 
honores, quos mihi exhibuit. Num. per Pvllucem ejus lenilas mihi est dulcis et ju- 
cunda : neque me pudet hujus surtis nunc, neque est cur telim nunc mutari has nup- 
tias. Sed demum est positum inarbitrio patris : est agendum id quod parentes no- 
bis prascipiunt. Pi. Intelligo, atque excrucior moerure dum reputo. Nam dc- 
texit jam ferme suam mentem. Pa. Itaque excogHemus, quid jwbis agendum 
sit, 

obnoxicB opibus omnibus. — 50 Et me quidem hoc C. — 51 PlI. quor non studeam. — 
54 E(hi. vett. incogitando. Pro augeor, quod servant B. 1. C. et C. 2. angeor 
legitiir in coil. Scliobiog. angor in al. vett. 



ACTUS PRIMI SCENA SECUNDA. 

ANTIPHO, PANEGYRIS, PINACIUM. 

An. Qui manet ut moneatur semper servos homo officium 
suum, [probus est. 

Nee voluntate id facere meminit, servos is habitu baud 
Vos meministis quotcalendis peterc demensum cibum. 

An. Non est bonum habere ilium servum, qui expectat semper donee moneatur sui 
muneris, nee recordatur imptere id ultro. Vos recordaminijrrimo quoque die mensis 



3 F\\. quod Calendis ; GroDov. Delph. Bipont. al. quotcalendis. Mox edd. 

NOTiE 

1 Qui manet ut moneatur] Qui ex- 2 Ilahitu hand probus] II n'y a pas 

pectat ut moneatur. Decern priori- de phiisir d' avoir un tel valet. 
bus versibus alloquitur Antiplio ser- 3 Quotcalendis] Ut quotannis, qnot- 

vos, ut omnia doDii munda sint. mensibus, quotdiebus : pro, siogulis 



153G M. ACCII PLAUTI 

Qui minus meministis, quod opus sit facto, facere in asdi- 

bus? 
am quidera in suo quidque loco nisi erit mihi situm sup- 

pellectilis, 5 

Cum ego revortar, vos raonumentis commonefaciam bubu- 

lis. 
Non homines habitare mecum mihi hie videntur, sed sues. 
Facite, sultis, nitidos ut aedes meee sint, cum redeam do- 

mura. [mum. 

Jam ego domi adero : ad meam majorem tiliam inviso do- 
Si quis me quseret, inde vocatote aliqui : autjam egomet 

hie ero. 10 

Pi. Quid agimus, soror, si offirmabit pater advorsum nos ? 

Pa. Pati 
Nos oportet, quod ille faciat, cujus potestas plus potest. 
An. Si manere hie sese malint potius, quam alio nubere, 
Non faciant : quid mihi opu'st decurso aetatis spatio cum 

eis 

exigere mensuram frumenti ; quare non recordamini etiam agere domi id, quod est 
opus facto ? Nisi omjiis supellex erit jam posita in suo loco, quando ego redibo, vos 
admonebo memoria bubula. Arbilror non homines manere hie mecum, sed sues, 
Agile, si vuUis, tit mea domus sit munda, quando rcpctam cedes. Ego jam ero domi: 
eodomum ad invist-ndam meamfiliam majorem. Si quis me petel, vacate i7ide aliqui : 
aut egomet ero hie jam. Pi. Quid faciemus, soror, si pater nos urgebit pertinu- 
citer '! Pa. Oportet nos ferre ilia quce adhibet adversum nos ille cujus potes- 
tas plus valet. An. Si optent maf^is stare in his nuptiis, quam inire alias; 
stent. Quid est necesse cxacta atate pugnure cum lis, quandoquidem non video 



qiiBpdam vctt. dimensum. — 5 B. 1. quoque loco . . . sita. — 8 Facite [lacuna] ni- 
tida C. Faciele sulcis nilidce C. 2. — 9 Acidal. filiam inviso : domum Si quis, SfC. 

NOTyE 

annis, niensibus, diebiis: pro, uiio- tamqiie piisillo.' Cibaria auteni alia 

qiioqiie anno, ni^nse, die. eiant ' iiistica,' alia ' urbaiia.' Cy- 

Demensum] Tertnllianiis, ' Ciba- prianiis: 'Mensurna divisio: hiiec erat 

ria.' IVIartiaiis, ' Diaria.' Donatus: quae in alinicnta piesbyteroruni da- 

' Servi (juaternos modios accipiebaut batur, seu dcnieusuui |)i°esbytero- 

frumenti in mensem, ct id deinen- rum.' 

sum dicebatur : utrum a niensc, an G 3Ionnmenfis bubulis'] Id est, loris 

a metiendo, inccrtum est.' Juvena- e corio bubulo factis ad admonendos 

lis: ' Servoruni ventres medio casti- officii sui servos immemores. 

gat iniquo I|)se quoque esuriens.' 11 OJirmabit] Offirmato aniuio ur- 

Sencca, ' Servus est: quinquc mo- gebit, pertinaci. 

dies accipit.' Horatius, ' cui satis 14 Non faciant] Id est, non digce- 

uoa Farris libra foret, gracili sic, dent a niaritis. In quo .'^ibi ipse re- 



STICfH ACT. I. SG. '2. 1537 

Gerere bellum ? cum nihil, quamobrem laciam, meruisse 

arbitrer ? ' 15 

Minume ! nolo turbas : sed hoc mihi optumum factu arbi- 

tror, ■* 

Principium ego quo pacto cum illis occipiam, id ratiocinor : 
Utrum ego perplexim lacessam oratiouo ad hunc modum. 
Quasi nunquam quicquam in eas simulem ; quasi nihil in- 

audiveiim, 
Eas in sc meruisse culpam : an potius tentem leniter, 20 
An minaciter? scio lites fore: ego meas novi optunie. 
Pi. Exorando, baud advorsando sumendam operam censeo. 
Gratiam a patre si petimus, spero ab eo irapetrassere: 
Advorsari sine dedecore et scelere summo baud possumus. 
Nequeegosum factura ; neque tu ut facias, consilium dabo : 
Verum ut exoremus : novi ego nostros : exorabili'st. 2G 
An. Sic faciam : assimulabo, quasi aliquam culpam in sese 

admiserint. 

quid coinmeiuerinl, fjuamobrem id agam? Nequaquam ! Odi coiiteutiones. Sed 
reor milii esse id faciendum ; ptimuin sic mcditahur tneciim ipse, quomodo incipiiim 
agere cum illis! Vtrum ego illiis nggrediar sermone perplcxo sic, qunsi nihil cul- 
pem in eis ; quasi non audiverim eas esse affines culpa' : an putius adariur benigne, 
an adhibilis minis ? Scio futuras esse contcnliones ; ego vovi penilus indolcm men- 
rum. Pi. Exislimo agendum esse cum palre exorando, non obtiictumlo. Si rogamus 
henejicium a patre, spes est fore ut impetremus ab eo : non possitmus ohniti sine 
summa contnmelia et crimine. Neque ego commitlam ; neque auclor ero, ut tu 
committas: sed ut exoremus. Ego novi nostrum sunguinem; facile exorari potest. 
An. Sic again! Simulabo quasi perpetrarinl aliquod peccatum. Perlerrefaciam 



— 14 Non faciam C. et C. 2. Nmi deest in I'arei 3. — 15 B. 1. C. et C. 2. <ir- 
bitror ; et sic edJ. vett. — 16 Minime volo turbas Dotiz. rolo etiain 15. 1. — 
17 C 2. raciocinor ; al. ap. I'meiiiii ratiociner. — 18 Vtrum ego B. 1. — \<) V\\. 
nikil iude audiverim. — 20 Aciiial. ac potius. — 22 VW. haut adversando ; al. ap. 
Pdi eiiiii aut adversando ; alii omittunt haud. — 23 Al. ap. Pareuin impetrasce- 
re.— 24 Adversariis iude decore C. et C. 2.— 20 C. exorabile est; C. 2. cxorabi- 

NOT^ 

ponit Antiplio, quasi secum dixerit : est, et falsi et veri ciiiniiiis incii- 
Enitar auctoritate patria, ut filias satio.' Cicero, ' Nihil coiiim, quie 
jiieas abducam a mantis. Sed, • si Galli insimiilabaiit, nesjainiit.' 
maiiere iiic,' &c. 21 Anjuinaciler] Adhibilis minis. 

18 Perplexim] Alibi ' verbiim per- 22 Exorando] Ovidins, ' blamliti. 
plexabile.' ' Contoiliplicata oratio.' isque niagis (jiiaiu viiibiis nti Con- 
Pha'drus, ' VerbosiL' stiophae.' Mar- venit.' 

tialis, ' Niliil stroplianini est.' 23 Impctrassere] Inipctratnras. 

19 In eas simulem] Tmesis, eas in- 26 Nostros] Nostri generis homi- 
siniiilem. Donatns, ' Insimulatio nes. 

Delpk, cl Var. Clas. Pluut. 5 K 



1538 M. ACCII PLAUTI 

Perplexabiliter earura hodie perpavefaciam pectora : 
Post id agam igitur: deinde, ut animus meus erit, faciam 

palam. 
Multa/ scio, facienda verba : ibo intro : sed aperta est foris. 
Pi. Certo enim mihi pateinae vocis sonitus aures accidit. 31 
Pa. Is est ecastor : ferre advorsum hominem occupemus 

osculum. [cedite. 

Pi. Salve, mi pater. An. et vos : ambae illico, agite, abs- 
Pi. Osculum. An. sat est osculi mihi vostri. Pi. qui, 

araabo, pater ? 
An. Quia ita meae animse salsura evenit. Pi. asside hie, 

pater. 35 

An. Non sedeo istic : vos sedete : ego sedero in subsellio. 
Pi. Mane pulvinum. An. bene procuras mihi : satis sic 

fultum est mihi. 
Pi. Sine, pater. An. quid opus est? Pi. opus est. An. 

morem tibi geram : atque hoc satis est. [filiae. 

Pi. Nunquam enim nimis curare possunt suum parentem 
Quern cequius est nos potiorem habere, quam te? postidea, 

pater, 40 

hodie verbis perptexis eartim inentein. Postea agam serio, et patefaciam, quce sit 
meamens: scio esse umila dicendn, Iiigrediar : sed limen est apertum. Pi. Nam 
sonitus vocis pntriie mihi venil certo ad aures. Pa. Est ille, per adem Castoris : 
occvrramus homini ad ei ferendum osculum. Pi. Saleus sis, mi pater ! An. El 
vos! salvo; silis. Agile amba, abscedite illico. Pi. Osculum. An. Vos satis 
osculatce estis. Pi. Quare, obsecro, paler? An. Quia sic sal aspersum est mece 
animcB. Pi. Sede hie, pater. An. Non sedeo istic f ros sedete: ego scdebo in 
subsellio. Pi. Expecta pulcinum. An. Mihi impendis amicam operam: subsel- 
lium sufficit. Pi. Fatere, pater. An. Quid est 7iecesse? Pi. Est necesse. An. 
Tibi obsequar, et hoc sufficit. Pi. Nutujuam enim Jiliw possunt impcndere satis 
curarum purenti, Quis debet nobis esse carior, quam lu? postea, pater, qui ca- 



lest.—'27 C. adsemulabo. — 29 Prius id agam Aciihil. et Parei 3. contra codd. 
faciam pacem 15. 1. — 32 Doiiz. homini. — 33 C ascidete ; C. 2. abscedite. — 
34 C. voslri osculi. — 3b Idem codex, hoc est satis. — 40 Qum C. Cum C 2. 

NOT/E 

32 Occupemus osculum] Sautons lui bonus ; si satis, bonus est. Sic in 

au col. osculis : si minus impertias, videtnr 

35 Quia mcce anhucc salsura cvenil] aiuicitia fiigidior; si plus, eris mo- 

Metapliora a sale ducta, ostcudit lestus. 

esse satis osculoi uui. Quasi dicat : 37 Mane pulvinutn] Expecta diun 

Oscula sunt sali similia ; si plus vol snpponatur pulvinum. 
minus aspcr^as salis cibo, non est Eullum] Subseliium. 



STIOHI ACT. I. sc. 2. 1539 

Viros nostros, quibus tu voluisti esse nos matresfamilias? 
An. Bonas ut aequo m est lacere, facitis, cum tamen ab- 

sentcs viros [pater, 

Perinde habetis, quasi praesentes sint. Pi. pudicitia est, 
Eos mafrnificare, qui nos socias sumscrunt sibi. 
An. Numquis hie est alienus nostris dictis auceps auri- 

bus ? 45 

Pa. Nullus, praetcr nosquc teque. An. vostrum animum 

adhiberi volo, [rum. 

Nam ego ad vos nunc imperitus rerum, et morum mulie- 
Discipulus venio ad magistras: quibus matronas moribus, 
Quas optumae sunt, esse oportet? sed utraque ut dicat mihi. 
Pa. Quid istuc est, quod hue exquaesitum muiierum mores 

venis ? 50 

An. Pol ego uxorem quaero, postquara vostra mater mor- 

tua est. 
Pa. Facile invenies et pejorem et pejus moratam, pater, 
Quam ilia f'uit: meliorem neque tu reperies, neque sol vi- 

det. [edepol, pater. 

An. At ego ex te exquiro, atque ex istac tua sorore. Pr. 
Scio, ut oportet esse, si sint ita, ut ego aequum censeo. 55 
An. Volo scire ergo, ut aequum censes. Pi. ut per urbem 

cum ambulent, 

riores esse debent, (jwun nostri mariti, (]uibus tu voluisti nos esse mntrimonio con- 
junclas? An. Agitis, ut est par, bonas iixores, i/UfB habetis sic ciros (jui absunt, 
quasi adessent. Pi. Est custarutn, pater, magni pendere cos, qui nossibi copularunt 
matrimonio. An. Estne a'iquis hie qui aucupelur auribus nostra verba? Pa. 
Est nullus, prater nos ct te. An. Cupio vos udhibere mcntem ; nam ego accedo 
7iunc ad vos, tanquam discipulus iiidoctus i7i rebus et iiistitulis tnuliebribus ad ma- 
gistras. Sed ut utraque mihi dicat, (juibus rnorihus deceat esse matronas, qua sunt 
optima. Pa. Quare venis hue ad inquirendos mores mulicrioii? An. Per Pot- 
lucem ego qucero uxorevi, postquam vestra mater est functa fato. Pa. Reperies 
facile, pater, et delerinrem, et deteriorum morum, qtium illajuit: sed meliorem ne- 
que tu invenies, neque sol aspicit. An. Sed ego peto a te, et ah hue tua sorore. 
Pi. Per adem PoUucis, pater, non ignoro, quales eas deceat esse, si sint tales, qua- 
les existimo par esse. An. Volo igitur scire, quid putes esse par. Pi. Ut quando 



Quin al. — 43 Verbum sint deest in edd. qnibusdam vett. — 44 Et nos Pll. — 
46 C. et C. 2. Jiosf/xe te qui. Mox, al. ap. Parenm, vos turn a. advortere volo. 
— 50 Al. exquisilum. — 53 C. et C. 2. neque videt sol. — 50 C. i<( trqum. — • 

NOT.E 
44 Magnijicare'\ Pro, magni facere. 



1540 M. ACCU FLAUTI 

Omnibus os obturent, ne quis merito maledicat sibi. 

An. Die vicissim nunc jam tu. Pi. quid vis tibi dicam, 

pater ? 
An. Ubi facillime spectatur mulier, quae ingenio est bono? 
Pa. Cui malefaciundi est potestas, qua3, ne faciat, id tern- 

perat. 60 

An. Haud male jstuc : age tu altera ; utra sit conditio 

pensior, [est, 

Virginemne an viduam habere? Pi. quanta mea sapientia 
E malis multis malum quod minuraura est, id minumum est 

malum. 
Qui potest mulieres vitare, vitet; ut quotidie 
Pridie caveat, ne faciat quod pigeat postridie. G5 

An. Quee tibi mulier videtur multo sapientissuma? 
Pa. Quae tamen, cum res secundae sunt, se poterit noscere : 
Et ilia quae aequo animo patietur sibi esse pejus, quam tuit. 
An. Edepol vos lepide tentavi, vostrumque ingenium in- 

genii. 

incedant per vrliem, obslruant os omnibus, ne ullus maledicat sibi merito, Ak.Lo- 
(juere tu nunc vicissim. Pi. Quid ciipis, tibi dicam, pater? An. Quomodo ag- 
voscitur sine ullo negotio mulier, qua; est prastanti animo? Pa. Quce potest mule 
ugere, et quel' continet sese ne id committat. An. Nonilamale. Age tu, altera, 
utra conditio sit anteponcnda ; utrum prcustet duccre tirginem an viduam? Pi. 
Quantum ego existimo, vialum quod est minimum e pluribus inulis,id est minimum 
malum. Qui potest fugere mulieres. Jug iat ; ut rideat quotidie, ne agat pridie, id 
cujus pigeat postridie. An. Quce mulier tibi videtur huge optima? I'a. Quce 
potest se noscere, quatido res fluunt ex voto: et ilia qua-feret ccquo animo sibi esse 
pejus quam fuit. An. Per adem Pollucis exploravi festive, quce sit vestra mens 



.'57 Piior PI. optnrent.— tiO Cum Acidal. Quoi C. et C. 2. — Gl Uau male C- 
— (il Pll. quantum eas sapientia. — OS Heralil. id minime est malum; C. C. 2. ct 
Faivei 'i. mininmm'sl. — 01 Pll. viliisut; Paici 3. rilet is, ut. C cotlidie ; C 
2. cotidie. — 07 Quie turn al. ap. Paieuiii. secundce sient IJ. I. — 69 Pll. ingeni; 

NOT^E 

61 Pensior] Melior, qua pensi ina- est deciinare corpoic ct effiigere 

gis sit liabeiuia. iioxam. Seneca, ' Nociturain po- 

63 E mails multis malum quod niinn- tcntiain vitat, hoc priiniini cavens ne 

mum est, id minumum est malum] Un vitare videaliir.' 
petit malest nn petit mat. Utitiir Plan- 68 Pejus, quam fuit] Cicero, ' Tmii 

tiis cjiisniodi lucntionibu.s tVequenter, ubi iion sis, <jui fueris, non est cur 

sive aerio, sive joco. Inest iu illis vivcre velis.' 

nonnunquam acinneii : ut, ' siiiiia G9 Ingenium ingenii] Oliiii ingeni- 

est scuiper siniia.' uin, pro natiira cnjuslibet rei suine- 

6.> I'arcal] ' Cavere,' est sibi pro- batiu ; ut itigeniuui vestrum est at- 

spicirc qiiocuinque modo. ' Vilare,' reeUim : la disposition de voire esprit. 



STKHII ACT. I. SC. 2. 1541 

Sed hoc est, quod ad vos venio, quodque esse ambas con- 

ventas volo. 70 

Mihi auctores ita sunt amici, ut vos bine abducam domuni. 
Pa. At enim nos, quarum res agitur, aliter auctores suraus. 
Nam aut olim, nisi tibi placcbant, non datas oportuit : 
Aut nunc non aiquom est abduci, pater, illisce absentibus. 
An. Vosne ego patiar cum mendicis nupias, me vivo, 

viris? 75 

Pi. Placet ille mens mihi mendicus : suus rex rcginoe placet. 
Idem animus est in paupertate, qui olim in divitiis luit. 
An. Vosne latrones et mendicos homines magnipenditis i 
Pa. Non me tu argento dedisti, opinor, nuptum, sed viro. 
An. Quid? illos expectatis, quiabhinc jam abierunt trien- 

nium ? 80 

Quin vos capitis conditionem ex pessuma primariam ? 
Pa. Stultitia est, pater, venatum dncere invitas canes. 
Hostis est uxor, invila quae ad virum nuptum datur. 
An. Certumne est neutrara vostrarum persequi imperium 

patris ? 
Pi. Persequimur: nam quo dedisti nuptum, abire nolu- 

mus. 85 

penitissime. Sed idcirco venio ad vos, et volo vos convenire amhas. Mei amici 
mihi suitdfnt, ut vos ahJucum hinc in meam donium. Pa. Sed nos, qtiarum in- 
terest, suademus aliud. Nam aut non debebas olim nos dare, si tibi non plucebant ; 
aut mm est par nos ubduci, illis absentibus, pater. An. Feramne es;o, me vivo, 
vos conjunctas cum viris mendicisl Pi. Ille mens mendicus mihi ^ratus est. Suus 
rex est f^^ratus regina. Est idem animus in inopia, qnij'uit olim in opibus. An. 
Facitisne tanti vos fares et egestute perdilos? Ha. Tu non me copulasti argento, 
sed viro. An. Quid? expeclalis illos,qui profecti snnt hinc jam a tribus annis? 
Quin eligitis vos optimam conditionem ex pessima? Pa. Est sltiltum, pater, tra- 
hcre ad venafionem caues invitas. (Jxor, qua: Iraditur viro invito, est hosiis. 
An. Eslne deliberatum neuiram vestrum nbsequi mandatis paternis? Pi. Ohse- 
quimur : nam nolumus discedere ab iis quos dedisti marilos. An. Valete bene. 



:il. ap. Pareiim internum duum. — 71 Alii, adducam hinc domum, contra co<Jd. — 
79 Non tu me Parei 3. contra cotld.- — 80 Parol 3. jam, quom abierunt, trien- 
nium 'st. — 82 Sttdtiast Parei 3. invitos canes edd. quuedam vett. — 83 Al. ap. 

NOT/E 

81 Conditionem'] Conditio dicitur, 82 Venainml Proverbium, ' invi- 

qnnndo de niiptiis et niatrinioniis lis canibiis veiiari,' .significatur, quae 

agitur. In divorliis erat formula so- invito genio fiiint non bene succe- 

tennis, ' conditione tiia non utor.' dere. 



jj>y *» 4'> .^ ;■ ■( 
JiJ sJ i/ "31 sJ 



1512 M. ACCII PLAUTl 

An. Bene valete : ibo, atque amicis vostra consilia eloquar. 
Pa. Probiores credo arbitrpbunt, si probis narraveris. 
An. Curate igitur fam ilia rem rem, ut potestis, optume. 
Pa. Nunc placet, cum recte monstras : nunc tibi auscul- 

tabimus. 
Nunc, soror, abeamus intro. Pi. immo intervisam prius 

domurh. 90 

Si a viro tibi forte veniet nuntius, facito ut sciam. 
Pa. Neque ego te celabo, neque tu me celassis, quod scies. 
Eho, Crocotium, i, parasitum Gelasimum hue arcessito : 
Tecum adduce : nam ilium ecastormittere ad portum volo, 
Si quae forte ex Asia navis heri aut hodie venerit. 95 

Nam dies totos apud portum servos unus assidet : 
Sed tamen volo intervisi : propera : ac actutum redi. 

Proficiscar, et aperiam amicis vestram mcntem. Pa. Existimahunt nos esse pro- 
bas, credo, si aperueris probis. An. Ergo curatn gerite rei familiaris, optime, ut 
valetis. Pa. Bene est, quando doces probe : nunc tihi aures commndabimus. In- 
grediamur nunc, soror. Pi. Immo videro prius quid agatur domi. Si forte ad 
te venerit nuntius a viro, extra ut sciam. Pa. Neque ego te celabo, quod sciam ; 
neque tu nie celaveris quod accipias. Eho, Crocotijim, i arcesse hue parasitum 
Gelasimum : adduc tecum. Nam per cedem Castorisvolo ilium mitlere ad portum, 
lit videat utrum aliqua navis venerit hodie aut heri ex Asia. Nam unus servus 
assidet quotidie ad portum. Attamen volo intervideri. Accelera, ac reverters 
statim. 



Parenm, ad virum ducitur. — 85 B. 1. abire volumus. — 89 Nunc places edd. 
qua?dani vett. contra codd. — 90 Nu7ic soror nos Puiei 3. habeamus intro C. 
prius deest in B. 1. — 93 Parei 3. arcersito; onines vero codd. arcessito. — 
97 Particiila ac deest in B. 1. C. et C. 2. Alii legiint atque actutum redi. 



ACTUS PRIMl SCENA TERTIA. 

GliLASIMUS, CROCOTIUM. 

Gk. Famem fuisse suspicor matrem milii : 
Nam postquam nalus sum, satur nunquam fui. 
Quam ego matri nietc retuli invitissumus, 

Ck. Suspicio est famem esse meam matrem: nam ex quo edilus sum in lucem, 
nunquam fui satur. MaUr me nunquam affccit tanlo bemjicio, quanta cam affeci 



STICHI ACT. I. SO. 3. 1543 

Earn mihi nunqiiam rctulit mater gratiam. 

Nam ilia me in alvo menses gcstavit decern, 5 

At ego illam in alvo gcsto plus annos decern. 

Atqne ilia puerum me gestavit parvolum. 

Quo minus laboris illam cepisse existimo : 

At ego non pauxillulam in utero gestol'amem, 

Verum hercle multo maxumam et gravissumam. 10 

Uteri dolores mihi oboriuntur cotidie ; 

Sed matrem parere nequeo ; nescio quoraodo. 

Audivi saepe hoc volgo dicier, 

Solere elephantum gravidam perpetuos decern 

Esse annos : ejus ex semine haec certo est fames: 15 

Nam jam complures annos utero haeret meo. 

Nunc si ridiculum hominem quaeret quispiam, 

Vensilis ego sum cum ornamentis omnibus. 

Inanimentis explementum qua^rito. 

Gelasimo nomen mihi indidit parvo pater ; 20 

Quia inde jam a pauxillo puero ridiculus fui. 

itivitissimus. Nam ilia me portavit in utero decent mensibus, std ego illam jxtrlo 
in ahdomiiic plus decern annis. AUjue ilia ute bnjnlarit purtulum jnieruluin, t/uo 
puto illam sensisse viimts moleatia : tied ego non fero parvulam fmnem in ventre, 
sed per Herculcm maximum et gruvissimam. Dolores ventris mihi eveniunt quoti- 
die. Sed non possum edere in lucent matrem ; nescio quo pacto. Accept frequen- 
ter hoc pradicari vulgo, Elephonlem consuerisse esse preegnantem decern annis con- 
tinuis. Hwc fames est sine dubio ex ejus genere ; nam hceret in meo venire 
a compluribus atinis. Si quis quierit parasitum, ego sum renulis, cum universo 
commeatu. Ciipio c.rplere inanitnlem. Pater me vocavit Gelasitnum, qunndo 
eram parvulus ; quia jam iride a prima pueritia fui ridicidus. Invent hoc nomen 



3 Sedquam VU. refero mecB matri C C. 2. matri mece refero ii . 1 . — 4 Quatn 
veque retulit ego refero meat matri fami B. 1. Neque retulit quam ego mece matri 
Fumi C. C 2. Ven. 1. — 5 Art ilia me in alvo C. Nam illam me in alvo C. 2. 
Nam me ilia in ulc»a\, ap. Fareiim. — 8 Edd.qiiaedam vett. illam cepse.- — 9 li. 1. 
gestor, — 11 L't aridi dolores B. 1. Ut teri didolores Pll. cottidie C. — 13 Aut 
di viscE phehoc volgo C. — IG Namiam conplures C. — 19 B. 1. exsupplemenlum ; 

tiOTJE 

8 Cepisse] AlW, cepse. incipif.' 

14 FAephanium] Pliniiis viii. 10. 18 Cum ornamentis^ Cnltiis vesti- 

' Decern aunos gestaie in nteroviilmis tusqiie cor|)oiis est item siipellex. 

existiniat ; Aristoteles hiennio, nee Olim vcndere servnni cum ornamen- 

amplius qiiani singulos gigneie: vi- tis, id est, cum vestiijus. 

veie diicenis annis, et «|uosdam tre- 21 A pauxillo puero] A pucris; a 

cenis. Juventa eouim a sexagesimo pueritia, a prima pueritia. 



1544 M. ACCII PLAUTI 

Propter paupertatem adeo hoc nomen repperi ; 

£o, quia paupertas fecit, ridiculus forem : 

Nam ilia oranes artes perdocet, ubi quern attigit. 

Per annonam caram dixit me natum pater : 25 

Propterea, credo, nunc esurio acrius. 

Sed generi nostro haec reddita est benignitas, 

Nulli negare soleo, si quis esura me vocat. 

Oratio una interiit hominum pessume, 

Atque optuma, hercle, meo animo, et scitissuma, 30 

Qua ante utebantur, Veni illo ad ccenam ! Sic face! 

Promitte vero ! Ne gravare ! Est commodum ? 

Volo, inquam, fieri ! Non amittam, quia eas ! 

Nunc repererunt ei verbo vicarium, 

propter inopiam: quia paupertas effecit, ut essem ridiculus. Condocet omiies artes, 
quando tenet ali'juem. Pater mihi dixit me fuisse natum, quando aniiona erat ca- 
ra : idcirco ego existimn me csurire nunc magis. Ea hutnanitas est ingenitu nos- 
tree famili(B, ut si quis me invitat ad ccenam, suleam negare nulli. Per Herculem 
hie sermo, quo utebantur nntea,qui erat optiniwt meo a'linw, atque clcgantissimus, 
periit pessime ; Veni xUuc ud ccenam ! inqiiiehajit: Sic age ! Pollicereenimrero ! 
Ne sit grave! Est commodum? Oro, inquam, venias! Sun dimittam, nisi ve- 
nias J Invenerunt nunc vicariam orationem, quam adhibeant hujus vice, orationem 



C . exiplementum ; C. 2. exisupplement. — 21. 22 Hi versus tianspositi sunt in 
B. 1. et Pil. jam a /un/si iUo Pll. — 26 Parei 3. nunc ego esurio. — 28 Pll/fssi/w 
me vocat ; al. an. Pareuni, me esum vocat. — 29 C. et C. 2. interit. — 33 Volo i. 

NOTyE 

23 Paupertas fecit'] Alliidit eo loci nium civitatnm conditiix, omnium 
Jnvenalis: 'Nil liabet infelix pan- artinm lepertrix.' D. Hieroiiymiis : 
perfas duriiis in se, Quani quod lidl- ' Literae marsupium non sequuntur; 
culos liomiiies facit.' labnris comites sunt et sndoris.' 

24 Ilia omnes artes perdocct] Per- Theocritus: a irevla [x6va toj Ttx^as 
sins : ' Qiiis expedivit psiltaco iytlpef Paupertas sola excitat artes. 
sunni x°-^P^' Picasqtie docuit nostra Perdocet] Cicero, ' Quem Minerva 
verba conari ? iNIagistcr artis ingc- omnes artes perdocuit.' 

nique largitoi Venter, negatas arti- 28 Esum tne vocal] Nonnulii ex- 

fex seqiii voce.-.' Maniliiis: ' Et la- puncto esum, liunc versiim scribunt. 

bor ingenium miseris dedit : et sua Sane apud antique* ' vocare ' sine 

qiienique Advigilare sibi jussit for- addifo, idem erat ac ' vocare ad cce- 

tuua premendo.' Seneca : * Quos nam,' ' vocare esum.' Servi quorum 

nova artificia fames docuit.' Apu- opera utebantur ad iuvilandos con- 

lenis : ' Quemcumque cum aliqua vivas dicebantur ' vocatores.' No- 

laude miramur,eum paupertas ab in- nius, Revocare, est per vices mu- 

cuuabuiis uutricafa est: paupertas, tuo vocare.' Lucae xiv. 12. cti'TiKaA^. 

inquam, prisca apud saicula oui- ffwa-i, reiocent; id est, ad ccenam. 



STICHI ACT. I. sc. 3. 1545 

Nihili quidem, herclc, verbum ac vilissumuni, 35 

Vocem tc ad coenam, nisi egomet coenem foris. 
Ei, hercle, ego verbo lumbos defractos velim, 
Ni vere perierit, si coenassit donii. 

,.--Haec verba subigunt me, mores ut barbaros 

Discam, atque ut faciam pifeconis compendium ; 40 

Itaque auctionem prajdicem, ipse ut vcneam. 

Cr. Hie ille est Parasitus, quern arcessitum missa sum. 

QucB loquitur, auscultabo, priusquam colloquar. 

Ge. Sed curiosi sunt hie quam plures mali, 

Alienas res qui curant studio maxumo, 45 

Quibus ipsis nulla est res, quara procurent, sua : 

Ei quando quem auctionem facturura sciunt, 

Adeunt, perquirunt, quid siet causae illico : 

Alienum aes cogat, an pararit prandium : 

Uxorin' sit reddenda dos divortio. 50 

Eos omnes (tametsi hercle hand indignos judico, 

— - Qui, ut multum miseri sint, laborent) nihil moror : 
Dicam auctionis causam, ut animo gaudeant, 
(Nam curiosus nemo est, quin sit malevolus,) 

profeclo despicatissimain ac vilissimam ; Te invitarem ad ccenam,nisi egomet ccena- 
rem foris. Per Hcrcukm optarem ut confringerentur Ittmbi liuic urationi, nisi vere 
perierit, si ccenet domi. Htec oratio me coffit discere 7nores barharorum, et ut 
oheam paries prcrcunis. Ilaque indicabo auctionem, ut ipse veneain. Cr. Hie est 
ille Parasitus, quem sum missa vocatum. Audiam quid d/cat, priusquam alloquar. 
Ge. Sed sane liic sunt complures curiosi ncquam, qui soliciti sunt de rebus alienis 
studio maxinio ; qui nullam habent rem propriam, cujus gerant curam : ii, quan- 
do audiunt aliqucm facturum auctionem, conveniunt, percontanlur illico, quare 
fiat id : an ut solrat as alienum, an quia comparavit prandium : an sit reddenda 
dos uxori facto dirortio. Minime euro omnes illos, quamvis per IJerculcm non 
judico indignos, qui angantur curis, ut sint calaniitosi : afferam rationem quare 
fiat audio, ut oblecientur animo. Nam est nullus curiosus, qui non sit idem 



fieri PH.— 3,5 Nihili quidem Parei 3. contra codd. aculissiimum C. et C. 2. 
ac civilissimum B. 1. — 38 Ni vere perierit Pll. Nive repleverit B. 1. domo 
B. 1. et margo ed, Gionov. ex codd.— 39 C. et Exc. Pll. mors ut — 40 C. et 
C.2. pra'cones; B. 1. precones. — 41 Atque auctionem e<\d. (]iiee(\am -velt. lla- 
que aution Pll. ipse ut me veni item C. mule aliquis rcnitem ; vel, ut me vendi- 
tcm.—il B. \. hie qui jam.— is VW. quicquid siet. — 19 Pro prandium, al. ap. 
Pareiim pradium ; Lips, pararit pralium. — 51 C. et C. 2. judicio. — 52 Qui 
multum PH.— 53 C. ut amno gaudeant.— 5i Pll. qui non sit. C. malibolus.— 

NOTiE 

41 Auctionem prcedicem'\ Procla- Ipse ut veneam'] WW, venitem ; aVu, 

mem. venditem; id est, ut me vendam. 



1546 M. ACCII PLAUTI 

Ipse egomet quamobrem auctionem praedicem : 55 

Damna evencrunt inaxuma misero mihi, 

Ita me mancupia miserum affecerunt male, 

Potationes plurimae demortuae : 

Quot adeo coenae, quas deflevi, mortuas ! 

Quot potiones mulsi ! quot autem prandia ! 60 

Quae inter continuum perdidi triennium ! 

Prae mcErore adeo miser atque eegritudine 

Consenui : pasne sum fame emortuus. 

Cr. Ridiculus aeque nullus est, quando esurit. 

Ge. Nunc auctionem facere decretum est mihi : 65 

Foras necessum est, quicquid habeo, vendere. 

Adeste sultis, praeda erit prassentium. 

Logos ridiculos vendo : agite ! licemini. 

Qui coenaposcit? ecqui poscit prandio 1 

Hercules te amabit prandio ? coena tibi ? 70 

tnalevolus; quamobrem egomet ipse indicabo quare auctionem indicem : maxima de- 
trimenla mihi acciderunt infortunato, sic niulta mnncipia me reddiderunt mise- 
rum ; tnultce compolationes Mint citptcB: quot ccena ereptof, quas dcploravi ! quot 
potationes 7nulsi .' quot prandia! qua; umisi intra IrieJinium. Factus sum macilen- 
tus prcE mwrore atque eegritudine: sum propemodum mortuus esurie. Cr. Est 
nullus perindefestivus, quando esurit. Ge. Nunc est 7nihi deliberatum facere auc- 
tionem. Oportet vendere quicquid habeo /oris. Adeste si libet, prccsentes habe- 
bunt prcedam. Vendam sermoncs ad viovendum risum : adeste! licitemini. Quis 
me vult emere pretio canal Ecquis rult me emere pretio prandii? Hercules 
tibine concedet ut me ad prandium invites ? Tune me vocabis ad ccenam ? Ehem 



56 Dampna C. 2. — 57 Edd. qua>dam vett. effecenint. — GO Quod p. m. quod C. 
— 03 Parei 3. fame ipsa. — CI Plat, quam dum esurit ; B. \. qii esurit. — 67 At 
stultus pradu B. 1. Ad se se ullis preda Pll. — G8 Locos C. ft C. 2. age lice- 
7nini Pll. — 70 Hercles te amo tibi p. c. tibi al. ap. Pareuin ; praitdium coenam 

NOTvE 

01 Inter triennium] Alii, intra trien- significationem liahent activam. 

nium. 09 Qui ccena poscit] Quis vnit me 

63 Consenui] Senium est vita mo- emere una ca-na iiiiiii data? Quis me 

lestiis referta. venit emtum, pro nna coena ? 

67 Pra-da erit prasentium] Nemo 70 Hercules te amabit prandio] A- 

qiiicqnam anferct <ic iiac aiictione, mare est iiiterdnm amice rogare. Sic 

nisi qui affnerit. Apposite id dicit dicimns ' te amabo,' pro te rono. Igi- 

para&itns : quia vendit serniones ri- tur * te Hercules amabit,' niliil aliud 

dif:ulos, qui lion nisi a prascntibus significat, quam Hercules te liac gra- 

audiri possunt. tia afiicict, ut me invites ad coenam. 

08 Licemini] Impcralivus modus : Hoc autcni loco parasitus nominal 

' liceri ' et ' licitari,' in voce passiva Herculcm, 'piia dccimis cduliorum 



STICHI ACT. I. sc. 3. 1547 

Elicm annuistin*? nemo mcliores dabit. 

Nullis mcliores esse parasitos sinam ; 

Vel unctiones Graecas, sudatorias, 

Vel alias malacas crapularias, 

Cavillationes, assentatiunculas, 75 

Ac perjuratiunculas parasiticas, 

Rubiginosam strigilem, ampullam rubidam, 

Parasitum inancm, quo recondus reliquias. 

Haec venisse jam opus est, quantum potest, 

Uti decumam partem Herculi polluceam. 80 

Cr. Ecastor auctionem baud magni pretii! 

Adhaesit homiui ad infimum ventrem fames. 

Adibo hominera. Ge. quis haec est, quae advorsum it mihi ? 

Epignomi ancilla haec quidem est Crocotium. 

Cr. Gelasime, salve. Ge. non est id nomen mihi. 85 

Cr. Certo mecastor id fuit nomen tibi. 

pollicerisne ? Nullus pm-asilvs suppeditabit meliores sermones ridiciilos. Non 
feram dari a qucquam parasiticos serinnnes meliores, vel unctiones Greecas suda- 
torias, vel alias inolles unctiones, ad ejflandam crapulam ; jocos, blanditias, uc 
perjuratiunculas parasiticas, striffilem rubiginosam, rubram ampullam, inanem pa- 
rasitum, quo repotius reliquias ciboniin. Oportet hcec vendi quamprimum poterurit , 
ut off'eram Herculi decimam partem. Cr. Per adem Castoris /acit auctionem non 
magni pretii! Fames tenet hominem in imis visceribus. Conveniam hominem. 
Ge. Qucb est ilia, qua mihi venit ohviam? Hac est quidem Crocotium, ancilla 
Epignomi. Cr. Salvus sis, Gelasime. Ge. Non habeo id nominis. Cr. Per 



tibi al. ibid. — 71 Al. ap. Paienm, annuisne. — 72 Nulli m. e, parasitoa.]. ap.Pa- 
leiim ; Giiliclm. parasitis. — 74 Vel alias mugis Parei 3. et Bipont. malacas 
ampuUarias B. 1. et Coler. — 77 RobigonosamC. — 80 Ut decumam Pl\. — 81 Pa- 
re! 3. auctionem facit liaut m. preti. — 83 Adibo ad hominem C et Parei 3. — 

aOTJE 

ara Herciilis onerabatiir; qnae cede- teai ampullae vetnstate rugosae et co- 
bant in cibiim infiniae plebis, atqiie loris ejusdem nibidae dici solent.' 
adeo parasitorum. 80 Herculi polluceam'] ' Polliicere ' 

71 Vel alias malacas] ' Malaciis, est siinitum e sacrificiis qtitv fiebant 

nialaca, malaciim,' est vox Gra^ca, Hercilli,ex deciinis cibonini verbum. 

qua?, mollem significat et delicatum. Queniaduioduni autem qui Herculi 

Crapularias] Unctiones erant, quae sacrificabat decimis oblalis, oplinia 

discutiebant ebrietatem. qua?que ejus arae iniponebat; nata 

77 Strigilem] Strigilibus defrica- est inde ilia forma loquendi ; ' epu- 

bantur veieres in balneis, ad deter- lari poUucibiliter,' id est, laute,splen- 

gendas sordes quse tenacius cnti ad- dide. Et 'poUuctum' appellata est 

liaerescerent. ilia ccena. 

Ampullam rubidam] Feslus, 'Scor- 



1548 M. ACCII PLAUTI 

Ge. Fuit disertim : verum id iisu perdidi : 
Nunc Miccotrogus nomine ex vero vocor. 
Cr. Heu ecastor, risi te hodie raultum. Ge. quando, aut 

quo in loco ? 
Cr. Hie cum auctionem piaedicabas. Ge. pessuma, 90 
Ehon' audivisti? Cr. te quidera dignissimara. 
Ge. Quo nunc is? Cr. ad te. Ge. quid venis? Cr. 

Panegyris 
Rogare jussit te opere maxumo, 
Mecura simitu ut ires ad sese domum. 
Ge. Ego illo raehercle vero eo, quantum potest. 95 

Jamne exta cocta sunt? quot agnis fecerat? 
Cr. Ilia quidem nullum sacrificavit. Ge. quomodo? 
Quid igitur me volt? Cr. tritici modios decern 

tedem Castoris habuisti id nominis. Ge. Fuit plane : verum id perdidi nsu : nunc 
appellor J}Iiccotrogus ex vero nomine. Cr. Heu per <edem Casforis, te irrisi hodie 
plurimum. Ge. Quando, aut ubi? Cr. Hie quando indicubas auctionem. Ge. 
Pessima, eho nieue audiisti? Cr. Auctionem quidem te digiiissimam. Ge. 
Quo tadis nunc? Cr. Ad te. Ge. Quare vcnis? Cr. Panegyris mandaiit te 
orare niagnopere, ut venires mecum domum ad sese. Ge. Ego per Hcrculem eo 
illuc contento cursu. Exta suntne jam cocta? Quot sacrijicavit agnos ? Cr. 
Ilia quidem nullum sacrificavit. Ge. Quomodo? Quid me tult igitur? Cr. 



86 Cerlo ecastor B. 1. — 87 Fuit desertum B. 1. C. 2. Fuit discrlum C. verum 
in usu perdidi Gnit.— 88 Micolrogus C. 2.-89 Eu C. Eij C. 2.-93 Rogare 
jussit te jnultum I'aiei 3. te ut opere B. 1. C. et C. 2. iinde Griit. te met opere.— 
95 Ego illo mehercule edil. vetl. — 96 Pl\. quod tacnis ; uiide Pareus, quot ac- 

aOTJE 

87 Disertim^ Plane, piano ser- fecissent domnm poitabant, et ex iis 
nione. Diserta est eniin inprimis crenabant. Horatiiis, ' Ante Larem 
oratio qna^ plana et non confraf^osa, proprinin vescor, vernasque procaces 
liqiiida et pelliicida, et non obscnra. Pasco lihatis dapibns.' Minutiiis Fe- 

88 miccotrogus} A fnKKiis et p-iKpl)?, lix, ' Prirceptos cibos et delihatos 
r.trpwyu, comedo; quasi dicas 'pan- altaribns potus abhorretis.' De Ciiris- 
cirodns.' tianis loquitur, (|ni lecnsabant come- 

Ex vero'] Horatius, ' Cni Canis ex deie de cainibns victimarnni Diis ob- 

vero ductuni cognomen adiui ret.' latannn. Ad lias dapes nulli admit- 

Ovidiiis, ' Flebilis indi;;nos, Elegeia, tebantiir, nisi sacerdotes, aut qui a 

solve lapillos. All niniis ex vero saciis non csscut pioliibiti apud eth- 

nunc tibi nomen erit !' Ex facili, ex nicos. 

tuo. Agnis fecerat] Id est, sacrificave- 

90 F.xta cocta] De reliqniis exto- rat agnos. 
rum <iua supererant ex sacrificiis qua; 



STICHl ACT. I. sc. 3. 1549 

Ilogaic, opinor, te volt. Gn. mcnc, ut ab sc petam 1 

Cr. Immo, liercle, ut abs tc mutuum nobis dares. 100 

Ge. Negato esse quod dcm, nee mu, nee uiutuum, 

Neque aliud quicquam, nisi hoc, quod habeo, pallium ; 

Linguam quoque etiam venditariam. 

Cr. llau, nulla libi lingua est, quaj quidem dicat, Dabo? 

Ge. Veterem reliqui : eccam illam, quaj dicat, Cedo. 105 

Cr. Malum tibi Di dent! Gk. ha^c eadeni dicit tibi. 

Cr. Quid nunc? iturus, an non ? Gk. abi sane domura. 

Jam illo venturura dicito, propera, atque abi. 

Deiniror quid illaec me ad se arcessi jusserit, 

Qua3 nunquam jussit me ad se arcessi ante hunc diem, 110 

Postquam vir abiit ejus : miror, quid siet. 

Nisi ut periculum fiat ; visam, quid velit. 

Sed cecum Diuaeium ejus puerum : hoc vide ! 

Satin' ut fucete, atque ex pictura astitit? 

Nae iste edepol vinum poculo pauxillulo 115 

Consilium est, ut opinor, a te petere decern modios Irifici. Ge. Cupilne ut ah se 
postidem? Cii. Immo, per Herculem,ut nobis des mutuum abs te. Ge. Die illi 
nihil esse quod dem, nee mu, nee mutuum, neque aliud quicquam, 7iisi hoc pallium 
quodfero ; mihi esse etiam linp;u'im venalem. Cr. Hau, tibi non est lins:ua, qua 
quidem dicat, Dubol Ge. Depnsui veterem: udest ilia, qme dicit, Da. (Jr. 
Dii tihi dent tnalum ! Ge. Hac eadem tihi dicit. Cr. Quid nunc '! venies, necne '! 
Ge. Peri^e sane domum. Die jam me venlurum illuc ; accelera, atque abi. De- 
iniror quare ilia me jusserit vocari ad se, quw nunquam me mandavit vocari ad 
se ante hunc diem, ex quo ejus vir abiit. Miror quid sit, nisi ut fiat pericu- 
lum inecE voluntatis. Visam quod velit. Sed ecce Dinucium ejus puerum. Vide 
etiam atque etiam. Satisne astitit lepide, atque graphice ? Per adem Pollu- 



nis.—99 Pli. et Paiei 3. ut ab sese petam.— 100 Immo ut, omisso hercle, B. 1. 
— 101 1*11. IJ. 1. et Douz. nee nuhi nec.— \Ot C. quisquam. — 103 Linguam 
quoque mihi etiam esse Parei 3. Praierquam linguam unam etiam al. vendidila- 
rium C. — 104 Au nulla I'H. — 110 Edd. qiianiaiii vett. u(/ /t»«f (i/twz.— 112 Nisi 
ut periculum C. C. 2. et Parei 3. — 113 Sed eceum pracium C. — 114 Paiei 3. 

NOT^ 

101 Nee mu, 7icc mutuum'] Mu est ditaret,' id est, veiidere vellet. 
syllaha prima vocis hujiis mutuum: 112 Nisi ut periculum fiat] Nisi pro 

quasi dicat, iiiillain partem mutiii se * sed.' Cicero, ♦ De re nihil possum 

esse datnnmi. judicare, nisi illud certe niilii per- 

lO'i Linguam venditariam] \'\eni\i- siiadeo, te talem vinini nihil temere 

to,' quod est, vendere ciipio. Lingua fecissc' 

venditoiia.quae vendere cupiat. Ci- 114 Ex pictura] Id est, graphice, 

cero, ' Atcjue ei sese,cui totus venie- eiischeme. 
rat, etiam vobis inspcclaiitibus veil- 



1550 M. ACCII PLAUTI 

Saepe exanclavit submerum scitissume. 

cis ille hausit scite vinum non admodum dilutum poculo minutulo. 

pictura hie adstitit. — 116 Sape exantlavit eM. qiiiEdain vett. Sape exmela- 
vit B. 1. C. C. 2. Ven. 1. submetrum Ven. 1. 

NOTJE 

116 Exanclaviti A\i\, exantlavit. Submerutn] Non admodum aqua (lilutnm. 



ACTUS SECUNDI SCENA PRIMA. 

DINACIUM, GELASIMUS. 

Di. Mrrcurius, Jovis qui nuntius perhibetur, nunquam 
aeque patri [nuntiabo. 

Suo nuntiura lepidum attulit, quam ego nunc meae heras 
Itaque onustum pectus porto la^titia lubentiaque : 
Neque lubet, nisi gloriose, quicquam proloqui : profecto 
Amoeuitates omnium venerum atque venustatum affero, 5 
Ripisque supcrat mihi atque abundat pectus Jaetitia meura. 
Propterea, Dinacium, pedes hortare : honesta dicta factis : 
Nunc tibi potestas adipiscendi est gloriam, laudem, decus : 
Heraeque egenti subveni : bencfacta majorum tuorum ex- 
auge. 

Di. Mercurius, qui dicitnr nuntius Jovis, nunquam nuyitiavit quicquam tarn ju- 
cundum suo patri, quam ego nuntiabo nunc mca: liera:. Itaque gero animum refer- 
turn gaudio et jucundilate. I^eque volo dicere quicquam nisi superbe. Sane affero 
suacitales omnium i^enerum atque Icporum, et cumulat meum cor et mihi rcdundat 
latitia. Itaque, Dinacium, hortare pedes, ut facta respondeant dictis: nunc pu- 
tes quarere glurium, pradicationvm, honorem : succurre lierw inopi ; cumula prte- 



NOTyTi: 

6 Ripisque'\ Metaplioia ducta a flu- dicta factis,' valet verba ad rem con- 
viis, qui aqua redundant, plenoque fcrre; iiilionesta enim oratio est, cui 
alvco exiindant. fidcm re non facias. 

7 Iluucstu dicta factis] ' Jlonestare 



STICIII ACT. II. SC. 1. 1551 

QiiEG misera expectatione est Epignomi adventus viri. 10 
Proinde, ut decet, amat virum suum cupide : nunc expedi, 

Dinacium. ["s ; 

Age, ut placet : curre, ut lubet ; cave quenquam floccifece- 
Cubitis depulsa de via ; tranquillam concinna viara. 
Si rex obstabit viam, regcm ipsum prius pervortito. 
Ge. Quidnam dicam, Dinacium 15 

Lascivibundum tarn lubenter currere? 
Arundinera iert, sportulamque, et haraulum piscarium. 
Di. Sed tandem, opinor, aequius est iieram mihi esse sup- 

plicem, [gas, 

Atque oratores mittere ad me, donaque ex auro, et quadri- 
Qui veliar : nam pedibtis ire non queo : ergo jam revortar. 
Ad me iri et supplicari egomet mihi censeo aequom. 21 
An vero nugas censeas ; nihil esse quod ego nunc scio ? 
Tantum a portu apporto bonum, tam gaudium affero grande, 
Vix ipsa domina hoc, nisi sciat, exoptare a Dis audeat. 
Nunc ultro hoc deportem ? baud placet : neque id vero 

officium arbitror. 25 

Hie hoc videtur mihi magis meo convenire huic nuntio ; 

dare facta tuorum majorum. Qua est fessa in expectando vivo suo Epignomo. 
Amat ardenter suum tnarituin,'ut par est. Nunc propera, Dinacium, Age ut pla- 
cet, curre ut label; vide ne fiocci feceris queiufuam; dejice cubilo de via; redde 
viam facilem. Si rex occurrat, everte regem ipsum. Ge. Quare Dinacium ex- 
uUahundus currit tam alacriter? Tenet arundinem, spurtam, et hamum piscato- 
rium. Di. Sed denique, arbitror, est satius hcram mihi supplicare, atque ad me 
mittere legatos et dona ex auro, et currus quibus vehar : nam non possum ire pcdi- 
bus. Ergo redibo jam. Equidem cxistimo par esse, ut ad me veniant, et ad me 
accedant supplices. An vero exisliiuas esse 7iugas, nikil esse quod nunc scio? Ap- 
porto tantum bonum a portu, tam grande gaudium affero, ut vix domina ipsa audeat 
id expectare a Diis, nisi sciat. Nunc hoc dcferam ultro ? Non libel : neque arbi- 
tror id muneris esse. Mihi videtur convenientius, huic 7iuntio quern affero, ut 



rumC. exauge deest in B. 1. C. et C. 2. — 10 C. adventum; C.2. adventu ; 
al. ap. Pareiini adventi. — 11 C. expidi. Pll. pinacium. — 12 Pll. currere. — 
14 Particula prius deest in edd. quibnsdam vett. — 20 Qui vear C. — 21 C. 
censeo acum. — 22 B. 1. viihi esse. — 23 Tantum a hortu C. Tantum portu C. 2. 
B. 1. grande adfero gaudium edd. vett. — 24 C. ne si sciat. Mox, edd. vett. a 
Dis ausit ipsis. — 25 B. 1. neque vero. Edd. vett. id viri officium esse arbitror. — 

NOTiE 

10 Adventus] Alii, adventi; nt ' se- herani defero nuntium, ut vix a Diis 
nutiis, senati;' ' victiis, victi.' earn expectet. De re quae superat 

24 Exoptare a Dis] Id est, res spem. 
tanta est, tamque jiicunda cnjus ad 



1552 M. ACCIl PLAUTI 

Advorsum ut veniat, obsecret, se ut nuntio hoc impertiam. 
Secundas fortunas decent superbiae. 
Sed tandem cura reco<:jito, qui potuit scire ha?c scire me ? 
Non enim possum, quin revortar, quia loquar, quin edis- 

sertem, 30 

Heramque ex moerore eximam, benefacta majorum meum 
Exaugeam, atque illam augeara ex insperato opportune 

modo. [tios : 

Contundam facta Talthybii, contemnamque omnis nun- 
Simulque ad cursuram meditabor me ad ludos Olympiai. 
Sed spatium hoc occidit : breve 'st curriculo : quara me 

poenitet ! 35 

Quid hoc? occlusam januam video: ibo, et pultabo fores. 
Aperite, atque approperate, fores facite ut pateant : remo- 

vete moram. [asto et pulto ! 

Nimis hajc res sine cura geritur : vide, quamdudum hie 

veniat obvium, ut roget ut earn faciam purticipem Iwjiis iiuntii ; impotevtia dccet 
fortunas secundas. Sed tandem qiiaudo reputo, quomodo potuit anitiiadi:ertere me 
ha^ scire? xVoh enim possum, quin repitum, (juin uarrem, quin de hoc dissernm, 
viudicemne heram a Iristitia, et cumulem praclare facta meorum majorum, aique 
illam exornem ex improviso iempestive. Superabo eelerilaiem Talthijhii, rincam- 
que omnes nuniios, et una me exercebo ad cursum ad ludos Ohjmpicos. Sed hoc 
spatium est jam ciwfeclum : est curriculum breve : quam me poenitet liujiis bievi- 
talis! Quid hoc est? Video ostium occlusum. Accedam et feriam. Patefacite 
atque accelerate, facite ut fores pateant, removete moram. Id a^itur nimis negli- 
genler ; vide, quamdudum hie usto et pulto! Dormitisne? Periculum faciam. 



20 .?ic /toe Acidal. Hoc mihi^A. — 28 C super vi(E ; C. 2. super hire. — 29 Sed 
tandem repetitnr in Ji. 1. — 30 Hie versus deest in C 2. qui me diserte C. — 
31 Eramque . . . mulorum I'll. — 32 Gulielm. ex insperato a porlu bono. — 33 Tal- 
ihijbi I'W. Thnlthibo \j. 1. coiiteravique Vu\iu.- — 3-1 l^U. olimpiw. — 35 Sed spa- 
cium hoc (occidi!) breve Acidul. — 38 Pil. asto es pulto. — 'i'J Sum non C. 2. 

NOTiE 

27 Advorsum ut veniat] Vei ha stint ' Contiindere facia Tallliybii,' est ini- 

piicri nia^iiificc sese et ininiodcrate niiniieie faniain eonini. 'Contemiiere 

elleientis jiropler jiiciinditaleni iinn- aiittni onines nuntidH,' est coiitcni- 

tii (iiieni ad I'aiiegyrini defcrt; rjiiaiii ncndos pra- se reddere. 

veiit sil)i servuiiis doiniiiani obviani 34 Cursuram^ Pro ' ciirsii.' ' Usu- 

venire. rain ' pro ' iisii.' Ad cursuram medi- 

33 Contundam facia Talthybii] Tal- labor me, id est, me exercebo. 

tliybiiiK el I'^inyijates, niintii in exer- 35 Sed spatium] Loquitur dc senna, 

cilu (jrjrcoiiiiii rclcbciiiiiii, in obsi- qua; est angiisliiis spatiniii ad sese 

dionc 'Irojanii, ab lii^iiiciu ceiebrati. cxdcciidiiin ad cuisuiain. 



STICHI ACT. II. SC. 1. 1553 

Somnon' operam datis ? expcriar, lores, an ciihiti, an pe- 
des plus valeant. 

Nimis vcllem ha? fores herum fugissent, ea causa ut habe- 
rent malum. 40 

Defessus sum pultando. 

Hoc postremum est vobis. 

Ge. Ibo, atque hunc compellabo. 

Salvus sis! Di. ct tu salve. 

Ge. Jam tu piscator iactus? 45 

Di. Quampridem non edisti? 

Gk. Undeis? quid fers ? quid festiiias ? 

Di. Tua quod nihil ret'ert, ne 

Cures. Ge. quid istic inest? 

Di. Quas tu vides colubras ? 50 

Gk. Quid tam iracundus? Di. si in te 

Pudor assit, non me appelles. 

Ge. Possum scire ex te verum ? 

Di. Potes: hodie non coenabis. 

iitrnm fores, an cubiti, an pedes, plus valeant. Ulinam ha fores fuissent fugiti- 
vce, ut darent pcenas. Sum defessus pulsando : 7ion ainplius pulsitbo. Ge. Adibo, 
atque hunc alloquar. Salve! Di. Kt tu sis salvus. Ge. Jam tu evasisti pisca- 
tor'/ Di. A quo tempore non rnanducasti? Ge. Unde rcuis'/ Quid fers? Quid 
festinas? Tii. Ne cures id quod nihil tua interest. Ge. Quid est hie? Bi. Quos 
serpentes tides? Ge. Quare es tarn ferox? Di. Nisi pvdorem ejurasti, ne me 
appelles. Ge. Pbssumnc discere a te verum? Di. Potes: non manducabis 
hodie. ,^„,^^^,^^, 

plussu leant C. — 40 Al. h<rc fores. Mox, Pll. ut haberent manum. — 41 Hi 
versiciili sic prorsiis concipiniitiir in C at in C. 2. confii«i sunt, nt om- 
nes ceteri nnmeri sine nlla carminis lege scripti sunt. — 42 Hoc est postremmn 
edd. vett. — 43 Pll. conpello. — 40 C. et C 2. non dedisti. — 47 C. quid fes. — 
49 Pll. quidislinc est. — .50 Qua tui des colubras C. 2. Qua tu re id excolubras 
al. ap. Pareum. — 54 Potest C. et C. 2. 

NOT/E 

39 Somnon' operam dans'] Alloqni- arnndineni, liamiim, el sportulam fe- 
tur fores. In Curciilione, ' doiini- rebat Dinacinni. 

unt pessiili.' Piopertins: ' Ille nieos 50 Quas tu vides colubras ] Insa- 

niinquam patitur re(jniescere postcs, nnni dicit esse parasituni puer, et a 

Argiita leferens carniina blanditia.' furiis ajjitari. Itaqne per contiime- 

Hic janna lo(|nitnr. iiani al) eo quaeiit, qnas colubras vi- 

40 Nimis vellem'] Precatnr foribns deat, Aibitrabantiir enim veteres, 
ab hero nt f'lifjiant, nt pnstea recep- eos, qni a fnrils agitabantnr, non so- 
la; pcenas dent, quas solent fugitivi Inm i;pdas ardentes, sed etiani co* 
servi. Iiibras videre. 

45 Jam tu piscator factus] Videlicet 

Delph. et Var. Clas. Plant. 5 F 



1554 M. ACCII PLAUTI 



ACTUS SECUNDI SCENA SECUNDA. 

PANEGYRIS, GELASIMUS, DINACIUM. 

Pa. Quisnam, obsecro, has frangit fores? ubi est? 

Tun' haec facis? tun' mibi hue hostis venis? 

Ge. Salve, tuo arcessitu venio hue. Pa. can' gratia fores 
cftringis ? , [visebam : 

Ge. Tuos inclama, tui delinquunt : ego, quid me velles, 

Nam equidem harum raiserebat. Di. ergo auxiUura pro- 
pcre latum est. 5 

Pa. Quisnam hie loquitur tam prope nos? Di. Dinacium. 
Pa. ubi is est ? 

Di. Respice me, et relinque egentem parasitum, Panegyris. 

Pa. Dinacium ! Di. istuc indidere nomen majores mihi. 

Pa. Quid agis? Di. quid agam, rogitas ? Pa. quidni 
rogitem? Di. quid mecum est tibi ? 

Pa. Mein' fastidis, propudiose? eloquere propere, Dina- 
cium. 10 

Di. Jube me omittere igitur hos, qui retinent. Pa. qui re- 
tinent? Di. rogas ? 

Omnia membra lassitudo mihi tenet. Pa. linguam quidem 

Pa. Quis, amabo, comminuit 7:ostrani jamtam ? ('hi est ? Facisne id, Gelasi- 
me? Venisne hue, sicut vieus Iwstis? Ue. tSalva sis, vetiio hue ut rogasti. Pa. 
Jdcireone cvmminuis januum? Ci;. Incrcjia tuos ministros, tui peccant: venit- 
bum visum nuul mc vcUi's: nam miscrcbat iiujus ostii. Di. Jdcirco auxdium fuit 
latum celcrilcr, 1*a. Quis lo(juilur hie turn ]trope'! Di. Dinacium. Pa. Ubi 
est ? Di. Jlispice me, Panegyris, et relinque ilium in/elicem paiasilum ! V\. Di- 
nacium! Di. Miijorcs mihi trilmere id niiminis. Pa. Quid vis l Y)\. I'ostulas, 
quid relim? Pa. Quure nun postularnn? l)i. Quid iiegolii est lihi tneeum? 
Pa. 3Jeiie aspirnaris, inipndcns? Die eito, Dinacium. ' Di. BJnnda ergo illus 
a me dimitti, qui me prohibenl. 1'a. Qui proliibent ( Di. I'etisf Defatigatii) 



2 Tune here C. — 4 Tuo sinclamatui \i . \ . — 5 Nam me quidem Rittets. oi edit. 
(]\in'6diu veil, iiliter vero codd. latum'st eis Parci 3. — 7 Pro Panegyris, Pll. 
liabeiit pinaciris, etpanegiris. — H It. I, indtdernnt nomen. — 10 I\Iihi in fastidis 
I'll. jVen' fastidis al. iip. Pareiiii) ; HJ en' rogas? propudiose aln coitUa. oiu- 

NOTjE 

10 Mt'in* fastidis, propudiose'} Fas- aliquo,velut ignoto, vel indigiiu avcr- 
tidire alicujiis, e»t fariein siiain ab tere. 



STICHF ACT. II. sc. 2. 1555 

Sat scio tibi non tcnerc. Di. ita celcri curriculo fui 
Propere a porta, tiii honoris causa. Pa. ecquid apportas 

boni ? 
Di. Nimio impertior multo tanta plus, quam spcras. Pa. 

salva sum. 15 

Di. At ego perii, quoi raedullam lassitudo perbibit. 
Gi?;. Quid ego, quoi niisero medullam ventris percepit 

fanics. [quern? Di. pluriinos : 

Pa. Ecquem convenisti ? Di. multos. Pa. at virum ec- 
Verum ex multis nequiorcm nullum, quam hie est. Ge. 

quomodo ? 
Jamdudum ego istum patior dicere injuste mihi. 20 

Praeter hac si me irritassis! Di. edepol, esuries male. 
Ge. Animum inducam, ut istuc verum te clocutum esse 

arbitrer. [arundinem, 

Di. Munditias volo fieri: efferte hue scopas, simulque 
Ut operam omnem aranearum perdam et texturam im- 

probem, 
Dejiciamque earum omnis telas. Ge. miserae algebunt 

postea. 25 

occupat omnes artus. Pa. Video siilis won tenere iuam im^unm. Di. Adeo advo- 
lavi velociter e porta, tua gratia. Pa. Quid inilii nunlia>i (xini? Di. Nunlio 
jucundiora quam speras. Pa. Sum salva. Dr. Sed ego intcrii ; defatigatio de- 
scendit in inedullas. Ge. Quid dicam, cui esuries vastavit medullas ventris? 
Pa. Qaem adiiisli? Di. Phires. Pa. Scd quern virum? Di. Plurimos, sed 
nullum nequiorem quam est hie. Ge. Quare? Jampridem ego patior hunc mihi 
dieere injuste. Si me h rilaveris prceterea ! Oi. Per cedcm Pullucis male esuries. 
Ge. Dubo operam ut existimem te esse Incutum illud vere. Di. Volo omnia fieri, 
munda. I'.ffcrte hue scopas, et una arundinem, et everlam omnia opera aranearum 
et texturam improbein, et discutiam omnes earum telas. Ge. Postea algebunt viise- 



iies codd. — 13 EHd. qiiapdam vett. fui curriculo. — 15 Nimio imparti li. 1. C. 
et C. 2. A', impartior edd. vett. multo tanta plusque C. et C. 2. N. impertior 
mulo: tanto plusque al. ap. I'areum ; tanto plus al. ibid. — IG At ego peri C. 
lassitudo perbitat al. ap. Pareum. — 17 Edd. qiizedam vett. percipit ; al. per- 
edit ; al. perrepit. — 18 C. C. 2. ft li. 1. ad virum. ]\Iox, quam plurimos Parei 
3. et al. vett. — 23 liJundicias v. f. hec ferte I'll. — 24 C. et C. 2. aranearum; et 
sic edidit Parens, inprobem C improbam C. 2. et Bipont. — 25 Dclciamque 

N OTIE 
13 Ita celcri curriculo fui] Id est cerfos gradiis auctiini, qiionini pri- 



vem. 



lunni est tantoplus; secundiiin multo 
tanto-plus ; tertiuiu nitnio-mvlto-tanto 
plus. 
multo-lanto-plus : quod tit ex plus per 17 Percepit fames] ' Percipere ' est 



15 Nimio impertior] Mullo-tanlo- tanto-plus ; terUum nitnio-mvlto-tanto- 
plus. Alii lino verbo effenint, 7iimio- plus. 



1556 M. ACCn PLAUTI 

Di. Quid ? illas itidem esse censes, quasi te cum veste 

unica ? [convene. Ge. fecero. 

Cape illas scopas. Ge. capiam. Di. hoc egomet, tu hoc 
Di. Ecquis hue eftert nasiternam cum aqua? Ge. sine 

suffragio [ocyus 

Populi tamen asdilitatem hie quidem gerit. Di. age, tu 
Pinge humum, consperge ante eedis. Ge. faciam. Di. 

factum oportuit. 30 

Ego hinc araneas de foribus dejiciam, et de pariete. 
Ge. Edepol rem negotiosam ! Pa. quid sit, nihil etiam scio; 
Nisi forte hospites venturi sunt. Di. lectos sternite. 
Ge. Principium placet de lectis. Di. alii ligna caedite. 
Alii pisces depurgate, quos piscator attulit, 35 

Pernam et glandium dejicite. Ge. hie, hercle, homo ni- 

mium sapit. 
Pa. Non ecastor, ut ego opinor, satis herae morem geris. 
Di. Immo res omnis relictas habeo, prae quod tu velis. 
Pa. Tum tu igitur, qua causa missus es ad portum, raihi 

expedi. 
Di. Dicam : postquam me misisti ad portum cum luci 

simul, 40 

rcE. Di. Quid? Putasne illas esse, sicut tu es, cum una veste? Accipe illas 
scopas. Ge. Accipiam. Dr. Tu converre hoc, ego converram illud. Ge. Fecero. 
Di. Quis afferl urmtm aqua pleuam? Ge. llic quidem gerit adilitatem, sed sine 
suffragio populi. Di. Age tu signa celeriler parimentum aqua, effunde ante ades, 
Ge. Effundam. Di. Oportet fecisse. Ego prcccipitabo hinc araneas e foribus, 
et de pariete. Ge. Per cedem PoUucis rem arduam ! Pa. Nescio adhuc, quid 
sil, nisi forsitan hospites sunt venturi. Di. Alii sternite lectos! Ge. Initium 
placet de lectis. Di. Alii scindite ligna ! Aid cxenlerate pisces, quos piscutor 
attulit! Deponite pernam, et glandium. Ge. Per Hereulem hie homo est ni- 
vtis sapiens. Pa. Per Castorem, ut ego arbilrur, non obtemperas satis herte. 
Dr. Immo relinquo omnia, ut parenm lis, quce tu optas. Pa. Die mihi id ub 
quod te niisi ad portum. Di. Aperiam. Postquam me misisti ad portum. 



Parei 3. Dthiciamque C. Dchinciamque C. 2. misera falgehunt C misera 
fulgebant C. 2. — 28 l-*!!. effert nasciternam. — 30 Tinge humum Lips. — 31 Uniis 
Pll. araneos. — 35 Ali pisces C. quod piscalor attulit idem codex; quos piscatu 

NOTiE 

penitns caperc, et fotiim pcrsnadere, liaberet, sen potiris angiilos. Jiive- 

A\\\, peredil fames, perbihit fumes. jialis : ' Siccabis caiiccni nasoniin 

28 A'osi7frn«m] ' Nasiteriia ' genus qiiatiior'.' 

vasis acpiarii, aiisati et patentis, ita .Sine «wjfrag-io] U»urpatnr, iibi quit 

dicu qiio'l ticfi iiasos, lioc est, aiisas in alieno negotio imperiosior est. 



STICHI ACT. II. sc. 2. 1557 

Commodum radiosus ecce sol superabat ex man, 

Dum percontor portitores, ecquae navis venerit 

Ex Asia : negant venisse : conspicatus sum interim 

Cercurum, quo ego me majorem non vidisse censeo : 

In portum vento secundo, velo passo pervenit : 45 

Alius alium percontamur, Cuja est navis? quid vehit? 

Interim Epignomura conspicio, tuum virum, et servora 

Stichum. [rum, et vitam meara. 

Pa, Hem! quid? Epignomum elocutus? Gii. tuum vi- 
Di. Venit, inquam. Pa. tun' eum ipsum vidisti ? Di. ita 

ego, libens. 
Argenti aurique advexit multum. Pa. nimis factum bene. 50 
Ge. Hercle vero capiam scopas, atque hoc converram 

libens. [trera vestiam ? 

Di. Lanam purpuramque raultam. Ge. hem ! qui ven- 
Dr. Lectos eburatos, auratos. Ge. accubabo regie. 
Di. Tum Babylonica peristromata, consutaque tapetia: 
Advexit nimium bonae rei. Ge. hercle, rem gestam 

bene ! 55 

statim atque diluxit, sol luculentus emergehat e mari ; quando peto a nautis num. 
aliqua navis appuleril ex Asia, aiunt non vinisse : interea cnnspicor cercurum, quo 
7ion puto me vidisse majorem, venicntem in portum ventis secundis, velis pussis. In- 
terrogamus alius nlium, Ciijus sit navis ? Quid portet ? Interea conspicor Epigno- 
mum tuum virum, et Stichum servum. Pa. Hem! quid? Dicis Epignomum? 
Ge. Tuum virum, et nieam vitam. Di. Veiiit, inquam. Pa. Eumne vidisti ip- 
sum? Di. Ita ego ridi libens: multxim attulit argenti et auri. Pa. Optime factum! 
Ge. Per Herculem ego capiam lubenter scopas et converram hoc. Di. Atlitlit la- 
nam, ct multam purpuram. Ge. Hem! ecce quo induam venlrem. Di. Attulit 
lectos eburneos et aureos. Ge. Decumbam ut rcges. Di. Attulit peristromata 
Babylonica, et tapetes consutos, et niulla alia optima. Ge. Per Herculem, rem 



rcttuli Lips, quos piscatu retulit al. ap. Paienm. — 3G PlI. deicite. — 41 C. et 
C 2. esse sol.- — 42 C. C. 2. et Parei 3. perconctor. — 45 Pro pervenit, quod ex- 
hibpiit Pll. pcrvehi leu'iliir in eiM. vett. — 47 li. 1. et servum est hie hum. — ■ 
48 Em C. Ehem Parei 3. Hem C. 2.—r,'2 C. ern ; Parei 3. ehem.—.n H. 1. 
accubabor egle ; C. et C. 2. accubabo regie. — 54 Tarn habilonica Pll. peristroma 

NOTiE 

41 Superabat ex mari] Id est, siir- 48 Vitam meam] V^ernaciilo parasi- 

gebat. tico, ' vita niea,' id est, iile apud 

45 Velo passo] Nonius, ' Laxo et quern coeuo gratis et asymboius. 

rugose' Alii, ' explicato et exten- 53 £6j»«<«.s] Apuleius, 'Eboreni- 

to.' Melius Nonius: niniirum, vela tentes lecti.' Varro, ' Cuui in ebu- 

contraliunt nauts, quando portum rato Ircto ac purpurei operis toro cu- 

ingrediuntur. bare videas agrotum.' 



1558 M. ACCII PLAUTI 

Di. Post, ut occepi narrare, fidicinas, tibicinas, 
Sambucinas advexit secnm forma exiniia. Gm. eugepae ! 
Quatido adbibero, alludiabo: turn sum ridiculissumus. 
Di. Postea unguenta multigenerum multa. Ge. noa vendo 

logos. 
Jam non facio auctionem : mihi obtigit haereditas. GO 

Malevoli perquisitores auctionum perieriut. 
Hercules, decumam esse adauctam, tibi quam vovi, gra- 

tulor. [miser ! 

Di. Post autem advexit secum parasitos. Ge. hei, peril 
Di. Ridiculosissumos. Ge. reverram, heroic, hoc, quod 

converri modo. 
Pa. Vidistin' virum sororis Pamphilippum ? Di, non. 

Pa. adest? 65 

Di. Immo aiebant eum venisse simul: sed ego hue citus 
Praecucurri, ut nuntiarera nuntium exoptabilem. 
Ge. Venales logi sunt illi, quos negabara vendere ; 
Illico et meo malo est, quod malevolentes gaudeant. 
Hercules sane, qui Deus sis, discessisses non male. 70 
Pa. I, i intro, Dinacium : jube famulos rem divinara mihi 

apparent. 

gestam f elicit er ! Di. Prccterea aitulit sccnm, ut cwpi narrare, fidicinas, tibicu 
nas, sambucinas, elfganti forma. Ge. Eus;epct ! Quanilo potabo, circumludam: 
sum jam facetissimus. I)i. Deinde plurima unguenta diversa. Ge. I^'on vendam 
jocos. Nvn indico auctionem. Hareditas mihi erenil. Indagatores malevoli 
auctionum dispereant / Hercules, gratulor decimam, quam tibi vovi, tibi cessisse. 
Di. Turn adduxit secum Parasitos. Ge. Ilei, peril miser ! Di. Facetissimos. 
Ge. Per Herculem reverrum hoc, (juod modo cunverri. Pa. Conspexistine maritum 
sororis Pamphilippum? Di. A oh. Pa. Adest f Di. Immo dicebant eum ve- 
nisse una cum Epignomo : sed ego pracucurri hue velociler, ut afferrem nuntium 
exoptatissimum. Gk. Illi joci sunt renalis, (juos nolebam vendere; et est jam 
quod malevoli gaudeant meo malo. Sane, Hercules, iu <]ui es Deus, recte fecisses, 
si discessisses. Pa. Ingredere, ingredere, Dinacium: manda faniulis ut comparent 



ton silla C. sella C. 2. pcristromata, solla, et tapetia Parei 3. — 57 Sambucas C. 
et C. 2. euge B. 1.— 58 I'll. ridicutosi>.sumus.— r}'J Post hac B. 1. C. 2. Post 
unus C— GO Pll. et Parei 3. (juaudo mihi optigil. — (il Malivoli C. et C. 2. — 
C2 Hercoleles C. Hcicolcdes C. 2.— C3 Pll. ei peril; Parei 3. heu peril. — 
64 Uidiculissumos edd. r|ir.p(iam velt. — (iC Immo ale bat V\\. — 67 B. 1. et Pll. 
oplabilem. — (iH Venales joci l\. 1. Venales loci C Venales luci C 2 — 09 Ilicet 
meo malo Acidal. audeant PH.— 70 Dcos sis C. et C. 2.-71 / intro edd. quae- 

NOTiE 

rtl Sambncinas'\ Id est, sambncisiri- 58 Alludiabo^ AdludaiD,et adblan- 

a^, a sambuca, instrunienio muiico. diar mulieribiis. 



STICHI ACT. III. SC. 1. 155'J 

Bene vale. Ge. vin' administrem? Pa. sat servorum ha- 

beo domi. 
Ge. Enimvcro, Gelasime, opinor provenisti futile, 
Si neque ille adest, neque hie, qui venit, quicquam sub- 

venit. 
Ibo Intro ad libros, et discam de dictis melioribus : 75 

Nam ni illos homines expello, ego occidi planissume. 

rem divinam. Bene tale. Ge. Visne ut serviam? Pa. Ilahco domi satis 
muUos f amnios. Ge. Gelasime, hue accessisti incnsaum, ut arhilror, si ne<iue 
ille adesi, neque hie qui venit auxilio est ullo pacta. Iiv^rcdiav ad libros et 
discam de melioribus jocis : nam nisi superavero illos parasitos qui adveniuut, 
peril plane. 

dam vctt. Danacium lube famulos C— 73 Fll. fu(tile.—7S Edd. quaedara 
vett. ad liberos, contra codd. 

NOT/E 

72 Administrem] Sacris privatis Vestas, quod stare non poterat, ut 
6ui erant, minister, ai uspex, fidici- aqua statim eflftinderetur : quod ideo 
na, popa. excogitatum est, quod piacuium sit 

73 Provenisti futile] Futile, id est, in sacris Vestae aquam in terra po- 
futiliter. ' Futile vas,' lato ore, an- nere. ' Futiiis homo,' est qui servare 
gusto fundo, quo utebantur in sacris secretum non potest. 



ACTUS TERTII SCENA PRIMA.- 

EPIGNOMUS, STICHUS. 

Ep. Cum bene re gesta salvos convortor doraum, 

Neptuno grates habeo et tempestatibus : 

Simul Mercurio, qui me in mercimoniis / 

Juvit, lucrisque quadruplicavit rem meam. 

Glim quos abiens afleci a^grimonia, 5 

Eos nunc la;tantes faciam adventu meo. 

Nam jam Antiphonem conveni affinem raeum, 

Cumque eo reveni ex inimicitia in gratiam. 

Vidcte, quajso, quid potest pecunia ! 

Ep. Heversus in palriam incolmnis, rebus felicitcr gestis, gratias ago Neptuno et 
tempestatibus: Mercurio etiam, qui mihi favit in commercio, et fecit locupletiorem 
quarto tajito. Ohlectuhor modo meo reditu eos, quos affeceram dolore meo disces- 
su. Nam adivi jam ad Anlipkonem meum affinem, rediique cum eo in gratiam ex 
odio, Videte, obsecro, quantum valeat pecunia ! Quoniam Antipho cernit mc 



1560 M. ACCir PLAUTI 

Quoniam re bene gesta redisse me videt, 10 

Magnasque apportavisse divitias domum. 

Sine advocatis ibidem in cercuro, in stega, 

In amicitiam atque in gratiara convortimus. 

Et hie hodie apud me coenat, et frater mens : 

Nam heri ambo in uno portu fuimus : sed raea 15 

Hodie soliita est navis aliquanto prius. 

Age, abduo has intro, quas mecura abduxi, Stiche. 

St. Here, sive ego taceam, sen loquar, scio scire te, 

Quara multas tecum miserias multaverim. 

Nunc hunc diem unum ex illis multis miseriis 20 

Volo me Eleutheriara capere advenientem domum. 

Ep. Et jus et aequom postulas : sumas, Stiche, 

In hunc diem : te nihil moror, abi quo lubet. 

Cadum tibi veteris vini propino. St. papae! 

Ducam hodie amicam. Ep. vcl decem, dum de tuo, 25 

Ubi coenas hodie, si banc rationem instituis ? 

St. Amicam ego habeo Stephanium hinc ex proxumo, 

Tui fratris ancillam : eo condixi in symbolam 

reversum esse rebus prospere gestis, attiiUsse mnsnas opes, redimus in amicitiam 
alque in gratiam, sine arbitris, in ipso navigio, in ipsa slega. Et hie canal hodie 
apud me, et 7neus frater : nam fuimus heri amho in uno portu. Sed mea navis 
est soluta hodie aliquanto antea. Age abduc in cedes has tibivinas, Stiche, quas 
adve.ri mecum. St. Here, sive ego sileam, sive verba faciam, non ignoro te re- 
cordari quot calamitates pertulerim tecum. Nunc precor ut mihi reverso liceat 
libertate frui, hoc die uno, pro illis mails. Ep. Rogas quod justum est et 7neri- 
tum: accipe, Stiche, in hunc diem ; non te retineo ; vade quo volueris. Tibi dono 
cadum veleris vini quo bibas. St. Papcc ! Ducam hodie amicam. Ep. Due 
rel decem, modo diicas de tua re. Ubi ccenas hodie, si hnnc rationem instituis? St. 
Ego habeo Stephanium amicam, in viciniis, ancillam tui fratris: eo iiivitavi ad ccc' 



5 B. 1. ad fecla (Vgrimonia.—M) C. et C. 2. re bone.—\i C. 2. adqne in gra- 
ciam. — 14 Et sic Parei 3. Et sik VW. apus me C — 17 Age adduc edd. \ett. 
adduxi B. 1. — 18 Sriiopp. et Pll. si ego taceam, seu. — 19 Quas multas 
B. I. tecum anumnulas multaverim al. ex Festo ; mulcaverim Pll. mulla 
verim al. — 'ZO Nunc ytunc diem C. Nunc in hunc diem al. — 22 Et jus et 
acnm C— 2«i Particiila si <ieest in B. 1. Pro instituis, utcique Pll. 
habet inslit ; B. 1. insto. — 28 B. 1. ancilla meo cotiducam symbolo ; Parei 

NOT/li: 

19 Miserias multaverim'] Voteres libcrtatcm in liiiiic diem, cadutnqne 
* miiltare,' pro numerare dicci)ant. veteris vini. 

20 llalionem instituis [St. Si hanc 28 Eo condixi in symbolam] Cond'icit 
rationem instituis, Amicam, ^c] Si id qui prior et nllroseu invocatusdennn- 
concedis, id est, das Eleutheriam, scu tiat se apud alteruni coenaturum ; quod 



STICHI ACT. III. SC. 1. 1561 

Ad coenam, ad ejus conservoni Sagarinum Syrum. 

Eadem est arnica ambobus, ri vales sumus. 1]0 

Ep. Age, abduc eas intro : hiinc tibi dedo diem. 

St. Meam culpara habeto, nisi probe excruciavero. 

Jam, hercle, ego per hortum amicam transibo meam, 

Mihi banc occupatum noctcm : eadem symbolam 

Dabo, et jubebo ad Sagarinum coenam coqui. 35 

Aut egomct ibo atqiie opsonabo opsonium. 

Atqiie id ne vos raireniini, homines servolos 

Potare, amare, atque ad coenam condicere. 

Licet hoc Athenis nobis : sed cum cogito, 

Potius quam in dividiam veniam, est etiam hie ostium 40 

Aliiid posticum nostrarum harunce aedium. 

(Posticam partem magis utuntur aidium) 

Ea ibo opsonatum, eadem referam opsonium 

Per hortum : utroque commeatus continet. 

nam, in qua quisfjue sunm pendet symbolam, apud ejus conservum Sagarinum Syrum. 
Est eadem arnica amborum; sumus rivales. Ep. Age abduc tibicinas in ades ! 
tibi dono hunc diem. St. 3Jilii verte vitio, nisi confecero recte. Per Herculem 
ibo ad meam amicam, per hortum, ad laborandum tola hac nocte ; turn dabo symbo- 
lam, et mandabo coqui ccenam apud Sagarinum. Aut egomct ibo, ct parabo eduiia. 
Et ne vos miremini homines servnins potare, amare, et invitare ad coenam. Hoc 
nobis licet Athenis: sed quando reputo, quo minus mole slice sit, est hie etiam aliud 
ostium in posteriori parte cedium, quo ud id uti magis convenit, eo ibo ad paranda 
opaonia; eo referam opsonia per hortum. Est commeatus communis utrique aedi. 



Z. ei condixi ; VW. eo condici i?» simbolam. — 32 B. 1. nisi perexcruciavero ; C. 
nisi ,jB excruciavero; C. 2. nisi per excruciavero. — 33 Pll. per ortum; Acidal. 
j)er hortum ad amicam transibo. — 31 In banc B. 1. I\li hanc C '2. — 35 C. et 
ludebo. C. et C 2. Sangnrinum. — 38 I'utare Pll. — 31) Liccnt hire Parei 3. 
Licet hccc C. et C. 2. — 40 Pll. quam individiam inveniam. — 42 ' Hie versus in 
utroque quideni visitur cod. sed videtur glossargi aliciijus coDiiiientum.' Pa- 

NOT^ 

nonnisifamiliBrissimifactitant. Pro- Stichns sfatnit hunc vexare.immoex- 

mittit ad cnenani invitatus. In sym- cruciare. In enm fernie sensuni di- 

bolam est quando singuli viritini pen- cit Horatins, ' diem mero frangere.' 

fiitant partem sumtiis in coena faci- Et niox Plautiis, ' lacerare.' 

endi : Lorsque chacun paie son icot. 37 Homines servolos Potare'] Atlie- 

32 Excruciavero'] Quia dixit Epi- nis, licebat servis condicere ad coe- 

gnomus, ' dedo til)i Imnc diem,' quia nam, et agilare convivia ; non Roinap. 

in eos qui in potestate nostra sunt li- 40 In dividiam] Damnum, moles- 

cet quidvis impune aiidere ; sic, quia tiam, invidiam. 
' dedit' hunc diem Sticho Epignomus, 



1562 vM. ACCII PLAUTI 

Ite hac secundum vos me : ego hunc lacero diem. 45 

Ite vos hac post me; ego contero hunc diem. 



reus. Deest in ed. Bipont. — 44 Per hurtum utroque comeatus C. — 45 Ita hac 
Pll. vos ne ego hinc B. 1. 

NOTiE 
45 Lacero diem^ Id est, in varias am alii tribnam, 
partes distralio, ut unain uni rei, ali- 



ACTUS TERTII SCENA SECUNDA. 

GELASIMUS, EPIGNOMUS. 

Ge. Libros inspexi : tarn confido, quam potest, 

Me meum obtenturum regem ridiculis meis. 

Nunc intervisi, jamne a portu advenerit, 

Ut eum advenientem meis dictis deliniam. 

Ep. Hie quidem Gelasimus est parasitus, qui venit. 5 

Ge. Auspicio hodie opturao exivi foras ; 

Mustela murem abstulit praster pedes : 

Cum strena obscasvavit, speclatum hoc mihi est. 

Nam ut ilia vitam repperit liodie sibi, 

Item me spero facturum: augurium hajc facit. 10 

G E. Consului codices. Tunta est spes, quanta esse potest, me rccuperaturutn 
mium nulritium, meis jncis. A'i/nc videro, ulrum reversus sit a portu, ut evm dc- 
tnukcnm meis verbis, quando ve7iiet, Ep. Ecce Gelasimus parasitus, qui venit. 
(lE. Exivi hodie forus faustissimo auspicio. Mustela abstulit vntrem ante pedes: 
cum alacriter devoracit, hoc coiispicutus sum. Sicut mtistela inveuit hodie victum, 
spero me invcntiirum etiam. llccc prwbet auspicium. Adest Epignvmus, qui 



1 C. C. 2. et Ripont. poli 'si. — 3 Nunc inlcrviso Bipont. — G Auspitio C. 
hodie herculc Parei :J. conlia codd. — 7 l*aiei ."$. et al. vett. mihi abstulit. — 
8 Quom strena I'll. Eum slrenua obsccnavit iioniiulli ap. Pareiim ; Ettm stre- 
nue obsonavil al. ibid. Earn strenam obscaravit al. Cum strena obsonavit status 

NOTiE 

2 Regem'] Epignomnm, qui inealit. avp.^o\ov, signum in via ostensum. 
Parasitica adiilatio. H Cum strena obscavavit] A\i\, Eum 

7 Mustela] Mustela et f'elis anti- .strenua obcanavit, id est, coinedit, 
qiiis ocriii'811 sun fcccriint aiis|)iri- voravit. 
um : qi'.od Gracci vocabant tvooiov 



STICHI ACT. MI. sc. 2. 15G3 

Epignomus hie quidem est, qui astat : iho atque alloquar. 

Epignome, ut ego tc nunc eonspicio libcns ! 

Utprab laetitiu laciumas prajsiliunt mihi ! 

Valuistin' usque? Ep. sustentatum 'st sedulo. 

Ge. Bene atque amice dicis. Di dent qutc velis. 15 

Propino tibi salutem plenis f'aucibus. 

Ccenabis apud me, quoniam salvos advenis. 

Ep. Vocata est opera nunc quidem: tarn gratia est. 

Ge. Promitte. Ep. certum est. Ge. sic fac, inquara. 

Ep. certa res 'st. 
Ge. Lubente me, hercle, facies. Ep. idem ego istuc 

scio. 20 

Quando usus veniet, fiet. Ge. nunc ergo usus est. 
Ep. Non edepol possum. Ge. quid gravare ? censeo 
Eas : nescio quid vero habeo in mundo. Ep. i modo, 
Aliuni convivam quaerito tibi in hunc diem. 
Ge. Quiu tu promittis ? Ep. non graver, si possiem. 25 
Ge. Unum quidem hercle certum promitto tibi : 
Libens accipiam, certo si promiseris. 

astat; accedam atque conferam orationem. Epiiitiome, quam ego te video liben- 
ter ! Ut lacrynue mild eruinpunt pne guudio ! Vuluisline usque? Ep. A'os 
curavimua raletudinem diligenler. Ge. Luqueris rede atque amice. Dii 
concedant qua volueris! Tibi libo salutem plena gutture. Ccenabis apud me, 
quoniam reverteris salvtis. Ep. Sum quidem iniilatus: nee mitius habeo gratiam. 
Ge. Pollicere. Ep. Est deliberatum, Ge. Fac quod rogo, inquam. Ep. Est 
res rata. Ge. Per Hercidem, pei-gratum mihi feceris. Ep. Non ignoro. Ibo, 
quando opus erit. Ge. Atqui est nunc opus, Ep. Per tedem PoUucis, nequeo. 
Ge. Quid fers moleste? Existimo tibi esse veniendum ! est mihi nescio quid pa- 
ralum, Ep. I modo ; invita uUuinconiicum, qui cwnet tecum hodie. Ge. Polli- 
cere sane? Ep. Lubenterfeccrim, sipossim. Ge. Ego vero per Uerculem tibi poUi- 
ceor unum certum diem : accipiam libenler, si pollicitus fueris certo. Ep. Vale 



hie mihi est B. I. hie mihi est etiain C. et C. 2. — 10 PlI. hoc facit ; al. ap. Fa- 
reiim hoc facit. — 13 C. et C. 2. prasillunt. — 14 Pll. est seduo. — 17 C. ft C. 2. 
Cenem illi aput te qm. — IS Pll. num quidem turn graliam est; B. 1. non qui' 
dem grave est ; al. ap. V ax enm, nunquid e ml a est! ni grave est, promitte; al. 
ibid, numquid hoc tibi lam grave est. — 20 JubenteC. — 22 li.\. censes; Pll. cen- 

NOTiE 

^ 14 Sustentatum'] * Snstentare se,' catus sum ad ccenam. 
est portare se, et bene valere. Jii- Tarn gratia est] Tarn, id est, tamen. 

venalis, ' Et pedibiis me porto meis :' Quasi dicat, Nibilomiuus gratuiu milii 
Je me parte bien. facis. 

18 Vocata est opera] Id est, alio vo- 



1564 M. ACCII PLAUTI 

Ep. Valeas. Ge. Certumne est? Ep. certura, coenabo 

domi. 
Ge. Quaiidoquidem operam tuam non vis proraittere, 
Via' ad te ad coenam veniam ? Ep. si possim, velim : 30 
Verum hie apud me coenant alieni novem. 
Ge. Haud postulo equidem me in lecto accurabere : 
Scis tu me esse imi subsellii virum. 
Ep. At ii oratores sunt popnli summi viri, 
Ambracia veniunt liuc legati publice. 35 

Ge. Ergo oratores populi, summates viri, 
Summi accumbent, ego infimatis infimus. 
Ep. Haud asquom est te inter oratores accipi. 
Ge. Equidem hercle orator sum, sed procedit parura. 
Ep. Cras de reliquiis nos volo : multum vale. 40 

Ge. Perii hercle vero plane, nihil obnoxie. 
Uno Gelasimo minus est, quam dudum fuit. 

Ge. Estne apud te ddiheratuml Ep. Cerium! Ccenaho domi. Ge. Quia non 
vis id polliceri, visne veniam ad te ad canum ? Ep. Velim, si possim : verum 
novem alieni ccenant apud me. Ge. Equidem haud rof^o locum habere in lecto, ad 
mcnsam; tu scis me esse hominem imi subsellii. Ep. Sed ii legati sunt summi 
viri apud sues, veniunt hue auctnrHate publica ex Ambracia. Ge. Ergo viri sum- 
males accumbent summi, ego infimus sedebo in infimis. Ep. Non decet te nume- 
rari inter legatos. Ge. Per Herculem sum orator, sed prodest parum. Ep. Volo 
nos epulari cras de reliquiis. Vale plurimum. Ge. Inlerii per Hercidem fundi- 
tus, nee provocaiioni locus est. Numerus hominum est minor uno Gelasimo, quam 



seas; Douz. censeas: Nescio, ^c— 23 £as deest in B. 1. — 28 Certum est VW. 
Certumn' est Parei 3.-29 Voc. operam deest in C. et C. 2.— 30 Edd. qua-- 
dam vett. si possit. — 32 Edd. vett. equidem summo i« lecto. — 33 B. 1. ttnius 
subsellii; Pll. imisubsclli.— ia Ambraccia PH. puUice C. puhlicitus Chaiis. po- 
plicitus al. ap. Pareiini. — 40 Cras dereliquis PH.— 41 Peri C. et C. 2. Peri 

NOT/E 

31 Novem] Convivanini numerus niiis ' dicebatiir, qui erat ad caput 
aptid antiqiios erat ant triiim, ant Iccti; ' imus,' qui ad pedes; ' nie- 
novem. lllo Gralias, hoc Miisas dins,' qui inter istos. 

con.slitixse arhitrabantur. 33 Imi subsellii] Varro: ' Ut snb- 

32 Me in lecto] Accnmhebant re- sipere, quod non plane sapit ; sic 
clinata supera parte corporis in cu- quod non plane erat sella, subsellium 
bitum sinislrum, infera in longum dictum.' Hinc erpo imi subsellii vi' 
porrccta ac jacente ; capite leviter rum dixit i'lanlus. 

erecto, dorso a pulviilis n)odicc suf- 35 Ambracia] Urba est Epiri. 

fnlto. PriuMis dccuuibebat ad caput 37 Infimatis] Id est, infimi ordi- 

lecti. Pedes porrigebantur pone dor- nis. 
sum sccundi, et sic dcinccps. 'Sum- 



STICHI ACT. IV. sc. 1. 15G5 

Certum est mustclae posthac niinquara credere: 

Nam inccrtiorem nullam novi bestiam, 

Quae ne et ipsa decies in die niutat locum. 45 

Earn auspicavi ego in re capitali mea. 

Certum est amicos convocare, ut consulam 

Qua lege nunc me esurire oporteat. 

fuit antea. Deliberalum est nullam fidem habere postea ampiciis mmtelee : nam 
nullum novi bestiam minus certam ; qua el ipsa mutut locum decies in die. Sunisi 
auspicium ab ea in meam pemiciem. Est constilutum convocare nunc necessarios 
meus, ut deliberem qua lege famem perferam. 

vero hercle nihil obnixe B. 1. Nunc ego liercle peril plane non obnoxie Gelliiis 
VII. 17. — 45 Qua ettit ipsa V\\. Quo nee ipsa B. I. Quinipsa,ve\ Quin et ipsa 
al. ap. Pareiini. deciens C. et C. 2. Post Ininc versiim codex C. exliibet vs. 
42. Uno Gclasimo, ^c. — 48 Qua lege me nunc al. ap. Fareuni. 



ACTUS QUARTI SCENA PRIMA. 

ANTIPHO, PAMPHILIPPUS, EPIGNOMUS. 

An. Ita me Di bene araent, measque raihi bene servassint 
filias, [domum 

Ut mihi volupe 'st, Pamphilippe, quia vos in patriani 
Redisse video, bene gesta re, ambos, te et fratrem tuum. 
Pa. Satis abs te accipiam, nisi videam mihi te amicum 

esse, Antipho. 
Nunc quia te amicum mihi experior esse, creditur tibi. 5 
An. Vocem ego te ad me ad coenam, frater tuus nisi dix- 
isset mihi, [nam vocat. 

Te apud se coenaturum esse hodie, cum me ad se ad coe- 
Et magis par fuerat me dare vobis coenam advenientibus. 

An. Juro per Deos, et salutem fiUarum, Pamphilippe, me incrcdibili gaudio 
affici, quando aspicio ros revcrsos, te et tuum fratrim, in restras cedes, rebus jtros- 
pcre gestis. Pa. Nisi scirem te esse meum a)iiicum, a te peterem Jideijussores ; 
sed quia intdligo te esse meum amicum, Antipho, tibi fidem habeo. An. Ego te 
iuvitarem ad cccnam, nisi luus frater mihi dixisxet te esse cwnulurvm Imdie apud 
se, quando me vocavit ad eandem coenam. El Juerat aquius, me ros invilare re- 



1 C. serva sint. — 4 Vades abs te Pont, — 9 Quam me ad Hut (,'. ad illud C. 2. 

NOTvE 
4 Satis abs te accipiam] Id est, vades a te accipiam. 



1566 M. ACCII PLAUTI 

Quam me ad ilium prornittere, nisi nollem ci advorsarier. 
Nunc me gratiam abs te inire verbis nihil desidero : 10 

Cras apud me eritis, et tu et ille, cum vostris uxoribus. 
Pa. Et apud me perendie : nam ille heri me jam vocaverat 
In hunc diem : sed satin' ego tecum pacificatus sum, An- 

tipho? [que addecet* 

An. Quando ita rem gessistis, uti vos vellem, amicos at- 
Pax commerciumque est vobis mecum : nam hoc tu facito 

cogites, 15 

Ut cuique homini res parata est, firrai amici sunt : si res 

.lassa labat, 
Itidem amici coUabascunt: res amicos invenit. 
Ep. Jam redeo : nimia est voluptas, si diu abfueris a domo, 
Domum si redieris, si tibi nulla est segritudo anirao obviam. 
Nam ita me absente familiarem rem uxor curavit meam, 20 
Omnium me exilem atque inanem fecit eegritudinum. 
Sed eccum fratrem Pamphilippura, incedit cum socero suo. 
Pa. Quid agitur, Epignome? Ep. quid tu ? quamdudum 

in portum venis [tibi ? 

Hue? Pa. longissume. Ep. postillajam iste esttranqnillus 

versos, qnnm me invitari ab eo, nisi noluisscin ei ohliiclnri. Nunc non aipio inire 
gratiam a te verbis tantum. Etenim cavabitis cras apud mc, et tu, el ille, cum 
vestris vxoribus. Pa. Et apud me post crastinu7n. Nam ille me invitarerat jam 
heri in hunc diem. Sed suiune ego satis cunsiliatvs tecum, Antipho? An. Quo- 
niam sic gessistis rem sicut vus optabnm, atque ut oportebat amicos, pax et com- 
mercium sancita sunt inter nos: rccordare eniin necessarios esse constaules, si divi- 
tice sunt co7istantes ; si vacillunt covcussar, sic amici vacillant. Divitiie amicos 
jiarant. Ep. Jam revertor. Est incrcdibilis jucuiiditas, si postquam abfueris 
diu, 7-eversus domum, nullas arumnas domi nactus fueris ; sic mea uxor curavit 
tneas res familiares, me absente, ut me prcestiterit immunem ab omni animi 7noles- 
tia. Sed adcst fratcr Pa7)iphilippns, (]ui accedil cum suo socero. Va. Quid agis, 
F.pignotne? Ep. Quid in? A quo tempore reversus es in portum? Pa. A 
longo tempore. Ep. Esine iste jam tibi placatus? An. Magis quam mare, quo 



— 12 Eat apud C. C. 2. B. 1. here ed<l. vett. — 14 Edd. vett. amicosqve addecet. 
— 1.5 Vax com7nerciq7ic \*\\. <'om7nercium paxque ]i. 1. — 10 C. 2. res lassee la- 
bant. — 18 C;. 7niniast ruhiptusl. {'. et (!. 2. diu n/ueris ; et sic Parci S. — 
.19 Efld. vett. si ibi. — 20 C et C 2. 7uc absente7n. — 21 Omniut/i me extdcm 
Lamb. — 22 C quoin s(ice7o suo ; C 2. cum socere suo. — 25 C. 2. qua u7nbo ; t5 

NOT/E 

10 Vt cuique homini res] S'neca: det, quisfjuis noii tc, sed aliiid scqiia- 
' Quod til bencficio tiio non potcs tiir. Non est aiitem vel hoc imo a- 
Bcire, |>an|)ci tatis srics. Ilia veros inanda paiipei ta9>,quod a qnibtis anic- 
ccrtosquc amicus rctincbit. Dittcc- ris, ostcndit.' 



I 



STICHI ACT. IV. sc. 1. 15G7 

An. Maoris quam marc, quo ambo estis vccti. Ep. facis, 

lit alias res soles. 25 

Ilodiene cxoneramus navem, frater? Pa. cleraentcr volo, 
Nosmet potius oneremus vicissatim voluptatibus. 
Quam mox cocta est coena? impransus ego sum. Ep. abi 

intro ad me, ct lava. [domum. 

Pa. Deos salutatnm atqne uxorem modo intro devortor 
Ep. a pud nos eccilla fcstinat cum sorore uxor tua. 30 

Pa. Optumum est: jam istoc moraj minus erit. Ep. jam 

ego apud te ero. [unum volo. 

An. Priusquam abis, praescnte te huic apologum agere 
Ep. Maxume. An. tuit olim, quasi ego sum, senex : el 

filiae [fratribus, 

Duae erant, quasi nunc meae sunt : ece erant duobus nuptae 
Quasi nunc meaj sunt vobis. Pa. miror, quo evasuru'st 

apologus. 35 

An. Erat minori illi adolescenti fidicina et tibicina; 
Peregre advexerat quasi nunc tu : sed ille erat ccelcbs 

senex, 
Quasi ego nunc sum. Pa. perge porro : praesens hie qui- 

dem est apologus. 
An. Dcinde senex ille illi dixit, quojus erat tibicina, 
Quasi ego nunc tibi dico. Pa. ausculto, atque animiim 

advorto scdulo. 40 

estis n)nbo recti. Ep. Agis henigne ut solen cetera. Exoneramitsne hndie natem, 
f niter? V\. Placiile, si placet. Oneretnus nnsinet potius vicissim lictitia. Coena 
estne jnmjaiii cocta? Ef(o sum incanatus. I'2p. Ingrcdere ad me, ct lava. Pa. 
Pergo jam domum ad Deos sidutandus, ct uxurem. Eh. Adest tua uxor ; accele- 
rat ad nos, cum sorore. P.v. Commode, idcirco erit minits 7nor<E. Ep. Ego ero 
jam apud te. An. Antequam abeas, volo huic offerre unum apologum^ te audientc. 
Ep. liJaxime. An. Euit quondam senex, qunlis e^o sum: habehat duas filias, 
quales sunt nunc mca ; eit erant coiijuuctie matrimonio fratribus, quales sunt nunc 
me<e filiw tobis. Pa. Nesciu quo tandem recidat hie apologus. An. I\Etnor ille 
adolescens hnbebat fidicinam et tibicinam ; ndvcxerat a longc, quasi nunc tu : sed 
ille senex erat orbus conjuge, qunlis egu sum nunc. Pa. Perge modo. lEic apolo- 
gus est sub i7ianu. An. Deinde Vic senex dixit illi, cujus erat tibicina, sicut ego 
tibi dico nunc. Pa. Ausculto, atqne animadverto diligenter. An. Ego tibi dedi 



quo ileest in C — 27 A'os met p. o. vosmet PH.— 28 C. et C. 2. cocta cs. — 
30 Aput nos ex ilia C Apud ?ios ha-c ilia C. 2. B. 1. Apud nos hie cccilta Parri 
3. — 31 Caput te. — 32 PH. pruscntct. Mox, wic fliT'^ie Parei 3. contra codd, 
— 36 JEre minori Pll. — 37 Quam pcrcgre Parei 3, celepsen C, celeps senex C. 2, 



1568 M. ACCII PLAUTI 

An. Ego tibi meam filiam, bene quicum cubitares, dedi : 
Nunc mihi reddi ego sequom esse abs te, quicum cubitem, 

censeo. [nunc dico tibi. 

Pa. Quis istuc dicit ? an ille, quasi tu? An. quasi ego 
Immo duas dabo, inquit ille adolescens, una si parum est : 
Et si duarum poenitebit, inquit, addentur duae. 45 

Pa. Quis istuc, quajso? an ille, quasi ego? An. is ipse, 

quasi tu ; turn senex 
Ille, quasi ego, si vis, inquit, quatuor sane dato ; 
Dum equidem, hercle, quod edant addas : meum ne con- 

truncent cibum. 
Pa. Videlicet parcum ilium fuisse seuem, qui dixerit : 
Quoniam ille illi pollicetur, qui eura cibum poposcerit. 50 
An. Videlicet fuisse ilium nequam adolescentem, qui 

illico, 
Ubi ille poscit, denegavit se dare granum tritici. 
Hercle, quia oequom postulabat ille senex, quandoquidera 
Filias illae dederat dotem, accipere pro tibicina. 
Pa. Hercle, ille quidem certo adolescens docte vorsutus 

fuit, 55 

Qui seni illi concubinam dare dotatam noluit. 
An. Senex quidem voluit, si posset indipisci de cibo : 

meam fiUam, cum qua cubarcs; nunc ego existimo esse aquum abs te mihi restiluiy 
cum qua cuhem. Pa. Quis dicit id'/ An ille qui dicebal mudu, quasi tu? An. 
Quasi ego nunc dico tibi, Immo dabo duus, inquit ille adolescens, si una non 
est satis: et si non sunt satis dua', inquit, addentur ducr. Pa. Quid illud est, 
obsecro? An ille, quasi ego? An. Is ipse, quasi tu. Tum ille senex, quasi ego : 
sitis, inquit, dalo sane quatuor ; dum, per Ihrculem, addas quod vescantur, ne im- 
minuant meos cilios. Pa. Licet intclligere ilium sencm fuisse parcum, qui dixerit 
h<£c : quoniam ille poposcerit cibum ab eo, qui illi pollicetur uu'\c'ma.s. An. Licet 
viderc ilium adolescentem fuisse improhum, qui negavit se daturum granum tritici, 
statim atque ille senex poposcit. Per Ilerculcm ilk senex merilo rogabut doteni 
yro tibicina, ulpote qui dederat dotem filia;. Pa. Per Ilerculem ille adolescens 
sapiebal, qui rccusabal dure concubinam dotatam illi seni. An. Senex quidem co- 



— 42 C. cecum esse- — 43. 44 Verba, quasi tu? An. quasi ego nunc dico tibi. 
Immo duas dabo, inquit ille, desiint in C. — 40 C. C. 2. B. 1. quasi tu senex, 
omissa (Mrticiila <«m. — IH Dum cquem i\ quod cdint vtiid.vdt. — 49 Edd. vett. 
fuisse ilium parcum. Mox, qui id dix4:rit F.iipi .i. qui hoc dixit al. ap. Paretiin ; 
qui dixit al. ibid.— 50 Qiii ille V\\. Quid uulcm an ille illi al. ap. Pareiim. qui 
cum c. poposcerit edd. vett. — .51 Vidttur IJ. 1. Videlicet 7ion fuisse Pll. nequam 
udulescenlium C. et C. 2.-53 Iltrcle quin edd. (|u«;(hm velt. equm C. — 



STICHI ACT. IV. sc. 1. 1569 

Quia nequit, qua lege licuit, vellc dixit (icri. 

Fiat! ille inquit adolescent : facis benigne ! iiiquil scnex. 

Habeon' rem lactam ? inquit : faciam ita, inquit, ut fieri 

voles. ()() 

Sed ego ibo intro, et gratulabor vostrura advcntum filiis : 
]'ostca ibo lavatum in pilum: ibi lovebo sencctutcni meam. 
Post ubi lavero, otiosus vos opperiar accubans. 
Pa. Graphicum mortalem Antiphonem ! ut apologiim fecit, 

quam fabre ! 
Ut jam nunc scelestus esse ducit pro adolescentulo ! 65 
Dabitur homini arnica, noctu quae in lecto accendet senem : 
Naraque, edepol, aliud quidem illi quid arnica opus sit, 

nescio. 
Sed quid agit parasitus noster Gelasimus? etiam valet? 
Ep. Vidi edepol hominem baud perdudum. Pa. quid agit ? 

Ep. quod famelicus. 
Pa. Quin vocasti hominem ad coenam ? Ep. ne quid ad- 

veniens perderem. 70 

Atque eccum tibi lupum in sermone ; prassens esuriens 

adest. 

natiis est obl'mere cuncubinam cum cibo, si posset : sed quia non ■putuit, dixit se velle 
accipeie qua lege plncerel filio. Ille adolescens ait, fiat ! facis humaniter ! senex 
ail. Res cslne facial ait. Sic faciam, ut voles fieri, ait : sed ego ingrediar, et 
gratulabor de vestro reditu apud filias. Postea ibn lavatum, ad pilum : recreabo %bi 
meam senectutem. Postquam lavivo, vos expectabo accubans molliter. Pa. Lepi- 
dum hominem Antiphonem ! ut fecit apologum scitum ! Ut nequam scse jam 
abtrudit pro juvenef Dabitur arnica homini, qua concalescal senex in lecto: 
nam per cedem Pollucis, nescio, quid opus sit illi arnica. iSid quid agit noster 
parasitus Gelusitnus? Etiam valet? Ep. Per cedem Pollucis mox conspicalus 
sum liominem. Pa. Quid facit ? Kp. Quod fame pcrditus. Pa. Quure non in- 
vitasli hominem ad canam ? Ep. Ne perderem aliquid meo adventu, Sed ecce 



55 Edd. vett. ccr<e. — 58 Quia nequid C. 2. — 60 Habeon' rem pacfam edd. vett. 
— 62 Palm, iho lavatum a pila ; Bipont. et al. ap. Pareiini, ibo I. in pyelum. — 
(j3 C. et C. 2. accumbans. — 05 Ut et jam Parei 3. It jam C. Id jam C. 2. 
B. 1. se esse Parei 3. sese ducit Douz. — 06 Pist. occentct senem; C acentct se- 
nem; B. I. nccedit senem. — 07 C opns sit; C. 2. quid arnica possit nescio. — 
69 Verba, hand perdudum, desniit in C. 2. haud perdudum. V A. quid agit? 
Ep. quod famelicus. Pa. Quin v. hominem, de&wnl h\ il. — 70 C. perdedere. — • 

NOTiE 

62 Ibo lavatum in ])ilum] Id est, in 60 Accendet senem] Id est, concale- 

baliifas sub insifjni pili. faciei sencni, fovebit. 

Delph. et Var. Clas. Phut. 5 G 



1570 M. ACCII PLAUTI 

Pa. Ludificernur horainem. Ep. capti consilii meraorem 
mones. 

lupus in fabula, adest prcesens esurietts. Pa. Illudamus homini, Ep. Admones 
tnemorem capti consilii. 

72 Idem codex, consili. 

NOT.E 
71 Lupum in sermone] ' Sermo ' ac- lemiiis, 'Lupus iu fabula.' Eadem 
cipitur pro familiari coUoqnio. Te- est paicEmia. 



ACTUS QUARTI SCENA SECUNDA. 

GELASIMUS, PAMPHILIPPUS, EPIGNO.MUS. 

Ge. Sed ita quod occepi narrare vobis; cum hie non affui, 

Cum amicis deliberavi jam, et cum cognatis meis; 

Ita mihi auctores fuere, ut egomet me hodie jugularem 

fame. [atque is est. 

Sed videone ego Pamphilippum cum fiatre Epiguomo ? 
Aggrediar hominem : sperate Pamphilippe, o spes mea ! 5 
O mea vita! o mea voluptas! salve : salvom gaudeo, 
Peregre te in patriam redisse salvom. Pa. salve, Gelasime ! 
Ge. Valuistin' bene ? Pa. sustentavi sedulo. Ge. edepo], 

gaudeo. [velim. 

Edepol 1133 egomet mihi modium nunc mille esse argenti 
Ep. Quid eo tibi opus est? Ge. hunc ad coenam hercle 

ut vocem, te non vocem. 10 

Ep. Advorsum te fabulare illud quidem. Ge. aiiibos ut 

vocem. 

Ge. Sed ita ut cxorsus sum vobis expnnere ; quia tion affui hie, deliberavi modo 
cum amicis, et cutn meis cof;natis: eorum sententiafuit, ut niemct jugularem hodie 
evirie. Sed videone Pamphilippum cumfvalre Epignomo ? ipse est. Adoriar ho- 
minem. Desideratissime Pampliilippe ! () mea spes ! o mea tux ! o mea jncundi- 
tas! salvus sis! Lator te reversum esse inculumem peregre in patriam. Pa. Sal- 
rus sis, Gelasime! Gk. Rectene valiiisd? Pa. Sustetitavi vitaiii diligenter. 
Ge, L<vli)r. Per tcdem Pollucis, optarem ut mihi cssent mille tnodii argenti, 
Ep. Quid opus est tibi ? Ge. Per Uerculem ut invitem hunc ad canam, te non 
invilem. Ep. Dicis id ijuidem contra te. Ge. Lt invitem utrumque. Ep. Per 



^ Kdil. velt. cum hinc mndo ab/ui ; Pll. citm hie nnn adfui. — 3 C. 2. 7ne h. 
vntfulanm; al. ap. I'areiini, tne h. jugidem. — 5 }i. I. hospes mea. — 7 Peregre 
in 15. I. ih te cxtal in Pll. salvom dv.vbi in Ji. 1. — 5* luhpol nc (.". et C 2. mihi 



STICHI ACT. IV. sc. 2. 1571 

Kp. Edepol te vocem libenter, si superfiat locus. 

Ge. Quin til : stans obstrusero aliquid strenue. Ep. iinmo 

unum hoc potest. [aetati tuae ! 

Gk. Quid? Ep. ubi convivae abierint, turn venias. Ge. vae 
Ep. Una lautum, non ad coenam dico. Ge. Di te per- 

duint! 15 

Quid ais, Pamphilippe ? Pa. ad coenam, hercle, alio pro- 

misi foras. [lum, tibi lasso libet 

Ge. Quid, foras? Pa. foras hercle vero. Ge. qui, ma- 
Foris coenare? Pa. utruni tu censes? Ge. jube domi 

coenam coqui, 
Atque ad ilium renuntiari. Pa. solus coenabo domi? 
Ge. Non enira solus: me vocato. Pa. at ille ne suc- 

censeat, 20 

Mea qui causa sumtum fecit. Ge. facile excusari potest ; 
Mihi modo ausculta: jube domi coenam coqui. Ep. non 

me quidem [abis ? 

Faciei auctore, hodie ut ilium decipiat. Ge. non tu hinc 
Nisi me non perspicere censes quid agas, cave sis tu tibi. 
Nam illic homo tuam hasreditatem inhiat, qua.si esuriens 

lupus. 25 

adcm PoUucis te invitavero libenter, si siipersil locus. Ge. Quin In invifas, 
slans intercijiiam aliquid alacriter. Ep. Imnw jiotcst fieri hoc unum. Gr.. Quid f 
Kp. Quundo coiivivo! discesserinf, turn venias. Ge. Vcb tibi ! Ep. Lautum no • 
biscum, non dico ad ccenam. Ge. Dii te pcrdant .' Quid ais, Pampkili/ipe ^ Pa. 
Per lierculempollicitus sum ire alio ccennlum. Ge. Quid, foras'' Pa. l'uras,per 
Jlerculem. Ge. Quomodo, malum! tibi licet coenare /oris defesso f Pa. Quid 
suades? Ge. Manda coqui coenam domi, ct renuntiari illi qui te invitavit. Pa. 
Ccenurem solus domi? Ge. Non solus. Invita me. Pa, Sed \ereor ne iUe mo- 
leste ferat, qui mea cauM fecit sumtum. Ge. Potest facile excusari : audi me 
modo, manda coqui ccenam domi. Ep. Non committet profecto me suasore, -ut de- 
cipiat hodie ilium. Ge. Non tufugis hinc? Nisi putasmenon videre quid violi- 
ar is, cave tu tibi, si vis : nam ille homo flagrat desiderio tuce haredilatis, quasi 



medium C. 2. mihi medediam C. — 13 Quin stas al. ap. Pareiim. — 14 C. et C. 2. 
convivce abirent. — 15 Di te perdunt Pll. — 10 Quid ai^is edd. vett. pro)nissi C. — 
18 Pll. juben domi.— 19 Adque ad ilium C. 2.-20 Pll. suscenseat. — 22 C. 

NOT/E 

13 Quin in : stans obstrusero] Alii hoc loco est avide vesci. Alibi, ' tu- 
stas, pro stans; ut * piaegnas,' pro buicinari,' ' corvitare.' 
' praegnans ;' * niussas,' pro ' inns- 22 Non me Faciei auctore] Frater 

sans:' id est, si non est locns nbi mens Pamphilippus. 
sedeam, stans coenabo. 'Obstrudere' 23 Ilium decipiat] A quo vidtlicet 



1572 M. ACOII PLAUTI 

Noil til scis, quain efflictentur homines noctu hie in via? 
Pa. Tanto plures, qui defendant, ire advorsum jussero. 
Ep. Noil it, non it: quia tanto opere suades ne ebitat. 

Ge. jube 
Domi mihi, tibi, tuseque uxori celeriter coenam coqui. 
Si, hercle, faxis, non opinor dices, deceptum fore. 30 

Pa. Per hanc tibi coenam incoenato, Gelasime, esse hodie 

licet. [proxumo. 

Ge. Ibisne ad coenam foras ? Pa. apud fratrem coeno, in 
Ge. Certumne est? Pa. certum. Ge. edepol te hodie 

lapide percussum velim. [publicum. 

Pa. Non metuo : per hortum transibo, non prodibo in 
Ef. Quid agis, Gelasime? Ge. oratores tu accipis : ha- 
beas tibi. 35 
Ep. Tua, pol, refert enira. Ge. siquidem mea refert, opera 

utere, 
Posce. Ep. edepol tibi, opinor, etiara uni locum con- 

spicor, [pjdi ! 

Ubi accubes. Pa. sane faciundum censeo. Ge. o lux op- 
Ep. Si arte poteris accubare. Ge. vel inter cuneos fer- 

reos. 

lupus famelicus. Tu nescis quantum hommes vcxenlur noctu hoc in itinere? Pa. 
Mandabo tanto plures ire obviam ad eum tucndum, Ep. Non ibil, non ibit, quia 
hortaris tanlopere ne eat. Ge. Manda coqui domi canam mihi, et tibi, tu(cque 
uxori velociter. Per Ilerculcm, si feceris, non dices, ut arhitror, delusum fore. 
I'A. Gelasime, tibi licet esse hodie impranso, per hanc coenam. Ge. Ccnnabisne 
hodie foris? Pa. Coeno apud fratrem, in vicinis. Ge. Estne verum? Pa. Est 
verum. Ge. Per adem Pollucis te velim vexatum hodie lapide. Pa. Non timeo. 
Transibo per hortum, non egrediar in publicum. Ep. Quidfacis, (ielasime? Ge. 
Tu invitas oratores! habeas oratores! Ep. Per Potlucem enim tua interest. 
Ge. Si mea refert, utere mea opera. Invita me. Ep. Per cedent Pollucis, video 
adhuc unum locum, in quo accubes. Pa. Existimo sane esse faciendum. Ge. O 
luxurbis! Ep. Si potueris accubare arete. Ge. Vel inter c.meos fissiles /tr- 



num me quidem. — 25 C. et C. 2. turn heredcm.— 26 Edd. vett. afjlictentur. — 
2« Aon it quia tanto R. I. we bitat al. a|>. PanMim. — 33 Cerlumii est C. et C. 
2. Certum est al. ap. Pareiiin. cesium C. 2. hodie e lapide B. 1. lampadc etld. 

NOT;i; 

est invitatii^ ad coenam. 39 Inter cuncos'\ Id est, vel in aic- 

31 Per ha)ic tibi cmnam] Si tibi alia tissimo loro stabo; fjiialis est inter 
nulla C(cna paratu est, inccuiiatusdor- cuneos, (jiiilius dihcliiditur fisMlc lig- 
iiiies. uiim. 



\ 



STICHI ACT. IV. sc. 2. 1573 

Tantillum loci ubi catelliis cubet, id mihi sat est loci. 40 

Ep. Exorabo aliquo modo : veni. Gk. huccine? Ep. 
immo in carccrem ; [camus, tu. 

Nam hie quidem meliorem Genium tuum non facies : 

Pa. Deos saliitabo modo, postea ad te continuo transeo. 

Ge. Quid igitur? Ep. dixi equidem, in carcerera ires. 
Ge. quin jusseris, 

Eo quoque ibo. Ep. Di immortales! hie quidem in sum- 
mam crucem 45 

Coena aut prandio perduci potest. Ge. ita ingenium meum 
est ; 

Quicumvis depugno multo facilius, quam cum Fame. 

Pa. Non ergo is tu ? apud me satis spectatu est mihi jam 
tua felieitas : 

Dum parasitus mihi atque fratri fuisti, rem confregimus. 

Nunc ego nolo e Gelasimo mihi te Catagelasimum. 50 

Ge. Jamne abisti ? Gelasirae, vide, quid es capturus con- 
silii. [vis ! 

Egone? tune? mihine? tibine ? vides, ut annona est gra- 

Vides, benignitates hominum ut periere et prothymiae : 

reos. llle locus, in quo catulusdecuhct, mihi svfficiat. Ep. Exorabo (piodammodo. 
Ve7n. Gk. Huccine? Ep. Immo in carcerem: nam non ohleclabis hie tuum 
Genium. Pergumus, tu, /ruler. Fa. Adorabo Deos, posted transibo statim <td 
te. Ge. Quid ergo J Ep. Equidem dixi ut ires in carcerem, Ge. Quiti tu 
imi/ernveris, eo etiam pergam. Ep. Dii immortales ! hie potest perduci in suin- 
mnm crucem cana pacta, aut prandio. Ge. Ejusmodi est mea mens ; decerto longe 
facilius cum quovis adversaria, quam cu7n Fame. Pa. Tu non is ergo? Tua for- 
tuna mihi est jam satis perspecta: dum fuisti mens parasitus et fratris, fecimus 
naufragium rei familiaris. A'unc ego nolo te mihi de derisore fieri ridiculum. 
Ge. Abisne jam? Gelasime, vide, quid consilii es capturus. Egone? tune? tni- 
hine? tibine? Inlelligis quemadmodum annona est cara. Ut periere liberulitatcs 



vett.— 34 C.pupUcum. — 37 Posse P\\. — 10 C. et C. 2. sater est loci; Paiei 3. 
sat erit loci. — 41 Pll. hucine. — 42 Etid. vett. tuum haul, pioptiT versuni. — 
44 Quid agis B. I. Quid agilur edd. vett. quin si jusseris I'aiei 3. contra 
codd. — 15 H. 1. summam in crucem; Pll. vi sutnma in crucem. — 48 Aon ego 
istiapudte Pll. apute C— 50 VW.noUo. — 51 Edd. vett. utasti.— 53 Pll. pro- 

NOT/i: 

50 r«<rtg-e/Hsi;HH»(i] ' Gelasimns' est, 53 Prolhijmia:] Gifeciim est ; aiii- 
qui risum allis niovet. Non irridetnr nioniin alacritates, festivxet pronitie 
' Catagelasimus,' qui ipse ridiculus vohiptates. 
est. Est ratio nominis parasitici. 



^UK 



1574 M. AGCII PLAUTI 

Vides, ridicules nihili fieri, atque ipsos parasitarier. 
Nunquam, edepol, me vivom quisquara in crastinum pro- 

spiciet diem ; 55 

Nam mihi jam intus potione vincea onerabo gulam. 
Neque ego hoc committam, ut homines mortuum me dicant 

fame. 

luDiiinum et alacritan in henefac'iendol Animadvertis parnsitos nihili fieri, et ip- 
sos sibi esse parasites. Per cedem PoUucis nemo me conspiciet vivum in diem cras- 
tinum. Indamjam gutturi pocula vincea, et dabo operam ne dicant me extinctum 
fame. 

thimicB. — 55 C. in c.inspiciet ; et sic Parei 3. — 56 Nam intus mihi jam p. jun- 
cea B. 1. juncea etiam Pll. gilam C. 2. 

NOT/E 

56 Potione vincea"] ' Potionem vin- qiiadam facta ad vinmn, tanqnam sit 
ccam ' appellat suspendiiim, allusione a ' vinciendo ' coUo. 



ACTUS QUINTI SCENA PRIM 

STICHUS. 

More hoc fit, atque stulte, mea sententia : 

Si qucm hominom expectant, eum solent provisere: 

Qui hcrcle ilia causa nihil ocyus venit. 

Idem ego nunc I'acio, qui proviso Sagarinum, 

Qui nihil ocyus venit tamen hac gratia. 5 

Jam hercle ego decumbam solus, si ille hue non venit. 

Cadum modo hinc a me hue cum vino transferam : 

Postea accumbam : quasi senex tabescit dies. 

St. Id fit insipientcr et insulse, meojudicio, ut si opperiantur quempiam, suleant 
I'um habere semper in animo ; nam per Herculem nihilo venit celerius idcirco. Ego 
sic ago, qui Sagarinum cxpecto, qui non venit diligentius idcirco. Per Herculem 
ego decumbam sotus, si ille non venit. Hue transferam modo hinc cadum vini : 
(leinde accumbam mensa;. Dies languet, ut seufx. 



1 C. atque st ulle ; C. 2. atque est vita- ; nnde Pnteiis coiij. atque astute. 
— 3 Pll. vihilotius venit ; edd. veit. nihilo cilius venit, — 5 Qui nihilo citius 
Cam. veniet tamem B. 1. — 8 Pll. qua senex ; cdd. vetl. quia sensim cxtabescit 
dies. 

NOTvE 

(» Decumbam] Acnimham, aiit dis- 8 Senex tabescit dies] Id est, lan- 

ciinihani : nam ' dccuinbcre ' ferme Riiet et fcime extingiiitnr. Meta- 
xgrotonim est. pliora al> aiiiiiialihiis diicta. 



STicrii ACT. V. sc. 2. 1575 



ACTUS QUINTI SCENA SECUNDA. 

SAGARINUS, STICHUS. 

Sa. Salvete, Athen3e,quae nutriccs Graeciae ! 

Terra herilis palria ! te video libens. 

Sed arnica mea et conserva quid agat Stephanium, 

Cura est, ut valeat: nam Sticho mandaveram, 

Salutem ut nuntiaret ; atquc ei ut diceret, 5 

Me hodie venturum, ut cocnam coqueret temperi. 

Sed Stichus est hie quidem. St. fecisti, here, iacetias, 

Cum hoc donavisti dono tuum servum Stichum. 

Pro Di immortales, quot ego voluptates fero ! 

Quot risiones ! quot jocos ! quot savia ! 10 

Saltationes, blanditias, prothymias ! 

Sa. Stiche! St. hem! Sa. quid fit? St. euge, Saga- 

rine lepidissume ! 
Fero convivam Dionysum mihique et tibi. 
Namque edepol coena dicta est, locus liber datus est 
Mihi et tibi apud vos : nam apud nos est convivium. 15 
Ibi voster coenat cum uxore adeo et Antipho. 
Ibidem herus est noster : hoc mihi dono datum 'st. 

Sa. Salrete AthencE.nutricesGracicE! term patria mei heri! Te conspicio 
lihenter. Sed solicitus sum quid ngat Stephunium, mea ainka et conserva; quo- 
modo valeat. Nam rogaveram Stichum, ut deferret ad cam salutem, et ut ei nun- 
tiaret me venturum hodie, et ut coqueret canam tempeslive. ' Sed adesl Stichus. 
.St. Pergralum mihi fecisti, o Epignome, here, quando donavisti hiiiic cacJmii 
Stichu tun serco. Pro Dii immortales .' quot ego uppurto gaudia ! quot risus ! quot 
jocos! quot osculu! saltationes! Idanditins ! alacritates ! Sa. Stiche! St. 
Hem! Sa. Quid agitur? St. Euge! Sagarine suavissime ! appor to Diony- 
sum convivam et mihi et tilii. Namque per adem Pollucis cwna est indicata, 
locus est assignalus liber nobis apud vos : nam est convivium apud vos. Ibi vestef 
domiiius coenat cum uxorc et Antiphone. Noster herus est ibidem: hoc mihi 



2 Ut terra llouz. contra rodd.— 6 Edd. vett. tempori.—\0 Quo risionis C. 
Quot risiunis Farei 3. quot locos C. quot suavia C 2. — 13 Edd. (|ua>daiii vett. 
mihi et tibi, contra codd.— IG Tibi noster 15. 1.— 17 Ibidem eru'st C. et C. 2. 

NOTiE 

1 Athena;, nulrices Gracice] Cicero: atqiie in omnes terras distribiitas pii- 
' Atlienieuses, undo iinmanitas, doc- tantur.' 
trina, religio.fruges, jura, leges ortae, 13 Convivavi Dionysum'] Bacclunn. 



1576 iM. ACCII PLALTI 

Sa. Quis somniavit aurum ? St. quid id ad te attinet? 
Proin' tu lavare propera. Sa. lautus sum. St. optume : 
Sequere ergo hac me intro. Sa. ego vero sequor. 20 

St. Volo eluamus hodie: peregrina omnia 
Relinque : Athenas nunc colamus : sequere me. 
Sa. Sequor, et domura redeundi principium placet. 
Bona scaeva strenaque obviam occessit mihi. 

d alum est dono. Sa. Quis furatus est aurum? St. Quid id ad te spectat? Ita- 
que accetem lavare. Sa. <S«m lautus. St. Optime. Itatjue sequere me in has 
ades. Sa. Sequor. St. Volo dilapidenius liodie qiiicqiiid est nobis. Omitta- 
mus r.uncta externa: sumus Athenis : sequere me. Sa. Sequor: iniiium reditus 
nostri in cedes fdustum est. Bonum auspicium, et bona strena ostetiditur mihi. 



Itidem lurus es nosier al. ap. Pareiim. — 18 Quis id donacit nutem edd. qiia?dain 
vett. Quis summanavit al. ap. Parenm ; Quis obsonavit aurum al. il)id. — 
23 Aci'ial. redeunti. — 24 Bona scena B. 1. Bona sceva C. 2. Bona ccena 
ai. ap.Pareiini. accessit mihi stephanium B. 1. obulam 1*11. hoc halo edtl. vett. 

NOTyE 

18 Quis somniavit aurum] Id est, ftirom. 

quis fiiraiiis est aiiiiim ? ' Soninia- 24 Bona scceva strenaque] Id est, 

lor' idem, qui dorniitator. ' Dorini- bonuiu et faustiim auspicium. 
tator ' autein significat iiocturnum 



ACTUS QUINTI SCENA TERTIA. 

stephaniu.m. 
Ml RUM videri nemini vostrum volo, spectatores, 
Quid ego hinc, qu* illic habito, exeam : faciam vos cer- 

tiores. 
Domo dudum hue arcessita sum quoniam nuntiatum est, 
Istarum venturos viros : ibi festinamus omnes, 

Ste. Nemini vestrum videaturmirum, spectatores, quare ego, qua vianeo illic, 
egrediar hinc : vohis rem aperium. Sum vocula modo hue, quia relalum est maritos 



3 C. iircesita ; al. aj). Pareuin, sum hue arcessita. Mox, C. nunciatumst ; 
Gnit. quoniam jam nunciatum est. 

NOT/!-: 

1 Spectators] Raro a dramaliris in piologis. 
diiigitur ad ftpectatorcs oratio, nisi 2 Hinc] Ex acdibnsEpignomi heri. 



STICHI ACT. V. SO. 4. 1577 

Lectis sternendis studuimus, munditiisquc apparandis. 5 
Inter illud tamen nei^otinm meis curavi amicis, 
Sticho et conservo Sa<,^arino meo, coena coda ut esset. 
Stichus opsonatus est: ceterum ego curando id allegavi. 
Nunc ibo hinc, et amices meos curabo hie advenientes. 

nffiituros. Turn universcc incuhuimus cuhilihns componen(lis,7nunda7idisque omnibus, 
i'lniien interim ojieram dtdi, ul coqueretur ccena meis amicis, Sticho et Saga- 
rino meo conserro. Si'chus paravil edulia : ego tero misi aliiim, qui eorum curam 
gereret. Nunc projiciscar hinc, el excipium hie meos amicos, quundo venient. 



ACTUS QUINTI SCENA QUARTA. 

SAGARINUS, STICHUS. 

Sa. Agite, ite foras: ferte pompam : cado te pra^ficio, 

Stiche. [viviiim. 

Omnibus modis temperare certum 'st nostrum hodie con- 
Ita me Di ament, lepide accipiemur, cum hoc recipiamur 

in loco. 
Quisquis praetereat, comissatum volo vocari. St. convenit ; 
Dum quidem, hercle, quisque veniat cum vino suo : nam 

hinc quidem 5 

Hodie polluctura, proetcr nos, jactura dabitur nemini. 
Nosmet inter nos rainistremus, monotrophe : hoc convi- 

vium est 

Sa. Agite, exite ; ducite pompam : te pra-pono cado, Stiche. Constittilum est 
instruere hodie nostrum convivium omni ratione. Ita me Dii ament, invilabimur 
eleganter et polite, quuniam invilamur in hoc loco. Quisquis hnc transeat, invitan' 
dus est ud epulas. St. Consentio ; modo, per Herculem, quisque ajferat vinum. 
Nam quisque offeret decimam de suo sine 7iostro vino ; netno fraudabitur. Opor- 
tel ut nobis mitiistremus ipsi soli sine ministro, o Sagarine. Est concivium satis 



2 C temptare ; C.2.tempere; al. ap. Parentn <en<are; al. ibid, enterare, — 
3 I'll, accipiamur. RIox, qm hoc 15. 1. — 4 C. et C. 2. conmessatum. — 5 C. 
ercle. hipont. 7iam hue quidem. — G i*l\. poUcctura. Mox, Jac/«»a dee»t in edd. 

NOT/E 

4 Comissatuin] Deducit Lanihiniis C Polluctura'] ' Polliictiiraiii' vocat 
a Kufxa^eiv, (jiiod iion tantum comedo, pai teni Hercnleani, qii2e eiat deci- 
sed salto, lascivio,jocor, 6cc. sisnificat. nia ednlioriiiri omnium. 

5 Cum vino suo] Est id affine pro- 7 Monotrophe] ' IMonotrophiis' est 
verbio, « Quisque adsit cum suo qui vivit siue contubernali et coii- 
cibc' viva. 



1578 M. ACCII PLAUTI 

Pro opibus nostris satis commodule, nucibus, fabulis, fi- 

culis, 
Olea in tryblio, lupilli comminuto crustulo. 
Sat est : servo homini raodeste melius facere sumtum, quam 

ampliter. 10 

Suum quemque decet: quibus divitiae domi sunt, scaphio 

et cantharis, 
Batiolis bibunt : at nos nostro Samiolo poterio [moenia. 
Tamen vivimus : nos tamen efficimus pro opibus nostra 
Sa. Amicaj uter utrubi accumbamus ? S r. abi tu sane 

superior: 
Atque adeo ut tu scire possis, factum ego tecum divido. 15 
Vide, utram tibi libet etiamnum capere, cape provinciam. 
Sa. Quid istuc est provincias? St. utrum Fontinali an 

Libero 
Imperium te inhibere mavis ? Sa. nimio liquido Libero. 
Sed arnica mea et tua dum comit, dumque se exornat, nos 

volo 

lautum pro iiostris divitiis, nucibus, minutis fahis, partis ficubus, olea in patella, 
jmrvis lupinis incrustatis. Satis est. Prcestat servum facere sumtum modestuni, 
quam opijxirum. Ciiique est sua regula vilw. li qui divitiis abundant, potant 
scapliio el cunthnro, et batiolis: sed nos potamiis nostro paculo fictili : attamen nos 
pro virili curamus nostra munia. Sa. Non curamus ad qund latus amiccc accum- 
bamus? St. Sede sane superior, Sagarine : ct ut tu intelligas, ego pavlior tecum 
negotiutn. Vide; suscipe provinciam quam volueris. Sa. Qucc est ilia provincia? 
St. Utrum mavis prtxesse fonti, an cado? Sa. Prcestat pr a esse cado. Sed in- 
terea dum tnea arnica et tua se depectit, et sese exornat, vulo nos colludere inter 



qnibiisdani vett. — 7 Al. ap. Pareiim, monosiropke, contra codd. — 9 Olea in- 
tfrruplo lupillo H. 1. Olea interrupto lupillo al. ap. I'Hrenm ; Olece interipleo 
C. et C. 2. lupillo etiam Pll. — 11 C. C. 2. B. 1. capltio, pro scaphio. — 12 Ba- 
Ihinchis ]i . ^ . liatiockis C et C.2. Baliocis Turn, ad nos VU. — 13 Alteriim 
fuwew deest in li. 1. — 14 Arnica C — 15 Edd. \en. scite possis. V\l. facto. C. 
tecum hoc, — IG C eliam nunc; C. 2. etiun nunc. — 17 Pll. utrum fontale. — 

NOTiE 

8 Fabulis] Id est, parvis fabis. niio. 

9 Olea in tryblio] Id est, in catino 17 /"on/mn/i] ' Fontinaiis' 13eii.s fon- 
aiit patella. ' Tryblion ' Gra?cum. tiiim. Unde ' foiitinalia sacra.' Qua- 

Lupilli] Id est, liipini parvi. .si dicat, Utrum aijiiiu an vino praL:esse 

12 Batiolis] ' liatiola ' est pociili mavis i" 

genus. 19 y^Km co»t2<] Id est, coniilur Sle- 

Samiolo] Id est, cxiguo vase Sa- plianium. 



STICHI ACT. V. sc. 4. 1570 

Tamcn ludere inter nos : strategum te facio huic convivio. 
St. Nimium lepide in mcntem venit: potius in subsellio 21 
Cynicc accipiemur, quam in lectis. Sa. immo enim hie 

magis est dulcius. 
Scd interim, stratege noster, cur hie ccssat cantliarns? 
Vide, qiiot eyathos bibimus. St. tot, quot digiti sunt tibi 

in manu. 
Cantio est Graeca : i^ ttevtb ttIv, y] rplj ttiV, i^ [xyj Thrupci. 25 
Sa. Tibi propino decuma fonte : tibi tute inde, si sapis. 
Bene vos, bene nos, bene te, bene me, bene nostram etiam 

Stephanium. [convivi sat est, 

St. Bibe, si bibis. Sa. non mora erit apud me. St. edepol 
Modo nostra hue arnica aeeedat : id abest, aliud nihil abest. 
Sa. Lepide hoc actum est : tibi propino cantharum : vi- 

num tu habes. ?iO 

nos. Te salulo ref^cm liujtis cnnvivii. St. Hoc tihi venit in mentem commode. 
Epulabimur pnlius cynice in subsellio, quam in leclis. Sa. Immo est mollins in 
lectis. iSed interea, noster imperulor, cur cantharus hie cunctutur ? Vide (}Uot 
siccavimiis scyplws. St. Tot quot habes di^itos in manu. Est cantilena Grtcca, 
vel quinos bibe eyathos, vel ternos, sed ne quattior. Sa. Tibi propino decima parte 
aqua: tibi misce si sapis. Bene vobis s'\t, bene nobis, bene tibi, bene etiam nos- 
tra- Stephnnio. St. Pota, si libet. Sa. Non cunctor. St. Per ccdem Pollucis, 
est conviviinn satis Ia»itiim, nostra arnica veniat jam hue: id nobis deest ; nihil 
aliud nobis deest. Sa. Hoc scitum est. Tibi propino cantharum: habesne satis 



19 H.l. dum cfcnat ; PlI. dum cenat ; al. ap. Pareum, dum comat. — 20 Pll. 
hue convivio.—2l Pll. in mente. B. 1. et Pll. potius quam in. — 22 I'll, accipi- 
mur quam in lecticis. — 24 Vide quod C — 25 B. 1. C. et C. 2. cepente pine tt 
trispine ; B. 1. cmet ei tarn ; C. et C. 2. emet eltara; Bipont. ?j TreVre trivfiv, 
^ rpia, ^ JU7J TtTTapa' Turn. ^ rpia irlv, k. t. \. — 2(i Tibi propinod ecrum ! a fonte 
<iAi Acidal. Tibi propino decum ama fonte C. Tibi p. decern: ajfunde tu tibi 
inde liipont. et al. ap. Pareiiiii. — 28 liibes si C. C. 2. Bibe sis B. 1. convivii 

mOTJE 

20 Slratefium] Qui has leges biben- 2G Decuma funte] Et ' decumana 
di feifbat, 'inagisttr' vulfijo dictus. fonte.' Turnebiis intelligit de vino 
Allienaens vocat oluoirras et 6(t)6a\- decima parte aqtup diliito. Lipsius 
fjiovs. intelligit de deoeni cyatliis. Sticlnis 

21 In subsellio'] Asconius Pedianiis: nientioneni feci^ral de qiiinqne cya- 
' Subsellia sunt tributioruni, triuinvi- tliis, Sagarinus bis quinos esse sic- 
rnruin, qna'stonun, et ln)ju«inodi mi- camlos (licit. 

nora exercenlium ; qui non in sellis 27 Bene vos, bene nos] Apprecatio- 

curulibus, nee tribunalibus, sed in nes invitantium sese, et compotan- 
subselliis subsidebant.' tium. 



1580 M. ACCII PLAUTI 

Nimis vellem aliquid pulpamenti, St. si horum quae as- 

siint prenitet, [pedia- 

Nihil est : tene aquam. Sa. melius dicis : nihil moror cu- 
Bibe, tibicen : age, si quid agis : bibendura, hercle, hoc 

est, ne nega. [bibis? 

Quid hie fastidis ? quod faciundum vides esse tibi, quin 
Age, si quid agis : accipe, inquam : non hoc impendet 

publicum. 35 

Haud tuura istuc est te vereri : eripe ex ore tibias. 
St. Ubi illic biberit, vel servato meum modum, vel tu dato. 
Nolo ego nos pro summo bibere ; nuUi relerimus postea: 
Namque edepol, quamvis desubito vel cadus vorti potest. 
Sa. Quid igitur? quanquam gravatus fuisti, non nocuit 

tamen. 40 

Age, tibicen, quando bibisti, refer ad labias tibias. 
Suffla celeriter tibi buccas, quasi proserpens bestia. 
Agedum, Stiche; uter demutassit, poculo mulctabitur. 

villi ? Utinam esset aliquid edulii delicatioris. St. Si ea quce assunl non suffi- 
ciunt, nihil snffi,ciat. Accipe aquam. Sa. Melius Inqueris: non euro cupedia. 
Bibe, tibicen : a^e quod agis. Per Herculem est hoc bibendum ; ne recusa. Quid 
aversnris fucere id quod est tibi faciendum? Quiji bibis! age quod agis: accipe, 
inquum. Hoc pociiliini non pensabit vectigal. Non est quod id formides. 
Dcme tibias ex ore. St. Quando ille tibicen biberit, vel proscquere ad mensuram 
quam prctscripsi, vel incipe aliam prascribere convivis. Ego nolo nos bibere 
pleiiis scypliis. Postea nulli depromemus. Nam per adem PoUucis, vel cadus 
potest siccari subito. Sa. Quid ergo ? quanquam magnum pocidum siccasti, tamen 
non nocuit. Age, tibicen, quoniam bihisti ; refer tibias ad os ; injla velociter buc- 
cam , quasi serpens. Age dum, Sticke: qui turbaverit ordinem, punietur scypho 



sat edil. vet t.— 29 C. aliut nihil. — 31 C. el C. 2. pulpulmenti.—^2 Al. ap, Pa- 
remii, merum jus dicis. Pll. cuppedia. — 33 Al. ap. Pareum, hercle, non est. — 
34 Quid hie fastidis cdd. velt. — 35 Acidnl. Jto« impedit hoc publicutn ; C. hoc 
inpendet ; C. 2. hoc inpendit ; al. ap. l*areiiii), 7wn impedit hoc publicum. — 
30 Aultuum PH.— 37 C. ct C. 2. vel tu dabo.—^iS Nollo I'll, nos decst in B. 1. 
•sumo C. nulli rci ci-imus Pare) 3, nulli rel. erimus Pll. — 39 C. et C. 2. quam : 
vide! — 40 Quid agitur Pll. nun nocuit C. et C. 2. — 41 Vl], ad labeas ; B. 1. 

NOTiE 

31 /'u//)(imfn</°] 'Pnlpamentnni' est siimniiim .sit, ct ultiiniim <|nod bibe- 
opsoniiini IX parte carnosiorc anima- iniis, ICst edictiim a nia<!;istro cou- 
lis. Donatiis: ' Lepiis ex parte .sui vivii latum, quod, cum facit, tenet in 
posleriore pid|)amentum pracbet.' niauu, et ostendit compotoiibtis nicn- 

32 Cupedia] Festus : ^ Cupesetcu- suram. 

pedia aiiti<nii laulioies cibos iiomina- 41 Ad labias] Pro, labia, 

bant.' 43 Uter demutassit] Uter nostrum 

38 ]'ro summo bibere] Id est, hoc ab liac lege discesserit, pro niulcta 



STICHI ACT. V. sc. 4. 1581 

St. Bonum jus dicis: impetrare oportet, quia aiquom pos- 

tulas. 
Age, ergo observa : si peccassis, mullam hie retinebo illico. 
Sa. Optumum atque aequissumum oras. St. hem tibi hoc 

primum omnium. 46 

Ilaec facetia 'st, amare inter se rivales duos ; 
Uno cantharo potare, et unum scortum ducere. [mus : 

Hoc mcmorabil' est: ego tu sum, tu es ego: uni animi su- 
Unani amicam amamus ambo : mecum ubi est, tecum est 

taraen ; 50 

Tecum ubi autem est, mecura ibi autem est : neuter utrl in- 

videt. • [volo. 

Sa. Ohe, jam satis ! nolo obcaedes : catuli ut ludunt, nunc 
Via' amicam hue evoceraus? ea saltabit. St. censeo. 
Sa. Mea suavis, amabilis, amoena Stephanium, ad amores 

tuos 
Foras egredere ; satis mihi pulchra es. St. at enim pul- 

cherruma. 55 

Sa. Fac nos hilaros hilariores opera atque adventu tuo. 



uno. St. Sancis bonam le^em. Decet tibi morem geri, quia postulas remjustum. ■ 
Af^e,igitur ohsequere : si violaceris, retinebo poculuin in muktam. Sa. Ro^as 
rem bonam aUjue justam. St. Hem tibi pio[)ino primum omnium. Est id perk' 
pidum duos rivuks sese mutuo amare; bibere uno poculo, ducere vnam amicam. 
Hoc est memoria dignum : ego sum tu. lu es ego: suvius unanimes, ambo amamus 
itnam amicam ; quando est mecum, tamen est tecum ; et tibi est tecum, est et me- 
cum: neuter invidet alteri. Sa. Ohe .' jam satis est. ISolo ludos operosos ; vulo 
ludere tit cutuli ludunt : visnc evocemus hue amicam ? Ea saltabit, St. Vulo. 
Sa. Mea suavis, amabilis, amwna Stephanium, egredere foras ad tuos amores ; es 
mihi satis scita, St. Est tnihi scitissima. Sa. Redde nos e.v hilaribus hilariores, 



ad labia — 42 Sufla C. proferrens bestia C. et C. 2. — 43 B. 1. uter demuUassis 
procul midtabitur ; Cv\\(\. al. a^^. Vnrtum, demutassit poculo; C. procuio muta- 
bitur. — 41 C. qui acum ; C. 2. quia equum ; Scliop. qui cequum postulat. — 
4.5 C. 2. mulla hie. — 48 PariicMila et deest in C. et C. 2. — HI Tecum autem 
ubi est ibi est neuter H. 1. Tecum autem mihi est, mecum autem tibi est Do«z. 
neuter alteri invidet al. ap. Pareum. — 52 C. nollo obtwdes catuli ut ludum ; C. 2. 
nollo opcedes catuli in ludum. 

NOTiE 

pociiluin ei aufeietiir, et, poculo iu qiiicqiiam tragiciini et cruentiim, 
Oibeiii circiimdiicio, oniitteiiir. (juoiitjiie CJedes imitetur. 

52 Nolo ubca:des] Id est, nolo liic 



1582 M, ACCII PLAUTI 

Peregre advenientes te cxpetiraus, Stephaniscidium, mel 

meura ; 
Si amabilitas tibi nostra placet, si tibi ambo accepti sumns. 

tua opera atque tuo adcentu. Exoptamus te reversi peregre, mea parva Si epha- 
'aium, meum mel ; nisi tioster amor tibi sordet, si tibi sumus jucundi ambo. 



ACTUS QUINTI SCENA QUINTA. 

STEPHANIUM, SAGARINUS, STICHUS. 

Ste. Morem vobis geram, meae delicias : nam ita me Venus 

amoena amet, 
Ut ego hie jamdudum exissem simitu vobiscum foras. 
Nisi me vobis exornare : nam ita est ingeuium mulicbre, 
Bene cum lauta est, tersa, ornata, ficta est ; infecta est ta- 

men : 
Nimioque sibi raulier meretrix rcpperit odium ocyus 5 
Sua immunditia, quam in perpetuom ut placeat munditia 

sua. [oratio, 

Sa. Nimium lepide fabulata est. St. Veneris mera est 
Sagarine. Sa. quid est? St. totus doleo. Sa. totus? 

tanto miserior. 
Ste. Utrubi accumbo? Sa. utrubi tu vis? Ste. cum 

ambobus volo : nam ambos amo. 

Ste. Vobis obsequar, mei amores. Nam ita me suavis amet Venus, ut ego venis- 
setn hue jampridem, nisi me exornassem vestri gratia. Nam mutieres sunt cjus- 
modi, ut cum una est bene lauta, tersa, ornata, et picta, tumen est deformis. Me- 
retrix dispitcet faciliiis suis sordihus, quam placet sua munditia. Sa. Locuta est 
nimis vcnuste. St. Est oratio germana Veneris, Sagarine. Sa. Quid est ? St. 
Totus doleo. Sa. Totus? tanto pejus. Ste. Ubi uccumbam? Sa. L'bi toles? 
Ste. Volo cum ambobus : nam amo umbos. St. Peritresfamiliaris: actum est ; 



1 Hzec scena a diiabiis seqq. in C. 2. exprcsse disciiininaliir ; at in C. et 
B. 1. uiio continuo nexu omnia scribuntiir nd fineni l'"ab\ila', ita nt una diin- 
taxat scena videri possit. Ita qtioqne in cd. Jiipunt. vobis ccram C — 2 Vt 
ego liiuc ]i. 1. sumitu exissem Pll. — 3 li. 1. exornarcm. Mox, C. et Exc. Pll. 
muliehnin. — 4 Edd. qna>dam vett. injicla 'st ; C. C. 2. et Exc. Pil. infecta 'st. 
— 5 Pll. olius. — 8 Sangariane C potus doleo C. potus dcleo C "2. — 9 Utrum 

NOT/E 

4 Infecta'\ M est, non ficta. Unde 9 Utrubi] In quacuinque volueris 

Lamb. Ii-git mficta, id est, impel tecta. parte. 



I 



STICHI ACT. V. sc. 5. 1583 

St. Vapulat pcculium : actum est, fugit hoc libcrtas ca- 
put. 10 

Ste. Date mihi locum ubi accumbam, amabo, siquidem 
placco : tum mihi 

Cupio cum utroque mihi esse bene. St. disperco ! Sa. quid 
ais? St. quid, ego? 

Sa. Ita me Di ament, nunquam enim fiet hodie, haec quin 
saltet tamen. 

Age mulsa mea! suavitudo! saUa : saltabo ego simul. 

St. Nunquam edepol me istoc vinccs, quin ego ibi pruriam. 

Ste. Siquidem mihi saltandum est, tum vos date, bibat, 
tibicini. 16 

St. Et quidera nobis. Sa. tene, tibicen, primum ; postidea 
loci 

Si hoc eduxeris, proinde ut consuetus antehac, celeriter 

Lepidam et suavem cantationem aliquam occipito cina^di- 
cam, 

Ubi perpruriscamus usque ex unguiculis : inde hue aquam. 

Uberias lonf^^e abest a me. Ste. Date w»7u locum in quo decumham, obsecro, si 
vobis grata sum : nam cupio dcliciari cum utroque, St. Disperco ! Sa. Quid 
ais? St. Quid, ego? Sa. Ila me Diiament, mm eveniet ut luce non saltet ho- 
die. Age mea mulsa! suarilas! salta : ego saltabo tecum. St. Per adem Pol- 
lucis nwKjuatti assequeris, quin ego pruriam. Ste. Si mild est saltandum, funditc 
tibicini, ut bibat. St. Et quidem nobis fiindite. Sa. Accipe, tibicen, primo loco ; 
el postquam siccaveris hoc poculum, ut solitus es antea, incipe celeriter aliquam ju- 
cundam et suavem cuntitenam, protervam, qua excites nobis pruritum ab imis uvgui- 
bus. Asperge hue aquam. 



utruhi accumbo C. Utrum tibi accubo C.2. utnim ubi tu visVW. — 10 P\\. capud. 
— 11 C. tun mihi.— 12 Parei 3. esse mihi bene; Pll. ei mihi bene. — 13 B. 1. 
hoc qui non saltern ; Pll. hac qui 7ioh salient- — 15 C. ibi pluriam — 17 B. 1. post 
id ea luci. — lS Si hoc edu.Terit B. 1. et Pll. — 19 Edd. qiiadaiu veil, cantioitem. 
jVIox, B. 1. C. et C. 2. occipio ; edd. vett. occupato. 



N0T;E 

10 Vapulat peculium] id est, m'lna- coniposita verl)is inodisqne cantio. 

itur et dissipatiir in his deliciis. Qui fiierint Cynici pliilosoplii, et 

Fugit hoc libertas caput] lil est, mm- unde dicti, nemo iiescit. 

quain iiiaiiiiinitlemur, (luaindin inlioc 20 Perpruriscamus usque e.x ungJti- 

gcnere vita degeinus. cuUs] Id est, inceiidamnr libidsne. 

19 Cantationem cimcdicam] A\\\ can- Non Cynici servi, sed ipsiiis cauis 

tionem. ' Cantio cinicdica,' est pro- impudenlia digna oralio. 
terva ct ad coucitandam libidineni 



1584 M. ACCIl PLAUTI 

ACTUS QUIjSTI SCENA SEXTA. 

El DEM. 

Sa. Tene tu hoc, educe : dudum baud placuit potio : 
Nunc minus gravate jam accipit ; tene tu : interim 
Mens oculus, da mihi suavium, dum illic bibit. 
Prostibili est autem stantem stanti savium 
Dare amicum arnicas : euge, euge ! sic furi datur ! 5 

Quid igitur ? quanquam gravatus, non nocuit tamen. 
Age, jam infla buccas. St. nunc jam aliquid suaviter ! 
Redde cantionem veteri pro vino novara. 

Sa. Accipe tu, sicca hoc poeuliim : mnx bihere recusasli: potat nunc minus 
tBgre ; accipe tu. Interea, inea Stephanium, da mihi osculum, intereadum ille bibit. 
Est meretricis stanleni amicutn osculari. Euge f Sic datur fur tim ! quid ergo? 
Quanquam bibisti agre, tamen non nocuit. Age, infla nunc tibias. St. Nunc 
aliquid suaviter! funde cantilenam 7iovam pro veteri vino. 



1 Tene tu ! hoc educe edcl. vett. — 3 Edd. vett. da mihi savium. — 4 Prostibu- 
li Turn. Prostibile Bipont. Prostibilest Faiei 3. Prostipil C 2. Proslibiles 
tandem'st PH. Proslibiles tandem stantem slantes ante B. 1. stantis aiit C. — 
G Quid dicitnr tanquam ]i. I. Qui die it ur quanquam Hll. nu nocuit C. 'Hie 
versus otiose iiic lepetitiis videlur ex v. 4. 40.' Pareus. — 7 C. bucas. — 8 Redde 
cantione B. 1. pro vi novam B. 1. et Pll. 

NOTyE 

1 Hand placuit potio] Versu 34. nem ejiirassenr, iit sese piiblicae li- 

scenae IV. tibicen recusavit bibere: bidini offeiient, stabant viilgo ante 

id illi exprobrat boc loco Sagariims. ostium stabiiloriiin. Uiide ' prosti- 

4 Prostibili] ' Staljiilum' ferine ap- bula'snnt appellata?. 
pelkbatnr stalio ill qiiaconiiiioraren- 5 Sic furi datur] 0>culnm, (jiiasi 

tiir, ant sese prostitiierent meretri- ab iiivita Stephanie, inter saltanduni, 

ces, qiiaium, quae adeo pudorem om- extortiira uotat Sagariniis. 



ACTUS QUINTl SCENA SEPTIMA. 

KID KM. 

Sa. Qui lonicus aut cinaedicus, qui hoc tale facere pos- 
siet? 

Sa. Quis est saltator lonicus aut cinecdicus, qui sic saltet? Si me superaveris 

NOT/t 
1 Qui Innicus] Krat modus lonicns ad iibidinem factiis. 
ad ciMolliijndu? aninio»,incilaudos(pie 



STICni ACT. V. sc. 7. 



1585 



Si istoc mc vorsu viccris, alio mc provocato : 

Fac tu hoc mode. St. at tu hoc modo. Sa. baba3 ! St. 

tatae ! Sa. papae ! St. pax ! 
Sa. Nunc paritcr ambo : omnes voco cinaedos ; contra 
Satis esse nobis non magis potis est, quam fungo iniber. 5 
Intro hinc abeamus : nunc jam saltatum satis pro vino 'st. 
Vos spectatores plaudite, atque ite ad vos comissatum. 



hac co7iversione in orhctn, provoca mc alia: salta hoc modo. St. At tu hoc modo. 
Sa. Uuhcc ! St. Tata'! Sa. Papcel St. Pax! Sa. Nunc saltemus amho 
pari saltti. Provoco omnes cincedos. Non nohis magis pares eruiit, (junm ulltis 
imher est par funs^o. Ingrediamur. Est jam satis suUalum pro vini copia. Vos 
speclalores plaudite ; el ite ad vos comessatutn. 



1 C. ceenedicHs ; C. 2. cenijdicus. — 3 C. tate ; C. 2. lata. — 4 C. cinadus ; 
C. 2. cydedus. — 5 Stalls esse \'l\. fungus imber Parei 3. — 7 C. ad nos oinnis 
salum ; C. 2. adque i ad nos commissatum. 

NOTJE 

2 Vorsu] ' Vorsns,' sen * versus,' atur, ex imbre consfet 



est orbis saltatoriiis. Cicfro, ' Cum 
ilium suum saltatorium versaret or- 
bem.' 

5 Fungo itnber] Nunquam fungus 



Ejusmodi 
est comparatio: quemadmodum est 
nullus itiibcr (pi sit par fungo; sic 
nuilus cin-dHlus esse potest par Sa- 
garino. Satis animadvertit lector, 



satis habere potest inibris, utpote qui quid mea comparatioiie desideretur. 
ex iuibrc euascatur, ex imbre uutri- 



Delph. el Var. Clas. 



Phut. 



H 



M. ACCII PLAUTI 

T R I N U M M U S. 



DRAMATIS PERSONJi:. 

LUXURIA,^ 

Inopia, 3 <=> 

Megaronidt.s, 7 
Callicles, S 
Lysiteles, Adolescem. 
Philto, Sener. 
Lesuonicus, Adolescens. 
Stasimus, Serviis. 
Charm IDES, Setiex. 
Sycophanta. 



ARGUMENTUM, UT QUIBUSDAM VIDETUR, PRISCIANI. 

riiesauruin abstnisum abiens peregre Cliarmidcs, 

/ifeniqne omnem amico Callicli ninndat siio. 

/stoc abseiite male rem perdit filius : 

JVam et a'dis vendit : lias mercattir Callicles. 

Fiigo indotata soior istiiis poscitur: 5 

3/inus quo cum invidia ei dot dotem Callicles, 

Charmides, jamjnm profectnrus longe, commendat tliesaurum absconditum el 
fortunns omnes amico suo Callicli. Filius, eo absente, fortunas misere ditapidat. 
Domtim etiam rcndit : Callicles illam emit, Virgo, \soror Leslwnici, poscitur in 
matrimonitim sine dote: Callicles, ut citra invidiam frairis tribuat dotem virgini. 



1 Tliensnurum Pll. Tliesaurum suum abstrusutn Hermann. — C Minus cocum 

NOTiE 

3 rHius] Lpsbonicns Charniidis fi- 5 Virgo] Soror Lesbonici anonyma. 
liiis. G Cum invidia'] Videlicet noii au 



1588 M. ACCII FLALTI 

Maiidat qui dicat aiiniin ferie se a patrp. 
Ut venil ad ^edis, Ininc deliidit Clianiiides 
(Seiiex, lit rediit ; quojus luibunt liberi. 

allegat Sycophantam, qui projjteatur se afferre pecuniam a patrc viiginis. Qiian- 
do Sy co\A\anla uccedit ad ades CaWiclM, reveisus Charmidcs hominein deludit ; 
hvjus conjuguntur liberi. 

C. — 7 V\\. sese a patrc. — 9 B.l. ciijus vubuntur heri ; Mediol. 1500. etiam wii- 
buntur ; C. quojus nubunt eri ; C. 2. cujus nubuntur ire ; Bartb. Adv. x vi. 29. 
sublieri; al> ap. Paieum nubunt heriles. 

NOTtE 

debat quicqnam dare sorori in do- 9 A'«ti<nn/6m] Lesbonicus et Les- 

teni, qnin filio invidiae locum daret bonici soror. 

Lesbonico, 



ALIUD ARGUMENTUM CAMERARII. 

H.tc Fabiila et elegans est, et exeitiplum boni ac fidelis amici proponit : et 
abniidat ntilibiis sententiis. Conimendarat liberos siios et rem faniiliarem 
sciiRX, ad mercatum abiens, amico, Interea aliis absunitis, aedes etiam 
j)aternas venditiirus eiat filiiis perditns. In illis eedibtis thesaurus defos- 
sus erat : id quia senex is, cujus fidei omnia commissa fiierant, sciebat, 
pra>niercatur acdes. Hoc nomine cum male audiret vulj;o, castigatur ab 
auiico quodam suoveibis. Sed facile defendit se, re expiicata. J'eteba- 
tur auteni in niatrimonium fiiia absentis senis ab adolescente nobili et 
divite : cui queeruut duo scnes, quomudo dotem dare possint, cum noii 
vellcnt thesaurum indicare. Et deveuitur ad fallaciam banc, ut allegent 
qiiendam, qui quasi a patre virginis adveniat, et aurcos Philippos niille 
afferat. Hunc forte rediens ante jdes convenit iile senex pater virjjinis, 
et ignarus omnium, quid rei sit, miratur. Idem cogiioscit amicuni snuni 
emisse apdes ; et fert inique. Sed mox omnibus exploratis, et fideni 
iiiius rollaudat, et filiam adolescent! illi, cui erat desponsa, tradtt ; et 
filio ignoscit. 

P 11 O L O G U S. 

LLXURIA Ct INOPIA. 

Lu. SivQUKRii mc, niea gnata, ut muiuis fungaiis tuum. 

Ll'. Siquere me, mca fiUa, ut obras tuum ojficium. In. Scquor. Quousquc 



1 Srqune hue vie ^nuld Nonius p. 7G4. et Cociler. wie deest in edd. quibus- 

Noivi; 

1 Sniucif tiic. vieit gunta] Liixuria qn;iui lno|)i:ini. Non rsl opus nuiltis 
alloquilur fili.im .luaui, ac pc'(lis>.c- \erbi>, ut o^ti ndaUir quani sapicnter 



IN TRINUMMUM PROI.OOUS. 1589 

In. Sequor: scd fincm lore quom dicam, ncscio. 

Lu. Adcst: hem! illae sunt acdcs : i intro nunc jam. 

Nunc, nc quis crrct vostrum, paucis in viam 

Deducam, siquidem operam dare promittitis. 5 

Nunc primnm ij^itur, qua? ego sim, et qune illahaec siet, 

Hue quM al)iit intro, dicam, si animum advortitis. 

Primum mihi Plautus nomen Luxuriae indidit : 

Turn banc mihi gnatam esse voluit Inopiam. 

Sed ea hue quid introierit impulsu mco, lO 

Accipite, et date vacivas auris, dum eloquor. 

Adolescens quidam est, qui in hisce habitat aedibus : 

Is rem paternam me adjutricc perdidit. 

Quoniam ei, quirae aleret, nihil video esse reliqui, 

Dedi meara gnatam, quicum aetatem cxigat. 15 

Sed de argument© ne expectetis Fabulae. 

Senes qui hue venient, hi rem vobis aperient. 

Huic nomen Graece est Thesauro Fabulae : 



tandem te scqunr ? Lu. Adest : hem! udest illadomus-: Ingrcdcre ! mine dedu- 
cam vos in ituure, pancii verl)is, ne (inis veslritm aberret, dum modo jwlliceatuini 
prabire attentionem. Primum ajieriam, tjiue ego sim, et (jiue sit ilia, ijua: eat in- 
s^ressa in ledes, si altcnle audinlis. Pritinuit Plaulns me vocavit Luxuviam : 
dcindc ei ])lacuit meam Jiliam esse Inopiam. Sed niidile, qnare ilia in'^ressa tst 
illtic meo hnrtatu ; et prcebete aures vaetias, dum verba facto. Est quidam juvenis, 
qui manet in hisce tectis : is amisil opes palernas vieu auxilio. Qiua unimadrerlu 
ei nihil superessc, quo mc nulriat, dedi meam jiliam , cum qua traducat vilam. Ve- 
rum ne expectetis arf^umenltim liujus Comccdice. Hi senes, qui prodihuul hue, vobis 
expUcabunt rem. Nomen hiijus Comoeduc est Thesaurus: Philemo earn scripsit 



dam vclt. Sequere hac meu gnala Hermann.— 2 C fidetnforem. — 3 Adest: en 
Goeller. et Hermann. Ades, vel Adestu Giiilielm. — G Nunc iaitnr primum C. 
qu(e hccc etium siet Goeller. et Heitn. qiKe ilia here etiani siet Aid. seiut (J. 
seiet C.'i. — 7 C. 2. intro, ducum. — 9 Turn mihi natam banc is esse rolnit Lamb. — 
10 Sed hue nunc ea (fuid Goeller. et Herm.— 12 Adulesccns Pll. habitat in hisee 
ed'l. vett — 15 Dcdi ei mram Parei A. Dedi e' meam C. ei deest in C. 2.— 
— 18 Verba, Huic nomen Grace.... Trinummo fecit, Osann. Anal. Crit. 

NOT;E 

a poiita Inopia dicatur et filia et jie- sec|nam pigronini' dixit esse * Ino- 

dissecjua Luxmiip. Cland. in Riifi- piam.' 

num : ' Et Luxiis populator opum : 2 Sed finem fore quern dicant] Ap- 

ciii semper adiia-rens Infelix hiimili posita Inopi* responsio ; videlicet 

giessn comitatur I'gestas.' S. I'aiili- assidna est, et perpctna LuxiuiaK 

nus Epistola ad Aniandnm, 'pedis- pedisseqiia. 



1590 M. ACCII PLAUTI 

Philemo scripsit, Plautus vortit barbare : 

Nomen Trinummo fecit : nunc hoc vos rogat ; 20 

Ut liceat possidere banc nomen Fabulam. 

Tantum est : valete, adeste cum silentio. 

Grace, Plautus earn vertit Laline : earn vocaoit Trinummum. Nujic vos Plaiitns 
orat, ut liceat huic Comcedice obtinere hoc nomen. Habeo tantum hoc dicenduu). 
Valete : audite cum silentio. 



pag. 176. pro interpolatis liabet. — 21 Edd. qiitedam vett. hoc nomen, contra 
codd. 

NOTiE 

19 Philemo] Menander et Phile- ria' ponitur pro Italia: nam 'Bar- 
mo apud Graecos ejusdem argiimenti bari' dicebantiir a Graecis antiqtiitus 
sciipserimt Comrediam, et ' Thcsau- omiiesgentes, exceptis Gra?cis. Idem 
riini ' inscripsenint. Hanc Plantns frequentatiim est deincepsa Romanis. 
vertit Latine, inscripsiiqne ' Trinum- Nos non Barbaros dicinius, nisi alie- 
muni ;' quia triiim nunimonim mer- nos a religione Christiana : ceteros 
cede sycophantia siiscepta est. non Barbaros, sed iirbaniori nomine 

Barbare] Id est, Latine. ' Barba- exteros vocamus, Strangers. 



ACTUS PRIMI SCENA PRIMA. 

MEGARONIDKS. 

N/ii amicum castigare ob meritam noxiam. 

Immune est facinus ; verum in a^tate utile 

Et conducibile : nam ego amicum bodie mcum 

Concastigabo pro commerita noxia, 

Invitus, ni me id invitet ut I'aciam fides. 5 

Mi;. Profcclo est ixrave castigare amicum quando meretur ; attamen est salutare 
et J'rucluosuin in vita. Ego arguam hodie mcum u)iiicum propter culpam quam ad- 
misit • facerem invilus, nisi fides me adduceret ut id J'acerem. Ltenim hac tabes 



1 Me amicum B. 1. C. [Lacuna] e amicum C. 2. Ne amicum Ven. 1. Medi- 
ol. ob meritam nun mala noxiam C. ob tiierita non mala [lacuna] noxia C. 2. — 

NOT/L 

2 Immune] ' Immune ' est factum vult argui, rem metiamur, reprchen- 
miniiiie amicuni. ' Munes ' oiim, ami- sio est non amiri, sed iniinici. 

ci ; ' immuncs/ inimici. Sane si jii- hi alatv] [d est, in vita, 

dicio ejus qui pcccavif, ct qui non 



TRINUMMI ACT. I. SC. 2. 1591 

Nam hie nimium morbus mores invasit bonos, 

Ita plerique omnis jam suut intermortui. 

Sed dum illi aggrotant, interim mores mali, 

Quasi herba irrigua, succreverunt uberrume. 

Neque quicquam hie vile nunc est, nisi mores mali. 10 

Eorum licet jam messem metere raaxumam, 

Nimioque hie pluris pauciorum gratiam 

Faciunt pars hominum, quam id, quod prosit pluribus. 

Ita vincunt illud eondueibile gratiae ; 

Quae in rebus multis obstant, odiosaeque sunt, 15 

Remoramque faciunt rei privataj et publicae. 

infecit mores nimium bonos ; et sic universi hoc morbo suntferme extincti. Interea 
dum illi lubvranl, improbi mores copiose inoleverunt, veluti herba irrigata. Ts'i- 
hil negligitur hie, nisi pravi 7nores. Potest eorum colligi nunc uberrima messis, 
et magna pars hominum fucit multo pluris amicitiam nonnullorum, quam id, 
(juod pertinet ad plures: udeo gratia; conceitit utililas publica. Gratia, inquam, 
quec obest compluribus rebus, el est invisa, et impedimenta rebus publicis et pri- 
vatis. 



2 Imjncene Parei S. Immene PIl. — 7 Ita plerumque Pll. — 9 Quasi erba C 
succrevere Herm. et Goeller. succrerunt Acidal. — 11 Quorum R.l. metere mes- 
sem C. — 12 li. 1. paucique. 

NOTiE 

7 Plerique sunt intermortui] Supe- 8 jEgrotant] Id est, homines, 

riori versii de moibo inorum : liocde 11 3Iessem tnetere] Id est, sunt [)lu- 

graviori morbo hominun), et eo ciii res. 
mors imminere jamjaiu videatur. 



ACTUS PRIMI SCENA SECUNDA. 

CALLICLES, MEGARONIDES. 

Ca. Larem corona nostrum decorari volo. 
Uxor ! vcnerare : ut nobis hasc habitatio 
Bona, fausta, felix, fortunataque eveniat, 

Ca. Volo nostros penates ornari corona. Uxor ! cole eos : tit hac commoralio 
nobis sit bona, uuspicata, beata, et opportuna, et ut te conspiciam mortuam quam 



1 C. decorati. — 2 Idem codex, habetatio. — 3 C. 2. frausta. Herm. ct Goel- 

NOT/E 

3 Bona, fausta] Prafatio oininis fortuuatumque sit.' 
causa, ' quod bomim, faustiim, feiix, 



1592 M. ACCII PLAIITI 

Teque iit quara primum possim, videam emortuam. 

Me. Hie ille est, senecta aetate qui factus est puer, 5 

Qui admisit in se culpara castigabilem. 

Aggrediar hominem. Ca. cuja vox prope me sonat ? 

Me. Tui benevolentis, si ita es, ut ego volo : 

Sin aliter es, inimici atque irati tibi. 

Ca. O amice, salve, atque sequalis ! ut vales, 10 

Megaronides ? Me. et tu edepol salve, Callicles. 

Valen'? valuistin'? Ca. valeo, et valui rectius. 

Me. Quid agit tua uxor ? ut valet ? Ca. plusquam ego volo. 

Me. Bene hercle est, illam tibi bene valere et vivere. 

Ca. Credo hercle te gaudere, si quid mihi mali est. 15 

Me. Omnibus amicis quod mihi est, cupio esse idem. 

Ca. Eho, tua uxor quid agit? Me. immortalis est. 

Vivit, victuraque est. Ca. bene hercle nuntias, 

Deosque oro ut vitae tuae superstes suppetat. 

Me. Dum quidem hercle tecum nupta sit, sane velim. 20 

Ca. Vin' commutemus I tuam ego ducara, et tu meam ? 

Faxo baud tantillum dederis verborum mihi. 

Me. Namque enim tu, credo, mihi imprudent! obrepseris. 

Ca. Nae tu hercle faxo baud scies quam rem egeris. 

primum. Me. Ilic est ille, qui evasit pucr <ctatc dcve.ru, qui perpclravit accltts 
sttljjicioidum pcpntc. Adorinr liomincm. Ca. Qua vox sonat juxtn me ? jNIe. 
Tui umici, si es sicut ego eaopto: si es ulitcr, vox est lw>,iis, et tibi ivfoisi. Ca. 
() amice, atque (£(]U(ilis, salve .' Quomodo vales, IMegaronides? Me. Lt tu certe, 
Callicles, salve! Valesne? valuistine? Ca. Valeo, et rectius valui. Me. Quid 
facit tua coujux ? quomodo valet ? Ca. ]\Jelius quam ego opfo. RIe. Profecto es 
beatus, quod recte valeat et vivat. Ca. Profecto credo te latari si mild ucei- 
dat uliquid adrersi. JMe. Exnpto esse cunctis amicis idem quod milti est. Ca. 
l-llio, quid facit tua uxor? Me. Est iinmortaUs. Vivit, et virct. Ca. Pro- 
fecto iiunlias jucuuda, et precor Deos ul tilii sit suiierstes. Me. Dum modo essct 
cotijugata tecum, optiirim. Ca. Visne ut commutemus? Ego ducaiu tuam, et tu 
meam? Efficiam ul mm milii verba dedeiis xillo modo. Me. Namque enim, credo, 
iu mihi imposueris imprudenti. Ca. Profecto ejficiam ut tu liaud scias rem quam 



Jcr. evenat. — 10 C. 2. adque. Mox, aqualis milii Parei 3. — 14 C. ercle. — 
23 Nunquam tu Cam. et Lamb. Neque eniut tu crede Acidal. — 24 Gcelltr. 

NOT;E 

5 Senecta atate'\ ' Senectum cor- 11 Et tu edepol salve] Dotiatiis in 

pus,' ' scnerta membra,' ' senectam Tcrent. ' Olim salntantes jiisjuian- 
jiifirmitatcMii,' Flautiis, Ltic-retius.Sal- <lnm aildideniiit, ut sedulo ftcisse vi- 
lusiiiis, ApuUins dixciuiif. deieulur.' 



TRINUMMI ACT. I. SC. 2. 1593 

Me. Habeas, ut nactus : nota mala res, optuma 'st. 25 
Nam ego nunc si ignotam capiam, quid agani, nesciara. 
Ca. Edepol, proinde ut bene vivitur, diu vivitur. 
Me. Sed hoc animum advorte, atque aufer ridicularia : 
Nam ego dedita opera hue ad to advenio. Ca. quid venis ? 
Me. Malis te ut verbis niultis multuni objurgitem. 30 

Ca. Men"? Me. num quis est hie alius prajter me atque 
to ? [tern ? 

Ca. Nemo est. Me. quid igitur rogitas, tene objurgi- 
Nisi tute niihi me censes dicturum male. 
Nam si in te ajgrotant artes antiquae tua*., 
Sive immutare vis ingenium moribus, 35 

Aut si demutant mores ingenium tuum, 
Neque eos antiques servas, ast captas novos ; 
Omnibus amicis morbum tu incutics gravem, 
Ut te videre audireque aegroti sient. 
Ca. Qui in mentem venit tibi istasc dicta dicere? 40 

perfeceris. ]M^:. Itctine earn ut accepisti : Ttidhi res cngnita, est optima. Nam si 
ego ducamjnm inc"^'-M</((w, ifrtwraho quid 7wiliar. Ca. Prufecto, quo melius vivi- 
tur, vivitur diulius. IMk. Sed adltibe mentem ad line, et aufer juculnria : nam ego 
accedo hue ad te de imiiislria. Ca. Quare venis? Me. Ut te increpem plurimum, 
plurihus verbis. Ca. Mene ? IMe. Estne hie aliquis prteler te et me f Ca. Est 
nemo. Me. Quare igitur rogas, ulrum te increpem] Nisi tu existimas me mihi 
ipsi malediclurum. Nam si luce anti<iucc teeluuc laburant in te, sive optas tnutare 
mentem morihus, aut si mores mutant tuam mentem, neque tueris veteres, sed ussu- 
mis nofos ; tu eonjlabis gravem agritndinrm ottniibus amieis, ila ut evadant agroti, 
si te aut videant, aut audiant. Ca. Quomodo tibi ineidit in animum proferre ista 



faxo, tunc scias. — 2.5 C. maclus. — 27 Acidal. ut diu vivitur : bene vivitur ; ant, 
proinde liene, ut diu vinitnr. — 30 Pll. objurgem. — 32 Nemo est. Quid igitur? 
Me. rogitas tdd. velt. olijurgentem C. — 35 Hiinc et se(|iieiitem vs. Iranspo- 
suit Acidal. Sinimmuture l^ll. U. I. — 36 ^Ic si Acidal. — 40 Q«?-(i i« Parei 3. 

NOT.E 

25 Nota mala res, optiima'sf'] A pud 34 Si in te agrotant artes'] Liicre- 

Liviiim, ' Mnlier tiiiii deiiium est bo- tins lib. iv. ' i^igrotaf fania vacillans.' 

na, otiin apiTte est n)ala.' Donatus, ' Aiitifjui artes, et virtiiies, 

27 Proinde ut bene vivitui-] Vano: et vitia vocaiunt.' Certe etianiniim 

' Non eos optime vixisse dixit, (nii artes, sine adilito, fernie accipiuntur, 

dintissinie vixerint, sed qui modes- et \)\o bonis, et pro niaiis ariibus. 

tissime.' Seneca do IJrcvitate Vitee 30 Mores] Id est, contagio mornm 

cap. S. ' Non est qnod quenujnam sacculi hujus. Seneca, ' Desinit esse 

propter canos, aut rugas putes din reniedio locus, nbi qua; fnerant vitia 

vixisse : non ille diu vixit, sed diu mores sunt.' Tacitus dc Moribus 

fuit.' Germanorum : ' Nemo illic vitia ri- 



1594 M. ACCIl PLAUTI 

Me. Quia omnes bonos bonasque accurare addecet, 

Suspicionem et culpam ut ab se segregent. [rogas? 

Ca. Non potest utrumque fieri. Me. quapropter? Ca. 

Ne admittam culpam, ego meo sum proraus pectori. 

Suspicio est in pectore alieno sita. 45 

Nam nunc ego si te surripuisse suspicer 

Jovi coronam de capite, e Capitolio, 

Quod in culmine astat summo ; si id non feceris, 

Atque id tamen mihi lubeat suspicarier. 

Qui tu id prohibere me potes, ne suspicer ? 50 

Sed istuc negotii scire cupio, quicquid est. 

Me. Haben' tu amicum aut familiarem quempiam 

Cui pectus sapiat? Ca. edepol baud dicam dolo ; 

Sunt, quos scio esse araicos ; sunt, quos suspicor ; 

Sunt, quorum ingenia atque animos non possum noscere. 

Ad amici partem, an ad inimici perveniant. 56 



verba ? Me. Quia decet o/tines bonos et bonus providere, vt nrceant ab sese culpam 
et suspicionem. Ca. Non potest fieri utrumque. Me. Quainobrem? Ca. Pos- 
tulas? Ego sum dominus animi, ne admittam peccatum : suspicio est pusita in 
animo alieno. Nam si ego suspicer nunc te suffuratum esse coronam de capite Jo- 
vis, qui Stat in summo culmine Capilolii : si non commiseris, attamen mihi placeat 
sitspicari id, quomodo vales tu me impedire,ne suspicer id? Sed opto scire, quce 
sit hwc res. Me. Estne tibi aliquis amicus, autfumiliaris, qui suiiiat? Ca. Pro- 
fccio non dicam dolo: sunt, quos novi esse amicos : sunt, quos suspicor: sunt, 
quorum nequeo penetrare ingenia atque animos, ulrum stent a j^artibus ami- 



Quid in edd. vett. — 42 C. ut apse segregent. — 47 C. capite, Capitolio. — 49 
Dotiza, mi lubeat; C. 2. mihi jubeat ; al. delent rh mihi. — 51 Sed istud edd. 
vett. — 55 Sunt deest in edd. (jiiibnsdam vett. Sunt quoi-um haud possiim ivigenia 
atque animos noscere Herm. adque animos C. 2. atque animos nequeo noscere 

NOTiE 

del: nee conumpere et corrumpi sins in Epistolis: ' Mihi sententia de 

bacciiliim vocatur.' me, non nisi apiid me fertnr : necqnis 

41 Accurare] Id est, accurate ope- sini, aliuni rogo. Interno isto judice 

ram dare. Aiisonins: 'Necverocri- si prolxis aiidiam ; (|nid addent ant 

mine Iccdar, Nee niacnicrdiibio: pan- dement mihi Marciili ant Laconis ali- 

liiiM differre videntnr Siispectus vert- cujus sermones? Qiiis sini, innie sci- 

(|ue reus.' tnni est: fjualis niidiam, in vano isto 

14 Meo smn promus pectori] Eras- vulgo.' 

niiis in Epistolis: ' Iniiocenliam prx- 47 .loci coronam] I'ctilins Jovi Ca- 

8tdrc possnrn : (|ui(l homines dc me ))ilolino surripuisse coronam dicitur; 

lo(|uanlur, non possum.' Justus Lip- nude' Capiloiinus ' dictus est. 



TRINUMMI ACT. I. SO. 2. 1595 

Sed tu ex amicis certis niihi es certissumus. 

Si quid scis me fccisse inscite aut improbe, 

Si id me non accusas, tute ipseobjurgandus es. Me. scio ; 

Et, si alia hue causa ad te adveni, aequom postulas. 60 

Ca. Expecto, si quid dicas. Me. primum dum omnium, 

Male dictitatur tibi volgo in sermonibus : 

Turpilucricupidum te vocant cives tui. 

Tum aulem sunt alii, qui te volturium vocant : 

Hostesne an cives comedis, parvipendere. 65 

Haec cum audio in te dicier, excrucior miser. 

Ca. Est, atque non est, mihi in manu, Megaronides. 

Quin dicant, non est : merito ut ne dicant, id est. 

Me. Fuitne hie tibi amicus Charmides ? Ca. est, et fuit. 

Id ita esse ut credas, rem tibi auctorem dabo. 70 

Nam postquam hie ejus rem confregit filius, 

Videtque ipse ad paupertatem protractum esse se, 

Suamque filiam esse adultam virginem, 

Simul ejus matrem, suamque uxorem mortuam ; 

corum, an vwnicorum. Sed tu miki es cerlissimus omnium amicorum cerlo- 
rum. Si scis me feeisse ubquid i7iscite aut improbe, si me non insimulas hu- 
jus rei, tu i})se es reprehendcndus. Me. InteUigo : et rogas cequum, si adveni 
hue ad te alio consilio. Ca. AuscuUo si dicas quiddam. Me. Ante omnia 
vulgus t)bi maledicit in confahulationibus : tui cives te nunciqiant turpis quastus 
amantem: sunt alii qui te appellant vulturium: diciint^ue te non curure vores 
liostem an civem. Quando audio did hcec in te, anger infelix. Ca. Hcec res 
est in mea potestate, et non est, Megaronides. Quuminus dicant, non est in 
mauu : ut non dicant merito, est in nianii. Me. Ilic Charmides fuitne tuus 
amicus ? Ca. Est, etfuit. Tibi proferam rem ipsam, quasi testem, ut credas hoc 
esse sic. Etenim ex quo hie ejusjilius Inbefaclavii rem familiar em, et animadter- 
tit se esse delapsum in egestatem, et suam natum esse virginem atate provectam, et 
una ejus matrem esse dejunctam, et siiam uxorem ; quia ipse est 7nigraturus hinc 



Goeiler, Acidal. et Rentl. ad Terent. Ad. in. 2. 10.— 5G C. pervemtt.—^f) Si 
id non a. tu ipse edd. vett. ipse deiet Goeiler. — 05 C. comedes. — GO 1^11. in te 

NOTiE 

63 Turpilucricupidum'] Vox ex ni- Iniperator.' Ibidem, ' Scaurus vul- 
biis conllata, aiVxpoKtpSTJs. Apiileiiis turiiis reipnb.' 

Lucjfcu/jiJinem appellat, quod Graeci 05 Hostesne an cives] Vaiioni, 

ipiKoKipZiiav. ' liostes ' sunt peregiini. 

64 Volturium] ' Vultur,' sen ' vul- 70 Rem tibi auctorem dabo] Id est, 
turius,' avis est rapax. Conjectum re ipsa osteiidero. Maniiius lib. ii. 
in avaros rapaces et fures. Cic. in ' Ipsi res operi faciei pondusque fi- 
Pisonem : ' Appellatus est hie vul- demque.' 

turius illius provinciac, si Diis placet, ^ 



1596 M. ACCII PLAUTI 

Quoniam hinc iturus est ipse in Seleuciam, 75 

Mihi commendavit virginem gnatam suam, 

Et rem suam omnem, et ilium corruptum filium. 

Msec, si mihi inimicus esset, credo, baud crederet. 

Me. Quid tu adolescentem, quern esse corruptum vides, 

Qui tua3 mandatus est fidei et fiduciae, bO 

Quin eum restituis? quin ad frugem corrigis ? 

Ei rei operam dare te fuerat aliquanto a?quius, 

Si qui probiorem facere possis, non uti 

In eandem tute accederes infamiara, 

Malumque ut ejus cum tuo misceres malo. 85 

Ca. Quid feci? Mk. quod homo nequam. Ca. non istuc 

meum est. 
Me. Emistin' de adolescente has sedes? quid taces ? 
Ubi nunc tute habitas. Ca. emi, atque argentum dedi 
Minas quadraginta adolescenti ipsi in manum. 
Me. Dedisti argentum ? Ca. factum: neque facti piget. 
Me. Edepol fidei adolescentem mandatum rnala3 ! 91 

Dedistine hoc pacto ei gladium, qui se occideret? 
Quid secus est, aut quid interest dare te in manus 
Argentum amanti homini adolescenti, animi impoti. 
Qui exaiditicaret suam inchoatam ignaviara ? 95 

Ca. Non ego illi argentum redderem? Me. non redderes : 

in Seleuciam, 7nihi commendat suam filiam vir^^inem, et sua bona, et ilium nalum 
vitiosum. Si essct inimicus, luito, liaud committeret ilia. Me. Quare tu non resti- 
tuis adolescentem, ijui est commissiis tuj.' fidei et fiduciw, (iiicm cernis esse Jiagitio- 
sum? Quare nan revocas ad mcliorem frugem? Fuisset muUo justius, te incum- 
bere ei rei, si qua ratiune cum posses ejficere meliorem, non ut tu incurrcres in 
fandem coniumeliam, et ut vtiseeres ejus vitia cum luis vitiis. Ca. Quid egi? 
jVIk. Id ijuod liiniio perversus. C\. 1 stud non ad »ie spectat. Me. Esne merca- 
tus luinc domuni III) juvene'f Quare sites? Ubi manes nunc. Ca. luni et nu- 
tnerari quadraginla minas ipsi juccni in manum. Me. Numerasti pecunium } Ca. 
Est factum : neque piget facli. Me. Sancjurenemcommissumpravtejldei! Line 
contulisti ensem, quo se interimeret eu ralione? Quid est aliud, aut quo dif- 
fers, qui suppeditasli jureni amanti et amenti pecuniam, ut afferret cxtremam 
manum sua: socordia pristince? Ca. Ego non illi restitucrem pecuniam? Me. 



dicis; (loeller. in tc dici, ego exc. et sic cdd. velt. — 77 C. corrutlam.—7S Ilic 
si B. 1. milii dcest in C. 2. — 79 Quia tua a. q. e. corruilum C. — 82 Ei rei Schnei- 
der. — 8:{ Goeller. posses. — 87 I'arei ;{. ndulescenle.—*M) Dedislin 15. I. — 91 Ede- 
/wZ/fifi Srlineider. adulescentem V\\.—\)2 IM. hoc facto. — 9;j Quid sequius est 
JiiUcrs. ap. Sciopp. Quid seculus est I'll.— 91 C. unqnite ; i'y.2. jampoli, — 



TUINL'RIMI ACT. I. SC. 2. 1507 

Ncquc de illo quicqiiam neque emcres, neque vcnderes ; 
Nee, qui deteiior esset, faceres copiam. 
Inconciiiaslin' eum qui mandatu'st tibi ? 
Ille qui mandavit, eum exturbasti ex sedibus? 100 

Edepol mandatum pulchre, ct curatum probe! 
Crede huic tute : suam jam melius rem gesserit. 
Ca. Subigis malcdictis me tuis, Megaronides, 
Novo modo adeo, ut quod meaj concreditum est 
Taciturnitati clam, fidei et liduciie, 105 

Ne enuntiarem cuiquam, neu faccrem palam ; 
Uti mihi necesse sit jam id tibi concredere. 
Me. Mihi quod credideris, sumes, ubi posiveris. 
Ca. Circumspice dum te, ne quis assit arbiter 
Nobis : et quseso identidem circumspice. 110 

Ml. Ausculto, si quid dicas. Ca. si taceas, loquar. 
Quoniam hinc est profectus peregre Charmides, 
Thesaurum mihi demonstravit in hisce ajdibus, 
Hie in conclavi quodam : sed circumspice ! 
Me. Nemo est. Ca. nummorum Philippeum ad tria 
millia. 115 

Id solus solum, per amicitiam et per fidem, 

Non restitueves: neqrte venderes, emcres neque quicquam ah illo, neque dares, quo 
esset pejor. Almlienastine ub officio eum qui tibi demandatus est? F.jccisti ex 
cedihus eum qui tibi eum credidU! Profecto commissum est commode, et bene eru- 
ditum. Cummitte tu huic : administrarit nunc melius sua bona. Ca. 3Ie cogis 
tuis conriciis, Megaronides, nova ruiioiie, ut mild sit necesse nunc tibi commiltere 
id, quod est concreditum clam meo sileutio fidei et Jiilucitc, ne aperirem cuiquum, et 
ne putefacercm. Mk. Invenies id, quod mihi cumiiiiseris, ubi dcposueris. Ca. 
Circumspice, ne quis sit testis, <iui7iobis adsit : el rof^o circumspice identidem. Me. 
Ausculto, si dicas aliquid. (' A. Loquar, si sileas : quoniam i harmides est profec- 
tus hinc longe, mild ostendit thesaurum, in hisce tectis, hie, in quodam concla- 
vi. Sed circumspice. Me. Est nemo. Ca. Ad tria millia nummorum Philip- 
peorum. Me rugavit solum solus lacr^jmans, per amicitiam et per Jidem, ne crede- 



100 Ilium B. 1.— 101 C. pulchere. — 102 Crede huic tute jam tuani B. 1. Credehuic 

tute : hie jam tuam rem melius gesserit Goeller. Crede huic tutelam : suam me- 
lius rem gesserat Giiilielm. — 104 C. quo mece concreditum sim ; C. 2. ut cum aee 
concreditus sim. — 107 ('/ jnihi 1*11. — 108 C 2. posueris. — -101) Circumspiciendum 
tcne quis adsit B. I. — 110 C. 2. itidemtidem. — 112 Cum jam al. prcfectus est 
Atidal. — 113 Parei 3. demonstravit mihi. — 115 Phil, attria C. wi/itt C. 2, — 

NOT.E 

99 Inconciiiaslin' eum'\ Id i:st,iioiine pei iloluin decepisti ? Feslus. 



1598 M. ACCII PLAUTI 

Flens rae obsecravit, siio ne gnato crederem, 

Neve cuiquam, unde ad eum id posset permanascere. 

Nunc si ille hue salvus revenit, reddam suum sibi : 

Si quid eo fuerit, certo illius filiae, 120 

Quae mihi raandata est, habeo dotem unde dem, 

Ut earn in se dignam conditionera collocem. 

Me. Pro Di immortales ! verbis paucis quam cito 

Alium fecisti me ! alius ad te veneram. 

Sed ut occepisti, perge porro proloqui. 125 

Ca. Quid tibi ego dicam? qui illius sapientiara 

Et raeam fidelitatem, et celata omnia 

Paene ille ignavos funditus pessum dedit. [dies, 

Me. Qui dum? Ca. quia rure dum sum ego unos sex 

Me absente atque insciente, inconsultu meo, 130 

iEdes venales hasce inscribit literis. 

Me. Adesurivit magis, et inhiavit acrius 

Lupus: observavit, dum dormitaret canes, 

Gregem universum voluit totum avortere. . 

rem id stio nato, et nulli a quo id posset jtervenire ad eum. Si ille reversiis sit hue 
salvus, illi reddam, quud ejus est, sulvnm : si quid acciderit hnmanitus, habeo 
unde dem certo dotem ejus Jilice, qute mihi est commissa, ut earn tradam in matri- 
monium dignum se. Me. Pro Dii immortales! quam cito me reddidisti alium 
paucis verbis! Sed prosequere loqui, ut instituisti. Ca. Quid tibi dicam ego? 
quomodo ille ignavus pessumdedit propemodum prorsus illius sapientiam, et mram 
fidem, et omnia arcana ! Me, Quoniodo? Ca. Quia dum ego sum rure per sex 
dies tantum, inscribit literis, me absente atque insciente, me inconsuUo, has redes 
esse venales. IVIe. Lupus esurivit magis, et inhiarit cupidius ; observarit usque 
eo dum canis dormitaret ; voluit abducere gregem totum universum. Ca. Pro- 



118 C.etC.2. permanescere. — 120 Si quid eo fuerit factum edd. (]\\w dam vett, 
— 124 P\\. alius ate. — 128 C funditus spessum. — 130 Me apsente C — 131 jE- 
dis Pll. — 133 Lupus adservavit B. 1. dormitarent B. 1. C. et C 2. — 134 Aci- 

NOTjE 

120 Si quid eo fuerit] Cicero, ' Si abiit, fnit.' 
quid hnmanitus ei arcideiit,' id est, 131 Inscribit] Veleri more vcnnlia 
hi mortuus fuerit. Veteres abstine- pracdia pro.scribebantur, iii etian)nuni 
bant, (juantuni in sc crat, a mortis apud nns tani vcnaiia, r)iiatn iocabilia. 
incntionc, tanquam a vcrbo maii Cic. Oilic. lib. iii. ' Claudius a-deji, 
oniinis. Idcirco, aiit cirrnmioculi- quas in C%lio montc liabebat, pro- 
one ulebantur, aut rnetonyniia. Ita- scripsit; insulam vcndidit.' Teren- 
que abiiiononi, pro moric, dicebant : tins Hcaut. ' Inscripsi illico aodcs 
Graeci olx^^Oai, ubirc vita. ' Vixit, inercede.' Cic. ad Atticuni, ' Iste 



I'RINUMMI ACT. I. SC. 2. 1599 

Ca. Fccissct cdcpol, ni haec praesensisset canes. 135 

Sed nunc rogare ego vicissim te volo, 

Quid fuit officiuui meum nic i'acere, face sciam. 

Utrum indicarc me ei thesaurum aequum fuit, 

Advorsum quam ejus me obsccravisset pater ; 

An ego aliura dominum paterer fieri hisce aedibus? 140 

Qui emissct, ejus cssetne ca pecunia? 

Emi egomet potius aedis, argentura dedi 

Thesauri causa, ut salvom amico traderera. 

Neque adeo hasce emi mihi, nee usuras mesa : 

lUi redemi rursum : a me argentum dedi. 145 

Haec sunt, seu recte, seu pervorse facta sunt : 

Egomet fecisse confiteor, Megaronides. 

Hem mea malefacta ! hem meam avaritiam tibi ! 

Hascine me propter res maledicta difFerunt? 

Me. Pausa ! vicisti castigatorem tuum : 150 

Occlusti linguam : nihil est, qui respondeam. 

Ca. Nunc ego te quaeso, ut me opera et consilio juves, 

Communicesque hanc mecum meam provinciam. 

fectofecisset, nisi canis persensisset hac. Sed ego volo nunc a te scisdtari vicissim, 
ut facias ut intellignm, quid meum fiterit agere ; utrurn fuerit par vie ei dete- 
gere thesaurum, contra obsecrationem ejus patris, an ego sinerem dari alium domi- 
num hisce adibus ? Eane pecunia esset ejus, qui emissel has ades ? Sum potius 
mercatus egomet cedes ; nuvieravi pecuniam propter thesaurum, ut servarem amico 
salvum. Neque sum ntercatus has ledes pro me, nee in meum usu7n ; redemi He- 
rum illi ; numeravi pecuniam e meo cere. Hac feci, seti sunt facta probe seu im- 
proh : fateor me fecisse, Megaronides. Ecce meum crimen! ecce men avaritia! 
Conviciis appetnr idcirco? Me. Subsiste, superasti tuum reprelicnsorem. Ob- 
struxistios; est nihil quod reponam. Ca. Ego te rogo jam, ut me adjuves opera 
el consilio, et communices mecum hanc meam provinciam. Me. Spondeo au.xHium. 



dal. voluit secum averiere ; al. ap. Pareiim, tecum. — 136 Edd. vett. ego rogare; 
PI. liotli. orare. — 137 Herm. et Goeller. fac sciam. — 138 C. et C. 2. thensau- 
rum aqitoin. — 139 Adversurn quod \en. I. Mediol. al. vett. ilem Dresdensis 
Lindemaiini p. 2:i0. opsecravisset C. — 140 Voc. hisce deest in edd. quibiisdam 
vett. — 141 Acidal. ejusne esset. — 14.5 C. russum ; C. 2. rusum. — 147 Ego me 
edd. qiiadain vett.— 148 Em mea malafacta, em, ^c. C. 2. Em mea 7na- 
lefacta, em, Sfc. C. — 149 C. Nascine me proterres ; C. 2. etiani proter- 
res. B. 1. C. C. 2. Yen. I. al. vett. mated ictas famas ferunt ; Goeller. 
Hascine propter res maledicas famas serunt ; Doiiza, maledictis differunt. — 

NOT/E 

locale incipit non proscripta neque 141 Ejus essetne ea pecunia] Tlie- 
edicta die.' Id Ikbat pendente ex sanriis in re emta inventus cedit ein- 
xdibtis tabula, ut nunc lit. tori. 



IGOO M, ACCH PLAUTI 

Me. Polliceor operam. Ca. erj^o ubi eris paulo post? 

Me. domi. 
Ca. Numquid vis? Me. cures tuam fidem. Ca. fit se- 

dulo. 155 

Me. Sed quid ais? Ca. quid vis? Me. ubi nunc ado- 

lescens habet ? 
Ca. Posticulum hoc recepit, cum aedis vendidit. 
Me. Istuc volebam scire : i sane nunc jam. 
Sed quid ais? Ca. quid? Me. nunc virgo nempe apud 

te est. Ca. ita, est: 
Juxtaque earn euro cum mea. Me. recte facis. 160 

Ca. Num, priusquam abeo, me rogaturus ? Me. vale. 
Nihil est profecto stultius, neque stolidius, 
Neque mendaciloquius, neque argutum magis, 
Neque confidentiloquius, neque perjurius, 
Quam urbani assidui cives, quos scurras vocant. 1C5 

Atque egomet me adeo cum illis una ibidem traho. 
Qui illorum verbis falsis acceptor I'ui : 
Qui omnia se simulant scire, nee quicquam sciunt : 

Ca. Ubi eris igitur modo ? Me. Domi. Ca. Numquid vis aliud? Me. Cura 
quod est commissum tuajidei. Ca. Vuro atteiite. Me. Quid diets? Ca. Quid 
vis? Me. Uhi manet nunc juvenis? Ca. Rttinuit Iia7ic partem jwstcrioretn, 
ifuando vendidit dumum. Me. Optahum scfre id, Proficiscere nunc. Sed quid 
ais? Ca. Quid? Me. Nempe nunc virgo est apud ie. Ca. Itn est, et euro 
cam juxta atque meam. Me. liecte fncis. Ca. Nitm vis rogarc aiiquid, antc- 
quam excedo? Me. Vale, Certe est nihil ainentius, neque hchetius, neijuc meiidu- 
cius, neque argutius, neque conjidetttius, neque peijurius, quam cires urlxini assi- 
dui, qnos appelliint scurras. Atque adeo tne insinuo ibidem simul cum illis, qui 
txlili illorum falsis diclis: qui Jingunt sc nosse euneta, ncc norunl quicquam: no- 



152 1>. I. ut fucit opera. — ir>'.\ Cominunilcsque Gulieliii. — 150 Nonius, pag. 
701. 11. adoU'scens habitat. — 157 Idem ibid, cum <rdes veiuhret. ■- l5iS) 
Acidal. Ca. quidnunc? Me. virgo, t!jc. — IGl Numquid ediliones quxdani 

NOT a: 

157 Posticulum hoc recepit] Id est, iiiiin reccpisse.' ' Kfcipeie ' liic pro 

po^teiiorctn duniiis parlcin i'X('(.-|>tani excipi-ri". 

ffcit. Noiiiii.s : ' Cum U'di'S vendidif, Ki.S Qui omnia se simulant scire'] De 

paiticiilani qiiniiduin, (\{\x post cas ciiriosis dicitiir ; ipio peitinct illiid 

a-des erat, nnn vendidit, sed reti- Tlieftciiti : Hoi'to yvi'a7Kfs ta-avn, uaX 

iiuil.' Cic. dc Oratore lib. ii. ' Di- is Zeus ^7^766' "Hpiji'" Mulieres omnia 

cet, to, rum acdes vendcres, tic in ru- sciunt, eliam quod Jupiter tiactat cum 

tia ({uidcin et ccrsiii boliuni (ibi paler- Junont, 



TRINUMMl ACT. I. SC, 2- IGOl 

Qnod quisqnc in animo liabct, aut liabiturus est, sciunt. 

Sciunt id, quod in anrem rex rcgiuae dixcrit : 170 

Sciunt, quod Juno labulata est cum Jove : 

Qua3 ncque futnra, neque facta sunt, tamen illi sciunt. 

Falson' an vero laudent, culpent, qucm velint, 

Non flocci faciunt: dum illud, quod lubeat, sciant. 

Omncs mortales iiunc aiebant Calliclem 175 

Indignum civitate hac esse et viverc. 

Bonis qui hunc adolescentem evortisset suis. 

Ego dc corum verbis famigcratoruni inscius 

Prosilui amicum castigatum innoxium. 

Quod si exquiratur usque ab stirpe auctoritas, . ISO 

Unde quicquid auditum dicant, nisi id appareat, 

Famigeratori res sit cum damno et malo : 

Hoc ita si fiat, publico fiat bono. 

Pauci sint faxim, qui sciant quod nesciunt, 

Occlusioremque habeant stultiloquentiam. 185 

runt quod quisqiie liabet in mente, aut luihiturus est. Norunt id quod )v.r dix- 
erit ad aurciii regiiuc. Norunt quod J uno fabulala est cum Jove : lumen illi sciunt 
res, qucE neque fnlurce, neque gestcc sunt. Non curant utrum falso an vero lau- 
dent, vituperent, queni voluerint ; du)nmodo Jioscant illud, quod lubeat. Cuncti 
mortales dicebunt hunc Calliclem esse indignum hac ciiilnte et vila, qui avocasset 
hunc adolescentem a suis bonis. Ego imprudens cucurri ad increpundum ami- 
cum innoxiutn, impulsus dictis islorum sparsorum rumoris. Quod si investigen- 
tur auctores usque ah initio, unde dicant quicquid auditum, nisi id patcat, res 
cedat in detrimentum et chtdem spursoris rumorum ; si hoc fiat, sic ceriat in 
bonum publicuni : ejjiciam ut sint paiici qui sciant quod ignorent, et habeant amen- 
tiam obstructiorem. 



vott. — 1G2 C. stullicius. — IGG E<1(1. qnaulam vett. vna totidem traho. — 170 Aci- 
dal. et Paiei 3. Quoil in anrem rc.v regime dixit, id sciunt. — 171 Quod Juno f. 
est cum Jove, id sciunl Aciilal. ii sciunt Parei 2. — 172 Lipsius duU't vnc.facta; 
et sic ed. Hipont. alii legiint, neque. sunt facta, illi sciunt ; alii, neque sunt 
facta, tamen sciunt ; Parens, tamen ii sciunt. — 173 Falson' an vere edd. vrtt. — • 
176 Indignum civilatc ac sese viiere Giilielm. civitate hac et se virere Acidal. 
et Heiiii. essct vivere Fll. et deest in 15. I. — 178 Ego de verbis iltorum 1>. I. 
famigeneratorcm C. 2. — 180 C. apstirpe. — 181 Unde quidque Acidal. Hfrni. 
Goelier. — 182 Famigalor ne sit Ii. 1. J'amigeralor ire sit Pll. Famigerulor 
jure siet al. ap. I'aieum.— 184 Faucis ini faxim VU. 

NOT/E 

182 Famigeratori] Id est, ruiniiscii- Auctores riinioniin inccrtornm, cmi- 
lonim auctori et sparsori. osi, et novarum renim architecti, olini 

185 SluUiloquentiam] MxpoXoyiav. suppliciis coeicebantnr. 



Delph. el Var. Clas. Plant. 5 I 



1602 M. ACCII PLAUTI 



ACTUS SECUNDI SCENA PRIMA. 

LYSITELES. 

MuLTAS res simitu in meo corde vorso, multum in cogi- 
tando [defatigo. 

Dolorem indipiscor: egomet me concoquo, et macero, et 
Magister raihi exercitor animus bine est : sed hoc non li- 
quet, [petessam. 
Nee satis cogitatura est, utram potius haium mihi artem ex- 
Utram aetati agundae arbitrer tirmiorem : araorin' me, an 
rei 5 
Obsequi potius par siet: utra in parte plus voluptatis sit 
vitas, [nisi hoc 
Ad aetatem agundam: de hac re mihi satis baud liquet: 
Sic faciam opinor: utramque rem simul exputem : judex 
sim, [primum 
Reusque ad earn rem : ita faciam ! ita placet ! omnium 
Amoris artes eloquar, quemadmodum expediant : nun- 
quara 10 
Amor quenquam nisi cupidum bominem postulat se in 
plagas [ab re 
Conjicere: eos cupit, eos consectatur, subdole blanditur : 

Ly. Volvo in mea tnente mullas res una : viagnam (rgritud'mcm in meditando 
colligo: mcmel exercHo, et re.ro, et incilo. Animus est mcus pccdagogus a quo exer- 
ceor. Id non constat, ncc satis est mrditaluin, utram luirum arlium magis expe- 
tarn, utram svlidiorcm ad agendam atatem pulem ; an sit potius tcquum me oblem- 
perare amori, ati rei familiari ; in qua parte vita sit plus roluptatis, ad dcgendam 
atatem. Non satis mihi constat de hac re ; nisi putem mihi ila agendum: expen- 
dam una ulrumque : sunt judex el reus in hac re. Sic agam / Sic It bet .' Inpri- 
mis cxpnnam in quo arlcs amoris utiles sint. Nunquani amor gaudet ullum in- 
currcre in retia, nisi volentem. Los ambit ; eos prosequitur, callide udulatur : cu' 



2 Pll. conquoquo. C. defecigo ; C. 2. defecligo. — 3 R, 1. Lips, animus hie est. 
— 4 Neque satis WW. Vro artem, Acid.il. coiij. partem. — 5 C agunde arbitres. 
Amor in me an rei opsequi ; C 2. amor ire me. — G Pll. volupfati sit. — 8 Si/aci' 
am C. et C. 2. — 10 Palmer, expetant, pro c.rpediant. — 12 Hcrm. et Goeller. 

NOTiE 

3 Kxcrcitor animus^ Graece ttoiSo- praccptor. Graecis etiam ' progym- 
rpifirjt, magister, exercitor dicilur, sou iiaata;,' orant pa'dagogi. 



IRINUMMI ACT. II. SC. 1. 1()0.3 

Consulit blandiloqucnlulus, harpago, mcndax, cupes, ava- 

ru.s, 
Elcgans, despoliertor, latcbricolarum hominum corrupter, 
Blandus, inops, celati indagator : nam qui ab co, quod 

amat, 15 

Quam extcmplo saviis sagittatis percussus est, illico res 

foras [audcs. 

Labitur, liquitur. Da mihi hoc, mel mcum, si mc amas, si 
Ibi illi cuculus: Ocelle mi, fiat! et istuc, et si amplius 

vis dari, [sat 

Dabitur: ibi ilia pendentcm ferit: jam amplius orat : non 
Id est mali, ni amplius etiam, quod ebibit, quod comest, 20 
Quod facit sumti : nox datur? ducitur familia tota ; 
Vestispicge, unctor, auri custos, flabelliferae, sandaligerulae, 

pit consilium e re vain ditlciloquus , rapax, mendax, cupidus, avarus, scitus, prado, 
vitiator hnmimim qui cvlunt latebras, insidiosus, egeniis, curiosus secretorum ulie- 
norum. JSmn bona ejus, qui est vutneratus, ah eo quod amat oscnlis, tanquam so^'i<- 
iis, dissolvunluv, statim labuvtur. Cedo mihi id, mea suavitas, si me diligis, si 
pates. Turn cuculus respundct illi: esto, mi ocule! et hoc accipies et amplius, si op- 
tns dari. Turn ilia mulclat mvnere pendentem anitui : rogat amplius. Id non est 
satis detrimenti, nisi delur etiam, quod potet, quod comedal, quod insumat. Nox 
amatori conceditur ab arnica? ducitur iota familia ; custodes vestium, unguen- 
tarius, custos auri, qua flabellum, qua: sandalia ferunt, psaltrice, cistellatrices, 



Subblanditur. C. ob re. — 14 F.ligans idem codex. — 15 B. 1. indagator ncc qnen- 
quam adclamat ; Herin. et Goellcr. celatum indagator, &j-c. C. nam quam ad quod 
damal ; C. 2. nam qui ad quod damat ; Saracen, et Botii. nam cum quis clam 
amat quam ; Herm. nam curn quisquam amat quam. — 17 IJ. 1. si audis ; Parei 3. 
sndcs : Herm. si me amas, audias. — 18 Ibi ille c. ecce ocule mi Henn. I ibi etiam 
vis dari \i\em. — 19 Idem, ilia ibi. — 20 V\l, quod ebebit ; Herm. quod bibit. — 
21 Harm. sum/)<uis : n. d. d. f.ei tota; al. ap. Parcum, rf«<«r jio.t. — 22 Vesti- 

aOTJE 

14 Elegaus'] Hie in vitio ponitur. de Moribus, ad filiiim : * Utere qiia;- 
A. Geiliiis: 'Elegaus homo non di- sitis parcc, cum siimtus abundat. La- 
cebatnr cnm laude : sed id fere ver- bitiir exigiio, quod partum est tern- 
bum ad Ktatem Marci Catonis, vitii, pore longo.' 
uon laiidis ftiit.' 18 Cuculus] Avis dicta a diiabiis 

IG Saviis sagHtalisI Id est, oscula prioribus vocis hujiis syllabis, quae 

instar sagittarum animum percellen- cantiim ejus exprinitint. Veteres 

tia. Alibi, ' armata oscula' diciintiir, enim et lerme omnes gentes praeter 

et e contrario, ' iuermia oscula.' Gallicara nostram, curuium quidem 

17 Labitur] Lucretius lib. iv. * La- scribunt, sed quasi coucoulum pro- 

bitur interea res, et vadimonia fiunt.' nuntiant. De alieni tori insidiatore 

Tibulliis, ' Labuntur opes.' Sallus- dicitur, quuniam avis lia^c in alieno 

tius, ' Diiabiliii',' pro diitiiiit ac dis- nido ova ponit. Alibi dictum, 

sipalur. Dionysius Cato iu Distichis 22 Veslispica:} Nonius : ' Vestispici, 



1604 M, ACCII PLAUTI 

Cantrices, cistellatrices, nusUii, renuntii, raptores panis et 

pcni. [ago 

Fit ipse, duni illis comis est, inops amator : hasc ego cum 
Cum meo animo, et recolo, ubi qui eget, quam pretii sit 

parvi ; a page te, 25 

Amor! non places: nihil te utor: quanquam illud est 

dulce, esse et bibere. [fugat tuos 

Amor araara dat tibi satis, quod asgre sit : fugit forum, 
Cognatos, fugat ipse se a suo contuitu. 
Neque enim eum sibi amicum volunt dici : mille modis 

amor ignorandu'st: 
Procul adhibendus est, atque abstinendus : nam qui in 

amorem 30 

Praicipitavit, pejus perit, quam si saxo saliat : apage sis, 

amor ! [sunt tamen, 

Tuas res tibi habe ! amor, mihi amicus ne fuas unquam : 
Quos miseros maleque habeas, quos tibi obnoxios fecisti. 
Certum 'st ad frugem applicare animum : quanquam ibi 

animo 

nuntii, retiuntii, pradones panis et peni. Ipse amator evadit cgenus, quundo est 
liberalts illis. Quttndo ego agilo luce rnccum, et rcputo quam sit exigui pretii qui 
inops est ; ahi, amor ! non places, non utor tua consuetudine : quamvis est illud ju- 
cundnm edcre et potare. Amor tibi ministrat satis acerba, qute sunt molesta : fui>it 
forum, excludit tuos cognatos, ipise fugat suum conspectum, Neque enim patiun- 
tur eum appellari suum amicum. Est ejicicndus animo amor mille dc causis : sum- 
7>iovendus est procul, atque deprecandus a se. Nam qui corruit in amorem perit cru- 
delius, quam si dcsiliat de rupe. Abi, si vis, amor ! Ilabe tints res tibi, O amor! 
ne mihi sis taiquam amictis. Sunt tamen quos reddas infcUces, et male acci- 
pias, quos tibi devinxisli. Propositum est mentem convcrtere ad mcliorem fru- 



plice Pll. Vestispici Herm. — 25 C. etrectilo. — 26 C. nonpagalcs; C. 2. nonpa- 
liiges. — 27 I'W. fugat ros cognatos. — 29 Neque eum sibi . . . ignorandum est C. — 
SO Hoini. et Goeller. adiiibcndum. V. aplincudus ; C 2. abtinendus. — 31 Apace 
I'll. — 33 Edd. qiixdain veil. fecisti obnoxios. — 34 B. I. quanquam tibi unim<e. — 

NOTiE 

id est, veslinm rustodes scrvi : quod ' solca piier objiirgaberc rubra.' 
fi cqiicnli dilij^rntia vcsfes iijspiciant.' 21 Comis] Coinitas, qiije alias laii- 

Diceljantiir etiatn ' a veste,' et 'ad datiir, hie vitio vertitur, iu prodigo. 
vpslein.' Oliin ' coeiispex ' etiam di- 31 Saxo saliat] Subauililur ' Tar- 

c»;i)atiir, pro astrononio. peic' Cngebantur interdmu sontes 

Sandaligerula] Saudalia crant ma- de Tarpeia rupe sesc dare pra-cipi- 

trnnis lautioribiis, ut nunc sunt, ca- tes. 

lissiuia, ctiani aurea. Persius Sat. 32 Tuns res tibi Itnbe] Verba in di- 

V. notril piMpiirca intcr*luni foi^sf, vnrtiis taciendis soknnin. 



TRINUIMMI ACT. II. SC. 2. 1G05 

Labos grandis capitur : boni sibi hcec cxpctunt, rem, fidem, 
hoiiorem, 35 

Gloriam et gratiam: hoc probis pretium'st: co mihi magis 
lubet 

Cum probis potius, quam cum improbis vivcrc vanidicis. 

gem: <iuanqnum ad id improlms labor adhiheiidus sit. Boni sihi opiant hccc ; rem, 
fidem, lionorem, gloriam et gratiam. Probi hoc sibi prccmium proimnunt. Idcirco 
libentius vilam agam cum probis, (juam cum improbis, qui vu7ia garriuitt. 



85 VW. bonis sibi ; GoeUer. sibi boni; Palmer, et Ac\^a]. bonis ibi hac e. res, 
fides, honor. — 36 Gloria et gratia Palmer, et Acidal. est prcti Herm. et Goel- 
li'r. — 37 Al.ap. l^aieiim, vanidicis vivere. 

NOTiE 

35 Labos grandis capitur] Nihil est 37 Vanidicis] Comica compositio. 

enim tain ardtium, (|nam vitia vitio- Alibi, * blandidicus,' ' magiiidicus,' 
riiiii(|ue matrem cnpiditateni domare. * fiilsidicns.' Terentiiis, ' saevidica 
Persius Sat. v. ' Et premitur ratlone dicta.' Cicero, ' veridicus.' 
animus vinciqiie laborat.' 



ACTUS SECUNDI SCENA SECUNDA. 

PHILTO, LYSITELES. 

Ph. Quo illic homo foras se penetravit ex aedibus? Ly. 

pater, assura. [me abs tuo 

Impera quod vis : neque tibi ero in mora, neque latebrose 
Conspectu occultabo. Ph. feceris par tuis ceteris lactis, 

patrem [te viris, 

Tuum si percoles. Per pietatem ! nolo ego cum improbis 
Gnate mi, neque in via, neque in foro ullum sermoneni ex- 

equi. 5 

Ph. Quo ille prorupit ex (cdibus? Ly. Adsum, pater. ISIanda quod libeut. 
Non tc morabor, neque fugiam in latebras a tuis oculis. Ph. I-'ucies rem dignam 
tuis ceteris gestis, si honores tuum patrem. Per pietatem ! ego tibi veto, mi fili, 
iimtitucre ullum colloquium cum malis viris, neque in itinere, neque in foro. Ego 



1 Quo i. k. forlasse penetravit Nonius p. 097. foras deest in B. 1.— 2 C. aps 

NOT/E 
4 Per piclatcm] Obtcstatio est atqiie obsecratio; ut lia;c, ' per Dcos.' 



160(1 M. ACCII FLAUTI 

Novi ego hoc saeculum, moribus quibus sit: malus bonum 

malum [rapax. 

Esse volt, ut sit sui similis : turbant, miscent mores mali, 
Avarus, invidus : sacrum profanum, publicum privatum 

habent : [ciant. 

Hiulca gens : haec ego doleo : haec sunt quae me excru- 
Haec dies noctesque tibi canto, ut caveas : quod manu 

non queunt 10 

Tangere, tantum fas habent, quo manus abstineant : 
Cetera, rape, trahe, fuge, late: lacrumas haec mihi, cum 

video, [prius 

Eliciunt, quia ego ad hoc genus hominum duravi : quia 
Me ad plures penetravi? nam hi mores majorum laudant; 
Eosdem lutulant, quos collaudant : hisce ego te artibus 

gratiam 15 

Facio, neu colas, neu imbuas ingenium : meo modo, et 

moribus vivito 
Antiquis: quae ego tibi prascipio, ea facito : nihil ego istos 
Moror fatuos mores, et turbidos, quibus boni dedecorant se. 
Haec tibi, si mea imperia capesses, multa bona in pectore 

consident. 

intelligo quibus inslif litis sit hoc sivculum. Iinprobus optat probum fieri improbunif 
ut sit sui similis : mali mores concilant turbas, salitiuncs ; rapax, avarus, invidus 
habent sacra perimle ac prof ana, publica veluti privata : gens avida. Ego cegre/ero 
hcBC. Hac sunt quce me torquent. Tibi occanto luec diu noctuque, ut caveas ab 
his. Exislimant esse tantum tequum non injicere tnunus iis qua non possunt rape- 
re. Aufer cetera, trahe, fuge, delitesce. Qunndo video hac, cxculiunt tacrymas, 
quia ego vixi usque ad hoc genus hominum. Quin descendi ad mortuos ante hoc 
tempus? Nam hi celebrant mores majorum: inficiunt eosdem, qtios pnedisant. 
Ego tibi concedo ut non excolas te his artibus, neve imbuas ingenium. Vive meo 
niudo et inslitutis veluslis : fac ca quce ego tibi mando. Aspcrnor istos insanos 
mores, et turbulentos, quibus boni sese inquinaut. Omnia hac bona manebunt 



tuo. — 4 Tuum si pair cm percolas, pies pietatem Palmer. — 11 C. aptineant. — 
12 C. quon video. — l'.i Palmer, quianam ego, ifc. — 14 Me ad patrcs Camer. — 
XTt Verba, quos collaudant, rleRunt in)H. 1. ct cdd. vett. quns laudant, lutant 
Hcrm. et (Joeller. lutitant 1*11. his ergo lu artibus gratiam 'V\ton\son. hisce er- 
go tu,llfc. al. ap. Paronni. dc artibus (Joeller. — 17 Antiquis delct Herm. pra- 
cipito 1*11. — 18 I'W. J'aceos 7}iores; Caimcr.facetos mores. — 19 Acidal. si capesses 
mea imperia, mulla bona in tempore confident ; Herm. et Goeller. bona multa in 

NOTvE 
15 Gratiam Eaciu'] Id est, condono. ferme scriptores siionim temponim 
IG Moribus vivitit Antiquis'] Omncs mores ciilpanint; autiqua tempore, 



TRINUMMI ACT. II. SC. 2. 1607 

Lv. Semper ego usque ad banc aetatem ab ineunte ado- 

Icscentia, 20 

Tuis servivi servitutem imperiis et praeceptis, pater. 
Pro ingenio, ego rae liberum esse ratus sum ; pro imperio, 

tuum. 
Mcuin aiiimum tibi servitutem servire, aequom censui. 
Pjj. Qui homo cum animo inde ab ineunte aetate depug- 

nat suo, 
Utrum is itane esse mavelit, ut eura animus a^quom ccn- 

seat, 25 

An ita potius, ut parentes cum esse et cognati velint: 
Hi animus hominem perpulit, actum est; animo servibit, 

non sibi : 
Sin ipse animum perpulit ; dum vivit, victor victorum cluet. 
Tu si animum vicisti, potius quam animus te, est quod 

gaudeas. 
Nimio satius est, ut opu'st, te ita esse, quam ut animo 

lubet. 30 

in ttio pectore, si capcssas trna mnndata. Lv. Paler, semper ohtemperavi tuts 
mandutis et documentis, ah ineunte irifanlia ad liana iBtatem. Ego rqtiis sum me 
esse liberum, pro ^-irifius animi : pro imperio tuo,txislimavi esse aquum meum ani- 
mum tibi servitutem pendere. Pii. Homo qui ab ineunte utute jntgnat cum suo 
animo, utrum malit esse, sicut animus existimat esse par eum esse; an potius, sicut 
parentes et cognati velint eum esse. Si libido incitat hominem, est actum tie eo ; 
vblemperabit libidini, 7ion sibi: sin ipse regit Ubidinem, qwimdiu vivet, tamdiu lia- 
hebitur victor victorum : si tu superavisti Ubidinem, puliusquam libido te supera- 
vit ; est quod tibi graluleris. Est longe prcestantius te esse, sicut decet, quam 



tuo pectore consident consilia. — 21 Tui servivi C. — 22 Pro in ego B. 1. pro im- 
perio tuo C. C. 2. li. 1.^ — 24 C inennti. — 25 Utrum is ita se esse Acidal. Utrum 
id itane I'll. — 27 Si a. hominuni ('. perculit Lamb, animo servicit PII. animo 
servit Herin. et Goeller. — 28 iS't ipse 1*11. yepulit C. et C. 2. perpulit B. 1, 

NOTiE 

antiqnosque mores impense laiida- Plato i. de Legibiis : Th viKav favrhv, 

rnnt. Hoc etiam ferine homines in ■traaoiu vikwv Trpurri re koI aplcxTT)- rh 5e 

devexa atate solent facere. Unde ■fjTTaadai avrby v<f> Savrov, Trdvrocv ai- 

HorntiHS senos vocat, ' laiidatorcs ffxi-<rr6v re koI KdKicrrou. Vincere se 

temporis acli.' est optima omnium rictvriarum : vinci 

25 Animus'\ Id est, libido. Alibi autem a se turpissimum omnium malo- 

Plaiitiis, ' INIco animo morem geio.' rum. Valer. Max. lib. iii. • Mnlto 

firaeei,<J)i'A?; 4"'X?' X°P'f*<'^^*">Sf""' *"■ si'ipsum, quam hostein supeiasse 0- 

dulgere. perosius est.' 

28 Dum vivit, victor victorum cluetl 



1G08 Rl. ACCII PLAUTI 

Qui animiim vincunt, quam quos animus, semper piobi- 

ores cluent. 
Ly. Istaec ego mihi semper habui aetati tegument urn mea3, 
Ne penetiarem me usquam, ubi esset damni conciliabulum, 
Ke noctu irem obambulalum, neu suum adimercm alteri. 
Neu tibi a^gritudinem, pater, parerem, parsi sedulo. 35 
Sarta tecta tua praecepta usque habui mea niodestia. 
Ph. Quid exprobras ? bene quod fecisti, tibi fecisti, non 

mihi. 
Mihi quidem ajtas acta estferme: tuaistuc refert maxume. 
Is probus est, quem non p(Knitet, quam probus sit et frugi 

bonae. 
Qui ipsus sibi satis placet, nee probus est, nee frugi bonae. 
Benefacta benefactis ahis pertegilo, ne perpluant. 41 

Qui ipsus se contemnit, in eo est indoles industrias. 
Ly. Ob earn rem haec, pater, autumavi : quia res qua3- 

dam 'st, quam volo [ge.-,tio. 

Ego me abs te exorare. Ph. quid id est? veniam jam dare 

sicut placet menti. Qui e.vpugnant lihidiiiem, semper habebuntur tiicliores, quum 
ii quos libido debellnt. Ly. Ego semper habui lioc prcesidium nuo: vitce, ne 
me conjicerem in ullum locum, in quo easet concilium peslifcrum: ve 7ioctu diva- 
garer, cavi diligenter, et ne detruhereui aliis quml est sunm, et 7ic tibi procurarem 
moleslinm, a pater. Servari tua institula, sulva et Integra, prcc mea modeslia. 
Pu. Quid exprobras? Tibi fecisti, non mihi, id quvd benefecisti. Dleavita qui' 
dem est propemodum e.racln: islud tua interest inprimis. Is est bonus quem noti 
poenilet quod sit bonus et laudato: frugi. Qui sibi placet satis ipse, ncc est bonus, 
vec rcctce frugi. Conlegc rectefucta idiis rectefactis, ne impluat. Qui se dcspicit 
ipse, est in eo indoles induslria, Ly. Dixi hoc, paler, idcirco, quoniam est 
qucedam res, quam ego opto impclrare a te. I'n. Quid est id 7 Libel jam tibi 



Ven. 1. et edd. vptt.— 30 Priiis vt deest in B. 1.— 31 Pll. cluentis.—:i2 Istte 
rgo ('. — 33 C ft C. 2. conciliabolum. — 30 Sancta tua 15. 1. — 3!) Herni.et Goel- 
\p.\\ quem panilet. liipont. quam sit probus. — 40 Hie vs. deest in C. 2. Qui ip- 
sius C. — 42 Pll. et I'aici 3. contempnif, — 13 Pll. quia res qua dant quam volo. 

NOTyE 

38 Mihi quidem atas acta est ferme] quod sibi placeant, Deo displicenf.' 
Cicero ad Hnitiim: * Scd de hoc tii 44 Veniam jam dare gestio] Ad Hc- 

videris. l)e me pnssinn idem (|nod icn. lib. iv. ' Veniam ad vos, si mihi 

l»iaiiiinu8 pater in 'I'l inimimo : ' inilii senatns det veniHm,' id est, si permit- 

<|iii(lcm jetas acta ft'inu" est.' ' tat. Nam,' veniam dare,' non est lan- 

40 Qui ipsus sibi satis /j/acf/] Cy- tnni parcere el ignnscere alicnjiis ciil- 

prianus Scrni.3. de Jlono Paiientia?: pa; et errato ; sed intcrduni peiniit- 

' Qui ncc hiiniiles sunt, ncc miles, terc, concedcre, sineic. 
scd sibi niulliim placcnt, hoc ipso 



TRINIJMMI ACT. II. SC. 2. IGOl) 

Lv. Adolesccnti huic generc sumnio, amico atquc a^quali 

meo, 45 

Minus qui caute ct cogitate suam rem tractavit, pater. 
Bene volo ego illi facere, si tu non ncvis. Ph. nempe 

de tuo. 
Lv. Do meo : nam quod tuura *st, meum 'st : omnc mcuni 

est aulom tuum. 
Pii. Quid is, egetne? Ly. eget. Pii. liabuitne rem? Lv. 

liabuit. Ph. qui cam perdidit ? 
Publicisne affinis fuit, an maritumis negotiis? 50 

Mcrcaturamne, an venales habuit, ubi rem perdidit ? 
Lv. Nihil istorum. Ph. quid igitur? Lv. per comitatcm 

edepol, pater. 
Praeterea aliquantum animi causa in deliciis dispcrdidit. 
Ph. Edepol hominein pra^dicatum ferme familiariter. 
Qui quidem nusquam per virtutem rem confregit, atquc 

eget, 55 

Nihil moror eum tibi esse amicum cum ejusmodi virtuli- 

bus. [volo. 

Lv. Quia sine omni malitia est, tolcrare cgestatem ejus 

conccderc veniam. Lv. E^o exojtto, pater, si tii vis, bencficio nfficere hunc jitvc' 
7ievi natum summo gcncrc, meum amicum aquntem, qui administravit sua bona ni- 
mis piudenter et cvjisidcrnte. Ph. Nimirum de lua pecunia. Lv. Demea: nam 
quod est tuum, est meum: omne autem meum est tuum. 1*H. Quid est, estne 
inops? Lv. I-'net. Pii. Hahuitne opes? Lv. liabuit. Fii. Quomodo ens 
amisii? Sene implicuil rebus publicis, an maritimis? Exercuitne merenluram, an 
sumsit res ve7inles, in quibus amisit opes? Lv. Niliil horum, Pii. Quid est ergn ? 
Lv. Profecio per urbanilatem, jHtter. Prceterca amisit uliqunm partem in volup- 
talibus, animi gratia. I'll. I'rofecto ecce hominem celebratum amice ]iro]iemodum. 
Qui quidem 7iusquam profudit bona sua in praclare factis, et indiget ; nihil im- 
pidio quvminus sit tuus amicus cum ejusmodi lirtutibus. Lv. Quoniam est absque 
ulta nequitia, desidero levare ijus inopiam. Pii. Ille e.xitio est 7nendico, qui ei 



— 44 Ac\Aa\. ertim jam dare gestio ; al. ap. Vaveum, die enim jam, Sfc. — 47 AI. 
Bp. Pareiim, si lu 7ion abnuis. — 51 Mercatnra ne B. 1. Mercaturam earn renulis 
Koiiiiis p. 004. urbireinli. I. — 52 Nihil storum C. — 55 Qui quidan nunquum 

not.t: 

51 Mercaturanvie, an venales habuit] 54 Precdicalum familiariter'} Hoc 

Id est, fiiiliie niercator, an mango? loco familiariter sigiiificat ' coniitcr.' 

' Mercator' dicitur dp (iiiavis iiicica- Quasi dicat : Exciisas amicum alio, 

tiira; ' mango/ de mancipiis vcnali- qiiin iciim vereciiuda ciiciimlocuti- 

biis. one. 



IGIO M. ACCII PLAUTI 

Pir. De mendfco male meretur, qui ei dat quod edit, aut 

quod bibat : [miseriara. 

Nam et illud quod dat, peidit, et illi producit vitam ad 
Non eo hoc dico, quin, qua? tu vis, ego velini, et faciatn 

lubens : GO 

Sed ego hoc verburn cum illi cuidam dico, praemonstro 

tibi, 
Ut ita te aliorum miserescat, ne tui alios misereat. 
Ly. Deserere ilium, et dejuvare in rebus advorsis pudet. 
Ph. Pol pudere quam pigere praestat, totidem literis. 
Ly. Edepol, Deum virtute dicam, pater, et majorum, et 

tua, 65 

Multa bona bene parta habemus : bene si amico feceris, 
Ne pigeat fecisse : ut potius pudeat, si non feceris. 

suppeditat id quod comedat, aid id quod potet. Nimirum et ille amittit quod dat, 
et producit ejus vitam ad perferendam calamitatem. Ego minime loquor id, quia 
ego noHmjuvarc et facere lubenter quod optus. Sed quimdo ego dico hoc verbum de 
illo, quicumque tandem sit, commonefaciu te, ut te misereat ejus, ita ut efficias tie 
alius miserescat tui. Ly. Pudet ilium deserere, et minime adjuvare in rebus 
afflictis. Ph. Profecto prwstat pudere quam pigere, totidem Uteris, Ly. Dicam 
quod auxilio Deorum, et majorum, et tuo habemus multa bona parta. Si ajfeceris 
benejicio amicum, 7ie poeniteat fecisse : sed pudeat potius, si non feceris. 1'h. Si 



edd. vett. adque cgit C. 2.-58 Edd. veil. cdat. Mox, aut bibat Reizius, 
Herm. et Goeller.— 59 Serviiis ad Viig. /En. iv. 231. et illi prodit ; et sic 
Herin. et Goeller.— Gl C. pra' nostra. — 02 C.2. miseres [lacuna] care tuialiis; 
C. miseres cane tui alius.— ii'S Festus, et desivare ; Acidal. et nejuvare ; al. ap, 

NOTiE 

58 Demendico'] Sententia Laconici tis ista verba sunt, et liac desinatione 

apophtliegmatis, <jnod extat apud misericordiain captantis.' Ubi ' de- 

IMiitaiciiiiin : ' Memliciis a Laconc sinatio' significat, desinerc auxilium 

fitipeni petebat : hie vero : Si darem, ferre. 

inqiiit, tibi, eo magis niendicaics ; G4 Pol pudere quam pigere prastafl 

nam iiiiic t(ia> defonnitali caiisani Nonius, ' Pudet, verecundiae est : 

prapbiiit is, (|iii piinms tibi dodit, eo- jjjg-f/, pcenitentiaj,' 

que te ignavuin reddidit.' Sed est ')•'> Deum virtute'\ Formula loqnen« 

lia^c crudelis, et barbara senis ava- di a vetenbiis usurpari solita, qua 

ritia. res prosperas Diis acceptas refere- 

03 Dejutare] Id est, non juvare. bant, et siiam operatn in iis quam nii- 

Alii desivare, et desinare, pro dese- nimi facere significabant. 

rere et desiiicre juvare, ex Festo. GO Multa bona bene parta habemus] 

Olim vetercs diccbant ' desinere' et Terentius, ' Oinnes te in lauta, ei 

♦ dcninare ;' * fodcre * et • fodare.' bcncauctu parte putant.' 
Seneca Kpist. 117. ' Imbecilla; men- 



TRINUMMI ACT. 11. SC. 2. IGU 

Prr. De raagnis divitiis si quid denias, plus fit, an minus? 
Ly. Minus, pater: sed civi immunifico scis quid cantari 

solet ? 
Quod habes, ne habeas : ct illud quod nunc non habes, 

habeas malum : 70 

Quandoquidem nee tibi bene esse potes pati, nee alteri. 
Ph. Scio equidem istuc ita solere fieri : verum, gnate mi. 
Is est immunis, cui nihil est, qui munus fungatur suum. 
Ly. Deum virtute habemus, ct qui nosmet utamur, pater, 
Et aliis qui comitati simus benevolentibus. 75 

Ph. Non edepol tibi perncgare possum quicquam quod 

velis. 
Cujus egestatem tolerare vis? loquere audacter patri. 
Ly. Lesbonico huic adolescenti, Charmidas filio. 
Qui illic habitat. Ph. qui comedit quod fuit, quod non 

fuit? 
Ly. Ne opprobra, pater: multa eveniunt homini, quae volt, 

quaj nevolt. 80 

Ph. Agedum, eloquere : quid dare illi nunc vis? Ly. nihil 

quicquam, pater. 
Sapientia3 aetas condimentum 'st : sapiens aetati cibus est. 

iollas aliquid de tnagnis opibus, super e sine plus, an minus / Ly. Minus, pater. 
Sed nosti id quod soUt occantari civi illiberali ? Ne habeas id, quod habes; et 
habeas inalum, quod non habes ; quoniam nee pules pati tibi esse bene, nee 
alteri. Ph. Ego sane novi istuc solere sic circumfevri. Sed, mi fiU, ille est im- 
munis a munere largiendo, cui est nihil, quo fungatur sua munere. Ly. Pater, 
habemus benignitale Deorum, et id quo utamur nosmet, et id quo simus mnnijici er- 
ga amicos. Ph. Projecto nihil possum negare, quod velis. Cujus cupis levare 
inopiam? Die auduclir patri. Lv. Uujnsjuvenis Lcsl,onici,qui estfilius Charmida, 
qui manet illic. Ph. Qui ligurit quod fuit, quod non fail f Ly. Ne exprobra, 
puter. Multa accidunt homini, qiue optat, qua' non vutt. Ph. Agedum die. Quid 
optas illi dare nunc? Ly. Nihil omnino, pater. JElas est condimentum supien- 



Paieii 
inmunifi 



im, et desinare. — 07 Pll. ttt potius ; Parei 3. at potius.— fi9 C. civi inmuni 
^..,i,u„iJicos ids ; C. 2. civi inmimi inmnnijicos scis ; Herni. et Goeller. civi immu- 
ni scis.— 7S Charmidof hujus Jilio Bentl. ad Terent. Adelpli. v. 8. 23. Acidai. 
et Herni. Charmidaiflio Goeller. — 79 C. non fui.— HO Pll. multe veniunt h. 
qui V. qui nevolt ; C. 2. quce ne volt.— til Agidum C— 82 Sapientia C. 2. Supi- 

NOTiE 
73 Is est immwiis] Isidorus, *A- sine fructu, iinde niillus fructus ex- 
mcena loca Verrius Flaccus dicta ait, solvitiir.' Inde etiam nihil praestan- 
quod sine mnueresint, nee quic(niain tes, ' imniunes,' vocantnr. 
in iis officii; quasi ainunia; id est, 82 Sapientia alas condimentum] Id 



1G12 M. ACCII FLAUTI 

Pii. Mentire, edepol, gnate ! atque id nunc facis baud 

consuetudine : 
Nam sapiens quidem pol ipse fingit fortunam sibi ; 
Pone multa quae nevolt eveniunt, nisi fictor mains siet. 85 
AJulta est opera opus ficturas, qui se fic(orem probuni 
Vitae agendas esse expetit. Ly. sed bic admodum adoles- 

centulus. 
Pii. Non aetate, verum ingenio adipiscitur sapientia. 
Ly. Tu modo ne me prohibeas accipere, si quid det mihi. 
Ph. An eo egestatem ejus tolerabis, si quid ab illo acce- 

peris ? JJO 

Ly. Eo, pater. Pfi. pol ego istam volo me rationem edo- 

ceas. Ly. licet. 
Scin' tu ilium quo genere gnatus sit ? Ph. scio, apprirae 

probo. 
Ly. Soror illi est adulta virgo grandis: earn cupio, pater. 



ticv : sapiens est esca atali. Pii. Profcct(>,fili, tncntiris ! et facts nunc id prater 
niarcm. Eteiiiin sane safiicns silii fuhricatur ipse fortunam. El iilcirco nulla con- 
tingunt sapienli contra senlinliam, nisi quia est iinperilus fahcr forfnnce. Ei lat 
opus magna indiistria in fingendo, qui exoptat se esse laudutum artijiccm regcndtv 
vita. Ly. Sed hie admodum juvenis. I'll. Acquit itur sapientia non alale, sed 
vicnte. Ly. Dumnindo tu non reles ne uecipiam, si mihi det aliquid. Ph. A'ou- 
ne Icvabis ejus inopiam, si quid acceperis ab illo? Ly. Levalio, pater. PiC. Pro- 
fecto ego exopto ut me doceas istam rationem Icvandai alienee inopice. Ly. Edocebo. 
Seisne tu qtw genere ille est ortus? Pii. Scio, probo inprimis. Ly. Illi est so- 
ror qucc est grandis adulta virgo: opto earn ducere uxorem, paler. Ph. Sine dote? 



enli C. et Parei 3. cibum 'si C. 2. Alii vss. 81. 82. coUocant post v?. 83. — 

85 Parei 3. j«a/u's<. — 87 Pll. expetis ; C. adulescentulus. — 88 Non cetatem VU. 

NOTyE 

est, sptas perficit sapientiam ; acce- niaximani dicitur, fortiina ipsa cedit, 
dtiite ciiini ;itatc acccdit sapieu- sicut sapiens poc'ia (lixit, ' Siiis ea 
tia. ciiiqne fiii^itiir nioriijiis.' ' Appiiis 

Sapiens (Tluli cibus csti Id est, sa- in .Snllnstio : ' Sed res docuit id ve- 
piiMitia aiit sclalcni ; a-tatein cniin mm esse, quod in carminibiis Appiiis 
ci'ra sapientiam laiigneic oportct, ail :' Fabinm esse sua- (jueni(|ne for- 
atfjiie einori. tiiniv.'' Cornelins Nepos, in \'ila 

81 Sapiens fingit forltinam sibi] Ci- Attici, 'Siiiquique mores fortnnani 
cero in Paraditxis: ' Nccest ulla res, fwipant.' 

i|iiic plus a|iud sapicnleni poileat, 8h Non utate] Anihrnsins, ' Non 

(jiiam ipsids voiun(asati|ii(' JMiliiiiini : annonini canities cbt laiidanda, sed 
cni (juideni cliaui, quLc vim liabcrc inoinui.' 



TRINUMMI ACT. 11. SC. 2. 1013 

Diiccrc iixorcm. Pii. sine dofc? Ly. sine dote. Pn. 

uxorcni ? Ly. ita : 
Tua ve salva : hoc pacto ab illo inibis .sumniam gra- 

tiain, J>o 

Ncque com mo dins ullo pacto ci potcris auxiliarier. 
Ph. Et,^one indotatam te iixorcm lit patiar? Ly. patiun- 

dum est, pater : 
Et eo pacto addidcris nostra? Icpidam tamam familia^. 
Ph. Multa ego possum docta dicta, et quamvis facunde 

loqui : 
Ilistoriam veterem atque antiquam haec mea scnectus sus- 

tinct : 100 

Veriim ego quando te et amicitiam et gratiara in nostrain 

domiim 
Video ailicere, etsi advorsalus tibi fui, istac judico. 
Tibi permitto, posce, duce. Ly. Di te servassint mihi, 
Sed adde ad istam gratiam unum. Ph. quid id est autcm 

unum? Ly. eloquar. 
Tute ad eum adeas, tutc concilies, tute poscas. Ph. ec- 

cere. 105 

Ly. Sine dole. Ph. Uxor em? L\. Ita; salva tua re : hoc modo ilium ajjicies 
magna bencficio : neque potcris ilium adjuvare commodius idla rationc. Pii. Pa- 
tiarne ego te ducere itxorem sine dole? Ly. Ferendum est pnter, et hoc mmln 
impertieris voslrte fumilia.' jucundam fumam. Vn. Ego possum loqui multa 
dicta docta, et magnopere diserta : hccc mea scnectus tenet historiam veterem alquc 
anliiiuam. Verum quando ego te video inducere in ledes nostras, et aoticitiam et 
gratiam, iamctsi fui contrarius, tibi illam odjudico ; tibi concedo ; postula ; due. 
Ly. Dti te servent mihi. Sed adjice unum ad istam gratiam. Ph. Quid autem 
est id unum? Ly. Edicam. Adi tu ad ilium, iu consilia, tu posce. Ph. Pro' 



— 90 C. et tolerabis; C.2. et lolerabilis. — 94 Reizius, Herm. et Gocller. Pu. 
uxiircmne ? — 9.J-98 Hicc verba, ab illo i. s. g. N. c. u. p. ei p. a. Pii. E. i. te 
uutp. L\.p.est,p. £7 eo;)at7o, ilesunt in li. I. — 98 Pl\. nostra. — W2 Video 
adlicere et si adversutus t. f. istec B. I. etsi adrcr.sntus tibi fui istuc sedulo conj. 
Acidal. advorsatua si tibi fui PII. — 104 Sed ad istam adde Herm. et Goeller. 

NOT/E 

lOo Concilies'] ' Concilio ' et ' con- lena. 

ciliator,'et 'coiiciliatrix,' in ulram- Eccerc] Charisins, idem qnod ' ec- 

qiie partem capiiintiir; nounnnquam ce.' Festiis, formula jitrandi per 

ill l)onam, noniiuiiqiiam in malam : Cererem ; quasi esset 'e Cere,' 

nonniinquam pro proxeneta et pro- ' per a:dein Cereris,' 
xenetria ; nonniinquam pio lenone et 



1614 M. ACCII PLAUTI 

Ly. Nimio citius transiges : firmum omne erit, quod tii 
egeris. [turn mea. 

Gravius erit tiium unum verbum ad earn rem, quani cen- 

Ph. Ecce autem in bcnignitate hoc repperi negotium. 

Dabitur opera. Ly. lepidus vivis : has sunt aedes : hie 
habet. 

Lesbonico est nomen : age, rem cura : ego te opperiar 
domi. no 

fecto. Ly. Transiges multo celerius : qnicquid tu feceris erit firmum. Unum 
tuorum verboruyn erit grniius in ea re, quutn centum meorum. Ph. Ecce vera sus- 
cepi hanc rem propter meam beneficvntiam. Curabilur id. Ly. Es jucundus. 
Adsunt ejus ades: liic manct, Nominatur Lesbonicus : age, cura negotium : ego 
te expectabo dovii. 



ACTUS SECUNDI SCENA TERTIA. 

PHILTO. 

KoN optuma haec sunt, neque ut ego aequom censeo : 

Veruni meliora sunt, quam quae deterruma. 

Sed hoc unum consolatur me atque animum meum, 

Quia, qui nihil aliud, nisi quod sibi soli placet, 

Consulit advorsum filium, nugas agit : 5 

Miser ex animo fit: factius nihilo facit. 

Suae senectuti is acriorem hyemem parat, 

Ph. Ilac non sunt bona, neque esse puto, ut est aquum ; sed sunt meliora, quam 
ea qua sunt pessima. Veritm id unum me reficit alque meam inentem ; quia ille agit 
nugas, qui nihil aliud sundet ad rcrsus filium, quam id quod sibi soli placet : est fere 
infelix: nihilo melius agit. Ilk accersil hyememmolcstiorem s^uc senectuti, quan- 



1 B. 1. neque ego ut ; et sic ctliJ. vett, Mox, ccum censeo C. — 3 C. consuh' 
iuru nic ; C. 2. cunsohiiurum 7ne.—6 I'lo factius, quod liabent C. et C. 2. sec- 
tius conj. Gulieliii. sanctius 13. I. 

NOTiE 

C I'actius nihilo facit] I'dctius a ' fii- spcm. Inde 'seculnm,' ' secnn- 

cicndo ;' id est, fiiciliiis. Alii Irgiint dns,' • secla ;' uno verbo, seclius, et 

aectius, sive sccius, a 'sero;' quasi secius, a'scco,' idem sunt, ac sfqiuius 

'scqno;' quod vices Rcrciet activi a ' scqnor.' 

' sequor.' Sic sexto Illnc'\(\os , ' Ille 7 Senectuti hyemem'] Eratoslliciies 

viam sccat ad naves,' id est, scquitur senectutcm ' liyemem viliE ' appel- 

ad naves. Lt dcrimo, ' Quam qnis- lat. 
que sccat 5i)cm,' id est, scquilur 



TRINUMMl ACT. II. SC. 4. 1G15 

Cum illanc importunam tcnipcstatcm concict. 

Sed aperiuntur aides, quo ibam : commode 

Ipse exit Lesbonicus cum servo foras. 10 

do conflnt ilium proccUtim im]U)vtimtmi, At domus quo pcrgtbam jmnditur. Les- 
bonicus ipse cum servo prvdit foras commode. 



ACTUS SECUNDI SCENA QUARTA. 

LESBONICUS, STASIMUS, PHI LTD. 

Lr. Minus quindecim dies sunt, cum pro hisce gcdibus 

Minas quadraginta accepisti a Callicle. 

Estne hoc quod dico, Stasime ? St. cum considcro, 

Meminisse videor fieri. Le. quid factum est eo ? 

St. Comesum, expotum, exutum, elotum in balineis. 5 

Piscator, pistor abstnlit, lanii, coqui, 

Olitores, myropola", aucupes : confit cito, 

Quam si tu objicias formicis papaverem. 

Le. Minus hercle in hisce rebus sumtum est sex minis. 

Le. Nondum sunt quindecim dies, ex quo numeralcE sunt tibi a Callicle quadra- 
ginta mince pro hisce adibus. Verane dico, Stasime? St. Qunndo cogito, videor 
meminisse me accepisse. Le. Quid est actum deeo? St. Liguritum, exhaus- 
turn, consumtum in vestibus, dilulum in bnlneis, Piscator, pistor abstulit, lanii, 
coqui, olitores, myropolcB, aucupes. Consumitur citius, quam si tu apponas papa- 
ver formicis. Le. Profecto est ininus insumlum sex tninis in hisce rebus. St. 



1 B. 1. his adibus ; C. pro isce bibus ; C, 2, qm pro his adibus. — 4 Meminesse 
V\\. fieri (leest in B. 1. actum'st Parei 3. factunst Pll. — 5 Pro exutum, (|iio(J 
servant Pll. et IJ. I. exunclum conj. Giilielin. ct sic edidere Hertn. et (ioel- 
ler. — G C. apstulit. — 7 Holitores, miropole Pll. — 8 Quasi tu Acidal. Herni. et 
Goeller. et sic Cliaris. p. G4. Putsch. — 9 B. 1. C. et C. 2. in istis rebus. Mox, 

NOT^ 

5 E.ru<«m] Id est, peciinia in ves- lioc poiita, ' elotns bonis ' dicitnr, sic, 

tibiisemendis posita. A\\\, exunctum, et 'exiitus bonis' nietapliorice, pro 

id est, in nngnentis parandis. ' spoliatns bonis. ' 

Elotum] Id est, in balneis est pe- 7 Confit cito, Quam si] Cito, pro 

cunia perdita. ' Heine,' ab ' ehien- citins. 

do.' Magis crediderini exutum, et 8 Papaverem] Charisins, ' Papavcr 

elotum dici a poiita, quia ante quam neutri generis est: sed mascnlino 

se eluant in balneisjseseexuunt.lta- Plautus dixit.' Varro, ' Infria seni 

que ad notandain bonornm diJapi- papaverem.' 
datiouem, queiuadiuodiim saepius in 



lulG M. ACCII PLAUTI 

St. Quid, quod dedisti scortis ? Le. ibidem una traho. 10 
St. Quid, quod ego delVaudavi ? Le. hem ! ista ratio 

maxuma est. 
St. Non tibi illud apparere, si sunias, potest: 
Nisi tu immortale rere esse argentum tibi. 
Sero, atque stulte, prius quod cautum oportuit, 
Postquam comedit rem, post ralionem putat. 15 

Le. Nequaquam argenti ratio comparet tamcn. 
St. Ratio quidem hercle apparet: argeiitum oi^srai, 
Minas quadraginta accepisti a Caliicle, 
Et ilie eedis abs te accepit mancupio. Le. admodnm. 
Ph. Pol, opinor, affinis noster aedes vendidit. 20 

Pater cum peregrc veniet, in porta est locus, 
Nisi forte in ventrcm lilio correpscrit. 
St. Trapezitae mille drachumarum Olympicum, 

Quid dicnm id, quod impendisli mcrelricihus ? Le. In eodem ai'licidu acceiifteo. 
St. Quid dicnm de eo, quod sujf'urat us sum? Le. Hem! ista est maxima ratio. 
St. Id ticquit <t te auimadvcrti, si expendas: nisi arliitm-is tibi esse ar'^cnlum in- 
exhauslum. Lxpendis tarde et insipicnttr id, quod oportchut cavere auteu. Pi'sl- 
qiiitm ligurivit sua lioiia, postea rntinncs subducit. I.E. Tamcn rutiuncs picunice 
cxpens(E nullo mudo habcntur, St. Profccto, ratio teuelur, ar^cntum eiusit. Ac' 
ccpisti a Caliicle quadraginta minas, el die domum accepit a le maucupio. Le. 
Maxime. Vh. Per PoUucem existimo nostrum njfincm vendidisse domum. Quaudo 
pater vcnie ta percgrinatione, erit mancndum sub dio, nisi fortasse irrepserit in 
rcntrem filii, St. Iteddilw sunt mille drachma; Olympics Irupezitcc; quas dcbuibti 



sumptus est eximiis.— II C. defrud,tvi. — \2 Pont, si summos. — 17 C. C. 2. ercle 
a. a. achel(c ; 15. 1. crclwte. — I'J {;. aps. te. — 20 Pol, opino conj. Afidal. et sic 
Herm. ei (iocllcr. — 21 Palri conj. Donza. Al. ap. Paicnm, in ponle est. — 
22 li, 1. invtnirem filium cum repserit. — 23 Trapezilem ilk diagmurum B. 1. 

NOTiE 

10 Ibidem una truho'] Id est, sex <]nod in illornni nnnicro considco,qni 

alleras minas dnco. nianiim ad sdpcni poirigiint.' 

12 Si sumas, potest] Pro insiiinai!. 22 Sisi in ventiem correpseiif] Ni- 

17 ylrg-cH/K/n oifxcToi] Id est, ;)c»u7, miriiin Lesljonirus filius Chaiinidis 

abiit. aMles pateiiias et vcndidciat et vo- 

21 In porta est locua] Id est, foils ct ravcrat. Itaqne coniice dicitur, ' lia- 

snb dio lialiital)it, vcl nionilicabil in bore donnini in ventre' Cicero, 'Est 

porta tii};i inina, in qua considere 80- gorges, vorago, baratliruin, evcrsor 

lebant nx ndicantcs. Alii U-gunt in patrimonii.' 

ponte, in (|iio iidcm stijicm rogaliant. 23 iVilte drachumarum'\ Sicnt mille 

•Seneca dr; Vila Heala :' In siibliciinn lioniinnin, mille passuiini. Id o^t, 

pontem mo transfer, et inter i-gentcs mille draclintu', mille homines mille 

abige : non ideo tanien me dr spiciani, passus. 



TRiNU\'Mi A<;r. II. sc. 4. 10*17 

Quas dc rationc dcbuisti, rodditae. 

hv.. Ncmpc quas spopondi. St. iinnio, qiias dependi, 

inquito : 25 

Quas sponsionc pronuper tu exactus es 
Pro illo adolcscente, quern tu aiebas esse diviteni. 
Lii. Factum. St. ut quidcm illud pcriciit. Le. factum 

id quoque est. 
Nam nunc eum vidi miserum, et me ejus miseritum 'st. 
St. Miscret te aliorum, tui te nee miseret, ncc pudet. 30 
Ph. Tempus adeundi est. Lk. estne hie Pliilto, qui ad- 

venit? 
Is, hercle, est ipsus. St. edepol, nse ego istum velim 
Meum fieri servom cum suo peculio. 
Ph. Herum atque servum plurimum Philto jubet 
Salvere, Lesbonicum et Stasimum. Le. Di duint 35 

Tibi, Philto, quaecumque optes : quid agit filius ? 
Ph. Bene volt tibi. Le. edepol mutuom mecum facit. 
Si. Ncquam illud verbum 'st. Bene volt, nisi qui bene facit. 

ex rationc. Le. Nimitum quas spopotidi. St. Iinino die, <juas impendi. Quas 
tu es cuactus simnsione cxsolvere nuper pro illo juvene, quern tu diccbas esse locu- 
pletem. Le. Sic est actum. St. Scis quemadmodnm hac pecunia perierit. Le. 
Jd est actum quoque. Nam eum conspicutus sum nunc infelicem, et me est miser- 
iuni ejus. St. Tc miseret iiliorum, nee te miseret tui, ncc pudet. Pn. Est tem- 
pus conceniendi. Le. Estne hie Philto, qui accedit? Est ilk ipse per Herculem. 
St. Per adem Pollucis, ego vellem ilium fieri meum servum cum suo peculio. I'ir. 
Philto jubet plurimum salvere dominum atque servum, Lesbonicum atque Siasi- 
vium. Lk. Dd tibi tribuunt, Piiillo, quacumque cupis. Quid Jacil filius? Pn. 
Tibi vult bene. Le. Per adem Pollucis bcnevolentia est mulua. St. Illud ver- 
bum est malum, optat bene, nisi qui agit bene. Ego exoplo etiam esse liber ; opto 



drachmarumei\d. vetr. — 24 C. deliibuisfi.— 25 B. L C. 2. dependit inquit ; C. 2. 
drpindit in quid.— 26 QuaB. I. Pll. Q«as s/wnsiones Seal, et Casanb. Quam 
sponsiunem al. ap. Paieiini. — 29 C. et C. 2. miserium me ejus miserum unst. — 
31 Tempu'st adeundi n\. — S2 Pll. edepol, »»'.— 35 Pro Di duint, Pll. Iiabent di- 
dunt. — 3G C2. qua- quoniamque. — 37 C meum facit. — 38 Neque illud old. inix- 

NOT/L 

Olympicum] Pro Olynipicamm. bum jmidiruin, quod nos veinactiio 
Notimi esi, et pervulgatuiii, alia, at- iiostro, jiromesse, obligation. 
«)iie alia inoiieta iisos fiiisse Giapro?, 32 Nw ego] Pro, ni ego. 

jii <iiiibii.s aliiKJ erat talentuin Atii- 37 Mutuom tnecumfacit] Id est, a 

cum, aliud Olynipicuin. Sic de me mntno amatiir. 
dracbma, sic de mina. 38 Nisi qui bene facit] Id est, nisi 

20 Quas sponsionc] ' Spoiisio ' vcr- qui in aliqiia re se beneficiiui osiendit. 
Dclph.el Var.Clas. Plaut. 5K 



1G18 M. ACCII PLAUTI 

Ego quoque volo esse liber ; nequicquam volo : 

Hie postulet frugi esse; nugas postulet. 40 

Ph. Mens gnatus me ad te misit, inter se atqne vos 

Affinitatem ut conciliarem et gratiam. 

Tuani volt sororem ducere nxorem : et niihi 

Sententia eadcm 'st, et volo. Lk. hau ! nosco tuum : 

Bonis tuis rebus meas res irrides malas. 45 

Ph. Homo ego sum, homo tu es : ita me amabit Juppiter ! 

Neque te derisum veni, neque dignum puto. 

Verum hoc, ut dixi, meus me oravit filius, 

Ut tuam sororem poscerem uxorem sibi. 

Lk. Mearum rerum me novisse aequom 'st ordinem. 50 

Cum vostris nostra non est aequa factio ; 

Affinitatem vobis aliam quajrite. 

St. Satin' tu sanus mentis aut animi tui. 

Qui conditionem banc repudies ? nam ilium tibi 

Fercntarium esse amicum inventum intellego. 55 

I.E. Abin' hinc dierecte? St. Si hercle ire occipiam, vetes. 



incas.imn: is postulet esse pi'obus ; pnslulet m(gas. Ph. Meus filius vie misit ad 
te, ut co7draherem affinitatem et gratiam inter se atque vos. Optat habere uxorem 
tuum sororem; et inihi est eadem mens, et opto. Le. Ilau! 7iori tuam menlem. 
llludis jaclurce mearum fort unarum tua secunda furtuna, Vu. Ego sum homo, tu 
es homo : ita me amahit Jupiter ! neque accessi ad te deridendum, neque existimo 
esse (cqnum. Sed, ut dixi, meus filius me rogavit, ut rogarem tuam sororem sibi 
uxorem. Le. i'us est recordari ruiionem mearum rerum. Nostrtc opes non sunt 
aqnalcs vestris. Quarite aliam affinitatem. St. Tune satis sanus mentis el tui 
animi, qui rejieis hanc conditionem ! Nam animadverto te invenisse ilium amicum 
expeditum ad ferendumauxilium. hE, Abisnehinc,furcifer? St. Si per Ilerculem 



dam velt. — 41 B. 1. inter se atque nos. — 44 IJ. 1. hand nescio tu ; Lninb. et 
Cjocller. haud nosco tuum. — 49 C puscere. — 55 Fercntancum Pll. f'erenlarium 
edd, veil.— 50 Pro vetes, codi). Pll, el li. 1. Iiabeut votes; edd. vett. velueris. — 

NOT^ 

44 Ilau] Iiilcijertio (uihatiB men- oelcbrem et expeditum. Nimiriiin 

tin index, indignabundii-, ct scnsii ferentaiii milites, qui facile upitulan- 

tiiali perculsaj. tnr. Plautns jocose el comicp, ami- 

.ll Non est aqua /actio'] Vostri or- cum fercntarium vocat, qui laboranli 

dinis linininibiis, (jui estis facliosi, id aniico tiltro siiccurrit. Varro expli- 

psf, divitcs ac potentes, iio.s inopcs cat fercntarium, inanen), id est, levis 

tcnucHcpic, pares esse non possnniu.s. arniatura; erpiitem. 

!>:t lerentarium esse amicum] \i\ wt, 5ti Dierecte] Nonius, ' Uierectus 



TRINUMMl ACT. II. SC. 4. KilO 

Lk. Nisi quid me aliud vis, Philto, respondi tibi. 

Pii. Bcnigiiiorcm, Lesbonicc, te milii, 

Quain mine experior esse, confido fore : 

Nam et stulte faccre, et stulte fabularier, GO 

Utrumquc, Lesbonice, in aetate hand bonum 'st. [tibi, 

St. Verum, hcrcle, hie dicit. Lk. ocuhim ego cflbdiam 

Si verbum addideiis. St. hcrcle qnin dicam tamen. 

Nam si sic non licebit, luscus dixero. 

Ph. Ita tu nunc dicis non esse asqniparabiles 65 

Vostras cum nostris factiones atque opes ? 

Lr. Dico. Ph. quid? nunc si in a;dem ad coonam veneris, 

Atque ibi opulentus tibi par iorte ut venerit, 

Apposita sit coena, popularem quam vocant, 

Si illi congestae sint epulae a clientibus, 70 

Si quid tibi placeat, quod illi congestum siet, 

Edisne, an incoenatus cum opulento accubes? 

Li:. Edim, nisi ille vetet. St. at pel ego, etiamsi vetet, 



incipiam ahire, prohibeas. Le. Nisi vis me alujuid aliud, Philto, tibi reposui. 
Pii. Lesbonice, spero te mihi futurum esse humnniorem, quam seiitio esse nunc : 
nam et facere umenter et loqui insipienter, neulrum est luudulnle in cctate. St. 
Hie per Ilcrculem dicit verum. Le. Ego tibi eruam oculum, si <utdideris verbum. 
St. J^er Herculem loquar tamen. Nam si non sic licet, loquar luscus. Ph. Ita 
tu dicis nunc veslras divitias atque forlunas non esse conferendus cum nvsiris? 
Le. Dico. Ph. Quid? Nunc si veneris j'n templum ad canam, et ibi forte in- 
structa sit coena, quam popularem appellant, quando opulentus tibi cequulis venerit, 
si cibi sint collati illuc a clientibus, edesne, si aliqiiid tibi placeat quod sit illic up- 
positutn, an accubes cum opulento impransus ? Le. Edam, nisi ille proliibeat. 
St. At certe ego ederem, etiamsi vetaret, et manducarem plenis ^cnis amlxdius : et 



02 B. 1. et PII. oculum tibi effodiam. — G3 VW.quid dicam. — M Aum sjf si Goel- 
ler.— 66 Nonius p. G57. nustri factiones. — 67 ImIcI. vett. quid tunc; Aridal. 
ronj. quid tu. — 08 B. \ . opulentius tibi forte ut veneris; VisX. forte obvenerit. — 
70 C. congeste. C. 'l.tepuUc.—ll Si quid illi placeat PH.— 72 JEdisne PH. 

NOT.E 

est afl cruccin actus: quasi ad diem Et quia ex ovibiis proveniunt opes 

erectiis.' mull<r, al) * opibus,' id est, ovibus, 

61 In cetate'l Id est, interdum, aut dicta; sunt o/)es, sen divitia*. 

in vita. 69 Popularem] Est epiiliim, quod 

61 Luscus dixero] Id est, vcl dis- populo diibatiir in pul)lica aliqua hr- 

pendio unius oculi dixero. titia ; verbi gratia, quando quis triuni- 

06 Opes] Veteres ♦ oves ' appella. phabat. 
bant opes. Hiiic ' opicerda,' ' opilio.' 



J 620 M. A ecu PLAUTI 

Edim, atque ambabus malis expletus vorcm : 

Et quod illi placeat, praeripiam potissumum : 75 

Neque illi concedaai qiiicquam de vita mea. 

Verecundari neniinem apud raensam decet, 

Nam ibi de divinis atqvie humanis cernitur. 

Ph. Rem fabulare. St. non tibi dicam dolo : 

Decedam ego illi de via, de semita, 80 

De honore populi : veriim quod ad ventrem attinet, 

iSTon lieicle hoc Jonge, nisi me pugnis vicerit. 

Coena hac annona est sine sacris haereditas. 

Pii. Semper tu hoc facito, Lesbonice, cogites. 

Id optumum esse, tute uti sis optumus : 85 

Si id nequeas, saltern ut opturais sis proxumus. [peto, 

Nunc conditionem hanc, quam ego fcro, et quam abs te 

Dare atque accipere, Lesbonice, te volo. 

Dei divites sunt, Deos decent opulentiee 

Et factiones : verum nos homunculi flO 

occupitlo inprimis id, quod illi placeat : neqxic patiar ah illo adimi quicquam de mea 
vita. Ncminem oportet esse verecundum in menaa, nam ibi certamcn est, de divi- 
vis et humanis. I'h. Die quod res est. St. Non tibi dicam subdole : e{;o illi 
concedam in via, in incessu, in hunorUms popularibus : sed quod spcctut ad mensum, 
per Hcrculem, nc latum unguem cesserim, nisi me .superaverit pugnis. Cwna hac 
unriuu est hccreditas sine sacris. Ph. Tu age semper hue, Lesbonice : cogita id esse 
optimum, ut tu sis optimus ; si id non possis, ut proxime accedas ad optimns. Les- 
bonice, volu te dare et accipere nunc hunc conditionem, quam ego fero, et quam a te 
postulo. Divites sunt Dii, opulentia et polentia decent Deos. Sed vos homunculi 



Edasnc edd. vett. — 74 Edim atque C. 2.-76 V\\. priceripiam.— S2 Roveiianiis 
hbcr i. lj\\nV\, hoc ongue ; uncle Lips. Aiit. Lertt. i. 5. e1ifin\\t hoc ungue. — 
83 Carna hcec nnnona I'aliiier. — 85 1^11. ut sis. — 80 Si id neque lis at saltern ut 
Optimo M. 1. Si id neque ad salulem I'll. — S7 PII. up te pelo ; iiiide Pareii.s, apte. 
— 80 IJ. 1. C. 'J. Veil. 1. ill. ante Caiiier. decei opulentia; C decet opulentia;.— 

NOi\i: 

77 Verecundari apud mensam] Sen- las, qua- olivonit, luillis sacris obnox- 
tPntia parasitica de depoiiciiilo oiiiiii ia, sacroniiiiqiie suiiitibiis. Cosna an- 
piidorp, cum de ventie .sabiirramlo nona, quasi 'coena annonaria;' est 
apitiir. enini ' annonus, a, nin.' Ilcrreditas 

78 ('ernitur'\ Id est, diniicattir. sine sacris, est qiiando lia-res non 
H3 Coena hac [hwc] annona est] I<l asciscittir in sacra et gentem. (Jinn 

est, C(ena ista pnpiilaiis aunwiis qui- ea lidrrodilau* serviis ca-nani compa- 

(lani iiubih veliit fni^uiii pruvcntiis lut (;iMtiiitaiii. 

eiil, ••iiif iillo iiiipcndio : nl liuTcdi- UO I\'os homunculi Sulillum animce] 



TRINUMMI ACT. II. SC. 4. IfiSl 

Salillnm animac : qui cum cxtemplo amisimus, 

iEquo mendicus atque ille opulcntissumus 

Censetur censu ad Acherontem mortuus. 

St, Mirum, ni tu illuc tecum divitias fcras, 

Ubi mortuus sis, ita sis, ut nomcii cluet. 95 

Ph. Nunc ut scias hie factiones atque opes 

Non esse, ncque nos tuam negligere gratiam, 

Sine dote posco tuam sororem filio. 

Quae res bene vortat! habeon' pactam ? quid taces? 

St. Pro Di immortales, conditionem quojusmodi ! 100 

Ph. Quin fabularc : Di bene vortant ! spondeo. 

St. Eheu! ubi usus nihil erat dicto ' Spondeo,' 

Dicebat : nunc hie, quom opus est, non quit dicere. 

Le. Cum aftinitate vostra me arbitramini 

Dignum, habeo vobis, Philto, magnam gratiam. 105 

Sed etsi hercle graviter cecidit stultitia mea, 

Philto ; est ager sub urbe hie nobis, eum dabo 

salinum anima sumus, qui cum primum mortui sitmus, mendicus et ille ditissimus 
censetur (equali censu, apud inferos, (juitndo est mortuus. St. Mirum, nisi tuferas 
tecum opes illuc, quuudo eris mortuus, ut sis quod nomen sonut. Pii. Ut intelligns 
nunc non esse kic opes ct jiotentinm, ueque nos aspernari tuam amicitiam, postulo 
tuam sororem pro filio sine dote. Quod verlat bene ! haheone promissam ? Quid sites '( 
St. Pro Dii immortales, qucc conditio J Vh. Quin proJiuntias Itac verba : Dii bene 
vertant! spondeo. St. Heu! quando non erat opus dicere, dicebat, ' Spondeo:' 
nunc kic, quando est necesse, non potest dicere. Le. Quando me putalis dignum 
vestra affinitate, vobis habeo, Philto, mngnam ifratiam. Verum per llercukm, 
Philto, tametsi mea amentia corruit graviter, 7iobis est hie ager in suburbio, quern 



91 Tantilluin animcB B. 1. quam quom exemplo emisimus Acidal. et Tiirnel). 
tmisimus etiam B. 1. — 92 ^que coiKI. et eild. vett. /Equo Aridal. — 93 C 
acharute ; C. 2. ucheronte. — 94 An mirum Pll. Au! jnirum Faiei 3. ni In ilium 
PH.— 97 C. neglelere.— 99 Querens C— 101 Di bene vortat PH.— 104 C. et C. 

NOT/E 

Id est, anima nostra est nostro cor- pueris.' 

poripiosale. Id aClnysippo siimtimi, 95 Ut nomen cturl] Quasi dicat : 

qui dixisse dicitiir, ' Porco pro sale Credo pioferto te ad Aciieroiitein di- 

animam datam ne computresceret.' vitias tiias perlaturiim uhi deniiiin 

Hoc videtiir niniis detract iiiii digni- post moiteni sis, ut nomen cliiet, id 

tati naturii' liiimana;, nieliori parte est, sonat. ' Philto,' hoc est, liomi- 

sui imniortalis. niun aniaiis. Nam, nt nunc es, In 

92 jEquo Censetur censu] Id est, es admodum parens, et ' Aphiito,' id 

post n)orteni mendicus est opuientis- est, non amans benignitatem et hu- 

simo similis. Inde Horatins, ' Vtqua nianitalem. 
teliiis patiperi recluditnr, rrgumque 



1622 M. ACCII PLAUTI 

Dotem sorori : nam is de stultitia mea 

Solus supertit praeter vitam reliquus. 

Ph. Profecto dotem nihil moror. Lii. certum 'st dare. 110 

St. Nostramne vis nutricem, here, quae nos educat, 

Abalienare a nobis? cave sis feceris. 

Quid edemus nosmet postea ? Le. etiam tu taces? 

Tibi ego rationera reddam ? S r. plane periimus. 

Nisi quid ego comminiscor. Philto, te volo. 115 

Ph. Si quid vis, Stasime ? St. hue concede aliquantum. 

Ph. licet. 
St. Arcano tibi ego hoc dico, ne ille ex le sciat, 
Neve alius quisqnam. Ph. crede audacter, quid lubet. 
St. Per Deos atque homines dico, ne tu illunc agrum 
Tuum siris unquam fieri, ncque gnati tui. 120 

Ei rei argumentum dicani. Ph. audire edepol lubet. 
St. Primum omnium, olim terra cum proscinditur. 
In quinto quoque sulco moriuntur boves. 
Pn Apage ! St. Acherontis ostium in nostro 'st agro. 

datio dolcin sorori. Nam ille solus superest de mea stultitia, prater vitam. Ph. 
Profecto ■nihil euro dotem. Le. Est propusilum dare. St. Here, visne agrum, 
jwstram nutricem, (jua; nos educat, amnridarc a nobis? Cave ne feceris. Quid 
Jiosmet comedemus deinceps? Le. Etiam tu taces? Ego tibi reddam rutionem? 
St. Nisi ego excogito aliquid, plane interiimus. Te volo, Philto, Pn. Si vis 
aliquid, Stasime '/ St. Concede hue uUquantidum. Pir. Concedo. St. Ego tibi 
dico hoc secrtto, ne ille accipiat ex te, ncre alius quisquam. Pii. Die constaiiler 
quid vis. St. Dico, per Deos et homines, tu ne patiaris unquam ilium agrum fieri 
luum, out tui Jilii. Dicaiii rationem hujus rei. Pii. Per adem Pollucis velitn 
scire. St. Primum quando aratur terra, boves tnoriunlur quinto quoque sidco. 
Pii. Apage. St. Janua est inferorum iti nostro agro. Aniequam etiam vinum 



2. mea arhitrami)ii. — lOG Sed etsi heec res eecidit Sarar. res graviter H. 1. her- 
cules Pll. — l(l!> Hie versus in iiti'(>(|iie cod. PI. collocaliir post vs. 105. — 
111 l\'(i.slramne relis o.dd. \c{t. Noslnimne dcris Pll. — 114 V\\. plane perimus. 
■ — 120 Tuum si7ias B. 1. Tuum sciris C. Tuum sitis C. 2. — 128 JJ. 1. C et C. 

NOT/l:: 

III Nostramne vis nutricem] Id milro, sexto, nono,' diciint, pro, se- 

CKt, a);iiiin, ciijiis proveiitii, tan(|iiani rare c|iiiiu|(iips, sexies, navies exara- 

iiiitrice, alehaiitiir. Valcr. Max. ' Si- turn a^riiiii. Hoc loco significat, bo- 

<-iliam(|iie, et Sardinian), licni^nissi- voh vix <|tiintuni dcsignasse siilcuni, 

man nrbis nostra! nntrices.' ciimslatini perciint. 

123 Quinto quoque sulco] ' (Juinto I'il Acherontis ostium] Id est, infc- 



TRINUMiMI ACT. II. SC. 4. 



1G23 



Turn vinum, priusquam coactum 'st, pendet putidum. 125 

Le. Consuadet homini, credo ; etsi scelestus est, 

At mihi inlidelis non est. St. audi cetera. 

Post id, frumenti (luoin alibi messis maxuma'st, 

Tribus tantis illi mimis rcdit, quam obscveris. 

Ph. Hem ! istic oportet obseri mores malos, 130 

Si in obserendo possint interfieri. 

St. Neqne unqiiam quisquam est, quojus ille ager fuit, 

Qiiin pessume ei res vorterit, quojum fuit. 

Alii exulatum abicrunt, alii emortui, 

Ali se suspcndcre : hem ! nunc hie, cujus est, 135 

Ut ad incitas redactus ! Pii. apage a me istum agrum ! 

St. Magis apage dicas, si omnia a me audiveris. 

Nam fiilijuritas sunt hie alterna^ arbores : 



est coactum, pendet putidum. Le. Credo, suadet homini ; tametsi est scelestus, 
at non mild est injidus. St. Altende cetera. Prateren, quando alibi missis 
frumenti est copiosissima, ille reddit minus tertio tanto, <juam mandaris. Ph. 
Hem! oportet serere in illo vialos mores, si possint interfici in ohscrendo. St. 
Neque est ullus unquam, ad quern hie ager pertinuerit, quin negotia ei verterint 
pessime. Alii sunt ejecti in exiliuin, alii sunt mortui, alii sese suspendcrunt. 
Ecce cero hie, ad quern pertinet nunc, quo pacto est redactus ad egeslatem! Ph. 
Apage a me islunc agrum! St. Dicas magis, apage! si a me acceperis cetera. 
Nam arbores pcrcutiuntur fulmine alterna in illo agro : sues intereunt celeriter 



2. quo alibi. C. mesis. — 130 Em istic C. — 131 Si in opserendo PH. intcrficier 
edd. veit. — 133 Pro quojus, C. habet quoium; C. 2. cirium ; Goellcr. quorum ; 
al, cujus. — 13G Ut ad incitas redactus est Nonius p. 553. — 137 C. omnia me audi- 



NOTiE 



roriiii). Veleres existimabant Oici 
patcre ostium in his locis, in quibiis 
esset pestilenlia. Festus, ' Mansleni 
lapidem, sen potius manul, sive nia- 
nalc ostium nianiuni vocat.' Cirero, 
'Sunt partes agroruni alias pestiien- 
tes, aiiae salnbres.' Idem, 'Ager 
cceIo ac loco calamitosus.' 

125 Vinum pendet putidum] Id est, 
uvap, vinden>ia. 

129 Tribus tantis] Vernacnlo nos- 
tro, trois fois autant. In Baccliidi- 
bii8, ' Sexcenta tanto reddam.' 

131 Possint interfieri] Id est, con- 
fici, absumi. Luciciiti;) lib. iii. 'Aiit 



flammiH intcrfiat, nialisve ferariim.' 

136 Ad incitas redactus] Antiqui 
fines sen termiiios, qiios amplins pro- 
niovt're non possent, ' incitos' voca- 
bant. Et qui eo rertini redacli erant, 
lit nullum cei'tum in rebu!< suis consi- 
lium capessere possent, 'ad incitas' 
redact! dicebantur : ubi subaiidi ' li- 
neas.' Est metaphora a ludo duode- 
cini scriptnrum. Nam cum ad ulti- 
niam iineam piomoti erant calculi, 
turn is, CMJus intererat, ' ad incitas li- 
neas ' dicebatur redactus ; calculi 
vcro ipsi ' inciti.' 

138 rulgurilic] Id est, fulgure af- 



1624 M. ACCII PLAUTI 

Sues moriunlur angina acerrume : 

Oves scabrae sunt, tarn glabrae, hem ! quam haec est 
manus. 140 

Turn autera Syrorum, genus quod patientissumum est 
Hominum, nemo extat, qui ibi sex menses vixerit: 
Ita cuncti solstitiali morbo decidunt. 

Ph. Credo ego istuc, Stasime, ita esse : sed Campas genus 
Multo Syrorum jam antidit patientia. 145 

Sed iste est ager profecto, ut te audivi loqui, 
Malos in quem omnes publico mitti decet. 
Sicut fortunatorum memorant insulas, 
Quo cuncti, qui aetatem egerunt caste suam, 
Conveniant: contra istoc detrudi maleficos 150 

^quom videtur, qui quidem istius sit modi. 
St. Hospitium est calamitatis : quid verbis opu'st? 
Quamvis malam rem quaerens, illic reperias. 



ttJigina : oves sunt scabrce, tarn glabra, aspice, quam est hcec manus. Turn vera 
est nullus iSyrorum, quod est genus hominum palientissimutn, qui in eo vitam pro- 
duxcril <id sex menses: sic omnes intcreunt morbo solstitiali. Fh. Ego puto, 
Stasime, id esse sic : sid genus Cumpanum antecellit multum patientia genus Syro- 
rum. At sane iste ager est tjusmodi, ut te audivi loqui, in quem oportet mittere 
cunctos improhos. Sicut dicunt insulas fortunutas, in quas otnncs qui duxerunt 
caste suam vitam., conveniant ; contra videtur quidem justum conjici in agrum, 
sceleralos, qui sit hujusmodi. St. Est domicilium malurum. Quid est opus verbis? 



reris ; C. 2. omnia mea audiveris ; B. 1. omnia a me audieris.— lZS Namfulgurit 
ussunt allerna B. 1. fulgurila C. 2. fulgure ita affiatce co<l. Meurs. Iiic deest 
in Pll. — Ki!) Etid. vett. acerrnma. — 141 Verbuiii est exiilat in C. — 144 Cam- 
pans Nonius p. 758. — 145 Idem ibid, jam nntcit. Pll. patientia. — 149 Voc. 
suam dep.st in B. 1. — 150 Edd. vett. istuc. C,dest7'udi; C. 2. deirumdi. — 
151 B. 1, si istius modi .sit; Pll. et Parei 3. sint modi. — 153 C guar as. — 

NOT;^ 

fl.ilEp arborcs. lis. Quasi dicat servus, nemineni 

Allerua] Id est, e diiabns altera, intra sextiim mensem iis in acdibn.s 

nt una inroinniis remanent. noninlerire. Hippocrates de aere, lo- 

r.{<t Angina] Sues angina infestan- cis, et aquis, dorct solstitium pericu- 

Inr. I'linius lib. viii. * Obnoxiiim losuni, attiiic e.\ilialc esse, 
genus sues morbis anginas maxima ct \i\ Campus genus^ Id est, Cam- 

strumis.' pans genus, .sen Cam|)anuni, pro mol- 

140 Oves scabro! sunt] Id est, sea- libus et libidinosis lioininibus. 
bie aspersr. 115 Anlidit] Pro anteit; ' anti- 

143 Sulstitinli morbo] Solstitialis dco,' pro aniceo. 
morbus, est quilibet praviis ct Ictlia- 



TRINUMMI ACT. 11. SC 4. 1025 

1*H. At til hcrclc et illi ct alibi. Sr. cave sis dixcris, 
Me tibi dixisse hoc. Ph. dixisti arcano satis. 155 

St. Qiiin hie qiiidem cupit ilium ab scse abalienaricr ; 
Si quidem repcriii posset, cujus os sublinat. 
Ph. Mens qnidem hcrcle nunquam fiet. St. si sapies 

quidem. 
Lepide herclc do agro ego luinc senem deterrui: 
Nam qui vivamus, nihil est, si ilium amiserit. 160 

Pii. Redeo ad te, Lcsbonice. Lk. die sodes mihi. 
Quid hie loeutus tecum ? Pii. quid censes ? homo 'st ; 
Volt IJeri liber: verum, quod det, non habet. 
Le. Et ego esse locuples, verum nequicquam volo. 
S r. Licitum, si velles : nunc, quoniam nihil est, non 

licet. 165 

Le. Quid tecum, Stasime? St. de istoc quod dixisti 

modo, 
Si antea voluisses, esses ; nunc sero cupis. 
Ph. De dote mecum convenire nihil potes : 
Quid tibi lubet, tute agito cum nato meo. 
Nunc tuam sororem filio posco meo. 170 

Quae res bene vortat ! quid nunc ? etiam consulis. 

Invetiias in eo agro quamlibet rem malam, si (juarns. Ph. At tu profecto qiucre et 
illic et alibi. St. Cure, si vis, ne dixeris, me tibi dixisse id. Ph. Dixisti satis 
arcano. St. Quin hie quidem optat ilium abalienare ub sese, si quern possit re- 
perire, quern decipiat. Ph. Profecto nunquam erit meus. St. Ita sane, si 
sapies. Ego profecto festive deterrui hunc senem de agro: nam est nihil, quo 
vivamus, si ilium amiserit. Ph. Lesbonice, redeo ad te. Le. Die mihi sodes, 
quid hie fabulahatur tecum ! Ph. Quid put as? Est homo : optat fieri liber : sed 
non habit, qitod det. Le. Et ego cupio esse locuples, veru/n incassum cnpio. St. 
Concessum, si optares: nunc quoniam est nihil, non licet. Le. Quid dicis tecum, 
Stasime? St. Esses, si voluisses antea islo modo, quo dixisti: jam optas sero. 
Ph. Nihil potes statuere mecum de dote: quid tibi lubet, agito tuto cum meo nato. 
Nunc posco tuam sororem pro meo filio. Qua res vertat bene ! Quid nunc? d«- 



154 At tu hercle illic et alibi B. 1. At tu h. illi ct alibi Pll. ibi et alibi edtl. velt. 
— 136 C. aps sese ; edd. veH. ab se.—l57 Si quern Acidnl. et Goeller. possit 
Herni. et Goeller. cujus sublinnt Pll. cui os sublinat Parci 3. — 102 Pll. quid 
census. — 1')3 C ex eiiore hif scribit, verum nequicquam volo, f\ se(|iienli ver- 
8U.— IGG Kdd. tnia>dam velt. quod di.vli.— 107 Si voluisses antea Hci in. et Goel- 
ler. — 108 Ve dotem C. Mox, conveiiiri non potest Acidal.— 171 Quereyis C. 

NOTiE 

157 Os sublinaf] Id est, illudat. 



1626 M. ACCIl PLAUTI 

Le. Quid istic? qiiando ita vis, Di bene vortant ! spondeo. 
Ph. Nunquam edepol cuiquam expectatus filius 
Natus, quam est illud ' Spondeo' natum mihi. 
St. Di Ibrtunabunt vostra consilia ! Ph. ita volo. 175 
Le. Sed, Stasime, abi hue ad meam sororem : ad Cal- 

liclem, 
Die hoc negotii quomodo actum est. St. ibitur. 
Le. Et gratulator meae sorori. St. scilicet ! 
Ph. I hac, Lesbonice, mecum, ut coram nuptiis 
Dies constituatur : eadem ha^c coniirmabimus. 180 

Le. Tu istuc cura, quod jussi : ego jam hie ero. 
Die Callicli, me ut conveniat. St. quin tu i modo ! 
Le. De dote ut videat, quid opus sit facto. St. i modo ! 
Le. Nam certum 'st me sine dote baud dare. St. quin 

tu i modo ! 
Le. Ncque enim illi damno unquam esse patiar. St. abi 

modo ! 185 

Le. Meam negligentiam. St. i modo ! Le. o pater! 
^Equum videtur, quin quod peccarim. St. i modo ! 
Le. Potissumum mihi id obsit ? St. i modo ! Le. o pater ! 

bitasetiam. Le. Quid islic? Qmmloquidetn sic vis, Dii bene vertant .' spondeo. 
Pii. Sane nunijuum nntivilas Jilii fiiit tarn cxpectata cuiquam, quam milii est ex- 
pectaluvi illud verbuin, ' Spondeo.' St. Dii forlunubunt vestra consiliu ! Pu. 
Sic volo. Lk. Sed, Stasime, abi hue ad meam sororem : die ad Calliclem, quo- 
modo hac res facta est. St. Ibimus. Le. l£t gratulator mece sorori. St. <SVt- 
licet / Fh. Veni mecum, Lesbonice, ut te presente, indicetnr dies nuptiarum: con- 
firmabimus hecc eadem. Le. Tu cura id quod mandavi: e^o ero jam hie. Die 
Callicli, ut me udeat. St. Quin tu i modo .' Le. Ut videat de dote, quid fieri 
oporteat. .St. / modo! Le. Nam conslilutum est me non daturum esse sine 
dote. St. Quin tu i modo! Le. Nam non feram illi esse detrimento. St. / 
modo! Le. Meant socordiam ! St. / modo! Le. O pater! videttirne <c- 
quum, ut quod peccarim. St. / modo ! Le. Id mihi non ohsit potissimum ? 
bT. / modo! Le. O pater ! Nunquamne aspiciam te? St. I modo ! i modo ! 



consuix PH.— 172 Quid istuc Parei 3.— 173 Edd. vett. tarn expectatus.— 
17.') Nonius p. .'j4.'>. nostra consilia. — 179 V. ut c noptiis. — 181 Eild. (piiBdam 
wit. jam p^'o.— 182 lit Calliclidic Heiiii. el (Jocllcr.— 183 C. ct C2. quid pos- 
.itl facto.— \*i\ (.. had dare. Mox, A<-i<lal. primus addiilil quin tu ; Ooeiler. t 
viodi), j mf)(/o. — 18.'» C. 2. dampno. Mox, pro unquam, cpiod exliibent B. 1. et 
J'li. ill. iiabciU inf/uam.— 187 C. et C. 2. pcccarem.—\m PH. id opsit.—i^O lin 

NOT/E 
182 1 modo] Quasi dicas per contcnUuin et fastidiuin, u/n, a6t. 



TRINl'M.MI ACT. III. SC. 1. IG'27 

En iinquam aspiciam tc ? St. i modo, i niodo, i modo ! 

Tandem inipctravi abirct. Di, vostram fidcm ! 19(J 

Edepol re gesta pessume gcstam probe, 

Siqnidcm agcr nobis salvos est! etsi adrnodtjtn 

In arabiguo est etiam, nunc quid do hac re fuat. 

Sed si alienatur, actum 'st de collo meo. 

Gestandus peregrc clypeus, galea, sarcina : 195 

Effugiet ex urbc, ubi erunt facta) nuptiae : 

Ibit istac aliquo in maxumam malam crucem 

Latrocinatum, ant in Asiam, aut in Ciliciam. 

Ibo hue, quo niihi imperatura 'st, etsi odi banc domum, 

Postquam cxturbavit hie nos ex nostris a^dibus. liOO 

i modo! Tandem consecutus sum ut aliiret. Dii veslram fidcm! sane rem 
gestam feliciter re gesta pessume, sirjuidem ager nobis est salvus! tameisi est 
etiam admodiim in ancipiti, nunc quid fiet de hac re. Sed si alienatur, est factum 
de nii'O collo. (iestandus longe clijpcus, cassis, sarcina : effugiet ex urbe, (jiiando 
vuptice fuirunt celehratcc : per^et istac aliquo in maximum malum crucem prtedu- 
lum, nut in Asiam, aut in Ciliciam. Ibo hue, quo mihi est imperatum, etsi odi hunc 
domum, postquam hie nos exturbavit ex iwstns adibus. 



nxmquam al. ap. Pareum, contra codd. — 191 Pll. gestam, et sic Parei 3. — 
19S C. de ea refuat.—\9i Sed id si B. 1. C C. 2.-195 C. clupeus.— 107 Ibit 
isthinc Uoiiz. Heim. et Goeller. — 200 Proiioiiien nos deest in li. 1. 

NOT/E 

189 En unquami Antiriuitns pro tamen et hoc bene gessimiis, quod 

' unquamne f ' Virgil. Eel. i. ' En inde tiiia lieri collocata sit in lam hi- 

iinquani patrios longu post tpmpore culentam familiam, et salviis nobis 

fines,' &€. Et alibi, ' En erit nn- nianeat agcr nostcr. 

qnani ilia dies :" 198 Latrocinatum] Id est, niilita- 

191 Gestam probe] Quasi dicat ta- turn, bellatum. 
metsi rem iiactenus mate gessinius, 



ACTUS TERTIT SCENA PRIMA. 

CALLICLES, STASIMUS. 

Ca. Qvo modo tu istuc, Stasirne, dixisti? nostrum lie- 
ri Icm filiuni 

Ca. Quo pacto, Slasime, tti dixisli id? niium nostri domini Lesbonicum 



1628 Rl. ACCII PLAUTI 

Lesbonicum suam soroiem despopondisse ? St. hoc modo. 
Ca. Quoi homini despondit? St. Lysiteli Philtonis filio. 
Sine dote. Ca. sine dote ilie illam in tantas divitias dabit? 
Non crcdibile dicis. St. at tu edepol nulliis creduas. 5 
Si hoc non credis, ego credidero. Ca. quid ? St. me nihili 

pendere. [ante ostium : 

Ca. Quamdudum istuc, aut ubi actum 'st ? St. illico hie 
Tarn modo, inquit Prainestinus. Ca. tanton' in re perdita, 
Quam in re salva, Lesbonicus factus est frugalior? 
St. Atque equidem ipsus ultro venit Philto oratum filio. 10 
Ca. Flagitium quidem hercle fiet, nisi dos dabitur virgini. 
Postremo edepol ego istam rem ad me attinere intellego. 
I bo ad meum castigatorem, atque ab eo consilium petam. 
St. Propemodum quid illic lestinet, sentio, et subolet mihi: 
Ut agro evortat Lesbonicum, quando evortit eedibus. 15 
O here Charmide, quam absente te hie tua res distrahitur 

tibi! 
Utinara te redisse salvom videam, ut inimicos tuos 
Ulciscare, ut mihi, ut erga te fui et sum, referas gratiam ! 
Nimium diflicile 'st reperiri amicum, ita ut nomen cluet, 

despopondisse suam sororem? St. Hoc modo. Ca. Cui homini despondit ? St. 
Lysiteli filio Phillonis, sine dote. Ca. Ille illam inducet in tantas opes sine dote? 
i\'o« dicis verisimite. St. At tu per adem Polliicis credideris : si non credis hoc, 
eiio credidero. Ca. Quid? St. IMe pendere nihil. Ca. A quo tempore, aut 
ubi hoc factum est? St. Statim hie ante januam. Quam mox, ait Prtenestinus. 
("a. Lesbonicus factusne est moderatior, in re eversa, quam in re incolumi? St. 
Atque prof ecto ipse Plultn venit ultro rogatum pro filio. Ca. Per llerculem fiet 
scelus, nisi delur dos virgini. Postremo ego scio id ad me pcrtinere. Ibo ad meum 
censorem, atque ab eo rogabu consilium. St. Video ferine et odoro quare ille agi- 
letur, ne avocet Lesbonicum ub agro, postquam cjecit ex irdibus. O here Char- 
mide, quantum dilapidatur hie tua res, te absente! Utinam te aspiciam rcversum 
incohnnem, ut sumas ultionem de tuis inimicis, ut inihiagas gratias quod sum et 



1 IC(l(i. vctt. vostrum h.fdium. — 2 15. 1. C. et C. 2. despondisse ; cod. Canier. 
ap. (j rol^ov. despondisscm. — 'i Edd. vmt. dcspopondit. — 5 V\\. dices. IMox, IJ. 1. 
(I. et C. 2. crcdas. — G I'll, nte nihil pendere. — 7 1$. 1. illico hincante, Isfc. — l(j C. 
quota apsente ; C. 2. B. 1. quoninm absente. — 17 C te redisse salum ; C. 2. te re- 
diisse salvam. — 19 C. C. 2. et Jixc. I'll, inimicum ita. — 20 Pll. cum rem credas. 

NOTE 

b Turn vindo] I(J est, modo. Fes- et iiridet peregrinitatem sertuonis. 
ttisi iioial I'laiK ^liiioiiiin hnibariciii, 10 ll<i ut nomen cluet] Id est, re non 



TRINLfMMI ACr. III. SC. 2. H}'29 

Cui tiiam ciun rem crcdidcris, sine onini cura dorinias. 1^0 
Scd gcncruni nostrum ire cccilluin video cuin allini suo. 
Nescio quid non satis inter eos convenit : ccleri gradu 
Eunt uterque. Illc rcprehendit hunc priorcm pallio. 
Haud illi euschemc astiterunt: hue aliquantum abscesseio. 
Est lubido orationcm audire duorum aflinium. 25 



J'ui ijiisinodi erf^a te / Est talde urduum, invenire amicum, sicut nomen sonat, cui, 
qunndn commiseris tuam rem, dermius citra ullum solicit udincin. Sed eccc video 
tiostrum generuin accedcre cum suo ojjini. Est uliquid in quo wow conseJilivnt 
satis inter sese. Uterque ambulat veloci gradu. llle retrahit hunc priorem pallio. 
Illi astitenmt haud decore. Couccssero liuc uliquautum. Lihet audire oralionem 
duorum affinium. 



— 21 Pll. et Parei 3. ecillum. — 23 Sunt uterque Pll. Herm. et Gonller. celeri 
graduscunt al. — 24 IJaud ju.xia me astiterunt B. 1. Haud in eusce me astiterunt 
Pll. Haud illijuxta me astiterunt al. ap. Pareiini. apscessero C. 

NOT/E 

nomine tantuin. Amiciini vocavit somnu.s ?' Horalius, ' Somnus agies- 

antea ferentariiiin, id est, (jiii semper turn Lenis viioriim non liiiniiles do- 

cst in procinctii ad jiivandiiin. mos Fastidit.' 

Clnet] Vox et ipsi Ciceroni nsur- 22 Celeri gradu Eunt} Alibi, ' tu 

jiatain linito. es gradibns grandibiis,' pro, tii is ce- 

20 Sine omni cura dormias'] Tibiil- leri cnrricnlo. 

lii«, ' Somnns solicitas deficit ante 24 Euscheme] Ev(TxVf^<^s, id est, Iw- 

fores.' Statins, ' Quis aha tucnti neste, decore. 



ACTUS TERTII SCENA SECUNDA. 

LYSITELES, LKSBONICUS, STANIMUS. 

Ly. Sta illico : noli avorsari, nequc te occultassis raihi. 
Lie, Potin' ut me ire, quo prolectus sum, siiias ? Ly. si 

in rem tuam, 
Lesbonice, esse videatur, glorias aut faraae, sinam. 

Ly. Mane illic. "Noli aversari, ncque te ahscondas a me. Le. Paterisne )ne 
pergere, quo sum profectusf Lv. Lesbonice, patiar,si putes esse cnnducihile tuic 



2 Pll. quod profcctus . ... si rem tuam ; al. in rem tuic. — 'i Al. gloriam aut fa- 



IC30 M. ACCII PLAUTl 

Le. Quod est facillumum, facis. Ly. quid id est? Le. 

amico injuriam. 
Ly. Neque meum 'st, neque facere didici. Le. indoctus 

quam docte facis ! 5 

Quid faceres, si quis docuisset te, ut sic odio esses mihi ? 
Qui bene cum simulas facere mihi te, male facis, male 

consulis. [ego nolo, id cum facis. 

Ly. Egone? Le. tuna?. Ly. quid male facio ? Le. quod 
Ly. Tuae rei bene consulere cupio. Le. tu mihi es raelior, 

quam egomet mihi ? 
Sat sapio, satis in rem quae sint meam ego conspicio 

mihi. 10 

Ly. An id est sapere, ut qui beneficiura benevolente re- 

pudies ? [placet. 

Le. Nullum beneficium esse duco id, quod, cui facias, non 
Scio ego, et sentio ipse, quid agam, neque a me officium 

migrat : 
Nee tuis depellor dictis, quin rumori serviam. 
Ly. Quid ais ? (nam retineri nequeo, quin dicam ea quaj 

proraeres) 15 

gloria; aut fama. Le. Agis quod est facillimum. Ly. Quid est id? Le. Injuriam 
amico. L\. Neque est meum, neque didici facere. Le. Quam facis docte indoctus f 
Quid agercs, si quis tibi commonstrasset, ut mihi esses sic odiusus? Qui facis 
male, quando jingis te mihi facere bene, consulis male. Ly. Egonc? Le. Tu profeeto. 
liW Quid conimitto improbe? Le. Quando agis id quod ego nolo. Ly. Opto consu- 
lere recte tuis commodis. Le. Tumihi es commodior,quam ego mihi? Satis prudeyis 
sum, ego video satis ea qua: mihi sunt commoda. Ly. Estne id sapientis viri, i-ejicere 
tnunus oblatum ah amico? Le. Existimo illud munus esse nihili, quod non uccep- 
turn est ei, cui prwstes. Ego scio ipse et sentio quid faciam, neque munus ubscon- 
dit a me: neque avocor tuis verbis, quominus obtemperem fama. Ly. Quid dicis? 



mam. — 5 Keque meust I'll, quandocte C. 2. — 7 Qui delet Herm. — 8 Acidal. 
Herm. et Oocller. qui male facio. — 10 Al.in rem meam. — 11 Lamb, et liipont. 
benrficium a benevolente. — 12 Eild. vett. duco esse. — 13 Ueiziiis et Goeller. 
neque se a me ; Scioppins et Parens, neque meum se. — 15 Quid ais nam? Ac'i' 

NOT/E 

13 Neque a me officium migrat'\ Ali- Omnia commntat Nat lira, et vertere 
tcr, 'neque innnm scofliciiini migrat ;' cogit.' Cicero, ' Credo, ne commii- 
in quo ' niigraie ' active dicitiir, pro nia jura inigiare vidcatur.' A. Gel- 
niiilare. Lucrciiiis, ' Nee inanet iiiis, ' Cassita nidiim migravit.' 
ulla >iii siniilis res ; omnia migrat. 



TRINUMMI ACT. III. SC. 2. 1031 

Ttane tandem majorcs famam tradidernnt tihi tni, 
Ut virtute coriim antcparta per flagitiiim perderes, 
Atque honori postcrorum tuorum ut vindex fieres? 
Tibi paterque avosque lacilem fecit et planani viam 
Ad quajrendiim lionorem : tu fecisti, ut diflicilis foret 20 
Culpa maxume ct desidia, tuisque stultis moril)U.s. 
Pra3optavisti, amorem tuiim uti virtuti praeponeres. 
Nunc te hoc pacto credis posse obtegere errata? ah! non 

ita est. 
Cape sis virtutem animo, et corde expelle desidiam tuo : 
In foro operam araicis da, baud in lecto arnicas, ut soli- 

tus es. 25 

Atque ego istum agrum tibi relinqui ob cam rem cnixc 

expeto ; 
Ut tibi sit, qui te corrigere possis; ne omnino inopiam 
Cives objectare possint tibi, quos tu inimicos habcs. 
Le. Omnia ego, istic quae dixisti, scio, vel exsignavero : 
Ut rem patriam et majorum gloriam foedarim meum. 30 

Non possum non diccre ea qua mereris: siccine demum tui majores tihi pepererunt 
gloriam, lit ujnitteres ea qua comparaverunt antea sua virtute per Jlagitium, et 
ut evaderes lahes honoris tuorum posterorum? Pater et arus slruverunt iter pio- 
num et expeditum ad comparandam gloriam: tu rcddidisti culpa et socordia, el tuis 
ittsanis mnribus maxivie arduum, ut unteferres tuum amorem virtuti. Nunc exisli- 
tnas te passe obcelare hoc modu peccata? Ah! non est sic. Indue, si vis, constan- 
tiam menle, et depone segnitiem de tua mente : fer opem amicis in foro, non iu 
cubiti arnica, ut maris est, Idcirco exopto etiam atque ctium ut istum agrum 
retineas : ut habeas, quo te vuleas emendare: ne cives, quos tu hubes infensos, 
qtieant tibi exprobrare egestatem, Le. Ego teneo cuncta quae locutus cs hie, vel 



dal.— 18 C. ut undex.—\9 V\\. facitem facil.— 20 C. 2. diJicilius.—25 C. Iiada 
aut intellectu amice ; C. 2. hada aut intellccto amice. — 2(j C remenixe ; C. 2. rem 
enixe ; uncle I'areiis con], anxie. — 27 B. 1. ne animo. — 29 C. ista qua ; edd. 
vett. isltEC qua. IVIox, al. ap. Pareum, scio vindex ignaiia ; B. I. qua te dixisti 

NOTvE 

18 Ut vindex'\ Ut vindex fieres ho- ra Gr<rce vindicta diciliir, a^afpecny, 

nori posterorum ; id est, ut postero- et i^alpeais, dimissio. Alii i)ro iin</ex, 

rum honoreui contaminares. ' Vin- scribunt vibex ; (juasi dicas esse in- 

djcare ' cnim intcrdum sigiiificat, in- untam gloriae posterorum labem et 

jecta manu aliq\iid occupare per vim, macuiam. 

quod non est sutiui. Aliter, ' vindi- 29 Vel exsignavero'] Iu est, sub- 
care,' est, dimittere : ut dicitur vin- scripsero : adeo scitum illud, et cer- 
dicari servus in libertatem. Keve< turn puto. 



ir(32 M. ACCII PLAUTI 

Sciebam ut esse me deceret ; facere non quibam miser, 
Ita vi Veneris vinctus, otio captus in fraudem incidi : 
Et tibi nunc, proinde ac merere, summas habeo gratias. 
Ly. At operam perire meam sic, et te ha^c dicta corde 

spernere, 
Perpeti neqneo : simul me piget parum pudere te. 35 

Et postremo, nisi me auscultas, atque hoc, ut dico, facis, 
Tute pone te latebis facile, ne inveniat te honor : 
In occulto jacebis, cum te maxurae clarum voles. 
Pernovi equidem, Lesbonice, imperitum tuum ingenium 

admodum : 
Scio te sponte non tuapte errasse, sed amorem tibi 40 

Pectus obscurasse : atque ipse amoris teneo omnes vias. 
Ita est amor, balista ut jacitur : nihil sic celere est, neque 

volat, 
Atque is mores hominum moros et morosos efficit. 
Minus placet, magis quod suadetur : quod dissuadetur, 

placet. 

suhsignavero, ut contaminaverim fuvtunas patrias, et notnen inajorum meorum. 
Intelli^ebam qualem opiirteret me esse ; iion poteram esse, infelix : ita constricius 
vi Veneris, delinitus (juitte in perniciem incurri: et tibi ago jam magnas gratias, 
sicut viereris. Ly. Sed nequco ferre meiim laborem labi sic, et tc contemnere hccc 
verba: 7tna me piget te minime pudere. Lt demum nisi me audis, et a^is hoc, ut 
edico, tu tc occullabis facile pone le, ne honor te reperiat -.jacebis in obscuro, quando 
opiahis le esse maxime illustrem. Prufecto, Lesbonice, intclligo tiiam mentem 
viagnopere hebctem. Scio te peccassc, non tua spunic, sed amorem tibi obtudisse 
mentem; et ipse novi omnes vias amoris. Amor est ejusmodi, sicut coniorquetur 
tvluin : est nihil tarn velox, neque tarn celcriler volat, atque rcddil mores hominum 
dijficiles ac stultos. Id quod ei suadetur viagis, ei placet minus : id quod ei dissua- 



scio vel e.v signis vera. — 31 Scibam Hcrm. et Goeller. — 32 Tta vi V. inunclus ; 
C 2. victus ill. ap. I'aieiini. — 33 Kt tibi von B. 1. sumas C. — 34 Voc. corde 
(leest in edd. fjuibusdain vett.— 35 (;. 2. me piel. — 30 C. ausultas.— 'SS In 
oculto C3. 2. — 'S'.i I'll, imperium; al. ap, Parnim, impedilum ; al. ibid, peritum.-^ 
41 (^. opacurasse. M ox, uMiores Fll. — 42 Vt. \. balista jacit. — 43 Atque hisVW. 

NOT;E 

32 (ttio caplus'] 1). Clirysostoinii!^ : 3!) fmperilum tuum ingenium] ' Iiii- 

-rraffav KUKiav iSlSa^fv T] apy(a- i\\K)(\ c\- pcrilus' vcleribiis ' inipoditiis.' Sic 

pressit e Sniptiira : (hnncm malitiam dicoliaiit, ' aifiiies ' pro * adfines,' 

docuit otiosilas. (|uod iios ' alfines ; ' ' aifenc,' ' ar- 

37 Tute pone te] Id est, tu ipse ti- vciiiie,' pro ' adfeire,' 'advcnire.' 

hi obslaliin, cl efricieti nc le honor 43 Moros] Mtipovs, id est, stultos. 
inveniat. 



TRINUMMI ACT. III. SC. 2. IGlJS 

Cum inopia 'st, cupias ; quando ejus copia 'st, tuni noii 

veli.s. 4.") 

lUc qui aspcllit, is compcUit: ille qui consuadet, vetat. 
Insanum est malum in hospitium devorti ad Cupidinem. 
Sed te monco, hoc etiam atquc etiam ut reputes, quid fa- 

ccrc expetas. 
Si istuc, ut facis indicium, conarc, tuum incendes genus. 
Turn igitur tibi aquae crit cupido, genus qui restinjjuas 

tuum. 50 

Atque erit, si nactus, proinde ut corde amantcs sunt cati ; 
Ne scintillam quidem relinques, genus qui congliscat tuum. 
JjK. Facile est invcntu : datur ignis, tamenetsi ab inimicis 

petas. 
Sed tu objurgans me a peccatis, rapis deteriorem in viam. 
Meam vis sororem tibi dera : suades sine dote : hoc non 

convenit ; 55 

Me, qui abusus sum tantara rem patriam, porro in divitiis 
Esse, agrumque habere : egere illam autem ; ut me merito 

oderit. 

detur, ei placet. Quando abest aliqu'ul, id desideras; quando adest, tunc nolis. 
Ille qui avncat, idem incitat : ille qui hortutur, prohihet. Est insignis umcnlia 
qua;rere hospitium apud Cupidinem- Sed te hortur, quantum in me est, ut cngites 
quid velis agerc. Si enilare ugere id quod indicas te telle agere, injlammubis tuam 
domum : tum optabis nijuam, ut arceas ignem a tua familia. FA si inveneris ut 
amantes sunt caUtdcc mentis, nc relinques quidem scintillam, qua tuum genus augea- 
tur. Lk. Est facile reperire ignem: datur etiam, si rcges ab inimicis. Sed 
quando me castigas ob peccota, tratiis in viam pejorem. Exoptas ut tibi collocem 
meam sororem: Iwrtaris ut dem sine dote : sed non decet me versari diutius in bo- 
nis, qui dilapidavi lantas forlunas patrias, et me possidere agrum : illam vcro esse 



morbos et m, cfficit B. 1. — 44 C. quia non suadetur ; C. 2. qui non suaddur.—- 
47 Insanum et malum C. fnsanum 'st et male C. 2. devoti in hospitium Herin. 
et Goeller. — 48 C. 2. adque etiam ut res putes. — 49 Si istuc conare ut Heim.et 
Goeller. Si istuc, ut conare, facis indicium, conare Gronov. facis incendium edd. 
quaRdam velt. — 50 Gvonov, tibi aqua. Doiiz. Braiil. Taubin. Delpli. liipont. 
al. tibi aqua ; C. tibiaquerit ; C. 2. tibi querit. Mox, restringas al. a|). Paieiiin. 
— 51 Atque erit C 2.-52 C. condiscat ; C. 'Z.conclusit. — 53 Eacil' est Parei 3. 
tametsi hi[>onl. abinimicesC — 54 P\\. rapidis deteriorem. — 50 C tatitem rem. 

NOTiE 

47 Insamnn est malum] Festus, dicere, dicit »isa?ie ; quod insani om- 
* Insanum magnum, j)io valde mag- nia faciunt vehementer. ' Cicero, 
num.' Nonius, ' Insannm te uter- ' Insanas moles substructionum.' 
que amat, pro, valde.' Ausonius, 49 Tuum incendes genus'] Ut nos 

'Dives insanum in modiim.' Var- vernaculo dicimus, Fo«s »nf</rfz /e/cu 
ro, ' IMautus cum vehementer vellet aux quatre coins devoir efamille. 
Delph. et Var. Clus. Plaut. 5 L 



1634 M. ACCil PLAUTI 

Nunquam erit alienis gravis, qni siiis se concinnat levem. 
Sicut dixi, faciani : nolo te jactari diutius. 
Ly. Tanto meliu'st te sororis causa egestatem exequi, 60 
Atque eutn agruin me habere quam te, tua qui toleres 

moenia? [tera leves, 

Le. Nolo ego niilii te tarn prospicere, qui meam egesta- 
Scd ut inops infarais iie sira : ne mihi banc iaraam differant, 
Me germanam meam sororem in concubinatum tibi 
Sic sine dote dedisse, magis quam in matrimonium. 65 

Quis me improbior perhibeatur esse? hsec famigeratio 
Te honestet, me auteni collutulct, si sine dote duxeris : 
Tibi sit emolumentum honoris; mihi, quod objectent, siet. 
Ly. Quid, te dictatorem censes fore, si abs te agrura ac- 

ceperim ? 
Le. jSTeque volo, neque postulo, neque censeo : verura 

tamen 70 

Is est hones homini pudico, meminisse officium suum. 

inopeni, adeo ut me aversetur jure. Qui studet esse facllis suis, nunquam erit 
difficilis aliis. Again sicut dixi: ui'lo te ngiluri diutius. Lv. Est trquius te so- 
roris gratia iiremi inopia, et me possidere tuni agrum, quam te, quo oheas tua viu- 
nia? Le. Nolo te tarn providere mihi, quomodo succurras mew itinpice, rerum ut 
non sim una et in/amis et egeuus : ne spargaut liunc rumorcm, me tibi collocasse 
meam sororem germanam, sine dote, quasi in concuhinam, potins quam in conjU' 
gium. Quis dicalur esse me sceleslior ? fii duxeris sine dote, liic rumor te efferut, 
me vera deprimat. Tihi erit accessio glorice : milii vera sit convicium. Ly. Quid? 
ilxistimas te fore dictatorem, si acceperim a te agrum ? Le. Seque opto, neque 
rogo, neque existimo, Atlamtn est hominis honest i rccordari sui officii, Ly. 



— 59 Sicut dixit C. 2. — CO Tandem conj. Acidal. absque te.—Gl Pro mcenia, 
C. liabet munia. — G3 Edi». vett. mehe hue fama.—65 Si sitie PH.— 66 Uouz. 
/ami/eratio.—67 Pll. conlutulent et si sine.— 60 Cut te dictatorem C. 2. fores « 

NOT/E 

CI Tua qui toleres macnia] Uiule esl opcrosiini ac difficile, attentio- 

tua miiiiia et suintus qiiotidiauos to- ncmqiie rcqiiirit. 
lerare ac siislinere possis. 09 Quid, te dictatorem] Hoc eo per- 

63 Famam differant] ' Diffenc fa- tinct, ([iiod Lpsboniciis dixerat, Ly- 

mam ' est inalis serniuiiibiis diffene. siteleni apiul lioiiiines lionorein con- 

Ali<iiii l<'Hiiiit mc/.if, pro wc. scciitniuin esse, si agriini non acci- 

67 Collutulil] Noniiif, ' Dedeco- pial ; se vero dcdecus. Quid, inqiiit 

ri-f, ft quasi Into inqiiinct.' Lysilelos, si agrum mihi dederis? 

CM /^mo/i(»K-»i<Mm] ' KinoliiiDcntnni ' tciic dictaturani couseciituriini pu- 

non taninin si<>iiificat qiiif'8tui)), ct tas ? 
qiiicqiiid coiiducit ; scil ctiam id (jiiod 



trinummT ACT. III. sc. 2. 1G35 

Ly. Scio cquidem to, animalus ut sis: viilco, subolet, 

sentio. 
Id agis, lit ubi affinitatera inter nos nostram astrinxeris, 
Atque enm agriim dederis, nee quicquam hie tibi si(, qui 

vitam eolas, 
Effiigias ex nrbe inanis, prolugus patriam dcscras, 75 

Cognatos, aflinitatem, amicos, laetis niiptiis : 
Mea opera hinc proterrituni te, meaquc avaritia autumcnt. 
Id me comniissurum, ut patiar fieri, ne animum induxeris. 
St. Non enim possum quin exclamem, Euge! euge! Ly- 

siteles, tt^Ajv 
Facile palmam habes! hie victns. Vicit ^ua comoedia. 80 
Hie agit magis ex argunicnto, et versus meliores facit, 
Etiam ob stultitiam tuam te tueris? mulctam abomina. "ii" 
Li',. Quid tibi interpeliatio aut in concilium hue accessio 

est? [mecum domum, 

St. Eodem pacto, quo hue aecessi, abscesscro. Le. i hac 
Lysiteles: ibi de istis rebus plura fabulabinuir. 85 

Ly. Nihil ego in occulto agere soleo : meus ut animus est^ 

eloquar : 
Si mihi tua soror, ut ego a?quum censco, ita nuptum dalur 

Profecto ti(o scio quce sit tua 7nens ; video, ndoro, aniinadverto. Conlendis id, ut 
tjiinndo conjutixeris nnstmm (iffinilittem inter nns, atque dederix eum ogrnm,ti(>i 
niliil sit hie quo loleres XHlam ; celihiatis nuptiis, fffu^ias ex tirbe egenus, relin- 
quas patriam fitgitivus, cognatos, itjjinitaleni, amicos : cxistimetit te eject um hinc 
viea culpa, tneaque avaritia. Ne existimes me id facturum, ul patiar fieri. St. 
Nam non possum quin exclamem, Euge! euge! Lysiieles: oldines facile victo- 
riam ! hie est superatus. Tua comwdia est anteponcnda. Ilic cam exhihet mu- 
gis ex rationc argumeuti, et condit versus mtliores. Te ipse defeiidis tua amentia? 
Abominare mulctam. Li;. Quare nos inlcrpellas, aut uccedis hue in consilium? 
St. Migrabo eodem rnodo, quo aecessi hue. Lk. / hac mecum domum, Lysiteles ; 
dicewus plura de istis rebus. Ly. Ego nihil soleo agere in occulto. Eloquar, ut 
est meus animus: si tua soror mihi datur nuptum, sine dote, ut ego existimo esse 



aps te C— 73 Tu agis C— 75 C. et C. 2. pmfugiens p. defercs. — 77 Gulielrn. 
hinc perterritum. — 71) Enim non Palmer. ttciAii' ilecst in H. 1. — H2 B.l. tuam te 
multa luris abomiuu: Lips, tete vo'is multabo minis ; C te curis ; C. 2. te tu- 
ris. Vi\. multa. — 81 Capscessero. — S6 C, 2. oculto. — 88 Sine dotem C habitu- 

NOTiE 

79 Tld\iv] Rursus. qneiite, et repngnare ? Sile, et prop- 

82 Ululctain ahomina] Id est, abo- ter prccata abominare, id est, verere 

minare ; qii.isi dicut : .\iides cuiiteii' iiiiilctaiii. 

deie cum Lysitele, in tuam rem lo- 



163G 



Af. ACCII FLALTI 



Sine dote, neque tu hinc abiturus; quod meum erif, id enl 

tuum : 
Sin aliter animatus es ; bene quod agas, eveniat tibi : 89 
Ego amicus nunquam tibi ero alio pacto : sic sententia est. 
St. Abiit hercle ille quidem : ecquid audis, Lysiteles? ego 

te volo. [nunc agani. 

Hie quoque hinc abiit. Stasime, restas solus: quid ego 
Nisi uti sarcinam constringam, et clypeum ad dorsum ac- 

commodem ; 
Fuhiientas jubeam suppingi soccis ? non sisti potest. 
Video caculam militarem me futurum baud longius : 95 
Aut aliquera ad regem in saginara herus se conjecit meus. 



justiim, neque iu ahiiurus hinc; id qmd er it meum, erit tuum: sin es affeclua 
uliter, tibi id quod ag^as, vertat bene. Ego nuvqunm ero alio modo iuus amicus, 
mens est sic. St. Profecto ille excessit. Quid auscultas, Lysiteles? Ego te cu- 
pio. Hie abiit hinc quoque, Stasime, superes solus. Quid agam ego jam, nisi 
ut constringam sarcinam, et accommodem clypeum ad dorsum ; jubeairi suffigi soleas 
soccis? non potest rctineri. Video me futurum breri culonem: aut meus herus 
coHcesserit apud aliquem divitem, upud quern saginatur. Puto fore veminem in 



rus PH.— 89 C. et C. 2. ereniet 91 C. ercle . . . LysHelis.—fJ2 C. hive hahiit. 

— 94 Fulcimentaj, s, soccos^, \. Fulmenla j, s. snccos Sa\n\as. socios C, sotioe 
C. 2. — 95 V, callamilitarem herus et se H. 1. — 96 Suginam me rus conjecit I'll. 



NOTyE 

94 Fulmentas jubeam suppingi soc- qiiod ' anreis clavis crepidas siiffigere 
cis'] Id est, jiiheam fulcimenta, scu solebat.' 



fulnienta, subsiii soccis, lit sint soli- 
diores et firmiores. Festus : 'Cal- 
ceamenta clavis fixa' sunt clavata ; 
qui ea conficiunt, clavarii. ' Fulmen- 
tas ' aiiteiii Mint ' sole;v,' scu ' solum ;' 
' Suppactum,' subauditur ' solum,' 
' suppinjjicre,' suhaudilur ' calceos.' 
In Haccliidibus, 'qui soccis liabcat 
atirum suppactum solimi,' id est, qui 
soleas soccorum liabct suppactas, et 
snffixas clavis auieis. Apud veteies 



95 Cuculavi'] Idem quod 'calo;' 
'calones' autem dicli sunt, oTrb toD 
KuAov, a //'g^?io,quod coiuni esset mili- 
tihus ligna suppeditare; vel quod 
ligneis clavis ntcbantiir ad tutrlam 
dominoruni. 'Lixaj' etiam appella- 
bantur a ' lixa,' veteii voce qua 
aquam significat. 

Haud longius] Id est, prope diem. 

90 Suginam] Alii sagcnam. Est 
autein 'sagena,' retis genus, in quod 



sutiijji solebant solcae calccornm ar- cum incunerunt pisces niillo pacto 

gcnteis aurcisque clavis. J)icitur de scsc cxtiicare possunt. 'Sagina' 

Antioclii cxercitu, quod magna ex vcro est hoc loco sese alicui nianci- 

paile aiircos clavos crepidis subjec- pare non ad laborem,sed ad otiimi et 

tos liabucrit. I'linius rcfcrt de pur- saginam. Unde Piopcrtius : ' Qui 

purato quodam Alexaudri Magni ; dabit imniuuda: vcnalia farta sagina-. 



TRINUMMI ACT. III. S(;. 3. 1G37 

Credo ad summo.s bcllatorcs acrcm fugitorcm lore : 
Et captmum spolia ibi ilium qui mco hero advorsus ve- 
ncrit. [ct sagitta.s sumsero, 

Egomet autem quotn extcmplo arcuni inihi, ct pharetrani, 
Cassidem in caput, dormibo placidc in tabernaculo. 100 
Ad forum ibo : nudius sextus quoi talcntum mutuum 
Dedi, reposcam, ut habeam mecum quod feram viaticum. 

fuga mngis strenuum inter hellalores: et ilium caplurum ibi prcedarn, qui occurrerit 
meo hero. Ego vera quando acceiiero urcum, et pharetrani, et sa^iiltas, cassidem in 
caput, dormiam quiete in tcnlorio, Ibo ad forum : repetam tatetitum ab eo cui 
dedi mutuum nudius sextus, ut habeam viaticum quod de/eram mecum. 



coiijexit Par. — 98 \c\i^\. sibi ilium. — 100 Herm. et Goeller. placide in contu- 
bernio. 

NOTiE 

Vincet ubi crasaas barba pudenda aiitein bellatores, id est, si confe- 

geiias.' Ill fttiosiim dicltur, et pin- raris cum summis bellatoribus ; ut 

guedine distentum. > supra in Captivis, ' Nam ad sapien- 

97 Acrem fugitorem'] Quasi dicat : tiam liujus ille nimius nugator fuit ;' 

Ego novi, quam acris etfoilis sis.non id est, si Tlialetem compares cum 

beilator, sed fugitor, ad summos bujus sapienlia, &c. 



ACTUS TERTII SCENA TERTIA. 

MRGARONIDES, CALLICL.liS. 

Mk. Ut mihi rem narras, Callicles, nullo modo 

Potest fieri prorsus, quin dos detur virgini. 

Ca. Namque hercle lioneste fieri ferme non potest, 

Ut earn perpetiar ire in niatrimonium 

Sine dote, cum ejus rem penes me habeam domi. 5 

M K. Parata dos domi 'st, nisi expectare vis. 

Me. Vt mihi cxpnnii rem, Callicles, nullo paclo potent fieri, quin dclur dos 
virgini. C.\. Etcnim per Ilerculem nequit fieri ut sinam earn jungi matrimonio 
sine dote, inlerea dum habeo ejus bona domi in mea poteslate. Mk. Dos est parata 

2 C. prosus. — 5 Idem codex, quin ejus. — G B. 1. dos ni is domist. — 11 C. po- 



1638 M. A ecu I'LAUTI 

Ut earn sine dote frater nuptiim collocet: 

Post adeas tute Pliiltonem, et dotem dare 

Te ei dicas : facerc id ejus ob amicitiam patris. 

Vcrum hoc ego vereor, ne istaec pollicitatio 10 

Te in crimen populo ponat atque infamiam. 

Non temere dicant te benignum virgini, 

Datam tibi dotem, ei quam dares, ejus a patre : 

Ex ea largitari te illi; neque ita, ut sit data, in- 

Columera te sistere illi, et detraxe autument. 15 

Nunc si opperiri vis adventum Charmidis, 

Perlongum 'st : liuic ducenti interea abscesserit. 

Ca. Nam hercle omnia istaec veniunt in mentem mihi. 

Me. Vide, si hoc utibile magis atque in rem deputas, 

Ut adeam Lesbonicum, cdoceam ut res se habet. 20 

Ca. Ut ego nunc adolescenti thesaurum indicem 

Indomito, pleno amoris ac lasciviae? 

Minumc minume hercle vero ! nam certo scio 

Locum quoque ilium omnem, ubi situ 'st, comederit: 

Quern fodere metuo, sonitum ne ille exaudiat, 25 

domi, nisi cupins crpectare ut fraler cam det nvptiim sine dote: postea tu confc- 
vias Pliiltonem, et dicas te ei daturum dotem: te ageve id amicitia; gratia ejus pa- 
tris. Sed meltw ne lure promissn te exponant conticiis popidi atque contameliis : ne 
prccdicent te non esse sine ratione liberalem in virginon : tibi dutam esse dotem, 
quam ci dares, ab ejus patre ; te in earn esse liberalem ex ea ; et ne existimenl Ic 
mm illi reddere incolumem, ut est data; sed le detra.ris.se. Nunc si libet cxpeetaie 
adventum Charmidis, est diulurnum : interim fntudabilur Lysitcks, qui pueltam 
ducit. Ca. Etenim per Hercnlcm cuncla luce mihi veniunt in animum. Me. Vide 
si arbitraris id utilius atque conducibilius, ut eonveniam Lesbonicum, aperiam 
quemadmodum res sese habeal, Ca. LH ego detegam nunc thesaurum juveni J'eroci, 
ardenti amure et petubintia? Neqtinquam per lierculem ! nam pro certo habeo ub- 
sumserit etiamomnem ilium locum ubi est posilus: timco turn effodere,ne ille uudiat 



pulo populo ponat, t^ populo bis posito. — 14 Pit. B. 1. largitatc illi. Mox, 
lit dcest ill IJ. 1. C. et C. 2. — 15 Fll. detraxi. — IG C. vis udicintum. — 17 
I'll, huic ducendi ; al. ap. Paiemii, hinc diicenda i. «. ilia interea in domum 
tnariii abiit ; al. ibid, ducendi muteteria abscesserit. I'osI hiinc vs. Henii. 
•■t (Joelicr. iiisei Mill, lAibido, atque ea conditio huic vel primariasl, e cod. 
Ambios. INIediol. (|ii('iii IM;iiiis cxtiissil. — 18 Kadein omnia islac idem 
cod. Me(boi.— I'J C. utibilcm a{:is.—20 fit adeas L. edoceas Acidal.— 
21 I'll, thensaurum. — 2^ Allerimi minumc deest in B. 1. certe scio C. 2, — 

NOT-ii 
17 Ducenti abscesserit] Id est, dii- voles faiitisper forfe diiccndir virgi- 
ccndi volimias, vtl, diiccnii piicllain iiis voluiilatciii, aljicict Lysilelcs. 
juveni dos. Quasi dicat : si oii|ierirt 



TRINUMMI ACT. III. SC. 3. I(j:j9 

Neu ipsam rem indagct, dotem dare si dixerim. 
Me. Quo pacto ergo igitur? Ca. clam dos depromi potest, 
Diun occasio ei rei reperiatur: interim 
Ab amico alicunde argentum roges. 

Me. Potin' est ab aniico alicunde exorari ? Ca. potest. 30 
Me. Gerrae ! nae tu illud verbura actutum inveneris: 
Mihi quidem hercle non est quod deni mutuotn. 
Ca. Malim hercle ut verum dicas, quani ut des mutuiim. 
Me. Sed vide consilium, si placet. Ca. quid consili'st? 
Me. Scitum, ut ego opinor, consilium inveni. Ca. quid 
est ? ;J5 

Me. Homo conducatur aliquis jam, quantum potest, 
Quasi sit peregrinus. Ca. quid is scit facere postea? 
Me. Is homo exornetur graphice in peregrinum modum, 
Ignota facies, qua) non visitata sit, 

Falsidicum, confidentem. Ca. quid tum postea? 40 

Me. Quasi ad adolescentera a patre ex Seleucia 
Veniat, salutem ei nuntiet verbis patris. 
Ilium bene gerere rem, et valere et vivere, 
Et eum rediturum actutum : ferat epistolas 

sonitum, ne investiget rem ipsam, si di.rerim me daturum dotem. Me. Quomodo 
ergo? Ca. Potest depromi dos occiitte, inlerea ditm sese offerat occasio illius rei : 
interim petas alicunde pecunium a quopium amico. Me. Potestne exorari ali- 
cunde ab amico? Ca. Potest. Me. Nima'! Profecto tu repcries illico in ore 
omnium hoc verbum : Per Herculem mild no7i habco quod tribuam comma- 
dttto. Ca. Per Herculem malim ut dicas verum, quatn ut des muluum. Me. At 
vide consilium, si placet. Ca. Quodnam consilium est ? Me. Reperi, ut ego 
cxistimo, rectum consilium. Ca. Quid est? Me. Conducatur aliquis homo nunc, 
quamprimum fieri poterit, quasi sit peregrinus. Ca. Quid facial deinceps ? Me. Jlle 
homo reHliatui- scilc, sicul peregrinus, ruUus ignotus, iyiusitatus, falsidicus, uudux, 
V\. Quid deinceps? I\1e. Quasi reniat ex Seleucia ad adolescentem u palre, eum 
jubcat salcere verbis palris, ilium gerere rede rem, et valere et vivere, et eum reveV' 



2G Ne ipsatn Horm. el Gorller. indacet Pll. — 27 Al. ap. I'aienm, ergo agetur. 
— 28 Voc. rei dtcst in C. et C. 2. — 29 Herin. et GocUer. alicunde mi argentum 
in dotem mgem ; Acidaliiis etiaiii rogem. — 30 Al. ap. Pareuni, exorare. — 
31 iierraVt.\. — 32 Po/ >«(/(( Hern), et Goeller.— 33 humh. ijuam ut dct ; Pll. 
quam vides muluum ; B. 1, quam fides mutetur. — 34 Pll. consili (st. — 37 Heriii. 
quid isloc facere postea. — 39 Pll. visita sit; al. ap. Pareiim r(sa si< ; vel, j/si- 
tata sit. — 40 Falsidicus conjidensque al. il)icl. cum fidenlem Pll. — 41 Pll. ex 
leutia, — 43 C. et C. 2. bene gererem et valere, — 44 lideiii codd. uuctulum. — 

NOT/E 
30 Quantum polesi] Id est, cum priminn fici i poleiit. 



1040 M. ACCII PLAUTI 

Diias : eas nos consignemus, quasi sint a patre: 45 

Det alteram illi, dicat alteram tibi 

Dare sese velle. Ca. perge porro dicere. 

Me. Seque aurum ferre virgin! dotem a patre 

Dicat, patremque id jussisse aurum tibi dare. 49 

Tenesjam? Ca. propemodo! atque ausculto perlubens. 

Me. Turn tu igitur demum id adolesceuti aurum dabis, 

Ubi erit locata virgo in matrimonium. 

Ca. Scite hercle sane. Me. hoc, ubi thesaurum efFoderi.s, 

Suspicionem ab adolescente amoveris. 

Censebit aurum esse a patre allatum tibi. 55 

Tu de thesauro sunies. Ca. satis scite et probe : 

Quanquam hoc me astatis sycophantari pudet. 

Sed epistolas quando obsignatas afFeret, 

Siquidem obsignatas attulerit epistolas, 

Nonne arbitraris eum adolescentem annuli GO 

Paterni signum novisse? Me. etiam tu taces? 

Sexcentae ad eam rem causae possunt colligi : 

Ilium, quem habuit, perdidit, alium post fecit novom. 

Jam si obsignatas non feret, dici hoc potest, 

Apud portitorem eas resignatas sibi 65 

Inspectasque esse: in hujusmodi negotio 

Diem sermone terere, segnities mera 'st. 

mirum hrevi. Gerat duns epistolas: nos ohs>f:;nemns eas, quasi sint apnlre: illi det 
ollerain, dicat sese velle tibi dare alteram. Ca. Proscquere porro. Me. Ill dicat se 
ferre aurum virgini dotem a patre, patremque imperasse tibi dare id aurum. iScis 
jam 1 Ca . f-'ermc ! el audio lubenter. M E. Tum demum ergo tu dabis id aurum juvenif 
quando virgo erit cullocala iu matrimonium. Ca. Festive profecto. Me, Quando 
cfj'iideris lliesaurum, arerteris suspicionem, hoc modo, ub aduUscenle. Exislimabit 
aurum tibi fuisse allatum a patre. Tu accipies de thesauro. Ca. Satis clcganter 
et probe : quamvis me pudcl sijcophanlam ugere hue atate. Verum (juando ajfe- 
ret epistolas sigillo munitas, dummodo attulerit litcras sinillo communitas, nonne 
rxistimas ilium jurencm cognoscere signum annuli patris? I\Ik. Tu etiam sites? 
I'nssunt confirri in unum sexcenlce rationcs hujns rei: amisil ilium quem Uabtbat, 
posfea fecit aliud novum. Nam si ferat minimc obsignatas, potest dici hoc, eas 
fuisse aperlas apud tabcllarium, el visas. Kst mera negligenlia consumerc diem 



40 I>ll. alterum dicat ; et sic Parei 3.-47 Dari se velle Lamb.— 50 E(I(t. quae- 
•lain vttt.;)ro;>/'mo(/i/>/j.— .03 I'll. Ihensaurum.—ryr) C. aliatum .sibi; C. 2. aliena- 
tum sihi. — .07 Pll. sicophantnri. — .OO C. opsignutas a. epistulas. — GO Pll. nnidi. — 
(12 Scceiita: C. Secente C. 2.— <i3 Fum quem I'aiei 3. ct al. vett. Ilium quem 
I'l. 1. C. ct C. 2. — Cft C, in hujus modo. — Cil Diem sermonem terrere VU. — 



TRINUMMl A(3T. 111. SC. 3. 1G41 

Qimmvi.s scrmoncs possunt longi tcxicr, 

Abi ad thcsauium jam confestim clanculnm ; 

Servos, ancillas amove: atque audin'? Ca. quid est? 70 

Me. Uxorem quoquc ipsam banc rem ut celes, face. 

Nam pol laccre nunquam quicquam 'st quod queat. 

Quid nunc stas? quia Ic bine amoves, et te moves? 

Aperi, deprome inde anri ad banc rem quod sat est. 

Continuo operito dcnuo : sed clancnlum, 75 

Sicut pracccpi : cunctos exturba ajdibus. 

Ca. Ita faciam. Mk. at enim nimis longo sermone utimur. 

Diem conficimus, quod jam properato 'st opus. 

Nibil est, de signo quod vereare ; mc vide. 

Lepida est ilia causa, ut commemoravi, dicere, 80 

Apud portitores esse inspectas: denique 

Diei tenipus non vides? quid ilium putas 

Natura ilia atque ingcnio ? jamdudum ebriu'st. 

Quidvis probari poterit: tum, quod maxumum est, 

Afl^rre, non peterehic se dicet. Ca. jam sat est. 85 

Me. Ego sycopbantam jam conduco de foro, 

Epistolasque jam consignabo duas, 

Eumque buc ad adolescentem meditatum probe 

Mittam. Ca. eo ego igitur intro ad officium meum. 

sermone in hacce re. Tametsi jwssunt inslitiii lon^a oraliones. Vaile jam ad 
thesaurum veluciler clam, amove servos, ancillas : aiidisne f Ca. Quid est? Me. 
Fac eliam ut celes uxorem hanc rem. Nam per PoUucem est nihil (juod jiossit 
celare unquam. Quid slas jam? Quin fugis hinc et te moves loco! Resera, de- 
j>rotne initc quod tst satis auvi ad hanc rem. Stalim tcg^e rursus : at occulte, sicut 
manditri. Fxlurlia omnes ex (cdilius. C\. I'aciam sic. INIe. Sed versamur in 
longa oratione. Co7ifecimiis diem, (jiw opus est accelerate. Vide, est nihil quod 
formides de signo ! Ilia causa est f estiva, ut inslitui dicere, esse visas apud label' 
lurios. Demum non rides timpus iliei? Quid existiinas hunc ilia indole ulque «ni- 
mo ? Est ebrius jampridem, polertt suaderi quidvis. Tum hie dicet, se aff'erre, 
quod est maximum, non rogare. Ca. Nunc sat est. Me. Ego nunc conduco sy- 
cophanlam de foro, jamque consignabo duns epistolus, eumque mittam hue ad jure- 
nem egregie doclum. Ca. Igitur ego inlro'co ad mtum officium. Fac id. IVIe. 
I'erjiciam, 

C9 P\\. thensaurum. — 71 Voxorem C— 72 Nam pod tacere C. — 73 C. tu hinc ; 
C. 2. tu hunc— 71 Pll. at hanc rem.— 76 Sicuti precepit PH.— 79 C. et C. 2. 
quo vereare.— SO C est ille. — 84 C. et C. 2. maxumi 'st ; et sic I'arei ;{. — 
85 At ferre C. non petere isce dicet. tarn sat est B. 1. — 87 Fpislulas C. tt Paif} 

NOTyE 

83 J amdtidum ebriu'st} Aiiciipanlur diini Losbonicnm, qno videlicet jam 
senes teiiipus ad piudenter decipien- bit tcinulciitus. 



1642 M. ACCII PLAUTI 

Tu istuc age. Me. actum reddaiii. 90 

3. — 88 AI, ap. Pareum, adulescenti. — 90 Ms. Cam. actum reddam ; nugaces 
sunt nisi; al. ap, Paieiim, jaw migas hie fuit ; Si\. ih'iA. nugte hce sunt ; Pll. 
nugace sunt nisi, 

NOTyE 

90 Actum reddam'] Qnasi dicat : Dicebant veteres * nugas adassint,' 

Alia ciira : liujus perficieudi proviii- pro ' adaxint.' Quasi dicat ' n\igax 

clam ill nie recipio. sim,' nisi 'actum reddideio.' 

INugace sunt nisi] Pro ' niigax.' 



ACTUS QUARTI SCENA PRIMA. 

CHARMI DES. 

Salsipotenti et multipotenti Jovis fratri, et Nerei Nep- 

tuni, [fluctibus salsis, 

Lastus, lubens, laudes ago, et grates gratiasque habeo, et 
Quos penes mei potestas, bonis meis quid foret, et nieaj 

vitae : [faciunt. 

Quom suis me exlocis in patriam urbisque moenia reducem 
Atque ego, Neptune, tibi ante alios Deos gratias ago at- 

que habeo summas. 5 

Nam te omnes sajvomque severumquc atque avidis mori- 

bus commemoiant, 
Spurcificum, immanem, intolcrandura, vesanum : contra 

opera expertus : 

Cii. Laudo et gratias ago hUariter, lubenler Nereo Neptuno frntri Jovis, domino 
maris omnipoltnli, ct Jluclibus salsis, penes quos J'neruiit fiuic(iuid boiiornm fuit, 
ego et mea riln: qnnninm me rcducunt ex suis locis in patriam et in mania url)is. 
Atque ego, Neptune, tihi ago gralias ma.rimas et luibeo prteter alios Deos. A'aw 
cuncli pradicaut tefcrocem ct morihus cupidis, imviuudum, crudclem, intoleramlum, 
insauum. Experienlia didici te tion esse cjusmodi: elenim sum experlus Ic in 



1 Salipnfcnti Brant. Neptuno et Nereo Herm. et Bipont. Jovis fratri 
(Ttherii .Vt/Wioio B(»lli. Pt Goellcr, ct Nereo Neptuno al. ap. Pareiini.— 2 Aid. 
Jiinr. Parci 1. 2. .i. gvntas gralias; Hi-rin. et gratis graUis habeo ; Cocller. 
et grates giatiasijue habeo et, ifc. TMox V\\. e Jiiiclibus — 3 Cum penes l\. 1. 
Quo penes C. Qiil penes C.2. tne post bonis mis quid f. et mea ivile C. me potes- 
tas bonis min quid, Sfc. C 2. bnni narisque foret ai. ap. Pareiini. — 4 B. I. wi pa- 
triam ut redeam facis ; Pll. in patriam urbis cumam reducem ; C. 2. redeuni, Ja- 
ciunt.—i Atque neptuno tibi li. 1. AdqueC'^.—l C. intokrandam ve fanum.— 

NOTyE 

1 Salnipotcnti] Iloiatius, ' Potcnli 7 Spurcificum] Nonius, ' Sa;vum, 

maris Deo.' sanguinariuui.' 



TRINUMMI ACT. IV. SC. 1. 1643 

Nam pol placido te ct dementi mco usque modo, ut volui, 

usus sum ill alto. 
Atque banc tuam <;loriam jam ante auribus acccpcram, ct 

nobilcs apud boiriincs, 
Pauperibus tc parccrc solitum, divites damnare atque do- 
marc. ]0 
Abi, laudo : scis ordinc, ut aiquom 'st, 
Tractarc bomincs : boc Uis dignum 'st, semper mcndicis 

modesti sint. [solo, in alto 

Fidus fuisti: intidum esse iterant: nam absque I'oret te, sut 
Distraxissent, disque tulissent satellites tui me miserum 

foede, 
Bonaquc omnia item una mecum passim coeruleos per 

campos. 15 

Ita jam quasi canes, baud sccus, circurastabant navem 

turbines venti : 
Imbres fluctusque atque procellae infensae frangere malum, 
Ruere antennas, scindcre vela, ni lua pax propitia tbrct 

praesto. 

mart quietem, atque levem mco arhitrin, ut rolui, Et quidem audireram aurihiis 
jam aniea upud homines nubilcs tuam beul'^nitatem, te consuctum ignnscere egcnis, 
texare opulcntos ct domare. Abi: laudo: noati agere cum liominibus orditie,ut 
est par, id est, dignum Diis, ut sunt semper propitii indigis. Fuisti fidus; 
quamqunm dictent te esse injidum. Nam nisi tu prohibuisses, tui satellites, satis 
scin, dilacerassml misere in maii, et dissipassent /cede me infdicem et universas 
foitunas simul mecum passim per agros cwrnleos. Adeo turbines venti circumre- 
viebavt jam navem, nan aliler ae canes : imbres unda que at ({ve proctUa conjuratic 
rumpcre malum, dejicere antennas, lacerare vela, nisi J'uisses propitius. Abduc 



8 C. 2. sum in alio ; al. ap. Painini, sum hand alio. — 9 Atque hanc gloriam tuam 
ante aunbus nobilem jam uccepcram ad homines Bothe ; At'iue ego hanc tuam 
glnriam auribus quidem jam aectperam ante GoeWer. jio/yf/cw coiij. Brant, apra 
homines il. — 10 C. 2. dampnarc. — 11 Domare abi C ordincm equnct C — 13 C. 
apsquc foret et stut, C. 2. in alia. — 15 Pro ite7n, Acidaliiis fonj. ibidem; al. 
ap. Pareiiin, ita una. — IG B. 1. C. et C. 2. turbines veriit. — 17 Imber B. 1. ik- 

NOTili: 

13 In alto Distraxissent, disque tu- se poiiti plajra coenilii tendit.' Vir- 

Iisscn<] Virgiliiis, ' Haiiil piociil in- giliiis, ' Aimixi torquent spunias et 

de citse Metiim in diversa qiiadrigx cceiiila verrimt.' Alibi, ' iiatanles 

Bistnlerant.' campos,' ' li(iiientes campos,' ' sails 

15 Coeruleos Campos'] Id est, mare, cauipos,' ' arva Nepliiuia' appellat. 
Lucretius lib. v. ' Maxima qua nunc 



1644 M. ACCII PLAUTI 

Apage mc sis ! deindc hinc certum 'st otio mc dare : satrs 

partum habeo. 
Quibus aeruranis deluctavi, filio dum divitias quaero! 20 
Sed quis hie est, qui in plateam ingreditur cum novo 

ornatu specieque 
Simul ? pol ! quanquam domum cupio, opperiar hie, quam 

gerat rem. 

me, si placet ! constitiii me dedere deinceps hinc otio. Uabeo satis comparatum 
divitianim. Cum quot mnlestiis colluctaitis sum, dum paro opes filio! Sed 
fjuis est hie, qui ingreditur in plateam, cum novo habitu, ct nova specie simul? 
Per Pollucem I tametsi opto ire domum, expectabo, ut videam, quid agat. 



fense C. — 18 Re vere antemnas C. 2. — 19 Apage a me Goeller, Apage te Acl- 
dal. Apage 7nessis C. 2.— 20 Cum his arumnis eluctavit Nonius p. 748. — 21 C. 
plauteam .... speciaque ; al. ap. Paicuni, sp. Simula personnta. — 22 C. sol^ 
quanquam. Pro domum, Doiiat. al. ap. Pareum domi. B. 1. quam hie rem 
gerat. 

NOT/E 

21 Specieque Simul] W\isimida,\d 22 Domum cupio] Alii domi. Ut 

est, ' simulata :' veteres enim 'si- est in TeieiUio, ' quasi domi cupi- 
niule/ ' sinmlate,' et * ficte.' diis.' 



ACTUS QUARTI SCEiNA SECUNDA. 

SYUOl'IIAN TA, GIIAR.MIUES. 

Sv. riuic ego diei nomen Trinuramo faciam : nam ego 

operam meam 
Tribus nunnnis hodie locavi ad artcs nugatorias. 
Advciiiocx Scleiicia, Macedonia, Asia, atque Arabia, 
Quas ego neque oeulis, neque pcdibus unquam usurpavi 

nicis. 

Sy. Appclluho hunc diem Trinummum: nam cnllocavi hodie meam industriam 
tribiiH nummis ad arles ladicras. Venio ex SvliUcia, Macedonia, Asia, et Arabia, 
qaa.i nunquani, aut vidi oculis, aul pcdilius pcragraci, Cernisnc quid inopia accer-^ 

NO'IVE 

•1 f}cuHs uiurpavi] ' Usurparc ocu- del e, scntirn. 
lis,' ' iisurparc seiisibus,' id est, vi- 



TIUNUMMI ACr. 1\, 'SC. 2. JG45 

Vidcn' cgcstas quid ncgotii dat homiiii miscro mali! 5 

Qui ego nunc subigor trium nummorum causa, ut has 

epistolas 
Dicam ab co hominc me accepisse, quem ego, qui sit 

homo, nescio, 
Nequc novi : ncquc natus, necne is fuerit, id solide scio. 
Ch. Pol hie quidem fungino gcnere est, capite sc totum 

tegit : 
Iliuvica facies videtur liominis; eo ornatu advenit. 10 

Sy. Ille (j[ui mc conduxit, ubi conduxit, abduxit domum. 
Quai voluit, mihi dixit: docuit, et pra^monstravit prius, 
Quomodo quicque agerem : nunc adeo, si quid ego addi- 

dero amplius, 
Eo conductor melius de me nugas conciliaverit. 
Ut ille me exornavit, ita sum ornatus : argentum hoc facit. 
Ipse ornamenta a chorago haec sumsit suo periculo. IG 
Nunc ego si potcro ornamentis homincm circumducerc, 
Dabo operam ; ut me esse ipsum plane sycophantara 

sentiat. 



sit molestiariim homini calamitoso ! Ego cogar jam dicere, propter ires nutri' 
mos, me accepisse ah eo homiiie has epistolas, quem ego ignoro, qui homo sit, 
neque novi: neque scio certo, utrum is fu(rit natus, necne. Ch. Per Pollucem, 
hie est de prosapia fungorum ; se operit totum capite: vultus homiiiis videtur ex 
lUyria ; accedit hoc ornatu. Sy. Ille qui mc locavit, uhi locuvil, abduxit do- 
mum, mihi di.rit quce libuit: docuit et prumonuit antca, qua ratione quidre fa- 
cerem. Nunc adeo, si ego addidero aliquid amplius, qui me condii.rit proferet 
CO melius nugas mea opera. Sum veslitus, ita ut ille me vestiit. Pecunia prcc- 
stat hoc. Ipse sumsit htcc ornamenta suis damnis a chorago. Jam si ego po- 
tero decipere hominem vestibus, efficiam; ut intelligat me esse plane sycophanlum. 



1 C. 2. nam ergo, — 4 Quas ego non V\\. — G C. subicor. V\\. cpistulas, — 9 Sol 
hie C. capit e e t. C capite tot t. C 2. — 10 Uillnrica Fll. — 11 C. de me nogas. 
— 15 Pll. cxornavi. C. sum urnutus. Pll. hac facit. — 18 Gulielm. «< /ne esse 

NOTiE 

9 Fungino genere esf^ 'Fungi' ni- am fecerit. 
Iiil aliiid sunt fernie, qnani caput. De 10 A chorago] Choragus est see- • 

petaso sen pileo sycopliantap. nici apparatus pra-fectus. HiiicClio- 

14 Eo conductor melius] Siea,qnae ragium, locus undo omnia ad ludos 

doctus sum,expolivero, tanto melius necessaria protnuntur. 
conductor, luca opera, rem nugatori- 



1()4G M. ACOII FLAUTI 

Ch. Quam magis specto, minus placet mihi hominis fa- 

cies : niira sunt, 
Ni illic homo 'st aut dormitator, aut sector zonarius. 20 
Loca contemplat, circumspectat sese, atque eedis noscitat. 
Credo edepol, quo mox furatum veniat, speculatur loca: 
Magis lubido 'st observare, quid agat : ei rei opcram dabo. 
Sy. Has regiones demonstravit mihi ille conductor meus : 
Apud illas aedis sistendas mihi sunt sycophantiae. 25 

Fores pultabo. Ch. ad nostras asdes hie quidem habet 

rectam viam. [vigilias. 

Hercle, opinor, mihi advenienti hac noctu agitandum est 
Sy. Aperite hoc, aperite : heus ! ecquis his foribus tutelam 

gerit ? [tas ? Sy. heusenex! 

Ch. Quid, adolescens, quaeris ? quid vis? quid istas pul- 
Census cum juratoii recte rationem dedi. '60 

Lesbonicum hie adolescentem quaero, in his regionibus 

Ch. Quo magis specto faciem hominis, mihi placet timius ; fallor, 7iisi ille homo est 
aut fur, aut sector zonarius. Lustrat loca, sese circumspicit, ati/ue cognoscit ades. 
ICxisliino pro/ecto, contemplatur loca, ut venial mox furatum. Libel observare 
magis quid facial, dabo operam ei rei. Sy. Qui me locavit mihi demonstravit has re- 
giones : sijcophantiie mihi sunt depromendce apud illas cedes : feriam fores. Ch. 
Hie profecto tenet viam rectam ad nnstram dnmum. Exislimo sane esse ngitandas 
rigilias, hue node, mihi advenienti, Sv. Panditc hoc, pandite. Heus! Ecquis 
tuelur has fores? Ch. Quid quteris, adolescens? Quid vis? Quid feris istas 
fores? Sy. Heu senex / Sum j-elatus in censum, si tradidi recte rationem qu<esto- 



ipsus. — 10 R. 1. C. 2. mihi hcec hominis. — 20 Ni illinc h. a. dorminitator C. — 
22 I'lo mox, Pll. liabciit nn.v ; el sic ememl. Palmer, speculator B. 1. — 23 C. 
opera,— '2-1 Idt in codex, de manslravit. — 26 Pll. at nostras .... habeai ; C. 
ediachic ijuidem. — 27 lidd. vett. ante Gniler. agUandie sunt vigilia, — 28 C. 
hcequis,—'2'J Paiei 3. heus senex. — 30 Census sum, cum, l^c, Reizius ; Census 

NOTiE 

20 Dormitatorl Id est, fur. Hesi- clum pst.' Cicero, ' Qnam viam no- 

odiis, rifxepSKoiTov, furem appellat, bis quoqne ingrediendinn sit.' Hel- 

qnod interdin doriiiiut, noctu fine- lenisuiiis est, aKpoariov avrovs, istos 

liir: rjixipoiiXi-mai, noclurni grassato- uudicndum. 

rc.?, passim dicnnliir. 30 Census cum J uratori dedi] ' Con- 

Sector zonarius] BaAajTiJro/uos, crit- jiuator ' crai apiiil quein percgrini 

meniseca,crumenisex,saccularinf. Aiiti- proliteri cogebaiitnr, et noinina, et 

qnitiis I rmuenani do zonis pciidcntem patriam, et negolia. Gm?ce, (Tvyu/xS' 

gereb.int, vel in ipsis zonis insimia- ttjs, conjurator, sen censor. ' Conju- 

l)anl peciiniam. rater' forte significatjiiratoris soci- 

27 Agitandum est vigilias] Virgi- nui tt colUgain. 
liu.i, ' paccni TrnjaTio a rege peten- 



TRINUMMI ACT. IV. SC 2. 1G47 

Ubi hnbitct, ct item altcrum ad istanc capitis albitudinem : 

Calliclem aicbat vocari, qui has niihi dedit cpistolas. 

Ch. Meum gnatum hie quidem Lesbonicura quaeritet ami- 

cum meum, 
Cui cj^o liberosquc bonaque coramendavi, Calliclem. 35 
Sy. Fac mc, si scis, certiorem, hice homines ubi habitcnt, 

pater, [adveuis ? 

Cii. Quid eos qua^ris ? aut quis es ? aut unde cs ? aut unde 
Sy. Multa simul rogitas ! nescio quid expediam potissu- 

mum. 
Sin unumquicquid singillatim et placide percunctabere, 
Et meum nomen, et mea facta, et itinera ego faxo scias. 40 
Ch. Faciam ita ut vis : agedum nomen tuum primum rae- 

mora mihi. [quia, pater, 

Sy. Magnum facinus incipissis petere. Ch. quid ita? Sy. 
Si ante lucem ire occipias a meo primo nomine, [ris. 

Concubium sit noctis, priusquam ad postremum pervene- 
Cii. Opus face est et viatico ad tuum nomen, ut tu pra^- 

dicas. 45 

Sy. Est minusculum altcrum, quasi vasculum vinarium. 
Ch. Hie homo solide sycophanta est : quid ais tu, ado- 

lescens ? Sy. quid est? 

rj ; qucero ubi manent Leshenicus adolesccns in his rep^ionibufi, et item nliittH 
"pcTinde cantiin atijue line caput est: dicelmt se (iiijwildri CulUclem, qui mild tie- 
dil has literas. Cir. Ilic pro/icto quan-it Lcshonicum meum Jiliuiii, el meum umi- 
cum Culliclcm, cui ego coiiimisi lihc'os et /orlunas. Sy. Doce me, pater, si scis, 
ubi manennt hi hoiniiies. Ch. Quare eos tjuuris? Aut ijuis es ? Aut unde es? 
Aut unde renis ? Sy. Rofras uno tempore muUa! L^noro quid respondebo pri- 
mum: si forte interrnges sii;;ill(ttim et leviler unumtjuodque, ego efjiciam ul cog- 
noscas et meum nomen, et mea gesla, el mea itinera, ("ii. Faciam sicut vis. Age- 
dum, die mihi primum tuum nomen. Sy. Incipis rogare rem arduam. Ch. Quid 
ita ? S\. Quiii, pater, si incipias ante lucem ire a meo primn 7iomine, erit con- 
cubium nocti.s, anlequum perceneris ud postremum. ('h. Adhibenda est fax et 
tiattcum ad tuum nomen, ut tu dicis. Sv. Est alterum minusculum, velut r«s vi- 
narium, Ch. Hie homo est plane sycophanta. Quid diets tu, adolescens? Sy. 



guom sum Acidal. et Goeller. Census conjuratori Lamb. — 33 C epistulas. — 
Hi \'\\. si sis. Ii. I. Usee ; Paiei 3. Aiste. V\\. ul habitem. — 'iO Si unum \i. I, 
qiii'lque edd. vett. — 42 C. 2. et fdd. veit. ante Ciuliflni. incipis sic petere. B. 1. 
quia petere ; C. q. palrem ; C. 2. quia patrcm. — 13 Si ante lucem me occipias 
B. 1. — 45 Opus facto est 1*11. et edd. vett. Opus farto est Lamb. (.>pus sacco, 
vel face est Palmer. Face opus est Reiz. llenn. Coeller. — 40 Pll. quasi vix 

NOTyE 

45 Opus face est et viatico] Quasi dicat Cliarmides: Si tuum nomen est 



164B ivJ. Accii pi,AUTi 

Ch. Eloquere, isti tibi quid homines debcnt, quos tu quse- 

ritas ? 
Sy. Pater istius adolescentis dcdit has duas mihi epistolas 
Lesbonici : mihi est amicus. Ch. teneo hunc manifesta- 

rium. 50 

Me sibi epistolas dedisse dicit : ludam hominem probe. 
Sy. Ita ut occepi, si animum advortas, dicam. Ch. dabo 

operam tibi. 
Sy. Hanc me jussit Lesbonico suo gnato dare epistolam ; 
Et item hanc alteram suo amico Callicli jussit dare. 
Ch. Mihi quoque edepol, quom hie nugatur, contra nugari 

lubet. 55 

Ubi ipse erat ? Sy. bene rem gerebat. Ch. ergo ubi ? 

Sy. in Seleucia. [ipse in manus. 

Ch. Ab ipson' istas accepisti ? Sy. e manibus dedit mihi 
Ch. Qua facie est homo? Sy. sesquipede quidem est 

quam tu longior. [sens, longior. 

Ch. Haeret haec res : siquidera ego absens sum, quam pras- 

Novistin' hominem? Sy. ridicule rogitas, quo cum una 

cibum (JO 

Capere soleo. Ch. quid est ei nomen ? Sy. quod edepol 

homini probo. 

^uid est 7 Ch. Die, quid tihi mgotii est cum istis hominibus, quos tu quarilasf 
Sy. Pater islius adolescentis Lesbonici, et metis amicus, mihi dedit has epistolas. 
Cii. Deprehendo hunc manifeste: ait me sibi tradidisse epistolas. Ludificabo 
egregie hominem. Sy. Loquar sicut iucepi, si advertas vienlem. Cm. Te au- 
diam. Sy. Mihi imperavit reddere hanc literam Lesbonico suofilio, et mandavit 
etiam dare hanc Callicli suo amico. Ch. Per adem Pollucis, quandoquidem hie 
nugatur, mihi lubet nugari etiam ex advcrso. Ubi erat ipse ? Sy. Gerebat rem 
bene. Cii. Ubi inquam? Sy. In Seleucia. Ch. Accepistine illas literas ub 
illo? Sy. Ulihi tradidit ipse e manibus in manus. Ch. Quo vultu est homo? 
Sy. Est quidem altior tc pedc et dimidio. Ch. IIccc res cohceret ; videlicet, ego 
sum absens procerior, quam jira sens. Novistine hominem? Sy. Interrogas ridicule 
utrum noscam eum, cum quo consucvi sumere cibum una. Cii. Quomodo vacatur T 



ilium tiiiarium.— 47 C. et C. 2. quid cs. — 49 C. 2. duas epislulas, om'is^o pro- 
nomino mihi. — 50 Lesbunicis C. is mihi amicus l*<ir. is mi est amicus Goellcr. — 
65 li. 1. C. C. 2. quoniam hie. Mox, I'll, nuguratur ; C. nugaratur.—HVi IMI. 
quiddamst,—li\) Hie vs. ileeil in C. 2. Yen. 1. et edd. vctt.— Gl Edd. vett. 

NOT^ 

tam lon(;iim, ut nc intra innim qui- que deficiat. 

demdicin jiioiiuntiaii possit, est opns 59 llarel hcec res] Non bene ca- 

tibi face ct viatico, lie lux tc victus- pio, quid id sibi vclit. 



TRINUMMI ACT. IV. SC. 2. 1G49 

Ch. Lubet audire. Sy. illc cdepol ! illi illi ! vac misero 

mihi! [modo. 

Ch. Quid est negotii ? Sy. devoravi nomen imprudens 
Ch. Non placet, qui amicos intra dentes conclusos habet. 
Sy. Atque etiam modo vorsabatur mihi in labris primori- 

bus. 65 

Ch. Temperi huic hodie anteveni. Sy. tencor manifesto 

miser ! 
Ch. Jamnc commentatus es nomen? Sy. Deum hercle 

me atque hominum pudet. 
Ch. Vide, homo, ut hominem noveris. Sy. tanquam me : 

fieri istuc solet, 
Quod in manu teneas atque oculis videas, id desideres. 
Literis recomminiscar. C est principium nomini. 70 

Ch. Callicias? Sy. non est. Ch. Callippus? Sy. non 

est. Ch. Callidemides? 
Sy. Non est. Ch. Callinicus? Sy. non est. Ch. Cal- 

limarchus ? Sy. nil agis. [mei. 

Neque adeo edepol floccifacio, qiiando egomet memini 
Ch. At enira multi Lesbonici sunt hie : nisi nomen patris 

Sy. Profecto est nomen quod homini bono. Ch. Libet audire. Sy. Ille profecto ! 
illeille! vw mihi misero ! Cii. Quid est rei? Sy. Imprudens devoravi nomen. Ch. 
Non placet, qui tenet amicos inclusos infra dentes. Sy. Atque etiam modo mi- 
hi erat in ore. Cn. Ilunc anteverti hodie tempestive. Sy. Teneor manifesto, 
miser! Cn. Esnejam recordatus nomiuis? Sy. Profecto me pudet Deum atque 
hominum. Ch. Animadverte, homo, ut noveris hominem. Sy. Velutime. Id 
solet, quaras id, quod habeas in manu, et videas oculis. Literis refricabo memo- 
riam. C est principium nominis. Cu. Callicias? S\.^'onest. Cii. Callippus? 
Sy. Non est. Ch. Callidemides? Sy. Non est. Ch. Callinicus? Sy. Non 
est. Ch. Callimarchus ? Sy. Nihil agis: neque per adem Pollucis, cujusquam 
facio, quando egomet recordor mei. Ch. Nam sunt hie complures Lesbonici ; nisi 



quod est. — 62 B. 1. ille adepol illeve misero mihi ; Palmer. Spicil. p. 758. le- 
git, it, il, edepol, it, il. — 64 Non places . . . hahes Acidal. quia amicos C. conclu- 
so habet C. et C. 2. — 65 Adque etiam C. 2.-67 Jam re C. Jam rem C. 2. 
commentus Paiei 3. — 68 Edii. vett. istuc fieri. — 61) Quod manu Goeller. — 
72 Pll. et Paiei 3. nihil agis; inargo ed. Groiiov. ex Mss. mihi agis.—7?> C. 

NOTiE 

62 Ille edepol! illi j7/e ] Est cona- 67 J arnne commentatus {commentus'] 
tus vocis redtiend*, qualis est ille es] In aliis, jamne recommentus es. 
hominuin lion bene recordantium eo- Jam recommentatus es. Jamreincom- 
mm, qnce sunt agf^ressi dicere. mentatus es. 

C6 Temperi'] Id est, tempestive. 

Delph. el Var. Clas. Plaut. 5 M 



1650 M. ACCll PLAUTI 

Dices, non monstrare possum istos homines, quos tu quae- 

ritas. 75 

Quod ad exemplum est? conjectura si reperire possumus. 
Sy. Ad hoc exemplum est, Char. Ch. an Chares ? an 

Charidemus? num Charraides? [jamdudnm tibi ; 

Sy. Hem istic erit : qui istum Diperdant! Ch. dixi ego 
Te potius bene dicere cequom 'st honiini amico, quam male. 
Sy. Satin' intra labra atque dentes latuit vir minunii pretii? 
Ch. Ne male loquare absenti amico. Sy. quid ergo ille 

ignavissuraus 81 

Mihi latitabat? Ch. si appellasses, respondisset, nomine. 
Sed ipse ubi est? Sy. pol ilium reliqui ad Rhadamantem 

in Cecropia insula. [sim, quaeritem ? 

Ch. Qui homo est me insipientior, qui ipse egomet, ubi 
Sed nihil disconducit huic rei : quid ais ? Sy. quid? Ch. 

hoc te rogo. 85 

Quos locos adisti? Sy. nimium miris modis mirabiles. 
Ch. Lubet audire, nisi molestum'st. Sy. quin discupio 

dicere. 

appelles nomen patris, non possu7n oslendere illos homines quos tu quaris. Ad quod 
exemplum est ? Si possumus invenire conjectura. Sy. Est ad hoc exemplum, Char. 
Cit. An Chares? An Charidemus? A'um Charmides? .Sy. Hem! erit iste. 
Qui Dii perdant istum f Cii. Ego tibi dixi jampridem ; est potius a quum te be- 
ne dicere homini amico quam male. Sy. Salisne vir minimi pretii occultueit se 
intra labra et dentes? Ch. Ne male dicas amico absenti, Sv. Quid ergo ille ho- 
mo ignavissitnus me latebat ? Ch. Si vocasses nomine, respondisset : sed ubi est 
ille? Sy. Pol ilium reliqui ad Rhadamantem in insula Cecropia. Ch. Qui homo 
est stolidior me, qui quaritem, ubi egomet sim ? Sed nihil obest huic negolio : quid 
dicis? Sy. Quid? Ch. Te quccso hoc. Qucb loca udiisti? Sy. Admirabilia 
inodis nimis admirabilibus. Ch. Velim audire, nisi est incotnmodum. Sy. Quin 



et C. 2. memini mihi. — 7!) C. non mostrare. — 76 C. possumus i(t.— 77 Edd. 
vett. Ad h. e. est? an Cliares? u7i Charmides? num Charmides? Palmer. 
Quod ad e. est ? conjectura si reperire possumus ; Acidal. et Herm. an Charmi- 
des? an Charidemus? Syllaba Char clcest in 15. 1.— 78 Hem i. erat Acidal. — 
81 IJ. l.loquere ei prascnte ; Lainh. loquare ei, prirsenlc amico. INlox, quid 
ille ergo Heizius. — 83 C. ndi hada mante in Cccropio ; Both. Pol cum reliqui ad 
likiulaman Cecropia in insula; 15. 1. in ceropin ; Menrs. in Cercopia. — 84 Qui 
homo est dcsimt in 15. 1. nl)i, pro me, ligitiir ne. — 85 Cam. IJolh. Honn. 
tJoellcr. hoc quod te rogo. — 80 Quos I. adistis Acidal. — 87 Lubet audires C. — 

NOT/E 

83 In Cecropia insula] Liideiis ap- sceleratos CerropiiP insulae inqiiili- 
pellat Orcuni, rcgnmn Kiiadaniantis, nos. Nam KfKpwra ct ttIOikoi ^unt 
qui sceleratos ibi jxi nis, ct cniciali- sitni(r, niajigiia; iiipiiniib bustia'. 
bus mjxiniij excicci: homines vero 



TUINUMMI ACT. IV. SC. 2. 1651 

Omnium primum in Pontum advccti ad Arabiain terrain 

sumiis. [illa3C, ubi thus gignitur, 

Ch. Eho ! an etiam Arabia 'st in Ponto ? Sy. est: non 
Sed ubi absinthium fit, atque cunila gallinacca. 90 

Ch. Nimium graphicum hunc nugatorcm ! sed ego sum in- 

sipientior, atque hie neseiat : 

Qui egomet, unde redeam, hunc rogitem, quae ego sciain. 
Nisi quia hibet expcriri, quo evasuru'st denique. [mihi : 
Quid est tibi nomen, adolcseens ? Sy. Pax, id est nomen 
Hoc cotidianum'st. Ch. edepol nomen nugatorium : 95 
Quasi dicas, si quid crediderim tibi, pax ! periisse illico. 
Sed quid ais, quo inde iisti porro? Sy. si animum advor- 

tas, eloquar. 
Ad caput amnis, quod de coelo exoritur sub solio Jovis. 
Ch. Sub solio Jovis? Sy. ita dico. Ch. e coelo? Sy. 

atque e medio quidem. 
Ch. Eho! an etiara in ccelura escendisti ? Sy. immo ho- 

riola advecti sumus, 100 

opto diceve. Primum omnium sumus devecli in Pontum juxta Arnhiam, Cif. 
Eho! Araliin estne (jUO(iue in Ponlo] S\. Est: non ilia in t/ua thus nascitur, 
sed ubi fit absinthium, at<jue cunila gallinucea. Cii. Nugatorcm hunc nimium gra- 
phicum ! sed ego sum stolidior, qui interrogem hunc, unde egomet reverlar ; qu<E 
ego sciam, atque hie neseiat: nisi quia libet experiri, quo cvasurus est denique. 
Quod tibi est nomen, adolescens? Sv. Pax, id est meum nomen : hoc est quoti- 
dianutn. Ch. Per adem Pollueis nomen ridiculum : quasi dicas, pax ! si tibi cre- 
diderim aliquid, periisse illico. Sed qiiid dicis, quo pcrrexisti inde porro? Sy. 
Dicam, si advertas animum. Ad fontes fiuvii, qui nascuntur in ca-lo sub solio Jovis. 
Ch. Sub solio ,]ovis? Sy. Dico ita. C\i. E ccelo? Sy. Atque e medio qui- 
dem. Ch. Eho! an etiam ascendisti in ccelum? Sy. Immo advecti sumus navi- 
cula, semper adversa aqua per fiumen, Ch. Eho, an vidisti quoque Jovem? Sy. 



88 B. ^. inponto advecti arabiam ; C advectia arabiam ; C. 2. in potenlum ad- 
vectia arabiam. — 89 P\\. iliac ubi tus gignitur. — 90 C. apsentium ; C 2. ubsen- 
tiii ; Parei 3. absynthium. — 9G Pro pax, Meuis. legit <(/.r. — 97 Parei 3. islis 
porro ; PlI. isti porro. — 99 Edci. ante Acidal. atque medio. — 100 Eo C. escen- 
disti Pll. ascendisti B. 1. immod C. C. 2. Parei 3. immo doriola B. 1. immo do- 

NOTiE 

88 Arabiam terram^ Quasi * Ara- go.' 'Tagax' qui bene non ntatiu 

bicam tcrrani : ' sic 'Italia terra,' niann sinistra. 'Taiigere' est fiira- 

* Thessalia regio,' ' Galiiae nuilieres ;' ri. Tax, fiirlini, taclim. I'orro pnx 

pro Italica.Tliessalica, Gallicae. est vox, f|ua silentiuin iniperaimis ei 

90 Cutiila gallinacea] Aiiter ' sa- quociim lofiniinnr. 
tyreia,' de la serrielte, odorata herba, 100 Ilorivla] Est navis ievis et ve- 

ct condendis legnminibus, ac prjEsir- lox gravioribus navigiis, ad apecu' 

tim fabis, iitiiis. landuni utilis. 

96 Pax] Aliis, tax, dicitur a ' tail- 



1652 M. ACCII PLAUTI 

Usque aqna advorsa per amnera. Ch, eho, an etiam vi- 
disti Jovera ? [bum. 

Sy. Alii Di isse ad villam aiebant servis depromtum ci- 

Deinde pono. Ch. deindeporro nolo quicquara prasdices. 

Sy. Ego hercle, si es molestus. Ch. nana pudicum nerai- 
nem 

Esse oportet, qui abs terra ad coelum pervenerit. 105 

Sy. Dimittam, ut te velle video : sed monstra hosce ho- 
mines mihi. 

Hos ego qusero, quibus me oportet has deferre epistolas. 

Ch. Quid ais tu nunc? si forte eum ipsum Charniidem 
conspexeris, 

Ilium, quern tibi istas dedisse commemoras epistolas, 

Noverisne hominem? Sy. nas tu me edepol arbitrare bel- 
luam, 110 

Qui quidera non novisse possim, quicum a;tatem exegerini. 

An ille tarn esset stultus, qui mihi mille nummum crederet 

Philippeum, quod me aurum deferre jussit ad gnatum suum, 

Atque ad amicum Calliclem, quoi rem aiebat mandasse 
hie suam ? 114 

Mihi concrederet, nisi me ille et ego ilium nossem approbe? 

Ch. Enimvero ego nunc sycophantae huic sycophantari 
volo ; 

Celeri Dii dicebant ivisse ad villam, latum cibos servis. Deinde porro. Ch. 
Deiiule porro, nolo pradices quictjuaDi. Sv. Nolo profeclo si sim imjiortHnus, Ch. 
A'((/« oportil nullum esse castum, qui Irauslatus/ucrit a terra ad calum. Sv". Si- 
nnm ahire ut unimndrerto te optare. Sed ostende milti kosce homines. Ego quaro 
homines, quitius oportet me deferre has Uterus. Ch. Quid dices tiijam! Si forte 
videris eum ijisum Cliarmidem ; ilium, quern dicis tibi tradidisse istas epistolas ; 
noverisne hnminem? S\. Certe tu existimas me esscfemm, qui quidem non pos- 
sum co^nosccre quocum duxerim titum. Kisetiie ille adeo amens, ut mihi confide- 
ret mille nummos Philippeos ; quod aurum me mandarit fcrre ad suum filium, et ad 
Calliclem amicum, cui dicehal mandasse suam rem hie? HJihi concrederet, uisi ille 
me nosset,et ego ilium nossem oplime? Ch. Nam ego volo sycophantari nunc huic 



rj<i/iu 00(1(1. Cam. — 101 Pll. eo ante clinm ; R. 1. eo anne etiam. — 102 Callidus 
ad villam .... servi 15. 1. Callicli isse ad villam aibunt servis Aridal. Cullicli se 
ad {'..'2. Citlliclis ad V. — 103 Mande porro V\\. Deinde, ct u\o\ i)\\i^vum deinde 
(lt^>iiiU ill 1$. 1. — 101 Ilho hercle si est !>. 1. J'^ho hercle vera si eris I'aiei 3. 
lltio vera hercle («oeller. Ejio quidem hercle Ilcrm. Ilcrclc vero t\c\y\i\\. O 
hercle sies molestus I'll, et Both, non pudicum H. 1. — 105 Pre oportet C 
[IjarniiaJ ere oportet C. 2. Manere oportet Sdiopp. — 100 Di millam Fa- 
rci 3. Mit aut I'll. Dlittam ut al. ap. I'areiim. mostru C — 107 Quos 
ego Acidal. Heiiii. Gocilfr. — 112 C. 2. nummos.— l\'i C. ad gnitum. — 115 



TRINUMMI ACT. IV. SC. 2. 1G53 

Si hunc possum illo mille iiummnm Philippo circumducerc, 
Quod sibi me dedissc dixit: quern ego, qui sit homo, ne- 

scio, [crederem ? 

Neque oculis ante hunc diem unquam vidi : eine aurum 
Cui, si capitis res siet, nummum nunquam credam plum- 

beum. 120 

Aggrediundu'st hie homo mihi astu : heus, Pax, te tribus 

verbis volo. [pisti a Charmide ? 

Sy. Vcl trecentis. Cir. haben' tu id aurum, quod acce- 
Sy. Atque etiam Philippeum, numeratum illius in mensa 

manu, 
Mille nummum. Cii. nempe ab ipso id accepisti Charmide ? 
Sy. Mirum quin ab avo ejus, aut proavo acciperem, qui 

sunt mortui. 125 

Ch. Adolescens, cedo dum istuc aurum mihi. Sy. quod 

ego aurum dem tibi ? 
Ch. Quod a me te accepisse fassus. Sy. abs te accepisse? 

Ch. ita loquor. [ego sum Charmides. 

Sy. Quis tu homo es? Ch. qui mille nummum tibi dedi, 
Sy. Neque edepol tu is es, neque hodie is unquam eris, 

auro huic quidem. 
Abi sis, nugator ! nugari nugatori postulas. 130 

Ch. Charmides ego sum. Sy. nequicquam hercle es: nam 

nihil auri fcro. 

sycophanttr ; si possvm huic emungcre mille niimmos illo PUilippeo auro, quod 
(iffirmaiit silii a me datum : quern ego ipnoio, qui homo sit ; neque conspicatus sum 
uwiuam oculis ante hunc diem ; eine crederem aurum? Cui non crederem num' 
mum plumhcum, si agalur dc capile. ICst vtihi a<loriendiis hie homo astutia. Heus, 
Pax, te volo Iribns verbis. S\. V(l trecentis. Cii. Uuhcsne id nurum, quod ac- 
cepisti a Charmide ? Sy. Atque etiam aurum mille nummorum Philippeorum nu- 
meratum illius manu in mcnsa. Cn. Scilicet id suscepisli a Charmide ipso? Sy. 
3Iirum si non ab ejus avo acciperem, aut proavo, qui sunt mortui. (,'n. Da mihi 
igitur, adolescens, illud aurum. Sy. Quod aurum tibi dabo ego? Cil. Quod fas- 
$us es te accejnsse a me. Sy. A te accepisse? Ch. Sic loquor. Sy. Quis es til f 
Cm. Ego sum Charmides, qui tibi dedi mille 7Uintmos. Sy. Neque profeclo tu cs 
is : neque eris hodie unquam, quidem auro huic. Abi si vis nugatur ! vis nu- 
gari apnd nugatorcm. Cn. Ego sum Charmides. Sy. Nequicquam cs per Iler- 



Pll. ni me .... nossem aprote. — 117 Edd. ante Scio}>p. illis mille numis 
Philippeis. Pll. civein ducere. — 118 Quos sibi pdiiiones veleref.— 1 1'.) Pll. 
ve mirum crederim ; imde l*ar»'n«, nimirum. — llM li. 1. C. 2. humn 7nas- 
tichcus ; C. homo mi astu heus. — 12:5 1>. 1. illius immensa. — 121 !\liile nuni- 
7nos I'll. B. 1. ct <'d(l, ante Sciopp. !\Jille nummum C— 12.1 31irum quid I'll. 
— 126 Goellcr. Heriii. Keiz. ego dcm aurum tibi, — 129 B. 1. ncquc hodie un- 



1654 M. ACCII PLAUTI 

Nirais argute obrepsisti in eapse occasiuncula : [des. 

Postquara ego me auruni ferre dixi, post tu factus Charmi- 
Prius tu non eras, quam auri feci mentioneni : nihil agis. 
Proin' tu te itidem, lit Charmidatus es, rursum recharmida. 
Ch. Quis ego sum igitur, siquidem is non sum, qui sum? 

Sy. quid id ad me attinet ? 136 

Dum ille ne sis, quern ego esse nolo, sis raea causa, qui 

lubet. [eras. 

Prius non is eras, qui eras: nunc is factus, qui turn non 
Ch. Age si quid agis. Sy. quid ego agam ? Ch. aurum 

redde. Sy. dormitas, senex. 
Ch. Fassus Charmidem dedisse aurura tibi. Sy. scrip- 

tum quidera 
Ch. Properas, an non properas abire actutum ab his regi- 

onibus, 141 

Dormitator, priusquam ego hie te jubeo mulcari male? 
Sy. Quamobrem ? Ch. quia ilium quem ementitus es, 

ego sum ipsus Charmides, [is es ? 

Quem tibi epistolas dedisse aiebns. Sy'. eho! quaeso ; an tu 
Ch. Is enimvero sum. Sy. ain' tu tandem, is ipsusnc es? 

Ch. aio. Sy. ipsus es? 145 

Ch. Ipsus, inquam, Charmides sum. Sy. ergo ipsusne es ? 

Ch. ipsissumus. 
Abi hinc ab oculis. Sy. enimvero sero quoniara advenis, 

culein : nam nihil/ero auri. Ohrcpsisli nimis astute in haccc occasiuncula. Post' 
i)uam ego dixi meferrt a unan, poslcn tu evasisli Charmides. Tu non t'i«>-, atite- 
(juarn facerem minlioncm auri. Nihil assi'tjueris. lUuiuc quemadmodum tu Char- 
midatus es.tc itidem rursus recharmida. C'n. Quis sum ergo, si is non sum, (jui 
sum f Sy. Quid id ad vie special/ Dum modo non sis ille, (jucm rgo nolo esse ; 
sis i/uilibet ; per me licet. A'on eras prius is <jui eras: nunc is factus, qui non eras 
turn. Ch. Age si (juiil agis. Sv. Quidfaciam! Cii. liedde aurum. Sy. /)o»-- 
milas, senex. Cit. /•,'.< conj'essus Charmidem ilcdissc aurum. Sv. Scriptuiii quidem. 
C.U. Acceleras, an non acceleras discedere statimab iis regionihus, prtedo, antequam 
fpo mandavcro tc tnulcari male hie / Sy. Quarc ? (^ii. Quia ego sum ipsus ille 
Charmides, quem es ementitus, et quem diccbas tibi dedisse literas. Sy. Eho! 
amabo, an es tu is ? Ch. iSum is enimvero. Sy. Dicisne tandem, esne tu ipse? 
C;ii. Aio. Sy. Ipse cs? Cii. Ipse sum Charmides. Sy. Ergo ipscne cs? Cii. 
Ipsissimus. I'uge hinc a conspectu. Sy. Enimvero, quia venis tarde, dabis poe- 



quam. \)(>\\z. aurum hoc cui dem. — 130 A si sis C. Al si sis C. 2. — 1.32 Pll 
itbrciiali in eapse ; al. .t|). I'areiim tncapse. — KU> Quid ego C. — 137 B. 1. quod- 
Inbrt ; ('.2. quilibet ; «(l(l. ante Acidal. quidluhct. — 141 C. abere. ('..'I. ac- 
tuum. — J42 F.iltl. vftt. tniiltari, sive mulctari. — 114 C. aiebat. Mox, C. eho que 
Mean; C. 2. ehoque [lacuna] es [lacuna] is enim. — 117 Ab hinc ab I'll, serio 



TRINUMMI ACT. IV, !SC. 2. 1C)55 

Vapulabis mco arbitratu et novorum aediliiim. 

Ch. At etiam maledicis? Sv. immo, salvos quandoqui- 

dem advenis, 
Di tc pcrdant; etsi floccifacio, an periisses priiis. 150 

Ego ob banc opcram argentum accepi : te macto infortunio. 
Cetcrum qui sis, qui non sis, floccum non interduira. 
Ibo ad ilium, renuntiabo, qui mihi tris nummos dcdit, 
Ut sciat, se pcrdidisse : ego abco ; male vive et vale. 
Quod Di te omnes advcnientcm peregre perdant, Cbarmides. 
Ch. Postquam illc hinc abiit, post loquendi libera 156 
Videtur tempus veuissc, atque occasio. 
Jamdudum meum illc pectus pungit aculcus, 
Quid illi negotii fuerit ante aedis meas. 
Nam epistola ilia mihi concentuiiat metum 160 

In corde, et illud mille nunimura quam rem agat. 
Nunquam edepol temere tinniit tintinnabulum : 

was mco arhitrio ct novorum adUium, Ch. At cUcis male ad hue? Sv. Immo, 
quoniam advenis salvus, Dii ic perdaiit ; etsifacio nihili, an periisses antea. Ego 
accepi pecnniam ob haiic rem: te macto infortunio ; sed floccifacio qui sis, qui 
non sis. Ibo ad ilium, qui mihi dedit tres nummos ; renuntiabo, ut sciat se 
amisisse. Ego proficiscor, vii^e male et vale ! Omnes Dii te perdant adve- 
nientem peregre, Charmides. Ch. Postquam ille profectus est hinc, verba facicndi 
tempus, et locus oblatus videtur. Jamdudum ille aculcus pungit meum pectus, 
quid rei illi sit, ante meas ades. Nam ilia litem mihi injicit metum in corde, et quam 
rem gerant illi mille nummi. Profecto tintinnabulum nunquam tinniit temere. Est 



quoniam Pll. et edd. vett. — 148 Parei 3. arbitrio meo. — 1 19 An etiam edd. 
ante Sciopp. — 150 Di me pcrdant Goeller. et edd. vett. si tefl. an periisne PH. 
— 1.51 Pll. accepe macto importunio ; li. 1. emacto imporlunio. — 152 Sed erutn Pll. 
et Diesd. Sed hcrum H. i. Sed eriim emend. Sciopp. iNIox, I'll, ct B. 1. non 
interdum.—\5i Ibi ad ilium V\\. — \5i Ut siat C. — 155 Quo Di Herm. C/iur- 
»nj(/es deest in B. 1. — ICO C. concenturiat metuum. — 162 Num quern V\l. temere 

NOTyE 

147 Enimi'erosero] Moris erat apud bus, est, in re militari, sufficere in 

antiquos, ut, qui iioctii vagarentur, locum deficientis militis aliuni niili- 

triunivirorum arbitrio poenas darent. teni. Hinc metaphora fit ad signi- 

Id in Amphitryone, et alibi. ficandum qucmlibet qui alienas vices 

150 Etsil In aliis, si te floccifacio, implct. 

pro etsi, trajectione literaruui. 102 Nunqtiam temere tinniit tintiu' 

160 Co«ccn<«r(a<] ' Concenturiare' nubulum} Quasi dicat: Hoc quod di- 

est colligere, ductum acenturiis, quae cilur a sycopbanta, non temere dici- 

ad suffragia conveniebant, et in cer- tur ; neque eniin pulsatur tintinna- 

tas classes distribuebantur. 'Sue- bulum, nisi ad aliquod, seu signum, 

centuriatus * melioris notJc auctori- seu indicium. 



165() M. ACCII PLAUTl 

Nisi qui illiid tractat, aut movet, rautum est, tacet. 
Sed quis hie est, qui hue in plateam cursuram ineipit? 
Lubet observare, quid agat: hue eoneessero. 165 

mulum, tacet, nisi aliquis illud impellit, aut motet. Sed quis est hie qui aceurrit in 
plateam ? Obsevtabo quid facial ! hue recedam. 



tinnilinnabubnlum C temere tintinnabulum C. 2. — 163 A'isi^wfsal. ap. Pareiim. 
niutust Pai ei 3. mutus tacet Pll. 

NOTiE 

163 Mutum est, tacet] Id est, tin- iit tintinnabulum non snopte Dutn, 
tinnabulum ; quasi dicat : Hie non sed alieno tinnit. 
ita lo()ueretiir, nisi impuisn alieno; 



ACTUS QUARTI SCENA TERTIA. 

STASIMUS, CIIARMIDllS. 

St. Stasime, fac tc propere eelerem, reeipe te ad domi- 

num domum ; 
Ne subito mctus exoriatur seapulis stultitia tua. 
Adde gradum ! appropera ! jamdudum fuetum 'st, eum abisti 

domo. 
Cave sis tibi, nc bubuli in te cottabi crebri crepcnt, 
Si abieris ab heri qua^stione : ne destiteris currere ! 5 

Eece hominem te, Stasime, nihili ! satin' in thermopolio 

St. Stalisme, fac te repente velocem, concede tu domum ad herum ; ne timor 
eveniat repente humeris, tua amentia. Accelera grodum ! accelcra ! jampridem 
excesni.sti exadibus. Vide, si vis, ne crebri cottabi bubuli rcsonent, si e.rcesseris 
qutindo herui te qu<rrct. Ne cesses accelerare ! Ecce hominem nihili, Stasime ! 



1 Al. ap. PaiPiim, face te p. celeres recipere. Voc. dominum dcost in B. 1. 
ICdd. ante Gulielni. facile propere. — 2 B. 1. C. et C. 2. stulltliam, oniisso tua. 
— 3 Abde gradum B. I. — 6 (/. nihil s. in lermipolio, — 7 Goelier. thermopolas. — 

not;e 

4 Se bubuli jH te cnttabi] CJra'ci, ' cottabos ' Plautus appellat, pernie- 

inttr bibendiini, quod r<-iiqnuni ciat tapiioiani, rdit\im flagris sonitiim, 

in pocriiis, ad terrain ccrta ratione quando subjiciuntnr mustigiu*. 

ronjiriil);<nt ; ct qnod iiidi- existerct (» 7Vi(iHio/)n/io] ' Tiiernio|i<)iia ' vo- 

munnur, 'coltabiim' appellant. Sic cabanlur oliin caupouir, in qitibus 



TRINUMMI ACT. IV. .SC. 3. 1G57 

Condaliuni cs oblitus, postquam theiniopotasti giiUurcm ? 
Recipe tc, ct rccune pctcie re rccenti. Cii. hiiic, quisquis 

est, 
Curculio 'st cxcrcitor : is hunc homincm cursuram docet. 
St. Quid, homo nihilijuonpudet Ic? tribusnc tc poteriis 10 
Memoria esse oblituin ? an vero, quia cum tiugi hominibus 
Ibi bibisti, qui ab alieno facile cohibcrcnt manus? 
Tiieruchus fuit, Cerconicus, Criiinus, Cercobulus, Collabns, 
Oculicrepida?, Cruricrcpidas/Ferriteri, Mastigiae. 
Inter eosne homines condalium te redipisci postulas, 15 
Quorum corum unus surripuit currenti cursori solum ? 

csnc ohlitiis condalium in thermopolio, postquam proluisli g^ullur calidis laticibus ? 
Recipe te, et rcdi ad petendum, dum res est reccns. Ch. Ilic, quisquis est, 
magistrum liabuit curculionem : is docuil hunc huminem currere. St. Quid, ho- 
mo nihili, tenon pudct? Oportelne te esse lapsum memoria tribus scypiiis siccatis? 
An vero, quoniam ibi polasti cum hominibus frugi, qui co'ercerent facile manus ab 
alienis? I'uit Theruchus, Cerconicus, Crinnus, Cercobulus, Collabus, Oculicrepi- 
dee, Cruricrepidcc, Ferriteri, Mastigio', Sperasne te recuperaturum condaliumiii- 
ter eos homines ; quorum eorum unus surripuit soleam calcei cursori currenti ? Ch. 



8 Pll. petere rccenti ; al. ap. Vareum, pcde recenti. — 9 Curculiost Herm. Goel- 
ler. Gurgutiost C GurgUiost C. '2. — 10 V\l. poferis. — 11 Memoria: GnWelm. 
flJemorie Drosd. RIox, an vero quoniam frugi Reiz. ap. Herin. et Goeller. — 
13 Truthus C Truchus C. 2. Terrucus B. 1. I'ro Collahus, quod exliibent 
B. 1. C. et C. 2. Cottabus legit Palmer, et sic Parei 1. 2. 3.— 14 Oculi 
crepidtE B. 1. Pll. OcculteripidcE Palmer. Crucicrepida: B. 1. et ediliones 

NOT/E 

calida et esculenta, et potiilenta ap- Grapco, partim ex Latino constet. 

ponebantiir. Apiid Plautiim, ' tliei- 8 lluic, quisquis est, Curculio 'st ex- 

mopotare ' veibiim partim Gi^-ciim, crt(7or] Athletarum gyniiiasta> et ma- 

partim Latiiiiim. Ammianns Mar- gistri ' exercitores ' appcllabantiir. 

cellimis de a>vi sui moribus : ' Ita au- In hoc joco pciila rationem liabet 

ten paiici sunt inter eos severi vin- priin» syllabze liujiis vocis Curculio, 

dices delictoriim, nt si aqnam calidam quia ciiisitat servuliis. Et farile cie- 

tardius attulerit serviis, trecentis af- diderim indeetiam appellatuiu 'Cur- 

fligi veiberibus jiibeatur.' ciilionem' ilium, qni nomen deditfa- 

7 Condalium] ' Conduliis,' ' con- biila^ Plautiiiae, propter ejus velori- 

daliis,' et 'condalium.' Festo est tatem ciirsus in Chaviam. ' Exerci- 

annuli genus. tio ' dicebatnr, pro ' exercilatio.' 

Thermopotasti gutfurem] Quasi di- 13 Thcruclius] Nomina servorum 

cat : Postquam calida potione gut- a Plaiilo conficta, qua- per sese nihil 

tur proluisli. Comica licentia dixit ferme significant ; aut adeo palam 

thermopotasti, verbo, turn ex Gra'co, significant, ut Soli foenereris lucem, 

turn ex Latino constante. Hoc enini si velis intcrpietari. 

in nullo ferme laudata; nota? auctore IG Surripuit currenti solum'] Hyper- 

repcritur, ut verbum ullum partim ex bole est audacissima, Quis enini ore- 



1658 M, ACCII PLAUTI 

Ch. Ita me Di ament, graphicura fiirem ! St. quid ego, 

quod periit, petam ? [per ? 

Nisi etiam laborem ad damnum apponara epithecam insu- 
Quin tu quod periit, periisse ducis ? cape vorsoriam. 
Recipe te ad herum. Ch. non fugitivos est hie homo, 

commeminit domi. 20 

St. Utinam veteres mores, veteres parsimonias 
Potius majori hoiiori hie essent, quam mores mali. 
Ch. Di immortales! basilica hie quidem facinora incep- 

tat loqui. 
Vetera quaerit, vetera amare hunc, morem majorum, scias. 
St. Nam nunc mores nihil faciunt, quod licet, nisi quod 

lubet. 25 

Ambitio jam more sancta 'st, libera 'st a legibus : 
Scuta jacere, fugereque hostes, more habent licentiam : 
Petere honorera pro flagitio, more fit. Ch. morem irapro- 

bura I 

Itn me Dii ament, consummatum furem ! St. Quid rognho, qimd amisi? Nisi 
etiam adjiciam laborem ad jacturam, quasi epithecam ? Qitin tu putus amissum 
esse, quod est amissum ? Accipe versoriam. Keverlere ad herum. Ch. Hie 7ion 
est homo/ugilivus, recordalur a-dium. St. Utinam essent antiqua instilutu, atiti- 
qua- parsimoni(E ; essent hie mnjori honori, quam mala instituta. Ch. Dii immor- 
tales! hie orditur pronwitiare regin facta. Queer it antiqua; ne ignores hunc dili- 
gere antiqua, murem majorum. St. Nam faciunt nunc nihili mores, 7iisi licet fa- 
cere quod lubet. Ambitio est fuinc consecrata consuetudine ; est immunis a legi- 
bus : qui abjiciunt scuta, qui fugiunt in certamine, in consuetudine habent aucto- 
ritaiem. Fit consuetudine, si pelas Iwnores pro scelere. Ch. Malum, consuetudi- 



veteres.— IG Quorum unus Heini. ct Goeller.— 17 Di amant PH.— 18 B. 1. 
laborem addam. INIox, I'll, et editiones vett^res, apolhecam ; li. 1. nam 
apponam apotecam ; Lamli. hypolhccam. — 21 Atque utinam editiones vete- 
res : Utinam veteres homines HI I. Utinam %'eteres homines, utin(tm veteres 
(ivuX. Utinam veteres mores omnes, veteres Uotli. — 24 Don/.. Herm. Coeller. 
more majorum. J}. 1. sciat.—2G Gulielm. liherala leg i bus.— '27 I'arei 3. habet ; 
B. I . fugere qua hostes mores. — 2\) .S'/rtJiuiorcs Heiz. ap. Heim. Strenuos jam 

NOTiE 

dat qnonqnam adco esse et fiiraccm, 19 Cape vorsoriam] Id est, da vela 

et ill fiirando |iromtiiin, lit cuirenti retrorsiim. Nimiriim ' vcisoi la ' est 

lioiiiiiii solum, id ist,8olcam scu cal- funis, qno velum verlitur. 

cciim detrahatt' 21 Vetera amare] Id est, veteres 

17 (iruphicum furem] Id est, liomi- mores, vctercm paisimoniam. 

nem verc furem. 2(> .SV»ic/rt 'st] Id est, tiita et invio- 

IH I'.pithecam] ' Kpitlicca ' est ad- lata facta est. 
dilio, adj<ctio. 



TRINUMMI A(;T. IV, sc. 3. 1G59 

St. Strenuos practeriic, more fit. Cif. nequam qnidem. 

St. Mores leges perduxerunt jam in potestatem suam, 30 

Magis quis sunt obnoxiosi, quam parentes liberis. 

Eae misera^ etiam ad parietem sunt fixoe clavis ferreis, 

Ubi malos mores afligi nimio f'ucrat asquius. 

Ch. Lubet adirc atquc appellare hunc : veriim auscuKo 

perlubens. 
Et metuo, si compellabo, nc aliam rem occipiat loqui. 35 
St. Neque istis quicquam lege sanctum 'st : leges mori 

serviunt. 
Mores autem rapere properant, qua sacrum, qua publicum. 
Ch. Hercle istis malam rem magnam moribus dignum'st 

dari ! [minum omnibus 

St. Nonne hoc publice animum advorti? nam id genus ho- 
Universis est advorsum, atque omni populo male facit : 40 
Male fidem servando, illis quoque abrogant etiam fidem, 
Qui nihil meriti : quippe ex eorum ingenio ingenium horum 

probant. [sum. 

Hoc qui in mentem venerit mihi, reipsa modo commonitus 

nem. St. Est consnetudo aspernari furies. Ch. Nequam profecto cojisnetudo. 
St. Mores jam i-indicaninl in swim ditioncm leges, i/tdbus sunt 7im^is obnoxii, 
ijwim parentes liberis. Eu- infelices sunt etiam dcfixa: ad parietem clavis ferreis, 
ad quern erat tnagis par defigi malos mores. C-if. Libet convenire hunc atque 
appellare: verum audio perlibenter ; et pertimesco, si interrogem, ne incipiat dicere 
de alia re. St. Neque est quicquam inviolabite lege. Leges suhjiciuntur con- 
suetudini: mores autem invadere accelerant, et sacrum, et publicum. Ch. Per 
Herculem, mali mores mercnlur affici mala re / St. Nonne animadverti hoc pub- 
lice f Nam id genus hominum omnibus est conlrarium, et omni plebi mahfacit : 
fidem male tuenilo dclrahunt eliam fidem illis, qui nihil meriti sunt: vimirum me- 
liuntur horum menlem ex illorum tnente. Qua raiione id mihi venerit in animum, 



praterire Goeller.— 31 Magis qui PH. obnoxioscc Brant, quam p. liberi Pll. — 
ao Neque isti Pll. sanctu'st C — 39 C. pullice. Goeller. genus hominum homi' 

NOT^ 

29 Strenuos prcetcrire, morefit] Id praesentat leges clavis confixas, 

est, consiietudiiie nunc fit, ut vii i for- quemadmoiluni servos reos et fiigiti- 

tes at) iiiiprobisisimo quoqiie in hone- vos. 

ribus peteiidis victi discedant, loco- 39 Nonne hoc publice anirnum adror- 

que moveantnr. ii] Quasi dicat, nonne in hoc publice 

31 Obnoxiosi] Id est, leges illis pa- animadvertendum est? 

rent, non illi legibus. 42 Ex eorum ingenio ingenium horum 

32 £,'«? Mjisfra'] Ingeniose poetarc- probant] Persa, 'Tuo ex Ingenio mo- 







1660 M. ACCII PLAUTI 

Si qiiis mutuom quid dederit, fit pro proprio perditum. 
Cum repetas, inimicum amicum beneficio invenis tuo. 45 
Si mage exigere ciipias, duarum rerum exoritur optio : 
Vel illud, quod credideris, perdas ; vel ilium amicum ami- 

seris. [talentum mutuom 

Ch. Meus est hie quidem Stasimus servos. St. nam ego 
Quod dcdcram, talento inimicum mihi emi, amicum ven- 

didi. 
Sed ego sum insipientior, qui rebus curem publicis 50 

Potius, quam id quod proxuraum 'st, meo tergo tutelam ge- 

ram. 
Eo domum. Ch. heus tu, asta illico : audi, heus tu ! St. 

non sto. Ch. at ego te stare volo. 
St. Quid si egomet te velle nolo? Ch. ha nimiiira, Sta- 

sime, saeviter ! [argentum dedi. 

St. Emere meliu'st, cui imperes. Ch. pol ego emi, atque 
Sed si non dicto audiens est, quid ago? St. damnum ma- 
lum. 55 
Ch. Bene mones : ita facere certum est. St. nisi quidem 

cs obnoxius. [ jubes. 

Ch. Si bonus est, obnoxius sum : sin secus est, faciara uti 

sum (idtnonilus mox re ipsa. Si quis ihderit aliquid inutuuin, dci'crditur pro 
proprio, Qutmdo rcpctis, iiitenis inimicum tuo beneficio pro ainico. Si relis 
repetere acrius, optio duarum rerum nascitur : vel amiseris id quod dederi.i, vel per- 
didcris ilium umicum. Cii. Jlic est profecto meus sirrus Stasimus. St. Nam 
emi (o liilento quod ego dederam mutnum, inimicum, vendidi amicum, Sed ego sum 
amenlior, qui curam geruvi rerum ptiblicarum, potius quam id quod est proximum, 
ciiraho tncum iergum. Eo domum. Cii. Ileus tu ! sta illico. Audi, heus tu ! 
St. Non sto, Ch. At ego oplo te consist ere. St. Quid si egomet nolo te velle'! 
Cii. Ah, Stasime, agis nimium crudeliler .' St. Est satins emere, cui imperes. 
Cii. Profecto ego emi, et dedi pecuniam. Sed si non est morigcrus, quid ago? 
St. Da infortunium grandc. Cii. liecte mones! institui sic agere. St. Nisi 
quidem es obnoxius. C^ii. >S'J est bonus, .sum obnoxius : si est secus, agam ut impe- 



tiihus, nt emond. .Sciopp. — 1.5 Pll. invenias ; C inx'enicas. — 47 Pll. amicum 
miseris. — V.) C vendedi. — 50 C. qui r. c. pullicis. — ."i'i Vriba, at ego te stare vo- 
lo, dcsiint ill I'll. — 55 H. 1. C^. C 2. audiens es. Mox, </tt magnum inalum 
Giiliclin. et Bipont. dano malum Palmer. — 5G Pll. certunst. B. 1. quidem 

NOT/T 

res alirnos proha.s.' Tcrenlins, ' Hei 4(» Optio] Id est, olcctio. 

nif iiiiRciniii, fjiii tiitiin aiiimum ex .Ol E.mercm eliu'sl] Peisa, ' Emere 

animo upcclavi mco !' oportct cuicin tibiobedire velis.' 



TRINUMMI ACT. IV. SC. 3. IGOl 

St. Quid id ad me attinet, bonisne servis tu utare an ma- 
ils ? [alteram 
Ch. Quia boni malique in ca re pars tibi est. Sr. partem 
Tibi permitto, illam alteram ad me, quod boni est, apponito. 
Cfi. Si cris nicritus, fict : scd rcspice ad me hue! ego sum 
Charniides. Gl 
St. Hem ! quis est, qui mentionem facit homo hominis 
optumi? [vostram fidem ! 
Ch. Ipse homo optumus. S r. mare, terra, coelum, Di, 
Satin' ego oculis plane video? estne ipsus, an non est? is 

est. 
Certe is est! is est profecto ! o mi here exoptatissume, G5 
Salve ! Cii. salve, Stasime. St. salvum te. Ch. scio 

et credo tibi. 
Sed omitto alia ; hoc mihi responde : liberi quid agunt mei, 
Quos reliqui hie, filium atque iiliam ? St. vivunt, valent. 
Ch. Nempe uterque? St. uterque. Ch. Di me salvom 

et servatum volunt. 
Cetera intus otiose pcrcunctabor quae volo. 70 

Eamus intro : sequere. St. quo tu te agis? Ch. quonam, 
nisi domum ? [censeam ? 

St. Hiccine nos habitare censes ? Ch. ubinam ego alibi 
St. Jam. Cn. quid jam? St. non sunt nostras aedes is- 
tae. Ch. quid ego ex te audio? [tariis 

St. Vendidit tuus natus asdis. Ch. peril ! St. pra^sen- 

ras. St. Quid id ad me speclut, an utaris bonis servis, an tnalis 1 Cii. Quia oh- 
liiies partem in ea re boni maUijue. St. Tibi concedo alteram partem, adde mihi 
illam alteram, (juie est bona. Cht. Addetur si bene meritus es ; sed respice kite ad 
me! ego sum Vharmides. St. Hem quis est, (jui facit menlione7n vptimi viri ? 
Ch. Ipse est vir optimus. St. Mare, terra, ccelum, Dii rcdratn fidem ! Conspi- 
corne ego oeulis satis plane ? Estne ipse, an non est / Is est pm/tclo ! is est, is est 
sane! O mi here exuptatissime, sis sakus! Cu. Salve, Stasime ! St. Salvum te. 
Cii. Seio et tibi credo. Scd prcvtermitio alia ! responde mihi hue : quid faciunt 
mei liberi, ipius hie reliqui, filium et filiam? St. Vivunt, valent. Ch. Nempe 
uterque? St. Uterque. Cii. Dii volunt me salvum et servatum. Ate petam 
reliqua quw volo scire in (cdibus otiose. Ingrediamur! sequere. St. Quo teagis? 
Ch. Quonam, nisi dnmum! St. Futusne hie nus manere ? Ch. Ubinam ego putem 
alibi? St. Jam. Ch. Quid jam? ST.Hceadesiionsuntjnmnostrce. Ch. Quid ego 
ex te audio? St. Tuus filius vendidit trdes. Ch. Interii. St. Prasentibuset nume- 



est. — 57 Si bonus cs I'll, ct edd. vett. secus es PU. ut jubes Hcrm, — 59 Qui 
boni C.~G7 Sed nmiite alia Aid. Jiint. Acidal. Heini. Goeller. — 72 Hiciiie 



1662 M. ACCU PLAUTl 

Argenti minis iiumeratis. Ch. quot? St. quadraginta. 

Ch. occidi ! 75 

Qui eas emit? St. Callicles, cui tuam rem commenda- 

veras, 
Is habitatura hue commigravit, nosque exturbavit foras. 
Ch. Ubi nunc filius meus habitat ? St. hie, in hoc pos- 

ticulo. [fore. 

Ch. Male disperii ! St. credidi aegre tibi id, ubi audisses, 
Ch. Ego miser meis periculis sum per maria maxuma 80 
Veetus capitali periculo, per preedones phirimos 
Me servavi, sah'os redii : nunc hie disperii miser, 
Propter eosdem, quorum causa fui hae gRtate exercitus. 
Adimit aniniam mihi aegritudo. Stasime ! tene me. St. 

visne aquam 
Tibi petam ? Ch. res quom animum agebat, tum esse of- 

fusam oportuit. 85 

rath minis argenteis. Ch. Quot? St. Quadraginta. Ch. Per ii. Quis eas emit? 
St. Callicles, cui commiseras tuas fortunas ; is commigravit hue hubitatum, nos- 
que cjecit foras. Ch. Ubi manet nunc metis Jilius? St. Hie ir hoc post iculo. 
Ch. luterii male. St. Existimnvi te agre Inturum esse hoc, quando ucccpisses. 
Cn. Ego infclix sumjaelalus meis jacturis per maria maxima periculo capitis, a 
piralis me defendi,retirtor incolumis: nu7ie hie naufragium feci, infelix propter 
eosdem, quorum causa fui jactalus hac atate. Dolor adimit mentem : tene me, 
Slnsime ! St. Msne ut postulem aquam pro te? Cic. Quando fortunce inieri- 
bant, turn oporlcbat effundere. 

C. ubinam ego Pll. Herm.— 73 Voc. i5<rt'deest in B. 1. — 75 Pll. ^j/of/.— 80 Ego 
ntisiruin Vl\. nteis periclis Herm. — 81 Herm. periclo. — 83 Nonius hoe atate ; 
nnde (iulielni. conj. hoc atatis. — 85 Voe. res dcest in B. 1. Mox, in codeni 
cod. cum animam aiebam tuvi esse effusa ; C. 2. res quoniam. Pll. offusa. 

NOTyE 
83 Ilac (ctatc'] Id est, hoc a-tatis, ' Hac nocte,' id est, hoc noctis. 
sen aetate tarn praecipiti, sen efluuta. 



ACTUS QUARTI SCENA QUARTA. 

CALLICLES, CHARMlDliS, STASIMLS. 

Ca. Quid hoc hicclamoris audio ante asdis meas ? 
Ch. O Callicles! o Callicles! o Callicles ! 

Ca. Quumvoci/erationcm audio anlc mcas (cdcs? Cm. () Callicles.' O Calli- 



TRlNUiMMI ACT. IV. SC 4, 1GG3 

Qualinc amico mca commcndavi bona ! 

Ca. Piobo el fidcli, et fulo, ct cum magna fide; 

Et salve, et salvom te advenisse gaudeo. 5 

Ch. Credo omnia ist£ec, si ita 'st, ut praidicas. 

Sed quis iste est tuns ornatus? Ca. ego dicam tibi. 

Tiiesaurum effodiebam intus, dotem, filiae 

Tua3 quae darctur : sed intus narrabo tibi 

Et hoc et alia: scquere. Ch. Stasime! St. hem! Ch. 
strenue 10 

Curre in Pirreeum, atque unum curriculum face. 

Videbis jam illic navem, qua advecti sumus. 

Jubeto Sangarionem, quae imperaverim. 

Curare, ut efFerantur : et tu ito simul. 

Solutum 'st portitorijam portorium. 15 

St. Nihil est morae. Ch. i, i, ambula ! actutum redi. 

St. Illic sum atque hie sum. Ca. sequere tu hac me In- 
tro. Ch. sequor. 

St. Hie meo hero amicus solus firmus restitit, 

Neque demutavit animum de firma fide. 

Quanquam labores raultos *** 20 

Sed hie unus, ut ego suspicor, servat fidem. 

cles ! O Callicles ! Quali amico credidi mens fortunas ! Ca. Bono, et fido, et 
cum magna fide; et salve, et lator tc advenisse sahum. Ch. Credo omnia islhac, 
si est ita ut dicis. Sed quis est tile tuus ornatus? Ca. Ego tibi dicani. Effodie- 
bam intus Ikesaurum, qui donelur dos tuce filia. Sed tibi nurrubo intus, et hoc et 
cetera. Sequere. Cn. Stasime ! iir. IJem! Cii. Curre cHeriler in Piraeum, 
et ne desiste. Videbis jam illic navem, qua sumus allati. Mandn Sangarioni, ut 
curet, ul vfferantur, quie imperaverim. Et tu perge simul. Portorium est jam 
solutum ])orlitori. St. Est nihil quod morctur. Ch. I, i, ambula ! stalim redi. 
St. .S'«w illic, et sum hie. Ca. Sequere me tu hac intra. Ch. Siquor. St. Ilic 
amicus solus firmus restitit jneo hero, neque dimovit animum de firma fide. 
Quanquam ipse pertulit multos labores; sed hie unus tuetur fidem, ut ego su- 



3 Quidin' Parei 3 5 Et salvet et C— 6 Omnia prcedicas credo edd. 

vett.— 8 ThensaurumVW.—Q Tuaque V\\.—\2 Videbis nam R. 1.— 13 Videto 
15. Let PH.— 1.5 Solutust I'll.— 10 Mhil est morucii ambula Pll. iinde RitloD-. 
Nihil est mora? Cu. i, nihil, ambula ; Lamb. Nihil est morw? Cn. ftihil, ambu- 
la. — 17 Acidal. et Goeller. tu me inlro /lac— IS Pll. amico solus. — ll>. 22 li. 1. 
fide: hie unus ut ego suspicor Servat fidem quanquam labores mullos cepisse cen- 
seo ; Aid. et Meins. fide. Ilic unus, ut ego suspicor, servat fidem. Quanqiuun 

aOTJE 

l\ Pircpeum] ' Piraeus ' est portus star curricnli accelera. Uiio spiritii 
Atlicnaruni. viara conlice. 

Unum curriculum face] Id est, iii- 



1G64 M. ACCir PLAUTI 

Ob rem laborem euni ego cepisse censco. 

spicor : ego existimo eum laborusse 7wn sine causa. 



labores mnltos ob rem eum ego cepisse censeo ; Lamb, laborcs multos ipse perluli. 
Pro ob rem, Acidal. conj. ab re. 



ACTUS QUINTI SCENA PRIMA. 

LYSITELES. 

Hic homo est omnium hominnm praecipuus, voluptatibns 

gaudiisque antepotens : 
Ita commoda, quas cupio, eveniunt : qiiod ago, assequi- 

tur, subest, 
Subsequitur : ita gaudiis gaudium suppeditat. 
Modo me Stasimus Lesbonici servos convenit : is 
Mihi dixit, suum hcriiin peregre hue advenisse Charmidem. 5 
Nunc mihi is propere conveniendus est ; ut, quai cum ejus 

filio 
Egi, ei rci fundus pater sit potior : eo : sed fores 
Ilae sonitu suo mihi moram objiciunt incommode. 

Lv. Ilic est omnium facile primus, prce ceteris potcns volupfatibus et gaudiis : ila 
bona contingunt, (jua- exopto : ijuod ago, assequitur, subest, subsequitur : ita jucun- 
ditas cuiiiulatur jucunditate. Stasimus, servus Lesbonici, me adiit modo : is mihi 
dixit Charmidetn, suum herum, advenisse hue a longini/uis. Is mihi adeundus est 
velociter, ut pater sit pracipuus auctor tjus rci quam feci cum ejusjilio. Sid h<£ 
fores me rcmorantur incommode suo slrepitu. 



1 Voc. /lomjnuw dcest in B. 1. pracipuis odd. veft. anteponcns C. 2. ante- 
ponendus H. 1. et al. ii)i. l-*aiciim. — 2 Jlacommodo edd. vett. Vro subest, Aci- 
dal. IJotli. ft (Jocllor. subit.—'i \\o\\i. gaudia suppcdilant. — 4 Hoc vorsu nova 
iccna incipit in li. 1. convenicntis Mihi, S)-c, idem codex. — 8 I'll, obiciunt. 

NOTyE 

1 Jlic homo] r.ysiteles manii ad teris moi tnlibiio, cumnlatus volii|)ta- 
pcctiis adniula seipstini noiiiinat in tihiis ct gaudiis. 
terda pciMOna : (juasi dical, Kgo titiin 2 Commoda] Id est , commode, 

bouio pra-cipiiiis. 7 I'undus] Id est, aiictor. 

Antcpolcnii] Id est, poteiis pia' cc- 



TRINUMMI ACT. V. SC. 2. 1(105 



ACTUS QUINTI SCENA SECUNDA. 

CHARMIDES, C A LLIGMIS, LYSITELES, LKSBONICUS. 

Cii. Nequk fuit, nequc crit, ncque esse quenquam homi- 

num in terra dum arbitror, 
Cui fides fidelitasque amicura crga eequiparct siiiim : 
Nam exaedificavisset me ex his aedibus, abs(iue te foret. 
Ca. Si quid amicum erga bene feci, aut consului fideliter, 
Non videor meruisse laudem : culpa caruisse arbitror. 5 
Nam beneficium, homini proprium quod datur, propriura 

sumserit : [velis. 

Quod datum utendum est, id rcpetundi copia'st, quando 
Ch. Est ita, ut tu dicis : sed ego hoc nequeo mirari satis, 
Eum sororem despondisse suam in tarn tbrtem familiam, 
Lysiteli quidem Philtonis filio. Ly. enim me nominat. 10 
Cn. Familiam optumam occupavit. Lv. quid ego cesso 

hos colloqui ? [tur loqui. 

Sed maneam etiam opinor : naraque hoc commodum ordi- 

Ch. Necdum extilit, neque existct, 7ieque esse tillum komincm in mundo pulo, 
cujus fides et cotistuntia sit comparanda erga suum amicum: nam citra tuam ope- 
ram me ejecisset ex his adibus. Ca. Si ajfeci aliquo beneficio amicum, aut si con- 
sidui fideliter, non pulo me hiudandum; sed exislimo vacasse culpa. Nam munus 
quo afficilur homo ut sua, sit semper penes cum: quod vero datur, ut utatur, ejus 
repetendi potestas est, quando velis. Ch. Est ita, itt tu Inqueris. Sed non pus- 
sum satis hoc udmirari^ eum despondisse suam sororem in familiam tarn polcutem, 
Lysiteli filio Philtonis. Ly. Pro/eclo me nuncupal. Cii. Invasit in optimum 
familiam. Ly. Quid ego cunctor hos uffari? Sed exislimo mihi tnamndum esse 



1 C. C. 2. B. 1. hominum interdum arbitror.— 2 'Sensiis postiilat, (equi- 
peret tuce.' Goeller. — 3 B. 1. ex his rebus. — 6 I'll, alii cod'J. et ed. Botii. 
datur prosumserit ; edd. vett. datur proprium erit ; rh sumserit deest in 
B. 1. pro (pio Acidal. conj. sumseris. — 7 Fll. utendum 'st ; al. est utendum. 
— 8 Pro nequeo, Pll, liabent metuo. — 9 Nonius p. C.58. despondisse se suam. 

NOTyE 

3 Exadificavissef^ Ejecisset me fili- tiir, si semper tenere liceret.' 
HS epdibus, absque te, et nisi nienti rci Proprium sumserit [prosumserit] Hoc 
familiari siiccmrisses. est, pvopriiiin erit, proprium siinise- 

Proprium] Id est, pcrpetunm. lit. 
Lucretius * auiorem proprium' ap- y Fortem] Nonius, divitem, copio- 

pellat, stablieni, et perpetuuiu. INIa- sam. 

crobius, ' Proprium liabere dicere- 11 Occupavit] Invenit, pos.s(>dit. 
Delph. et Vur. Clas. Plant. 5 N 



1()()G M. ACCll FLAUTI 

Ch. Vah! Ca. quid est? Ch. oblitus intus dudum tibi 

sum dicere : 
Modo mihi advenienti nugator quidam accessit obviam, 
Nimis pergraphicus sycophanta : is mille nummum se au- 

reiim 15 

Meo datu tibi ferre, et gnato Lesbonico aiebat meo : 
Quern ego nee qui esset noram, neque eum ante usquam 

conspexi prius. [mihi 

Sed quid rides ? Ca. meo allegatu venit, quasi qui aurum 
Ferret abs te, quod darem, tuaj gnatae dotem : ut filius 
Tuus, quando illi a me darem, esse allatum id abs te cre- 

deret : 20 

Neu qui rem ipsam posset intelligere, et thesaurum tuum 
Me esse penes, atque eum a me lege populi patrium pos- 

ceret. [et tuus 

Ch. Scite edepol. Ca. Megaronides communis hoc mens 
Benevolens commentu':it. Ch. quin collaudo consilium, 

et probo. 
Ly. Quid ego ineptus, dum sermonem vereor interrumpere. 
Solus sto ; nee, quod conatus sum agere, ago ? homines 

colloquar. 26 

Ch. Quis hie est, qui hue ad nos incedit? Lv. Charmi- 

dem socerum suum 

adhiic: namque incii>it loqui opportune. Cn. Vah! Ca. Quid est? Ch. Obli- 
tus sum jnmpridem tibi dicere : quidam nutiator mihi occurrit mox advenienti, sy- 
cophanta nimis gruphicus : is dicebat se ad Ic afferre mille nummos aureus, quos de- 
dissem, et meo jfilio Lesbonico: ego nee noram qui esset, neque vidi usquam prius 
antea. Sed quid rides? Ca. Venit meo imperio, quasi qui ad me deferret aurum 
a te, quod darem dotem tua filice : nt tuus filius e.ristimarel id esse ullatutn abs te, 
quando illi darem a me, ne posset reseire ullo mndo rem ipsam, et tuum thesauruni 
esse penes me, et eum a me repelent lege populi, tanqwnn paternum. Cu. Scite 
per cedein Pollucis ! Ca. Megaronides, mens communis amicus et tuus, commenlus 
est hoc. Ch. Quin collaudo consilium, et probo. I>v. Quarc ego stolidus sto so- 
lus, cum vereor obturbare oralionem ; neque facio quod mihi proposuifucerc 1 Al- 
loquar homines. Cu. Quis est hie, qui hue uccedit ad 7ios? Ly. Lysi teles salu- 



— 12 K(I(J. f)iia>(iam vott. namque /j/t.— 13 Vha I'll, uid est C— 14 E(hl. 
vett. oceessit.— \5 H. 1. C. et (;. 2. se aurum. — IG l\leo datum K. 1. aiebat meo 
PH.— 17 H. 1. ne qui eum. C ante usque. — \H Sed quid prius rides M. 1. a in. 
pi. — I'J C aps te q. d. lue. — 21 A'cu '/u«s I'll, el IJ. 1. thensaurum \'\\.— 2i C. 

NOT.'E 

10 Meo datu] Dictum, meo logatii, 21 Neu qui] Id est, fpiodam niodo. 

nico coiiccsbii. 



TRINUMMI ACT. V. SC. 2. 1G67 

Lysiteles salutat. Ch. Di dent tibi, Lysiteles, quae velis. 
Ca. Non ego sum salutis dignus I Ly. immo salve, Cal- 

licles. 
Hunc priorem aequom 'st me habere : tunica propior pallio 

est. 30 

Ch. Deos volo consilia vostra recte vortere. 
Filiam meam tibi desponsatam esse audio. Ly. nisi tu 

nevis. [uxoremmihi? 

Ch. Immo baud nolo. Ly. sponden' ergo tuam gnatam 
Ch. Spondeo, et mille auri Philippum dotis. Ly. dotem 

nihil raoror. 
Ch. Si ilia tibi placet, placenda dos quoque est, quam dat 

tibi. 35 

Postremo, quod vis, non duces, nisi illud quod non vis, 

feres. [tro. 

Ca. Jus hie orat. Ly. irapetrabit te advocato atque arbi- 
Istac lege filiam tuara sponden* mihi uxorem dari ? 
Ch. Spondeo. Ca. et ego spondeo idem hoc. Ly. oh, 

salvete, affines mei ! 
Ch. Atque edepol sunt res, quas propter tibi tamen suc- 

censui. 40 

tein (licit Charmidi suo socero. Ch. Dii tibi impertiant, qucB optes, Lysiteles. 
Ca. iSon sum dignus salute ? Ly. Immo salvus sis, CuUicles. Purest tne ante- 
ponere liunc, Tunitvj propior est pallio. Ch. Rogo Deos ut secundent vestra 
consilia. Audio meam filiam tibi esse desponsatam. Ly. Nisi tu recusas. 
Ch. Immo non nolo. Ly. Miliine spondes ergo tuam filiam uxorem? Ch. Spow 
deo, et mille Pliilippos auri in dotem. Ly. Nihil euro dotem. Ch. Si ilia tibi 
placet, oporlet dotem tibi placere quoque, quam tibi spondet. Demum non duces 
quod cupis, nisi accipies quod non cupis, Ca. Hie rogat quod cequum est. Ly. 
Obtinebit te arbitro atque patrotio. Promittisne mihi tradi tuam filiam u.vorem 
ista conditione ? Ch. Prnmitto. Ca. Et ego promitto hoc idem. Ls. Oh! sal- 
vete, 7nei affines. Ch. Attamen per adem Pollucis sunt res, propter quas tibi iratus 



comentust.— 25 Al. ap. Pareiim in eptus.— 29 B. 1. C. C. 2. Ven. 1. et edd. 
vett. salute dignus. — 31 C. vortere [lacuna]. — 32 Voc tu nevis desiinl in PlI. 
ubi vacuum est. — 34 C. morer. — 36 li. L non vis feras. — 37 C. at vocato, — 

NOT7E 

29 Salutis dignus] Viig. ' Indignus nos aliia, atqne aliis magis esse de- 
avorum.' Siieton. in Othone, ' pi«- vinctos, et nobis ipsis devinctiores. 
dicaret solum imperii digniim.' 35 Placenda] Lorntio imisirata, 

30 Tallica propior pallio] Proverb!- placenda dos, id est, dos qua; placere 
alis formula, qua significatur amicis, debet. Quaiidicas, 'stiindus,' ' se- 



1G68 M. ACCII PLAUTI 

Ca. Quid ego feci? Ch. meum corrumpi quia perpessus 
filium. [seas. 

Ca. Si id mea voluntate factum est, est quod niilii succen- 

Sed sine me hoc abs te impetrare, quod volo. Ch. quid 
id est? Ca. scies. 

Si quid stulte fecit, ut ea missa facias omnia. 

Quid quassas caput? Ch. cruciatur cor mihi, et raetuo. 
Ca. quidnam id est ? 45 

Ch. Quom illeita'st ut esse nolo, id crucior ; meluo, si 
tibi 

Denegem, quod me oras, ne tc leviorem crga me putes. 

Non gravabor: faciam ita, ut vis. Ca. probus es : eo, ut 
ilium evocem. [non licet. 

Ch. Miscrum 'st, male promerita, ut merita, si mihi ulcisci 

Ca. Aperite hoc, aperite propere, et Lesbonicum, si do- 
mi 'st, foras 50 

Evocate : ita subitu'st, propere quod eum conventum volo. 

Le. Quis homo tam tumultuoso sonitu me excivit subito 
foras ? [mihi. 

Ca. Benevolens tuus atque amicu'st. Le. satin' salve? die 

fui. Ca. Quid ego feci? Ch. Quia pussus es meum filium fieri corruptum. 
Ca. Si id (tccidit me volenle, est quod mihi irascaiis. Sed palere me consequi 
hoc a te, quod oplo. Ch. Quid est id I Ca. Scies. Si quid fecit amenter, 
ut facias missa ea tiiiiversa. Quid coticutis caput? Ch. Cor mihi dolet, et 
timco. ('a. Quid est id ? Cn. Quoniam ille est ejusmodi qualem esse nolo, id- 
circo doleo ; limco nc, si tihi negcm quod me rogas, cxislimcs te minus posse apud 
me. Nvn crgre feram. Agam ita ul optas. Ca. Es probus. Ko, ut ilium evo- 
cem. Ch. I'lst miserum, si non mihi licet ultioneni sumerc de male faclis, ut me- 
renlur. Ca. Fundilc, pavdile cilo, et erocate e.v (cdibus Lcshonicum, si domi est: 
adeo suliila est causa, propter quam volo eum conrcnire cilo. FjE. Quis me evocavit 
foras tain repentino et tumulluosn slrepitu ? Ca. Est tuus amicus ct henecolens. 
Lk. Sunlne res satis incolumcs? die mihi. Ca. liecle : gralulor tuum palrem 



38 U. 1. spoiide mihi. — 40 I'll. suscensui.—AI AUfinni est non legitiir in Pll, — 
41 Groiiov. wis.su /'((CJ«<. — 4H C probus seseo. — lU V\\. si nis ulcisci. — 50 Voc. 
/orus ilelon I Ueiz. Hfiin. cl Goeller. — .'il Evocate ila subito: est propter quod 
al. ap. Gionov. — 52 Voc. subito dclevit lleiz. ap. Heiin. — 53 Pll. satinst. — 

NOT/E 

dendiis,' ' siiif^cndiis.' loins, ' I'lur nhi sif, et qnam salve 

51 Jta suhilu'sl] Id est, adeo res agat, intei rof;at.' U.sitata erat in- 

C8t snbitaiia, ct repentina. terrogalio redeuntinni pcregrc, 'Rec- 

r):i Siilin' salve] 'Hoc lovo salve est tcne omnia?' et discedentiiim, 

adveiljiiim, a ' salvns,' id e3t,iecte, ' Nuinqiiid vis?' 

commode, iiuegre.' Donalds. A])ii- 



TRINUMMr ACT. V. sc. 2. 1GG9 

Ca. Rcctc : tuiim peitrcm rcdiissc sulvom percgrc, gaudco. 
Le. Quis id ait? Ca. ego. Le. tun' vidisti ? Ca. et 

tute idem videas liceat. 55 

Le. O pater, pater mi, salve! Ch. salve multum, gnate mi. 
Le. Si quid tibi, pater, laboris? Cii. nihil evenit, ne time: 
Bene re gesta salvos redeo : si tu modo I'rugi esse vis, 
Ha3c tibi pacta 'st Caliicli filia. Le. ego ducani, pater : 
Etiam et si quam aliani jubebis. Ch. quanquam tibi suc- 

censui. GO 

Ca. Miseria una uni quidem homini 'st aflfatim. Ch. immo 

huic parum st. 
Nam si pro peccatis centum ducat uxores, parura 'st. 
Le. At jam posthac temperabo. Ca. dicis; si facias modo. 
Le. Numquid causae est, quin uxorem eras domum ducani ? 

Ch. optumum 'st, licet. 
Tu in pcrendinum paratus sis ut ducas. Plaudite. G5 

essereversum incolumem alonge. Le. Quis ait id ? C\. Ego. Le. Tune vidisti? 
Ca. Et potes ipse conspicari. Le. O pater, mi pater, salvus sis. Cfi. Salvus sis 
multum, mi Jili. Le. Tiiiine accidit illiquid Inhoris, pater ? Cii. Nihil accidit, ne 
tnetue. Revertor salvus, refeliciler gesta : si tu vis essefrugi, hcec filia Caliicli tibi 
est prnmissa. Le. Ego ducam, pater : et etiam aliquam aliam, si imperabis. 
Ch. Tametsi tibi iralus fui, Ca. Una calamitas svfficit uni homini. Ch. Immo 
non svfficit huic. Nam est parum, si ducat centum uxores pro delictis. Le. Sed 
jam deinceps ero temperantior. Ca. Polliceris ; si pra-stes modo, Le. Quid im- 
pediat, quominus eras ducam vxorem domum? Cii. Est optimum, licet. Tu sis 
paratus, ut ducas in diem terlium ab hodierno. Plaudite. 



60 Etiayn si Pll. suscensui I'll. — 61 Miseret tamtn una quidem homini sat est B. 
1. loid non est in Fll. atfatim I'll. — 64 Quid causa est Pll. domum ducat B. 1. 
optuma est Both, licet ileest iu ed. Goeller. 

NOT/E 

61 Miseria una uni quidem homini immortale et necessarium malum. Pro- 

'st affatim'] Vox est Calllclis injiiriosa pertiiis : ' Cum satis una tuis insom- 

nuilieribiis : liac eniin significat Les- nia poitet ocellis, Una sit et cuivis 

bonicnm satis po^naruni datiirnm esse foeniinamulta mala.' 

anteactae vitae, et anteactanim libi- Parum'st] Id est, parum miseria 

dinum, si cogatnr nubere. Philemo, est : quasi dicat, non est satis magna 

auctor luijus P'abulie, primus apud miseria. 

Graecos dixisse dicitur, 'Addi'aT6v 65 Plaudite] Hoc uno verbo cou- 

iari KaKhv b.vayKu.~iov yvvr}' Mulier est stat Epilogiis Fabulac. 



M. ACCII PLAUTI 

T R U C U L E N T U S. 



DRAMATIS PERSON/E. 

DiNARCHUS, Adolescens. 
Phronesium, Meretrix. 
Grta, Servus. 
Gallic LES, Senex. 
AsTAPHiUM, Ancilla. 
Strati LAX, Servus. 
Stratophanes, Miles. 
Si'RABAX, Adolescens 7-usticus. 
Ancilla altera. 



ARGUMI'.NTUM, ut quiuusdam videtur, prisciani. 

Tres unam perciint acJolescentes niulierem, 

Rare iiims, alter urbe, peregre tertiiis. 

l/tique ista ingcnti niilitcm tangat bolo, 

Clam supposuit sibi claiidestino edidini. 

Vi magna servus est ac triicibus moribiis, 5 

Tres juveyies amant perdite unam mcretricem : U7ius eat ugrcstis, allcr urbnnus, 
(ertius peregriniis : ct ut circumveniat militem majori prada, sihi supponit piienim 
clam occulte iiatum. Servus est magnw violenticc, ac morum /erorum, nc mere- 

3 Utque edd. vett. Goeller. — 4 B. 1. C. C. 2. et edd. vett.sibi supposuil ; 

NOTvE 
1 Tres] Strabax nisticiis, Dinaichus urbanns, Stratophanes miles. 



1672 ARGUMENTA. 

Lupae ne rapiant doniini parsimoniam. 

Et is tanien moliUir. Miles advenif, 

iS^atique causa dat piopensa muneia. 

Tandem conipressae pater cognoscit omnia. 

t/tque illam ducat, qui vitiarat, convenit: 10 

iSuiimque is repetit a meretrice snbditum. 

trices auferant qiis donwuis comparavit sua parsimonia. Attamen ille mitior 
fit. Miles revertitur, et dat munera. Maxime tandem pater vitiata puellce deiegit 
cuncta. Et ut ille, qui ilium corrupit, illam ducat iixorem, adit patre7n ; et ille 
reposcit a meretrice suumfilium, qui illi suppositus fuerat. 

GaeWer. supposiiit sibi.— 6 Ut inopem rapiant B. I.— 7 Idem codex, meUitus 
miles; Aid. Goeller. mollitur. Miles.— 9 Tamen compressce codd. et ed. Goeller. 
— 10 Vtque litam ducat PI. Utqup vitum ducat alii codd. Utque natam ducat 
B. 1. et add. vett. Vitiatam ut ducat Goeller. 

NOTiE 

6 Lupa] Meretrices diet* lupcc : Parsimoniflm] Fortunas parsimonia 
nnde ' lupanar.' partas ; metonymice. 



ALIUD ARGUMENTUM CAMERARII. 
H^c Comoedia est altera, qiiam Ciceroni inprimis placuisse, de Catone 
intelligi potest, ut retulimus in Pseudolo. Et quamvis mendosissima et 
lacera ad nos pervenerit ; tamen quasi de nngue leonem, ant de cnlmo 
fruges aestimant, ita de his reliquiis pra?stantia luijus Fabulae plane judi- 
catur. Argnmentum tale est : Meretrix qua=dam callida et astuta, et 
famulitio atque rebus omnibns ad faliacias et frandes instructa, pellicit in 
amorem sui ires adolescentes : unum urbanum, quem celeriter conficit ; 
alterum rusticum, qui profusns est in dando ; tcrtium militem, cujus stoli- 
ditate abuti, et qiiem compilare cupieiis, sinnilat se ex ipso esse gravi- 
dam : et hoc persuadet crcdulo. Ut enim hoc genus fastuosum, ita et 
stolidum est. Erat rustico servus immitis et cui doleret corrumpi filium 
herilem: sed et ille tamen niulalur, et desinit esse saevus sen truculenlus, 
nam hinc nomen Fabulae indituni est. Ut autem minus simplex argn- 
mentum esset, inspritur et virginis stuprnm, conipressae per vim ab ur- 
bano, quae cum filiolum peperisset, liunc meretrix sibi supposuit allalnm 
a tonslricc. Ac rr palam facta, virgo nrbano nubit, et ille a meretrice 
puer\mi repetit, ac auiorcs iios relinquit. Ita retinct meretrix par ama- 
tornui, rusticum ac uiilitcm : et ludificando ac dp>poliando milite delicias 
facit. Fabula liabet formam eoruni poen)atum, quae fxtfxovs appellant. 
Est autem ita dcpravata ct corrnpta a librariis, ut aliquotics fiiei it milii 
in animo me cdilurum non esse illam. Scite vero, t-l, ut Plautus loquitur, 
nimis graphice exprcssa est levitas, et malilia et fraudulentia meretricia ; 
ct quantopcrc desipiant in amore voluptatum illecebris simplices ; et 
fjuod isto genere liominuni, quod se primum esse vulf, et virtutis ac dig- 
nitatis possessionem propriam esse ducit, nihil rcipsa plcrumquc sit va- 
niii<, ncque futilius. 



IN TRUCULKNTUM PROLOGUS. 1G73 



P 11 O L O G U S. 

Pkrparvam partem postulat Plaiitus loci 

De vostris magnis atque amoenis moenibus, 

Atbcnas quo sine architectis conferat. 

Quidnunc? daturin' cstis, an non? annuunt. 

Meditor cquidem vobis me ablaturum sine 5 

Mora: quid si dc vostro quippiani orera ? abnuunt. 

Ell mchercle in vobis resident mores pristini. 

Ad denegandum ut celeri lingua utamini. 

Scd boc agamus, qua hue ventum est gratia : 

Athenae istae sunto, ita ut hoc est proscenium, 10 

Tantisper dum transigimus banc Comoediam. 

Hie habitat mulier, nomine quae est Phronesium. 

Haec hujus saccli mores in se possidet : 

Nunquam ab amatore suo postulat id quod datum est ; 

Sed reliquam dat operani ne sit reliquum, 15 

Pluutus rogat exiguum locum m vestra ampUssima grntissimaque urbe, in 
quern devehal Athenns sine architectis. Quid rcspondetis 7 concedetisne, an 
non ? Concedent. Equidcm sum arlnlratus vos mihi daturos statim. Quid si 
rogem aliquid de vestris bonis ? Nulu negant. En per Herculem untiqui mo- 
res manent apud vos, quando adhibetis linguam velocem ad abnuendum. Sed 
exequamur id, cujus causa hue accessimus. Sint hie Athena, sicut est pro- 
acenium, intereadum exhibemus breviter hanc Comcedium. Mulier hie manet, qua 
vacatur Phronesium. Hac continet in se mores hujus temporis : nunquam repe' 
tit a suo amatore id quod est concessum ; sed curat nihil ut ei reliuquut, ro- 



1 P. arlem p. Plaudi locu. Pro loci, B. 1. habet loqui. A(). Apiil. FloriiL 
torn. II. p. 141. ed. Bipoiit. li. 1. ita legiliir : Qntnn pnrvam partem, tVc — 2 Dcm 
eris C. Deum eris C 2. — 3 B. 1. sine arcu peltis ; PH. et <iuo Vatt. sine arcus- 
pletii ; tertiiis Vat. sine arcupctis ; Botli. sine arcis pletis ; Aid. sine arcus peltis, 
— t B. 1. an non? at nunc ; PH. an non '! adnunt. — 5 Melior me quidem Pll. ob- 
laturum B. 1. abinturum PH. — 6 C. orem abdunt ; C 2. ore abdunt ; B. I. orem 
abducunt. — 7 En mehcrcle in odiis \\. I. EumhercleVW. in vodiis C viodiisC 
2. Eti im lurcle lio\h. more pristini C.~-S C utanimi.—i) Parei 3. hue- qua. — 
10 Alhenis irnctn, ita B. I. P]\. ct edd. vctt. Athena' in Acta Jito al. ap. Pa- 
reiini. ubihocA\. proscinium C pro schenium C 2. — 15 Pll. et edd. vett. rc/i- 
cuum . . . relicuuni ; Gronov. reliquum dat operam ; al, reliquam da opiram, ^c— 

NOTyE 

5 Meditor vobis me ablaturum'] Id bus sacris atteiitionis. 
est, piito me a vobis ablaturum, ob- \<i Athena istcesunto\^Athenislracto] 

tenturum. Id e-t, hoc prosceiiiuin Atlienis tra- 

9 Hoc agamus] 'Hoc agite,' erat bo, et hue transfero. Trado a ' tra- 
solennis formula imperandae in re- ho;' ut'dicto' a ' dice' 



1674 M. ACCII PLAUTI 

Poscendo atque auferendo, ut mos est mulierum. 

Nam omnes id faciunt, cum se araari intellegunt. 

Ea se peperisse puerum simulat militi, 

Quo citius rem ab eo auferat cum pulvisculo. 

Quid multa? aetas huic si superet mulieri, 20 

Is cum anima ad earn habentiam everrerit. 

f^ando atque detrahendo, ut solent miilieres. Nam omnes agunt id, ijitando ani- 
madvertunt se diligi. Ea fingit se peperisse puerum a milite, ut ei adimat 
omnia bona cum ramentis. Quid plura ? Si vivat hac muiier, ea expresseril omnia 
bona cutn anima, ab homine. 

19 Roth, avfert. — 20 Quid multa svperest mulicrem, omissis intermediis, B. 1. 
Pll. Qii)(/ multa superem muUerem odd. vf tt. Quid multa . , . stuic superet muli- 
ere cod. 'l^iuhm. Quid multa ? vita sid huic superet mulieri Both. — 21 His cum a. 
nd eum hnhenli B. 1. Palm, habentiam e|co everrerit al, ap. Palmer, evorterit 
B. 1. et Aid. erseteritur Palm. Iinbentiatn omnem everterit Sea], erce teritur C 
et Camer. erte teritur C. 2. Hisce anima etiain ad snam habentiam exterebrabi- 
tur Both. 

19 Cum pulrisculo] ' Aiiferre cum 20 Quid multa'\ Contrahendi in 

pulvisculo,' est nihil qnicqiiam reli- pauciora sernionis formula. 

(|ui facere ; sod omnia converrere, Superet] Id est, supersif. 

ac minimam etiain scobem ac ranien- 21 Is cum anima habentiam everrerit] 

turn piilvercnique rappre. 'Piilvis- Id est, is corraserit quicqnid liabet, 

cuius ' accipitur et pro peniculo quo idque ad amicam una cum vita detu- 

exculitur pulvis, et pro pulvcre qui lerit. 
excutitur. 



ACTUS PRIMI SCENA PRIMA. 

niNARCHUS. 
NoN omnis aetas ad perdiscendum sat est 
Amauli, dum id pcrdiscat, quot pereat modis. 
Nequc cam rationem eapse unquam edocet Venus, 
Quam penes araantum summa summarum redit, 

Di. Omnis vita non sufficit amanti ad discendum quot rationibus intereat, dum- 
modo discat. Nique Venus ipsa tradit unquam, in quo tola ratio rerum amatoriarum 



2 yam iintedum is B. 1. — 'i Neque ca ralione me ab se B. 1. — 4 Quam penes 

NOTE 

i Summa summarum redit] Id est, marum est cum in rationibus accepti 
penes r|ii;uu Huiuma rerum, eoruni, et expensi multa noniina et capita 
qui airiiini, potcslrts est. Summa sum- in unaui summam rediguntur. 



TRUCULENTl ACT. I. SC. 1. 1075 

Quot amans cxemplis ludificctiir, quot modis 5 

Pereat, qiiotque exoretur exorabulis. 

Quot illic blanditia3, quot illic iracundiaj 

Sunt! quot sui pcricia amanda ! Ui, vostram fidein ! liui ! 

Quid perjerandum est etiam, praetcr raunera ! 

Primum dum rairos annua: is primus bolu'st. 10 

Ob cam tris noctes utor : intcrca loci 

Aut aera, aut vinum, aut oleum, aut triticum 

Tentat, bcnignusnc an bonae fVugi sies. 

Quasi in piscinam rete qui jaculnm parat ; 

Quando abiit retc pessum, turn adducit sinum: 15 

Sin jecit rete, pisces ne efFugiant, cavet; 

Dum hue dura illuc reti cos impedit 

Pisces, usque adeo donicum eduxit foras. 

Ttidem est amator: sed id, quod oratur, dedit, 

Atque est benignus potius quam frugi bonae. 20 

consislit, (fiiot rationibus illudatur amanti, quot modis amans pereat, quot exoretur, 
quot sint illecebrce in amore ! quot ine, quot pericula suheunda! Dei, i^estram 
Jidem ! hui ! quot sunt facienda perjuria, prater prcemia ! Primum merces an- 
nua : is est primus juctus retis. Idcirco conceduntur tres noctes. Interea e.xplorat 
utrum liberalis et bonus sis, rogatis aut pecunia, aut vino, aut oleo, atit tritico. 
Quasi qui conjicit rete jaculum in piscinam ; quando rete incidit in aquam, turn 
contrahit rete: sin conjecit rete ; cavet ne pisces elabanlur ; donee rete hue et illuc 
irretiatf et extrahat ex aqua. Amator est ejusmodi : sed tribuit id quod est roga- 



amantem PH. et Pist. — G Barth. conj. exroretur. — 8 B. 1. quot s^nt pcrclaman- 
da ; Goeller. quot sunt pericla ! Amando ; Pll. sui perclamanda ; edd. vett. sunt ? 
quotque pericla vianda ; Meiiis. quot pericla manda ; Both. Quid ibi perclaman- 
dum. — Q. perferendum H. 1. — 10 P. dum miret animus premii si obolus est "B, 
1. miror annuus primus ebolust C 2. Primum dum doeret animus ed<l. vett. — 
11 Obeunt tres n. diicttnt B. 1. notes dulor, sive tutor, Pll. tutor eUam edd. 
vett. dantur Botli.^12 Aut ara Pll. aut olivum Both. — 13 Tenlant benignus 
an ne bone B. 1. — 14 Pro parat, Palmer, conj. dutat. — 15 B. l.pessutn adducit 
infra; C. turn adducit sin/a ; C. 2. turn adducit ii{fra. Voc. turn deest in edd. 
vett, — IG Si non ierit piscis ne effugiat B. 1. Si irrelit rete Goeller, iS't inegit 
rete pisces Palm. Sin icit rete pisces Pontan. — 17 Turn hie turn illic irretitos 
impedit Seal. Dum hinc . . . irretitos impedit Goeller. retcor impedit C rete or 
impedit C. 2. rete impedit B. 1. — 18 B, 1. dolum/oras eduxit ; Pll. dolum ; ne- 

NOT/E 

6 Exorabulis] Dictum ab ' exo- II Ob earn tris tioctes utor] Id est, 

rando ;' lit a ' conciliando,' ' conci- tribiis noctibiis fruor amoribus, 

liabuliini ;' a ' latf ndn,' ' latibiiliim.' 1,5 .S'lnum] Laxitatem retis contra- 

10 niiros annua] Id est, pensio an- hit. 

nna. 18 Donicum] Donee. 

Pn'wNS to/w'st] Prima jactiua est. 20 lienignus] Prodigiis. 



1676 M. ACCII PLAUTI 

Addiintur noctes: interim ille hamum vorat. 

Si semel amoris poculura accepit mere, 

Eaque intra pectus se penetravit potio, 

Extempio et ipsus periit, et res, et fides. 

Si iratum est scortum forte amatori suo, 25 

Bis periit amator, ab re atque animo siraul. 

Sin alter alteri potior est, idem perit: 

Si raras noctes ducit, ab animo perit: 

Si increbravit, ipsus gaudet, res perit. 

Ita disciplina in aedibus est lenoniis, 30 

Priusquam unum dederis, centum quae poscat, parat. 

Aut aurum periit, aut conscissa pallula est, 

Aut emta ancilla, aut aliquod vasum argenteum, 

Aut vasum aenum aliquod, aut lectus dapsilis, 

Aut armariola Graeca, aut aliquid semper est 35 

Quod pcreat, debeatque amans scorto suo. 

turn, et est libemlis polius qnam probus. Adjiciuntur nodes: inlerea ille deglutit 
hamum. Si libavit semcl jwculum merum amoris, el ea potio descenderit allius in 
pectus, stalim vccidit ct ipse, et for tun a, et fides. Siforte meretrix est infensa suo 
amatori, amator diiplicem jncturam palilvr, et fortutiarmn et animi simul. Si alter 
amator antefertur alteri, idem perditus est. Si obtinct paucas noctes, cadit animo: 
si crebras, latatnr quidem ipse, sed ejus fortuna labuntur. Disciplina lenojiia est 
ejusmndi, ut a7itequam larf^ilusfueris tinum rttunus, leno excogitet centum alia, quce 
Jtanitct. Aut pecunia disperit, aut palla est lacerata, aut ancilla emta, aut ali- 
quod van argenteum aut a'eneum, aut lectus latus, aut armarium Grcccum, aut est 
semper aliquid quod adimatur, et quod amans debeat su<e vieretrici. Atque nos 



fjne alitor edd. vett. — 19 C. et edd. vett. set id. — 25 Si i. scortum forlest B. 1. 
— 20 tiis peril Heriii. et Goeller. — 27 Sin aliler alteri C. 2. Sm alteri alter 
Gocllcr. /w/jHS Pll. Sin potius alterum altera est Bolli. Sin alter aufem polius 
est Acidal — 2'.» .S'/« crebravit C. Sin incrcpravit C. 2. Si increbuit Aid. Sin 
increbruvil CJoilkr. — 30 Ita et in adibus lenoniis B. 1. Ven. 1. et edd. vett. 
Itcca in adibus lenosis C. Ita et in adibus leuosis C. 2. Quasi incitega esin tedi- 
biis lenoniis conj. Both. — 32 Aut petit animum quod concessa B. 1. — 34 Vatt. 
aut I. taplilis; \al. :i. aut I. leptiUs ; C electus taplilis ; C. 2. lectus lapliles. — 
35 VeibiJiii est noii legitur in B. 1.— 30 Quod pctra 1*11. Quod petal ca, debeat- 

NOT/E 

22 Amoris poculum] Est iplxrpov, alteio potior : nt ' die crastini,' pro 

sive amatorium. Seneca: ' Ego lib! die crasiiiio ; 'die sepiimi,' pro die 

tiionstrabo aTiialoriiim sine incdica- septinio ; ' qiiolidie,' pro qnoto die. 
iiHuto, sine herba, pine nllins vcne- 2'J Si increbruvil} Si id crcbro 

fica; carmine. Si vis amari, ama.' fiat. 

20 Ab re] Eamiliari. 31 Lectus dapsilis] Lectus splendi- 

'17 Sin<tltcr nltiii potior] Sin alter (lii«. 



TPUCULKNTi A(rr. 1. sc. 1. 1677 

Atqiie haec celamus nos tiamna, una industria 

Cum rem lidemque nosquc nosmet pcrdiuuis, 

Ne quid parentes, neu co^nati scntiant. 

Quos cum celamus, si faximus conscio.s, 40 

Qui nostrae a3tati tempestivo tempcrint, 

Unde anteparta demus postpartoribus, 

Faxim lenonum et scortorum ut plus est, minus 

Et minus damnosorum liominum, quam nunc sunt, siet. 

Nam nunc lenonum et scortorum plus est fere, 45 

Quam olim muscarum est, cum caletur maxume. 

Nam nusquam alibi si sunt, circum argenlarias 

Scorti lenones quasi sedent quotidie. 

Ea nimia est ratio; quippe qui certo scio, 

JEri plus scortorum esse jam quam pondcrum : 50 

Quos quidem quam ad rem dicam in argentariis 

Reicrre habere, nisi pro tabulis, nescio, 

Ubi aera perscribantur usuraria : 

dissimulamus hac detrimenta una opera, quando perdimus vem,fidem, nos ; et cave- 
rn us, ne parentes neve affines resciscant, A liquid quiOus si aperiremus, et vuh 
dissiinularemus lis qui tempestive nostriE cetati cnnsulant, ut nos daremus ea quce 
sunt parta a nostris parcnlibus, iis quos nos genuerimus ; daho operam ut, 
(juemadmndum sunt plures lenones et meretrices, sic esset minus Iwminum per- 
ditorum quam nunc sunt. Nam est nunc fvrme plus lenonum et niervtricum, 
quam muscarum, quando est <cstus caloris inaximus. Nam si sunt 7iusquam 
alibi, sedent quotidie circum argenlarias officinas, quasi scorti lenones. Ea ra- 
tio pittct ; nam certo scio, esse nunc plures meretrices ad aucupandum as, quam 
pondera ; nescio quare illi haliitent apud argentarios, nisi quia arger.tarii /i«- 
Ocant tabulas in quas referantur ana, qua fcenore dantur : illico Phrunesium acci- 



que Roth. — 37 C. nos clatn ynina ; C. 2. nos dammina. — 38 Cum jum rem fidem- 
que B. 1. Hiinc et seqiienteni vs. tianspoiiit I'ontainis. — 39 Ncque parentes 
neque^. 1. — 10 Quos ut celamus HocWe v. sic facimus consciasM. 1. si facimus 
Pll. — 11 R. 1. tempeslire temperant. —i2 Ut ne ante parta demus Pist. ap. 
Barlh. ante parata B. 1. et Pll. ciiui edd. antiq. — 43 Verba, ut, est, et minus, 
desiiiit in B. 1. scortorum multo minus Acidal. plus est et minus C. 2. et edd. 
vett. Faxim scortorum pausa sit et minus Both. — 15 Both, plus fere, omisso rcf 
est. — 46. 47 Hi versus transpositi sunt in B. 1. Quam usquam alibi sunt B. 1. 
— 48 Scortis lenones Goeller. quasi scatent Osann. Anall. p. 188. — 49 Ea ni- 
miast natio GoeWer.— 50 Ileri plus B. 1. £rj>/us Valt. Lips. Pll. Triplo plus 
Goeller. Triplum Baith. esse earn PH.— 52 Both, habei-i. — 53 Ubi hce B. 1.— 

NOTiE 

42 Postpartoribus'] Id est, nostris accipiuntur, vel pro iis quibus mul- 
successoribus et lieeredibus. Sic di- turn datur, vel pro iis qui niultuiii 
citur ' antcporta,' ' antecupido,' ' pri- dant, 
us-damnum,' ' nunc-dea.' 48 Scorti lenones] Id est, scorta ct 

44 Damnosorum] ' Damnosi ' hie leuoiies. 



1(578 M. ACCll l»LAUTI 

Accipiat illico expensa, neqiie censeat. 

Postremo in magno populo, in multis hominibus, 55 

Re placida atque otiosa, victis hostibus, 

Amare oportet omnes, qui, quod dent, habent. 

Nam mihi haic meretrix, quae hie habet, Phronesium, 

Suum nomen ouine ex pectore exmovit meo, 

Phronesium : nam Phronesis est sapientia. 60 

Nam rae fuisse huic fateor summum atque intimura. 

Quod amantis multo pessumum est pecuniae. 

Eadem, postquam alium repperit, qui plus daret, 

Daranosiorem, me exinde amovit loco, 

Quem infestum ac odiosum sibi esse memorabat mala, C5 

Babyloniensem militem : is nunc dicitur 

Venturus peregre : eo nunc commenta est dolum, 

Peperisse simulat sese, ut me extrudat foras, 

Atque ut cum solo pergraecetur milite : 

Eum esse simulat militem puero patrem. 70 

Quid isti suppositum puerum opus pessumae ? 

Mihi verba retur dare sese? an me censuit 

Celare se potesse, gravida si foret ? 

j)i(it quae sunt tradita, ncque in rationem referat. Pustremo in nnmcroso populo, 
rehus compositis atque otiosis, supcratis hostibus, oportet cunctos amori operam dare, 
qui habent quod dent. Nam meretrix Phronesium, qucc habitat hie, mihi expulit 
ex meo pectore omne suum nomen Phronesium: nam Phronesis est sapientia. Fa- 
teor enim me fuisse huic summum atque inlimum, quod est funestissimum crumena 
amantis. Eadem, postquam iuvenit alium, qui duret jilus, et plus perderet, me sum- 
viovit a se; is erat iniles liabylonieiisis, quern mala dictitabat sibi esse iufislum at- 
que odiosum: dicitur is venturus peregre. Idcirco nunc est arcliilcctatu fraudem : 
Jinf^it sese peperisse, ut me excludat foras, ct ut perputet cum solo milite : mentitur 
eum militem esse patrem pueri. Quid opus est isti nequam supposito puero? Ar- 
bitratur sese tnihi dare verba? An putacit se posse me celare, si foret gravida? 



54 Accipiat dicn R. 1. Accepta dico Aci(l;il. et Goeller. ne qui censeat Acidal. 
— 55 Postremo id mnpno in populo 15. 1. N'cii. 1. et edil. aiiti(|. mulier omnibus 
B. 1. Postremo nuifiuo in populo l{otli.---5S yiam mihi i^th<tc IJolli. ct Goeller. 
— 59 Suum nomen tlcKuni in li. 1. omnis C. omnes C. 2. omnem edcl. vett. — 
GO Hmic vs. S|iiirinni Judicavit Canter, eiini taincn omnes et scripti et edd. 
servant. — 02 Quod amanlis mullti prssum ill pccunia I'alm. — G4 Danosioretn 
Brant. — G5 Quem senium ac odium sibi Acidal. Qui munifcsla ac odiosum sibi 
esse m. mihi co(\i\. a\i. lioili.— (i? 1$. 1. ea nunc.-- OS //c/xr/sAe ideiii rcdcx. — 
70 ilum esse simulant csdil. v«'il. — 71 Hum isti Aid. et (loeller. optant pessumce 
codd. et ed. K. Stepli. puerum optant pcssuma- Acidal. 

NOIVE 

."i!) Suum nomen] I'lironChiiun, id est, pnidiiitiam. 



TRUCULKNTI ACT. I. S(J. 2. 1G7I) 

Nam ego Lcmno advenio Athcnas nudius tertius, 
Lcgatus hinc quo cum publico impcrio fui. 75 

Sed haec quis mulier est? Astaphiura est ancillula. 
Cum ea quoque etiam mihi fuit commcrcium. 

Natn ego advenio Lcmno Alhenaa nudius tertius, quo fid legatus hinc cum impcrio 
publico. Sed quw est hccc mulier f Lst ancillula Aslapkium. Mihi quoque res 
fuit cum eu. 



ACTUS PRIMI SCENA SECUNDA. 

ASTAPHIUM, DINARCHUS. 

As. Ad fores auscultate, adque serva has asdis. 

No quis adventor gravior abcat quam adveniat : 

Neu qui manus attulerit stcriles intro ad nos. 

Gravidas foras exportet : novi ego hominum mores ; 

Ita nunc adolescentes morati sunt : quin ei 5 

Ut simitu adveniunt ad scorta congerones, 

Consulta sunt consilia, quando intro advenerunt ; 

Unus eorum aliquis osculum amicae usque oggerit. 

Dum illi agunt quot agunt, sunt ccteri clepta).* 

As. Manete nd ostium atque custodite domum, ne quis veniat, et abeat onustior 
quam venerit ; neve qui veneril hue cum inanibus vacuis, efferut foris jilenas: ego 
novi iiidolem hominum ; juvenes suyit nunc sic fact i ; ut stntim atque adveniunt 
ad meretrices prcedones, eorum consilia sunt composita ; quando ingressi sunt, 
unus eorum offert savium amiccc. Dum illi sunt interiti suo operi, reliqui sunt 



1 Pll. auscultate, li. 1. asserrabis ades ; C. 2. asservas cedes; edd. veft. asser- 
va has ades ; C. atque servos ades; Priscian. p. 1326. Putsch, atque assnvale 
ades. — 2 Idem ibid, abeat atque adveniat ; C. gravior abatat qua adveniat ; edd, 
\ell. habeat quam. — 5 Vto qui ei, fioeWev. dcdh quin eo ; Tio\\i. quippe.— G Ut 
reapse neque veniunt Aid. Aut senex adveniunt al. ap. Jiotli. ad scorta i\e\et 
Goeller. — 7 Consultassunt concilio B. 1. Consultassunt consilio Aid. — 8 Codd. 
et edd. velt. aliquis oculum. Mox, aggerit B. 1. et edd. anlKi. — 9 Dum agunt 
sunt ceteri cleptce Goeller. Dum illi agunt : quom videut Aid. quot agunt desiint 

NOT;E 
6 Ut sitnitu] Simiilatqiie. Uiide alilii Plantiis, ' Foras-gerones.' 

Congerones] Nonius a 'congtien- Nonius, ' Coiigerrones dicti a gerris, 
do.' Fidgentius : 'Congerones, qui id est, nugis et ineptiis.' 
aliena ad se congregant ; nnde apnd 9 Sunt ceteri clepta] Fuies. Gra- 

Romanos Gerones Brictiaui dicti.' cum. 



1680 M. ACCII PLAUTI 

Sin videant quempiam se asservare, obludunt, qui custo- 

deni 10 

Objectent per joculum et ludum : de nostro saepe edunt, 

quod 
Fartoies faciunt ; fit pol lioc, et pars spectatorum scitis 
Pol, li£ec vos me baud mentiri. [pere. 

Ibi est ibus pugnae et virtuti, de praedonibus praedam ca- 
At nos rursum lepide referimus gratiani furibus nostris : 15 
Nam ipsi videat, cum eorum aggeiimus bona : quin etiam 

ultro ipsi aggerunt ad nos. 
Di. Me illis quidera haec verberat verbis; nam ego huic 

dona accongessi. [cum adducam. 

As. Commemini : jam pol ego eum ipsum, si domi erit, me- 
Di. Ileus, manedum, Astaphium, priusquam abis. As. 

qui revocat? Di. scies : 
Rospice hue. As. quis est? Di. vobis qui multa bona 

esse volt. As. dato, si esse vis. 20 

Di. Faxo, erunt: respice hue modo. As. io! enicas me 

miseram, quisquis es. 

fures. Si animadvertant a quopimn sese observari, ludunt coram eo, ut deludant 
oOservatorem jocis et prasligiis ; epula7itur sape scepius de nostra re, sictit far- 
tores aguut. Per PoUncem, hoc solet fieri, et vos non ii^noratis tnagna ex parte, 
spectalures, me miniinc mentiri. Tunc arbitrantur esse furtitudinis et constantice 
detrahere spolia preedonibus. Sed wos remetimur vicissim festive gratiatn nostris 
pradonibus: nam cernunt ipsi, quundo cnlligimus eorum foriunas : quin etiam 
ipsi comporlant ad nos libenter. Di. Hccc sane milii obtundit uures his verbis ; 
nam ego hanc cumulavi muneribus. As. Commemini! jam per PoUucem, ego 
adducam Strabacem mecum, ut mandavit hera, si erit in adibus. Di. Ileus, ma- 
nedum, Astaphium, antequam prnfidscaris. As. Qui revocat ? Di. Respice hue, 
vidcbis. As. Quis est ? Di. Est ille qui vobis optal multa buna. As. Da ea nobis, si 
vis nos habere. Di. Dabo operam ut sint : respice hue modo. As. Io ! me occi- 



in 14. 1. I'll, ct C(l(i. vett. clepta- lucrantur,\L'\ harpagunf, Doiiz. — 10 Cainer. 
dum cuHliidem- — 11 Obteclcul B. 1. — 12 Fectorcs C Fectorem cod. Camer. — 
It I'bi USUI piignic Aid. IJbi ususl pugna Goellcr. — IG I'll, et edd. vett. bona 
loqui etiam; iinde lioth. quo bona coram adgerimus Loci; etiam, Sfc. Aid. bona: 
alioqui Etiam, ^-c. — 17 B. 1. hue dona congessi ; C. done adcessi ; C. 2. dona con- 
cesii. (ioflier. et edd. vett. hue dona, ^c — 18 Goellcr. cumpse ego. Aid. Jam 
pol ego visam : si domi erit. — 21 Di faxo erunt codd. ct edd. vett. — 22 Pessi- 

NOT/t: 

12 Farlores] Nam de iis quae ad cnntiir. 
eos dfclat.-i sunt, ut faicimina coiifici- II Ibi est ibus] Ibus, pro ' iis.' 

ant, nunnihil dtlialiunt, eorjuc vcs- 



TJIUCULI'NTI ACT. I. SC. 2, 1G81 

J) I. Pessunia, mane. 

As. I, optume, odiosus cs. 

Dinarchusnc illic est? atqueisest: it ad nos. I)i. et tu 

for contra manum, ct paritcr 
Gradere. As. tibi scrvio, atque audiens sum imperii. Dr. 

tutc quid agis ? 25 

As. Valeo, ct validum tcnco : percgre cum advenis, coena 

detur. [jussit. Di. cas. 

Di. Benigne dicis. As. at cnim, amabo, sine mc ire quo 
Sedquidais? As. quid vis? Di. istic, quo iter inceptas, 

qui est? quern arcessis? As. Archivam 
Obstetricem. Di. mala foemina es. As. solens sum : ea 

est disciplina. 
Di. Manifestam meudacii, mala, te teneo. As. quid jam, 

amabo ? 30 

Di. Quia te adducturara hue dixeras eum ipsum, non 

eampse. [ator ! 

Nunc mulier facta est ex viro ; mala es ! As. praestigi- 
Di. Sed tandem loquere : quis is homo est, Astaphiura ? 

novus amator ? [nam arbitrare ? 

As. Nimis otiosum arbilror hominem esse te. Di. quia- 

dis iti/elicem, qiiisqui:! es. Di. Mane, pessima! As. /, oplime ! es mnleslus. 
Estne ilk Dinurchus ? Et quiilem est is. Veiiit ad nos. Di. Et tu confer te oIj- 
viam, et occurre occurre7iti. As. Sum tua, et quidem dicto audiens. Di. Quid 
agis tu ? As. Valeo, et teneo fortem. Quando advenis peregre, dahiiur cana. 
Di. Dicis urbane. As. Sed, obsecro, patere me pergere quo me hera mandavit ire. 
Di. Perge. Sod quid dicis? As. Quid vis? Di. Qiiis est ille ad (luem conten- 
dis? Quern accersis ? .As. Arcliivam obstetricem. Di. Es Jiequam niulitr. As. 
Sum consueta esse : fuit mea institulio. Di. Te deprchcndo in manifesto mendacio, 
nequam. As. Quare, obsecro? Di. Quia pollicita fueras te adducturam eum ip- 
sum, non earn ipsam, Jamvir inutatus est in mtilierem: esimproba! As. Pra- 
stigiator! Di. Sed tandem die, Quis est ille, Aslaphium? Novus amator? As. 



mam anel optume PH. — 24 En Dinarchus Goeller. atque iserlas aduas lissi iluli 
fert C. atque is estis aduas lissi it lulfert C. 2. atque is est, adi nos si iturus,fcr 
contra maunm, Sfc. Alil. — 20 Valcns validum IJ. 1. percgre quoniam udccnis cen- 
tur C 2.-27 Benigne dicis astale umbo C. 2. et edd. vett. Benigne dicis astat 
cum amabo P\\. — 28 Arcliinam I'W. et Goeller. — 29 B. 1. soteo una c*'^; edd. 
vett. soleo, una ex disciplina ; codd. ap. Both, solesunics disciplinam. — 31 Vait. 
et Coeller. adducituram, — 33 C. Astaphi unous amator ; edd. vett. unusnc ama- 

NOTyE 

21 Fer contra manum'] Manns porrigitur in salutationibus. 
Delph. et Var. Clas. Phut, 5 O 



1G82 M. ACCIF PLAUTf 

As. Quia tuo vestimento et cibo alienis rebus curas. 35 
Di. Vos me reddidistis otiosum. As. quid jam, amabo? 

Di. ego expedibo : 
Rem perdidi apud vos : cum re meum negotium abstulistis. 
Si rem servassem, fuit, ubi negotiosus essem. 
As. An tute bene rem publicam aut amoris alia lege 
Habere posse se postulas, quin tu otiosus lias? 40 

Di. Ilia, baud ego, habuit publicum : pervorse interpretaris. 
Nam advorsum legem a me, ob meam scripturam, pecudem 

accepit [rentes : 

jEraque. As. idem, quod tu facis, faciunt rei male ge- 
Ubi non est, scripturam unde dent, incusant publicanos. 
Di. Male vortit res pecuaria mibi apud vos: nunc vi- 

cissim 45 

Volo habere aratiunculam pro copia hie apud vos. 



Existimo te abundare otlo. Di, Quare? As. Quia curas res alienas (ua veste et 
esca. Di. Vos me reddidistis otiusuin, tu et tua hera. As. Quare, obsecro? 
Di. Ego dicam: dilapidavi bona apud vos: abstulistis meum laborem cumfortunis. 
Si custodissem meas fortunas, habnissem in quo essem occupalus. As. An tu arbi- 
traris te posse gerere bene res publicas, nisi sis otiosus? Di. Ilia tractavit rem 
publicam, non ego : explicas maligne. Nam accepit pecudem adversus legem, prie- 
ter me, et pecuniam ab eo, ob meam scripturam. As. Qui gerunt male rem, agunt 
id quodtuagis: quando non habent, quod dent publicanis ut lenentur ex scripto, 
accusant publicanos, Di. Commercium pecudum niihi cessit male apud vos: nunc 
volo habere niodulum agri, apud cos, quern arem pro viribus. As. Hie ager non 



tor ; Vn\nier. novusne amator. — 34 B. I. te esse, IMox, Pn.7JH nam. — 35 Goel- 
Iei-. vestimento et cibo tuo, — 36 I'os me dedistis B. 1. Vos mihi dedistisaVn codtl. 
edd. veil, et Goeller. ego expcdiuo C. ego deest in C. 2. — 37 Verba, apud 
vos: cum re, desnnt in B. 1. et edd. vett. Res perdidi Goeller. qui post linnc 
vs. addidil ex Prisciaiio, Dona perdidi : mala reperi : /actus exlimus sum a vobis. 
— 39 yll tute B.l. rem publicum ('. 2. et edd. velt. rem publicani Camcr. — 
40 Habere te ]iostulas Acidal. Habere posses postulas C. 2. Habere posset pos- 
tulas IM. alter, se dcest in B. 1. — 41 Goeller. habui publicum. — 42 Bipoiit. 
pecudem cepit.— \^ Pro .Eraque, codd. Ciinicr. et edd. vett. habent Fierique. 
Mox, al. res male, — 14 B. 1. scriplura u. d.incussant. — 45 Veiba, nunc ritissiw, 
ct 8e(|iiens vcrKiis desuiit in B. 1. — 4G Voc. hie deest in edd. antiq. apud has 

NOTiE 

41 Habuit publicum'] A se condnc- 44 iStW/i/MJvim] Est illiid quod ideo 

turn. d;iiur, ut ager publicus aliciii ascri- 

■l'\ /Eraque'] ' /Era ' crant muIctiE l)atur. 

poi iinittriif,<|uas pcrlilores autscrip- 40 Aratiunculam] XgtWwm conduc- 

tiiani impnncbiinl. tuni qncntarern. 



TRUCULF.NTI ACT. I. SC. 2. 1G83 

As. Non arvus liic, scd pasciiiis est aocr: si arationcs 
Habituris, qui arari solent, ad pucros ire melius. 
Hunc nos habemus publicum : illi alii sunt publican!. 
Di. Utrosque percognovi utrobidem. As. istoc pol fii 

otiosus, 50 

Cum et illic et hie pervorsus es: sed utris cum rem esse 

mavis? 
Di. Procaciores estis vos, scd illi pcrjuriosi. 
nils pcrit, quicquid datur, ncque ipsis apparet quicquam. 
Vos saltern, si quid quaeritis, et bibitis et comestis. 
Postremo illi sunt improbi, vos nequam ct i^loriosae 55 

Malaeque. As. quas in nos illosquc, ca omnia tibi dicis, 

Dinarche, [nemdicam: 

Et nostram et illorum vicem. Dr. qui istuc? As. ratio- 
Quia qui alterum incusat probri, eum ipsum se intueri 

oportet. [bemus. 

Tu a nobis, sapiens, nihil habes : nos nequam abs te ha- 
Di. O Astaphium, baud istoc modo solita es rac ante ap- 

pellaie, CO 

est arandus, sed pascendus. Si vis habere arationem, qua; solent arari, prastai ire 
ad pueros. Nunc habemus nos res publicas: illi alii sunt publicani. Di. Novi 
penitus vtrosque ab utraque parte. As. Per Pollucem, tu es otioms, idcirco quia 
est tempus ut sis pcrversus, et illic et hie. Sed cum utris mavis esse negolium? 
Di. Vos estis procaciores, sed illi perjuriosi. Quicquid illis datur, peril ; et nihil 
ex iis apparet. Vos si qucprilis aliquid, saltem et patalift, et comcdilis. Postrc' 
mo illi sunt improbi; vos nequam el arro(>antes el improbce. As. Ilia universa di- 
cis advcrsus temetipse, Dinarche, qua dicis adversus nos et illos, in nostram vicem 
et illorum. Di. Quarc? As. Dicam rationem : quia qui accusal alterum Jiagitii, 
debet ipsum conlemplari. Tu nihil accepisli a nobis sapieniue : nos accepimus a te 
nequitiam. Di. O Astaphium, non es consueta me voctue adeo ferociter antea, sed 



Doiiz. — 47 Verba, sed pascuus es ager: si araliones Habiluris, desunt in B. 1. 
— 48 Ambitiiris Lips. Habilurtts edd. vett. ad eos rero ire al. melius est Both, 
et Bipont. — 49 Jlic . . . illi alibi Acidal. — ."50 Cod. Camer. cognovit trobeidem ; 
edd. vett. cognovi probe. Voc. utrobidem debetiir Acidalio. — 54 Goeller. et 
ebibilis. — 56 MaUrque in nos illis ea omnia, Sfc. edd. vett. illi Sarraceni editio. 
— 58 B. l.probri se ipsum intueri ; Vatt. probri sutnsit intueri ; Pll. probri sumsit 

NOT^ 

47 Konarints'] Varro, ' Ager arvus 52 Procaciores'] Festus, ' Procari, 
est, consitiis, pascuus, florens.' pascere est: unde rt proci, et proca. 

48 Habiluris] Id est, habere desi- ces meretrices, et verbuin procas, id 
deras, ab 'habiturio.' est, poscis.' 



16S4 M. ACCII PLAUT! 

Sed blande : cum illuc, quod apud vos nunc est, apud me 

haberem. 
As. Dum vivit, horainem noveris : ubi mortuus est, qui- 

escas. 
Te, diun vivebas, noverara. Di. an me mortuum arbitrare? 
As. Qui potis est, amabo, planius ? qui antehac amator 

summus 
Ilabitu'st, istunc ad amicani meras querimonias refcrre. 65 
Di. Vostra liercle factum injuria, quae properavistis olim 
Rapere: otiose oportuit, diu ut essem incolumis vobis. 
As. Amator simili'st oppidi hostilis. Di. quo argumento 

est? As. quam- 
Prinium expugnari poti'st amator, opturaum est amicae. (J9 
Di. Ego fateor : sed longe aliter est amicus atque amator. 
Certe hcrcle quam veterrumus honiini optumus est amicus. 
Non hercle occiderunt mihi etiam fundi et asdis. 
As. Cur, obsecro, ergo ante ostium pro ignoto alienoque 

astas? [liodie 

I intro : baud alienus tu quidem es : nam ecastor neminem 
Mage amat corde atque aninio suo, siquidem habes fundum 

atque asdis. 75 

Di. In melle sunt linguae sitae vostras atque orationes 
Lacteque : corda felle sunt lita, atque acerbo aceto. 

leniter, ijuando hubeirm apud vie, qua sunt nunc apud vos. As. Agnoscendus 
est homo, duia viv.it : quandu est mortuus, est (juicsceiHlum. Te norerum, quando 
vivehu:<, Di. An aibiliaris me esse mortuum? As. Quis potest esse mafiis mor- 
tuus, obscero, (juaui qui est habitus anlea strenuus amator, et qui nunc confert ad 
umicani meras (luerimonias? Di, Per Ilerculem, hoc est factum vestia culpa, quce 
iicceleravislis ulim auferre. Dtbebatis auferre minus cilo, ut esseni vobis diu inco- 
lumis. As. Amator est similis opjiido hostium. Di. Qui> paclo? As. Quam velo- 
cissime potest capi amator, est satius amicce. Di. lHquidem fateor. At amator 
est loiif^c di^siiiiilis ttmico. Per Ilerculem, amicus est optimus qui est rctus- 
tissimus. Per Ilerculem fundi el udes non sunt inortU(c adhuc. As. Quure 
if^iluv astas, ante ostium, sicut iirnotus el jieref^riuus ? Inf^redere ! non alienus tu 
es. Nam, per <edem Castoris, mea hcra nullum amat impensius te e.v animo et cor- 
de, ai habes fundum el ades. Ui. Veslnc linguce utque orationes tnanant melle el 



seniteri nportet. Lipsins cmcnil. cmnpscd, ve\ enm sed, intueri.—6\ R. \, cum 
iltud. — «»i Qui polls amabo Clocllor. — (i(» 15. I. properavil is olim. — 70 I\i;o i.\e- 
ctl ill IJ. 1. longe alter Acidal. et GocIIlt.— 72 Pll. et GocWcr. fundique et 
ades. — 7:{ Pll. pro ignato. — 70 In medio sunt 15. 1. ct luiiis Vat. /;( mede sunt 
alter Viit. In medic sunt Vat. lcitiu'5. — 77 Cfac utque corda belle ; C 2. va- 



TRUCUr.FNTI ACT. J. sc. 2. 1685 

E linguis dicta diilcia datis, corda amarc facitis 
Amantcs, si ({ui non danunt. As. non didici fabulare. 
Df. Non istaec mea benignitas docuit te fabulari, 80 

Sed isti, qui cum Geiiiis suis bclb'gerant, parcipromi. 
Mala OS, atquc cadem, quae soles, illeccbra. As. ut cx- 

pectatus [hera videre. 

Peregre advcnisti ! Di. nam obsccro ? As. cnpiebat te 
Di. Quid tandem? As. te unura ex omnibus amat. Di. 

euge, funde et aedcs, 
Per tempus subvcnistis mihi ! scd quid ais, Astaphium ? 

As. quid vis ? 85 

Di. Estne intus nunc Phronesium? As. tibi quidem intus. 
Di. Valetne? As. immo edepol melius credo fore, ubi te 

videbit. [pcrimus. 

Di. Hoc nobis vitium maxumum est: cum amamus, turn 
Si illud, quod volumus, dicitur, palani cum mcntiuntiir, 
Vcrum esse insciti crcdimus: nai, ut in aestu, mutuamur 

ira. 90 

As. Eia! baud ita 'st res. Di. ain' tu, me amare? As. 

immo unice unum. 

lacte: sed cor scatet felle , et nceto acerho. Profertis dicta suavia e ling^ ids, facitis 
corda ainara in ainore, si qui non iiifundunt viunera. As. Non didici fahulai-i. 
Di. Mea liberalitas non te docuit dicere luce, sed isti avari qui bellum gerunt cum 
genio. Es nequam et eadent, qua soles, auceps crumence. As. Quam advenisti 
peregre exoptalus ! Di. Nam itmabu > As. ilera cnpiebat te videre. \}i. Quare 
tandem? As. Te amat prater ceteros. J)i. ihige, funde et ades,fuistis aurilio 
tempfslive/ sed quid dicis, Astaphium? As. Quid vis? Di. Phronesium estne 
nunc in adihus? As. Est intus pro te. Di. Valetne? As. Immo per (tdem 
Pollncis credo fore, ut magis rccreelur a morbo, quando te cnnspiciet. Di. Nobis 
vertilur maxima probro : quando amamus, turn perimus. Si dicitur id quod volu- 
mus, quando mentiuntur palam, arbilramuv slulti id esse rerum. Certe jactamnr 
vicihus ira et amoris, ut mare. As. Eia ! res 7wn est ejusmodi. Dr. Dicisne tii 
tuam heram me amare? As. Immo amat te unum pra omnibus. Di. Audici earn 



catque corda belle. — 78 E deest in codd. ct edd. vptt. amare factis edd. vett. — 
79 15. 1. et Pll. si quid; n\, si quit ; Doiiz. sj qui dent, non habent. — 81 B. 1. 
yarce promt. — 83. 84 Acidal. advenisli! namcupiebat te hera videre. Din. obsc- 
cro? A.ST. Qua tandem te unum, S)-c. ISoili. advcnisti! Din. ain' ohsecro ? 
AiiT. cujiiebat te ticra videre. l)i\. Qui tandem, Sfc. — 8.5 Pronoincn mihi <\efst 
i<) Fll. eted. Goeller.— 87 Codd. edd. vpU. et GocWer. jam fore.— 90 Palmer. 
credimus, velut in astu mutiiamus iia ; I'll, et CaiiKT. na ut in cestu muluamur 
ira; Both, credimus, ne ut astuilemus ira. — 91 IMl. haut ita est res. INlox C. '^. 

NOT/E 
80 Benignitas'] Id est, beneliceii- 81 Qui cum Geniis] Qui ventri sno 

till, et liberalitas. beliiiiii indixeriint. 



1G8G M. ACCll PLAUTI 

Dl. Peperisse earn audivi. As. ah! obsecro, tace, Dinarche. 

Di. quid jam? 
As. Horresco misera, mentio quoties fit partionis : 
Ita paene tibi fuit Phronesium: i intro jam, amabo, 
Vise illam, atque opperire ibi : jam exibit ; nam lavabat. 95 
Di. Quid ais tu? quae nunquam fuit praegnans, qui paiere 

potuit? [sensi. 

Nam equidem uterum illi, quod sciam, nunquam extumeie 
As. Celabat, metuebatque te ilia, ut ne sibi persuaderes 
Ut abortioni operam daret, puerumque ut enecaret. 
Di. Tum pol isti puero quis est pater? As. Babyloniensis 

miles, 100 

Cujus nunc ista adventum expetit: imrao adeo, ut uunti- 

atum 'st. 
Jam hie alTutuium aiunt eum : nondum advenisse miror. 
Di. Ibo igitur intro? As. quippini? tarn audacter, quam 

domum ad te. [Quam rnox 

Nam tu edepol noster es ctiam jam nunc, Dinarche. Di. 
Te recipis tu? As. jam hie ero: prope est, prolecta quo 

sum. 105 

Dl. lledi vero actutum : ego interim te apud vos oppe- 

ribor. 

peperisse. As. Ila! quaso, silc, Dinarche. Di. Quare? As. Ilorrcscn infcli.x:, 
quolies Jit mentio partus : nam Phronesium tua umica ferme pcriit. Ingredere 
jam, amabo ! vise illam, et e.rpccta ibi. Jam egredictur ; vam lacit. Di. Quid 
dicis tu? quomudo potuit parere, qiice nunquam /nil gravida? Nam ego iiunquam 
animadverti, quod sciam, tiler um illi intumescere. As. Ilia sciebat se esse i^ravi- 
dnm, el metucbat, ne tu sibi persuaderes ne abortum procurarit, et ut enecaret pue- 
rum. Dl. Tum per I'ollucem qui est pater itliuspuerij As. !\Hles Jiabylonicus, 
cvjus ilia expectat nunc adventum. Immo ubeo ! ut est relutum, dicunt eum jam 
ajfuturum hie. Miror nondum advenisse. Di. Introibo igitur? As. Quid- 
ni ? Ingredere tarn audacter quam in tuas cedes. Nam per cedem Pollucis, 
tu es etiam noster, a Dinarche! Di. Quam mox tu recipies te '/ As. Jam 
ero hie: est prope, quo sum prof eel a. Di. Redi vero actutum. Lgo te expectabo 
interim apud vos. 

anin tu ; IJ. 1. ain tu te amare ; IJipont. ain' tu me amare ; Lamb, ain' tu me 
amnri. — <J2 Vi ogWcv. obsecro ah. INlox, coilil. Gniteii, quid cam. — 93 Piiscian. 
J). 710. I'litsrli. menliiinrm quoties fit ; Nonius p. 000. mentio quo fit. — 94 GoeU 
\vr. pane tibi Phronesium fail. INlox, jnm tleest in 15.1. — 95 I'll, lavabit. — ■ 
97 \'i\. nunquam qiiiid scias.- \}H Holli. silii nc ant persuaderes. — 99 li. 1. pue- 
rumque abnicaret. — 100 I(lcii) codex, ]iuero quidem est pater. — 101 Edd. vett. 
txpilili. Mox, licnll. ad Torcnt. P^iin. iv. (». 5. et (;oeller. immo ab eo ut nun- 
tialumnt, — 101 U. 1. C. 11. 2. et cdd. volt, tiostcr sed jam nunc ; (ioeller. sed i 
jam nunc. 1$. 1. Dimarche ; I.anil). Dinarche, hares <u. — 105 Tele rcccpistii 
jam hie eras Acidal.— 100 Rede codd. CJmlcri ; Reddc C 2. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. i. 1(J87 



ACTUS SECUNDI SCENA PRIiMA. 

ASTAPHIUM. 

Ha, ha, ha! hercle quievi, quia introivit odium: tandem 

sola sura. [quae lubebit. 

Nunc quidem mco arbitratu loquar libere quae volam et 
Huic horaini amanti raea hera apud nos dixit nacniam de 

bonis : [verum 

Nam fundi et aedis obligatas sunt ob amoris prandium : 
Apud hunc mea hera cousilia summa eloquitur libcre: ma- 

gisque 5 

Adeo ei consiliarius hie amicus est, quara auxiliarius. 
Dum fuit, dedit: nunc nihil habet: quod habebat^ nos ha- 

bemus : [factum est. 

Iste nunc id habet, quod nos habuimus : humanum facinus 
Actutum fortunte solcnt mutarier: varia vita est. 
Nos divitem eum meminimus, atque iste paupcrcs nos. 10 
Vorterunt sese memoriae : stultus sit, qui id admiretur. 

As. Ua, ha, ha! per Ilerculem sum cnyitenta, quia est iiigressus homo iniisus, 
Demum sum sola. Nunc vcrl/afacium libcre mcu arhitriu, (juce optabo et qua; exop- 
iabo. Mea hera occantavit huic Umnini amaiiti nugas de/urtunis. Nam pradiaet 
adea sunt ohstricta ad alendum amorem. Sed mea hera disserit libere cum hoc de 
suis consiliis, et Dinarchus est polius ejus amicus ad consilium, quam ad opem. 
Dedit tamdiu quamdiu habuit : nunc 7tihil est ei : nos hahemus, quod ei erat : ille 
habet nunc id, quod nos habuimus. Id est urbanum, t'ortunw solent mulari dere- 
pente. Vita est varia. N<>s recordamur eum/uisse locupletem, et ille recordatiir 
nosfuisse pauperes. Recordatio hcec versa est. Sit stultus, qui demiretur id. Si 



1 Ila, ha, ha, requievi edd. vett. et Goeller. introavit C. infra ivit C. 2. 
iniroil Goeller. — 3 Huic nomini a. m. h. dixit domi, et apud nos de bonis neniam 
esto Verriiis Flarcus p. I'ij. 7ue hera B. 1. dixit veniam edd. vett. ap. Both. — 
8 Edd. vett. /uc/«w; a\. factumst ; dl. fuctu. — 10 Edd. vett. ap. Botli. is- 
tum meminimus; et sic Goeller. — 11 Vertit sese rota ticissim sic quid ita vii~ 
renlur B. 1. Vertit sese rota vicissim : stultust qui id admiretur Gtilielm. 
Verterunt sese memoria est vilus sit quid ita miretur PI. prior. Ver- 
tere sese memoriast rices sic quid ita miretur editioiies vetcres. Viliis 
sit, quid ila iniretur PI. ap. Boili. qui ita viiretur C. 2. Vorterunt se 

NOTyE 

1 Quievi] Id est, traiiquillo aiiimo it: valedixit, abire jnssit.' 
sum. 1 1 V'ortcrunl sese mcmoritc] SciU« 

3 Dixit naniam] Fcstus, ' Nicniam cet, mcuioria nostra atquc ipiiiis. 
dixit, idem est, (juod, suprcmuiu dix- 



1G8S M. ACCII PLAUTI 

Si eget, necesse est nos patiatur ali ; ita ?eqiiom factu est. 
Piactilum est, misereri nos hominum rci male gcrcntum. 
Bonis esse opoitet dentibus lenam probam : arridere, 
Quisquis veniat, blandeque alloqui : male corde consul- 
tare, 15 
Bene loqui lingua : meretiicem esse similem sentis con- 
decet, [num dari. 
Quenquam hominem attigerit, profecto aut malum aut dam- 
INunquam amatoris meretiicem oportet causam noscere, 
Quin, ubi nihil det, pro infrequente eum mittas militia 

domum. 
Nee unquam quisquam probus erit amator, nisi qui rei 
inimicu'st suae. 20 

Nugae sunt, nisi quod modo cum dederit, dare jam lubeat 

denuo. 
Is amatur hie apud nos, qui, quod dedit, id oblitu'st datum. 
Dum habeat, turn amet: ubi nihil habeat, alium qusestum 
coepiat. [cum. 

iEquo animo, ipse si nihil habeat, aliis qui habent, det lo- 
Probus est amator, qui relictis rebus rem perdit suam. 25 
At nos male agere prccdicant viri solere secum, 

inops est, est necesse ut nos sinat nutriri. Sic est justutn factu. Est scelus, nos mi- 
sereri huminum, qui mate regunt sua bona. Oportet probam lenam esse Jirinis 
dentibus: oportet earn arridere cuivis udvenieiiti, et alloqui ■urbane: meditari ma- 
lum in corde, loqui recte linp;ua. Decet mcretricetn esse similetn sentibus, quern- 
cumque implicaverit, oportet earn afferre dolorem aut detrimentttm. Nunqtiam 
meretrix debet audire cansas, qnas nff'ert amator ; et stutim atquc nihil dat, oportet 
eum exauctoret pro absentia ab e.rercilu. Neque quisquam erit unquam bonus ama- 
tor, nisi qui inimieus est suorum Imnorum. Supiatur, nisi relit dare denuo id, quod 
dederit mmlo. llle amatur apud nos, qui oblilusest ejus, quod dedil : qui tumamet, 
(jiiamlo habeat : ijuando nihil tiabet, Hie facial aliud lucrum : ipse det locum tcquo ani- 
mo aliis, qui h(tbenl,si nihil habeat. l-'st slrcnuus amator, qui omissis rebus dilapidat 
8UUS Jortunas. Scd homines dicunt nos consuevisse male agere secum, et nos esse uva- 



memoriie Cocller. — 12 H. I. pali in rilia ceqnom ; PI. prior, paliam avita equom 
me factum est ; cdd. velt. nos palier a vita tequum factum est ; I'l. 2. ap. IJotli. 
nos patiur avita ccquum me factum est ; Goellt'r. factust. — IS Codd. Cam<>r. et 
edd. vetl. rem male. — 17 Quemijucm codd. (.'aiin'r. cdd. vett. ct Gocller. — 
I'J I'W. cum mittas ; I'lorAlr.r. eum mitlat. — 21 \e'u\ii\. nisi quoi modo; Uoiiz. 
nisi qui modo ; {iiifMt'i. ni.si modo quoil dederit. INlox, V\\. jubeat. — 22 15. 1. 
quod dedit lubatus datum. — 23 Dum abeam quodam, et ubi nihil cupiam tiomus 

NOT/E 
It lionii dentibus'] Id est, (piibus 19 IHillas militia domum] Casscr un 

coiiu-dat anialorcs. soldat. 



TRUCULRNTI ACT. H. SC. 1. lOSi) 

Nosquc esse avaras: quasso, nam qui male nos agimus 
tandoin? ' [amator : 

Nam ecastor nunquam satis dcdit suae quisquam amicae 

Ncquc pol satis acccpimus, nequc uUa satis poposcit. 

Nam quando stcriiis est amator a datis, inii)robus est : JiO 

Si negat se habere quod det, soli pernoctandum est : 

Nee satis accipimus, satis cum quod det, non habet. 

Semper datores novos oportet qua:rere, 

Qui de thesauris integris demunt, danunt. 

Velut hie agrcstis est adolesccns, qui hie habcf, 35 

Nimis pol mortalis lepidus, nimisque probus dator. 

Sed is, clam patre, etiam banc noctcm iliac 

Per hortum transilivit ad nos: eum volo convenire. 

Sed est huic unus servos violentissumus. 

Qui, ubi quamque nostrarum videt prope aedis, hac si ag- 
gredias, 40 

Item ut de frumento anseres, clamore absterret, abigit. 

Is item est agrestis: sed fores, quicquid est futurum, fc- 
riam. 

Ecquis huic tutelam janua) gerit? ecquis intus exit? 

ras. Deimim, an aliquid midifucimus, ohsecro? Nam per aalem Castoris nuiupium 
ainalor dedit satis sua; ainicce : iteque per I'olluceni aci-i'iiiiitns sittis, vcipie ulla pc- 
tivit satis. I\'um amator est nequam, quando est tardus in dandis mitncrihus. Si 
dicat sibi niliil esse ijuod tribuat, cubandum est ei soli. Ncc accipinins satis, quan- 
do non haltet salts quod det. Oportet semper ambire novos datores, qui dant quod 
deprumnnt de tliestiuris plenis. Velut hie jurenis rusticns, qui manel hie, per Pol- 
lueem, mortalis nimis Jestivus, et muneratur uimis bonus. Sed is, inseio patre, 
etiam Iransiliit ad uos hac noete per horluni. Volu eum adire. Sed lialiet unum 
serrum imiiortuuissimum, qui statim alque aspieit quundam itoxtrum ju.vla <vdes, 
.si prtetereas iliac, te insectalur voei/eratione, el abi^il ut anseres e frumento. Is 
rustiens est ejusmodi. Sed pulf^abo ostium, quicquid sit. Ecquis liietur hanc ja- 
nuam i Ecquis piodil ab udibus f 



p. r»3l.— 27 C. qui si 7iunqnam alienos ai^imus tandem; C. 2. qui sim umquiun 
alienos asimus tandem. — :iO V\. ap. liotli. amator datis, ouus^is improbus est ; 
(\\\x voc. desnnt oliam in 15. 1. — 31 .Si dtcsi in 15. 1. Veil)a soli pernoc- 
tandum est (lesiinl in 15. 1. I'll, et odd. vett. — 32 Sin nee satis 15. I. — 31 Pi^t. 
et (> I'll t. (/<«;«,< (/(/?(i/h/ ; i'(\ii. vvAt. dona danunt ; al. deniuni danunt.— 'il I'll. 
clam pater; Douz. elum palrem. 15.1. hac noete ; Lain!), ot liopWer. etiam 
hue node illani maceriam ; \'\\. hac noclem iltac ]ier.^\0 Edd. veil, prope tedes 
hasce egreitiens ; C. agi^rtdias ; C. 2. hac si ai;redias. — 12 Uu is est ai^reslis 
Hotli. et Goclkr. 



1600 M. ACCII PLAUTl 



ACTUS SECUNDI SCENA SECUNDA. 

STRATJLAX, ASTAPHIUM. 

St. Quis illic est, qui tarn proterve nostras aedis arietat? 
As. Ego sum, respice ad me. St. quid, ego? nonne ego 

video? va3 tibi ! [est? 

Quid tibi ad hasce accessio est aedis prope, aut pultatio 
As. Salve. St. satis milii est tuae salutis: nihil moror : 

non salveo : 
iEgrotare malira, quam esse tua salute sanior. 5 

Id volo scire, quid debetur hie tibi nostrae domi? As. 

coniprime. [primas. 

St. Spcro meam quidem hercle : tu, quas solita es, com- 
Imprudens per ridiculum ut rustico suadet stuprum ! 
As. Irara dixi. St. ut esse coepisti, si dem, si est una 

altera. 
As. Nimis hie quidem truculentus. St. pergin' male lo- 

qui, mulier, niihi? 10 

As. Quid tibi ego autem dico ? St. quia enim me Irucu- 

lentum nominas. 

St. Quis est ille, qui impcllil nostrum ostium tarn pelulantcr? As. E^o sum. 
Jntuerc me. St. Quid! cuo? ^wimc ego consjiieor? Vcc tibi! Quare venis ad 
has ades, aut pulsus ! As. Stdvus sis. St. DJilii est satis tua: salutis : non earn 
euro: non sum salvus : oplatim potius ninrbo teneri quam esse salvus tua salute. 
Volo scire id ; quid tibi debetur hie apud nos? As. * * * St. Loco cet/e- 
rem, si esset altera mulier tarn mohsla, ijuam esse capisfi. As. IJic sane est ni- 
tnium truculentus. St. Tune pcrgis, mulier, mild matedicere 7 As. Quid vera ego 
tibi dico ? St. Quia me appellas truculenlum. Nunc, nisi absistas e vestigio, ac 



1 GocUcr. in nostras trdis.— 2 Acidal. St. quid ego? Ast. non nego. St. 
video : va tibi ! I'll, et cdd. vett. nonne ego videor te tibi; Donz. non te ego 
video? ]i. 1, non ego videor tibi.—G At roh ]$. 1.— 7 Lij.s. te qui solilus est, 
comprimat ; (J nil. tu quern solita es ; 1»11. tuque snlilas ; 1$. 1. tu solita es com- 
primi.—S 'Hie versus spuriiis est.' (ioeller. Jmprudens per deridiculum Vonz. 
Impudens al.— 9 Pro si dem, al. Iiabeiit /idem ; C. 2. ct edd. vott. fidem si est 
una altera; I'll, ut esse cepi si dim sist un alteram ; Ali\. ut esse ctrpisti qui- 
dem, »i est una altera. — 10 Pll. pergin mule hiqui mulier milii es.— ll Ecquid ti- 

NOT^li 

1 iirk'ini] Id est, cum inipetii con- aiu tenipoiibns I'laiili ; scd rustico 
curnt. Seneca, ' Ante(|uarn acies condonanduin Siratilaci. 
inter so arictarcnl.' <) m esse capisti, si dem] Alii cedum, 

4 .Vtt/i;coJ Inubilatnin vcibum cli' jU est, Ut molesta ct odiosa esse coc- 



TRUCULliNTI ACT. II. SC. 2. KiOl 

Nunc adco, nisi ahis actutuiii, ac dicis, quid qucxras, cito, 
Jdiu, hcrcle, ego hie te, mulier, quasi sus catulos, pcdijjus 

proteram. 
As. Rus merum hoc quidcm est. St. pudendumnc ? lu 

vero chirinuni pccus, 
Advenisti hue sistentatum cum exornatis ossibus : 15 

Quia tibi insuaso inlccisti, propudiosa, paHulam. 
An eo bella cs, quia acccpisti? ar me advenias. As. nunc 

places. [logo? 

St. Quam me illi velim ! As. mentiris. St. dicis, quod te 
Mancupium qui accipias, gesta tecum pcnos annuos. 

(licas celeriter quid petan, per Hcrcuhm ego te proteram hie pedibus, quasi sus ca- 
tulos. As. Ha c est mera rusticilas. St. hine verlaiduin vilio? tu rero pecus 
clusinutyi, acctssisli temet ostenlutuni ossibus restitis scile : quiajiiixistijusco colo' 
re togatn, impudica. Esne bella, quia ucapisti? Audes ad nie venire. As. Nunc 
places. St. Quam oplarem me illi placere ! As. DIenliris. St. Dicis quod a 
te expecto? ut habeas mancipium, gesta tecum hos annulus (Ciieos qui sunt servo- 



bi ego aniea dico Acidal. — 12 Nan adeo edii. vett. aut dicis GoeUer. nt dicis 
edd. vett. — 14 B. 1. hie quidem est. Pll. B. 1. et edd. vett. pudendum et vera. 
RIox, Scluirer. cluninitm pceus ; Acidal. urbicum pecus. — 15 Adveni hue sub' 
tentatum exornatis H. 1. Adceni istuc, sis, tentatum GoeWer. et Palmev. Ad- 
venisti hue te oslentatum Acidal. et I>ipoiit. Adceni 7ws hue tentatum al. Ad- 
venisti hue sistentatum \'att. ap. Lips, et Pll. Adcenisti hue sustentatum edd. 
vett. — 16 Quid tibi rei suaso B. 1. Quia iibire suasu V[\. Quia tibi7i' suaso 
Meiirs. Acidal. et Goeller. — 17 Acidal. quin accedis ar me? (i. e. ad me) adve- 
nias ; C. 2. ci\d. ve\t. quia cepisli urma? udrenias ; Goeller. quam clepsisli. — 
18 Cum me illi vel in mcritiri dicis quid quod C. Cum me illi velim vuntiri dicis 
quid quad C. 2. Quam me tibi velim Oocller. Quuin me illi velim. AsT. »«fn- 
tiris. St. quid quod te rogo? Lips, t/ices edd. vett. quidquid V\\. — 19 MancU' 
pi vin quia Lanili. Quos mancupio accipias Both, annuos pcnus Cloeller. ha nos 
an vos Aid. henos annuos Pll. Lamb, ahenos annulos Both, he an nos C. 2. — 

NOTiE 

pisti cedarn tibi, si una altera fcemina IG Insuaso] Festiis': * Siiasiim, colos 

ad te accedat, ae()ue odiosa. appellatur, rpii fit ex stillicidio fiinio* 

14 Clurinum pecus] Clusinum pecus, so in vestiineiito albo. Plaiitns, 'Quia 
permiitatione r in s, fjnod anti<|iiiini tibi suaso infecisti.' Quidain aulem 
et famiiiaie fuit Romanis, tractum ab legunt, insuaso. Nee desunt, qui di- 
uibe Clusio, ubi non egregia erant cant, onineni coloiem, qui fiat infi- 
foitasse pecora. ciendo suasum vocari : quod quasi 

15 Sistentatum] ' Sistentare,' pro persuadetur in aliuni ex albo trans- 
ostentare, antiquum : quasi dicas, ire.' 

sistere se et ostentare. 19 .Mancupium qui accijiias, gesta te- 

Exornatis ossibus] Tibulliis, ' Qui cum pcnos annuos] Stralilax hoc in- 

succo splcndente genas OHerassc.' Do nuit Astapliio, se esse servum et illain 

fucis loquitur. esse servani. Penos, Alii hcnos, pro 



1G92 M. ACCII PLAUTI 

As. Dignis dant. St. Lavinia? hie sunt, quas habes vic- 
torias. 20 

As. Ne attigas me. St. tangam ? ita me amabit sar- 
culum, 

Ut ego me ruri hamaxari mavelim patalem bovem, 
■ Ciimque eo ita noctem in stramentis pernoctare perpetem, 

Quam tuas centum coenatas noctes mihi dono dari. 

Rus tu mihi opprobras ? ut nacta es hominem, quem pu- 
deat probri ! 25 

Sed quid apud nostras negotii, mulier, est aedis tibi? 

Quid tu hoc occursas, in urbem quotiescumque adveni- 
raus ? [eres 

As. Mulieres volo convcnire vostras. St. quas tu muli- 

Mihi narras? ubi musca nulla foemina est in aedibus. 

As. Nulhme istic mulier habitat? St. rus, inquam, abi- 
erunt: abi. 30 

mm. As. Danlur annuli cpnei iis qui merentur. St. Victoria quas refers sunt 
LnvinifE potiitf, qudin luce. As. Ne me atlinffus. St. Tcne atlingam? I la me 
vii'Hin snrctilnm amuhit, ut ego muliin suhjici aratrn, cum hove pittentilius cornilms 
ruri, et pernoctare lutam noctem dormiens cum co in stramentis, quitm cuhare tecum 
centum nuctilnis, postquam licne cornaverim. Tu mihi exprobras rus ? Quam bene 
hactit es liomincm, quem puilent iiujus convicii! Seil quid est tibi rei, mulier, apud 
nostras tides? Quarc tuaecurris line, quotiescumque venimusad urbem/ As. Op- 
to adire vcstras mulieres. St. Quas mulieres mihi commemoras tu I Qunudoqni- 
drm nulla est musca fwmiiia in adibus. As. Nullane foemina manet in isiis ccdi- 
bus? St. ProfecttB sunt rus, inquam. Abi. As. Quid vociferaris, stuUe ? 



20 Dignosdaut Ci\i\. \e\t. vt \\i]. Dignus V\\. Lavime hie sunt C.2. lamic hie 
sunt c(l. Paris, ap. (3iiit. Lacinia: Goeller. Mox, quas arcs victorias eadi-ni 
cditio. — 21 (Jocller. tongamue ego te? ita me amubis ; Pll. ctiani «)««^/a-. — 
22 li. \ . ruri jam examaverim sarculum movere ; i'W. palulum vov(ri. — 23 Cum- 
que cri Rolli. Tu quod ita noctem in stramentis pernosture B. 1. — 30 I'lo ubi, 

NOT/E 

* ai'iios;' rt)i?iuos, al) ' mills ;'' annus,' Ijns IMuoncsii, amatores sua bona 

ab 'anus;' 'annnlii",' ab utrof|ue. davarc, ([iio ut alhulat, 7^((fj»icf, se» 

Sunt igitiir ' annuli ai'tiei,' sen a-nei, Lavinii opp'uli in Italia, noinon iisnr- 

intclligendi, (pios geslarc seivoruin pat. 

ciat. 22 Hamaxari] Id est, plausfniin 

20 F^ariuiti] Jnciis est ox aiiibi- trahcie, aut plausiro jungeic."A/uo^a, 

(;uo, (|uia voluptaiibtis dediti ina;;ua currus. 

ex parte profniidtbaiit forlunas in Patalem bnvem] Festus : ' ]*atalem 

(luliciiK balnrariiiu. Unde Trcipien- bovcni IMaiilus ajipcllat, cujus cor- 

tissinic Plautus, pio ' profiidi bona,' niia divcrsa sniii, ac late patent.' 
♦licit 'einvi bonis.' Moe i(i;itiir loeo 20 Musca nulla fa:mina est in tcdi- 

Slratilax cxiiiobral Aslapbin in a'di- bus] h\ est, mares onincs siiinns in 



TRl'CULliNTl ACT. II. SC. 2. IG93 

As. Quid clamas, insane? St. abirc liinc ni propcras 

grandi gradu, 
Jam ego islos fictos, composites, crispos cincinnos tnos 
Ungucntatos usque ex cerebro cxpcUam. As. quanam 

gratia? [ccdere, 

St. Quia adeo fores nostras ungucnlis uncta es ausa ac- 
Quiaqiie istas buccas tarn belle puvpurissatas babes. 35 
As. Erubui niccastor miscra propter clamorem tuum. 
St. Itane? erubuisti ? quasi vero corpori reliqueris 
Tuo potestatem coloris ulli capiendi, mala. 
Buccas rubricae ; cera omne corpus intinxit tibi. 30 

Pessum£e estis. As. quid est, quod vobis pessumae haec* * * 
St. Scio ego plus, quam me arbitrare scire. As. quid id 

est, obsecro, 
Quod scias? St. herilis noster filius apud vos Strabax 
Ut pereat, ut eum illiciatis in malam fraudera et praemium. 

St. Ni ncceleras exccdere hinc gnmdi passu, ego decutiam usque a cerebro istos 
tuos cincinnos fictos, coinpositos, crispatos, ungnentis deiibutos. As. Quare? St. 
Quia es ausa venire per/usn unguenlis ad nostras fores, et quia hnbes illas mains 
tarn accurate purpurisso infcctas. As. Erubui, per Castorem, iufelix propter tuus 
vociferationes. St. Erubuisti ? Quasi vero reliqueris, mala, ullum locum tuo cor- 
pori ad recipiendum colorem, Rubricie tinxerunt os, cera universum corpus. Es- 
tis pessimce. As. Quare a vobis habemur pcssiina-? St. Ego scio plus quam 
arbitraris me scire. As. Quid est id, obsecro, quod scias ? St. Quemadmodum 
Strabax filius heri se perdat apud vos, quemadmodum pellicialis infraudes et niM- 



Pll. habent /wtj ; U oih, pap^e. — 32 B. 1. cinnos tuos. — 33 Sea], ex cerebro ex- 
rcllain. — 34 Codtl. Canicr. /«)'«.s nostras tinguant j uncta esse audes accedere. 
Verlmm /oris delot Goeller. — 38 Tuo dcest ap. l*ri<cian. p. 091.— 3'J fiuccas 
rubrica ; crela omne Goeller. liuccas rubrica, cera omne c. inlinxti tibi Seal. 
rubriceta omne c. inlinxisti tibi IJ. 1. — 40 B. 1. quod vobis pessumu- est ; C. pes- 
sumu: tunc ma ; al. pessumce luce via ; Ac'u\ii\. quod v. p.sumus? St. lue avi ; 
Goeller. coiij. 7uo(i v. p. qucuso sumus? — 42 B. 1. herns noster filius apud vos- 
tram perit ut 2'crastute cum injiciatis. — 43 Pll. etiam injicialis ; edd. velt. et 

NOTvE 

aedibtis, ut no inusca quidem fcemina nuis ; ore fraenato, risii roseo.' De- 
sit, sciiptio est exciuisitie piilcliriiiidinis. 
32 Cincinnos] Id est, brevioribus 35 liuccas purpurissutas] A\)n\cii\s i 
capillis, qui aliis siibolescuiit, id est, ' Quis noii disciplinani niatiis agiio- 
crescuiit. Vairo: 'Ante auies nodi ex vit ? cum iu puella videret imuiedica- 
subolibns paivuli intorti dimittebau- tuin cs, et puipurissatas genas, et il- 
tur cincinni ; sed et ocnli suppetuli, lices oculos.' 

nigeliis pupillis quandam liilaritatein 3!) liubricw] Idem ferme, quod 

significantes aniuii, rictus parvissi- ' purpurissum.' 



1G94 M. ACCII PLAUTI 

As. Sanus si videare, dicam: dicis contumeliam, 

Nemo hominum hie perire solet apud nos : res perdunt 

suas. 45 

Ubi perdidere res, abire hinc si volunt, nudis licet. 
Ego non iiovi adolescentern vostrum. St. veron'? As. 

serio. [singulas 

St. Quin maceria ilia ait, in horto quae est, quae in noctes 
Latere fit minor, qua iste ad vos damni permensu'st viara? 
As. Non mirum ; vetus est maceria ; lateres si veteres 

ruunt. 50 

St. Ain' tu, mala, lateres veteres ruere ? nunquara edepol 

mi hi 
Quisqnam homo mortalis posthac duarum rerum creduit, 
Ni ista ego vostra hero majori facta denarruvero. 
As. Estne ille violentus ? St. suam non enim ille me- 

retriciilis 
Muniendis rem coegit, verum parsimoniae 55 

Duritiaeque : quae nunc ad vos jam exportatur, pessumae. 

nera. As. Dicam till, quod res est, si sapis: sed dicis coiivicium. Nemo so- 
let perdi hie apud 7ios. Perdunt bona sun. Ubi perdidere res, si volutH, abire 
hinc licet tiudis. Ego non novi cestrum adolescentern. St. Verumne? As. Se- 
rio. St. T amen ille mums, qui est in horto, dicit id: hie in singulas noctes Jit 
minor inio latere, qua iste sibi stravit viam ad vos, in suam pcrniciem ? As. Est 
vetus murus ; non mirum est, si veteres lateres decidant. St. Dicisne tu, iinpro- 
ba, veteres lateres decidere ? Per ccdem Pollucis nunquam quisquam homo mihi 
posthac credat divini et humani, nisi ego narravcro ista veslra facta majori hero. 
As. Estne ille ferox? St. Non enim ille compararit suas opes, qua nunc confe- 
runtur ad vos, in dandis muneribus merelriculce, verum in parsi7nonia et severitate 



Goeller. inlicialis. — 44 Sanus si videar, edicam. Ast. dicis edd. vett. dicam dicis 
contumclia' V iiU.—iG V\\. ut vis licet ; edd. vett. uti jus licet. — 48 Quid maceria 
edd.velt. et (inaedani odd. Prise, p. OTS. et sic Acidal. — 41) Lateri PlI. Mox, 
I'lisc. 1. c. ct edd. vett. qua is ad vos ; I'W. qua istivos. I'risc. permensus est. — 51 
Ain' tu veteres lateres ruere Prise. 1. c. — 54 15. 1. violentus? St. non enim ille ; 
Palmer, el l.ips. St. sum : non ille. — 55 Monendis \n\i. !\Ioniendis n\\\ Vatt. 
el PlI. iMokndis Lips, rem cogi B. 1. parsimonia I'alincr. — 50 Duritiaque 

NOTyE 

44 Sanus si videare] Si putareni to 52 Duarum rerum creduit] Id est, 

santim esse, moiierein te niihi eoiitu- divini etliiiniani. 

mcliain dieere. Krat formida lo(]iun- 54 Meretriculis I\Juniendis]'Mni\\ve' 

di, qua irolliiig diccbatiir, ' tn es a- est niuiiertbus afficere, quasi dicat, 

mens, tu cs insaniis.' niiiner;iiidi!i. 

r.O Vetus est maceria] Murus sine 50 Duriticrquc] Id est, severitati 

calcc et c*incnio. moruin. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. 2. 1G95 

Hem til, o scxungiila! male vivitis: egone hacc rrmssitem? 
Jam cnim cccere ibo in forum, atquc ha3C facta nanabo seni: 
Neque istuc in se gestit, ergo coget exanimem mali. 
As. Si ecastor hie homo siiiapi vietitet, non ecnscam GO 
Tarn esse tristem posse : at pol hero bcnevolens ut is est 

suo ! [potest 

Verum ego ilium, quanquam violentus est, spcro mutari 
Blandimentis, ornamentis ceteris meretriciis. 
Vidi cquidcm ex jumentis domita fieri, atque alias beluas. 
Nunc ad heram revidebo : sed, cecum, odium progreditur 

meura. 65 

Tristis exit : haud convenit etiam hie dum Phronesium. 



moru7H, Hem tu, senis ungulis armata ! vivitis mule. Dissimulahone ego hcpc? 
Jam enim, per Cererem, perf;am in forum, et referam hcec seni. Neque expectaho 
us(]ue eodumfuciat examen istoiumfaclorum filii inmeo tcrgo verberando. As. Si, 
per Castore?n, iste homo viclitet sinapi, non puto futurum esse adeo morosum. Sed, 
per PoUucem, vl is est bene affectus in keruin ! Sed ego credo ilium posse molliri 
blanditiis et ornamentis meretriciis, tamelsi est violentus. Equidem vidi ju- 
mentd mmisuescere, et ceteras belluas. Nttnc repetam ad heram. Sed ecce ho- 
mo mihi odiosissimus egreditur. Prodit moeslus. Nondum convenit Phronesium, 
ul puto. 



idem et Goeller. Ruri ceque qua nunc duo sciam exportntur pessumum B. I. — 
57 Hem tuos ex ungula itiem codex ; exungula edd. vett. Hem, o sexungula 
Goeller. — 58 Pll. exercere ibi forum ; edd. vett. et Aid. eccere ibo ad forum. — 
59 Lips, istuc ipse g. e. c. examen ; Acidal. Neque iste huic, ut se g. lergo c. ex- 
amen ; vel, Neque iste huic in se gesti tergo c. examen ; vel, Neque ego istuc meo 
geslio tergo cogere examen, Pll. Imbeiit Neque isluc. Goeller. etiam examen. — 
61 Aid. benevolens uti est is vos ; Acidal. conj. benevolens vivit hero ; rh ut de- 
letiim malit Goeller.— 02 Idem Goeller. deleret hoc loco ant e^o, ant ilium, — 
63 Pro ornamentis, Meiirs. conj. oramentis. — 61 Vidi equidem ex inem intu 
domitu fieri VW. inlum \no intu, i'.i. id tanien iiegat Parens. Vidi equidem 
exindomito IJ. 1. V'idi equidem jnmentutn ex indomito dnmitnm fieri edd, \ett. 
Vidi equidem juvencum ex indomito domilum fieri Aid. Vidi equidem ex indo- 
7nilis domitas GocWer. — 05 Nunc ad h. ire jubebo eccum B. I. — 00 Tristis exit 
adcnnvenire B. 1. Tristis exit avet convenire Colv. ad convenire Ven. I. at con- 
venire alicE vett. 

NOT^E 

57 Sexungula] Senis manibns. Ergo coget exanimem mali'] Id est, 

59 Neque istuc in se gestit] Id est, itaqne coget me aliqnando id confi- 
senex id nou putat. teri adhibilis tormentls. 



1G9G M. ACCII FLAUT 



ACTUS SECUNDI SCENA TERTIA. 

DINARCHUS, ASTAPHIUM. 

Di. Pisces ego credo, qui usque dum vivunt, lavanf, 
Minus diu lavere, quani haec lavat Phroncsium. 
Si proinde amentur mulieres, diu quam lavant, 
Omnes amantes balneatores sient. 

As. Noa quis parumper durare, opperiiier? 5 

Di. Quin hercle lassus jam sum durando miser. 
As. Mibi quoque pra3 lassitudine opus est ut lavem. 
Di. Sed obsecro, hercle, Astaphium, i intro, ac nuntia 
Me adesse : tu i propere, et suade jam ut satis laverit. 
As. Licet. Di. audin' etiam ? As. quid vis? D.'. Di 
me perduint, 10 

Qui te revocavi : non tibi dicebam : i modo. 
As. Quid jam me rcvocabas, improbe nihilique homo? 
Quae tibi mille passuum peperit morai mora. 
Di. Sed quid hjec hie autem tamdiu ante aedis stetit? 
Nescio quem praestolata est : credo, militem. 15 

Di. Ego arbitror pisces, qui innatant aqua tamdiu quamdiu vivunl, minus se 
lavare quum hac l^hronesiitm se lavat. Si 7nulieiis peiinde ameulur atque diu 
laiaulur, omucs amautcs sint bulnealores. As. Non potcs expeclure imitisper? 
Di. Pcrlltrvuleinsumjamdefessuscxpcctandoiiifclix. As. Est viilii opus eti- 
am ut cam ill balneum pra dcfaiigatione. Ui. <SV</, qtufso per Uaculem, Astu- 
phium, inundere, ac die me adesse. Tu pergc vclocitir, it suade ei quod jam satis 
laverit. As. Eo. Di. Audis adhuc? As. Quid cupis? Di. Dii me perdaut, 
qui te revocavi I non tibi dicebam: i modo ! As. Quare me revocas,jam scclcste 
vir ei vilissime? lloec mora tibi attulit retardationem mille passuum. Di. Sed 
quare hac tnansit hie tamdiu ante ostium? Nescio quem cxpectat. Credo cam 



1 Varro de L. L. p. 91. adlarant. — 2 Diu minus lavari idem ibid. — 4 Omnes 
amatores IJ. 1. ('. C. 2. el tdd. vctl.^7 I'll, oyii/s est lave; Ven. 1. et aliai 
vctt. opus est lavere; 1$. 1. opus est lavare. — 9 J^Ie adesse tu projicre Vl\. Me 
adesse cui properet suaviiim, ut satis cdd. vetl. ap. Moms. 3]e adesse: tu i prcc, 
et, Ifc. Acidul. — \'i I'loiioiiicii me deest in 1». 1. improbus idem codex. — 
i;{ Qua: tibi mille passum I'll. Qikc mille ]>assum peperit tibi Acidal. et Coeller. 
Acidulius cuiij. ctiain, Qucu t, m. passuum j>. moras mora; edd. vctt. ct Aid. 

NOTif: 

a Larcre] Antifinitiis pro ' lavare.' 15 Quem prasiolata cs<] • Piacsto- 

."i Durare, oppeiirier] id est, du- lor' est prasto sum; in prociiictu 
rando oj)periri. sum. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. 3. 1097 

lllud est: vide utjam, quasi volturii triduo 

Prills praedivinant, quo die esuri sicnt : 

Ilium inhiant omncs : illi est animus omnibus. 

Me nemo magis respiciet, ubi iste Imc vencrit, 

Quam si hinc ducentos annos fuerim mortuus. 20 

Ut rei servire suave est ! vae misero milii ! 

Post factum plector, quia ante-partum pcrdidi. 

Verum nunc si qua raihi obtigerit bajieditas 

Magna atquc luculcnta, nunc, postquam scio, 

Dulce atque amarum quid sit ex pecunia, 25 

Ita ego illam edepol servem, itaque parce victitem, 

Ut nulla faxim cis dies paucos siet. 

Ego istos, qui nunc me culpant, confutaverim. 

Sed est vocis sat: sentio aperiri fores. 

Quae obsorbent quicquid venit intra pessulos. 30 

expect.ire militem. Est id! Vide quemadmodtim divinant jam triduo, quasi vul- 
tures, quo die sint esuri: omnes inhiant: habet animus omnium conversos in se. 
Nemo me respiciet magis, quando iste venerit hue, quam si fuerim tnorttius adu- 
cenlis annis. Ut est suave esse diiitem! Vw mihi misero ! do panas perditarum 
opum, quia dilapiduvi ea quce habebam antea. Sed si aliqua hareditas mihi eve- 
nerit ; ampla alque egrcgia, nunc postquam inlelligo quid sit dulce et amarum 
in pecunia, ita per cedcm Pollucis, ego illam servabo, itaque vivam puree, ut sit 
nulla pecunia intra paucos dies. Ego rcfellam istos, qui me culpant nunc. Sed 
est satis vocis: video januam Mare, qua degtulit quicquid tenit intra limina. 



Quod tibi m. pussus peperit mono. Voc. mora deest in B. 1. et IMl. — IG Ilium 
student jam quasi volturii P!l. est detent Aciiial. et Cainer. Illuc sis ride, ut 
jam Goeller.— 18 Ilium imant B. 1. ilUc est edd. (iii.jpdam velt. — 19 Me nimo 
C. Me nimio C. 2. Me nihilo B. 1. wii is iileni codex. — 21 Utrum servim 
B. 1. C. 2. Verum servire Ven. 1. et edd. vett. salve est C. 2. vce vce Pll. — 
22 Pll. edd. velt. et Delpli. (lector; Seal. conj. fiiclor. — 28 B. I. confutavero. 
29 Sed est vos adscntio Pll. iSed assentio edd. velt. Sed testuosas sentio Goel- 
ler. — 30 Codd. et edd. veil. ii\/ra pessulos. 

NOTyE 

16 Quasi volturii] Vultures. Pii- 22 Plector [flector] A • flictor ; ' 

nius, ' Umbriciis liaruspicnni nostro unde ' atflictor ;' id est, do poenas. 
asvo pcritissimns tradit, triduo ante Ante-partum] Id est, anle-acquisi- 

aut biriuo vultures volare, ubi cada- tun), ante-possessum. 
vera futura sint.' 



Delph. et Var. Clas. Plant. 5 P 



1098 M. ACCll I'LAUTi 



ACTUS SECUNDI SCENA QUARTA. 

PHRONESIUM, DINARCHUS. 

Ph. Num tibi nam, amabo, janua est mordax mea, 
Qao introiie metuas, mea voluptas? Di. ver vide : 
Ut tota floret ! ut olet ! ut nitide nitet ! 
Ph. Qui tarn inficetus Lemno adveniens, qui tuse 
Noil des araic£3e, Dinarche, suavium 1 5 

Di. Vah ! vapulo hercle ego nunc, atqne adeo male. 
Ph. Quo te avortisti ? Di. salva sis, Piironesiura. 
Ph. Salve : hie ne hodie ccenas, salvos cum advenis? 
Di. Promisi. Ph. ubi ccEuabis tu ? Di. ubi tu jusseris. 
Hie. Ph. me lubente facies. Di. edepol me magis. 10 
Nempe tu eris hodie mecum, mea Phronesium. 
Ph. Velim, si fieri possit. Di. ccdo soleas mihi : 
Properate : auferte mensam. Ph. amabo, sanun' es ? 
Di. Non edepol bibere possum jam, ita animo male est. 

Pir. Num obsecro, mea voluptas, meurn ostium mor ileal, quia vereris ingredi? 
Di. Aspice ver. Ut tota florida est.' ut olet .' ut fulgct ! ut niliJa est/ Ph. 
Quomodo es tain illepidus, Dinavche, ut advenias ex Lemno, et non offeras osculum 
arnica? Di. Vah! ego do panas nunc, per Her cxdem, atque adeo immerito, Vh. 
Quo te avertisti? Di. Salve, Piironesium! Pii. Sis sulvus, cannsne hodie hie, 
fjuoniamrevcrleris iiicolumis? Di. I'ollicitus sum. Ph. Ubi cannabis tu ? l)i. 
Ubi tu volueris. Hie. Ph. Mihi feceris pergratum. Di. l^er adem Pollucis 
J'eceris mihi gratius. Nam tu eris hodie mecum, mea Phronesium. Pn. Optem, 
si posset fieri. Di. Da mihi soleas : properate: auferte mensam. Ph. Obsecro, 
sapisne? Di. Per cedem Pollucis non possum bibere, adeo est agre animo. Ph. 



2 B. 1. Di. fervide. — 3 B.l.nt oleumnitide. — 4 Edd. vett.ctBoth. iw/flcpius. — 
SCodd.Cain. Diniarchis avivium ; C.2. Diniarchis avium; G oeWei: mi Dinarche 
— 9 Promisi jube enabist ubi tu luseris coA6. Cam. — 13 Properate auferre mensam 

NOTiC 

2 Ver vi(/c] Id est, Plironcsiiim flo- 11 Tu eris hodie mecum] Veiecnn- 

rentem ornaincntis. Iloraliiifi, ' In- duni in ipsa inverecundia verbuni. 

»tar veris cuiin vultus nbi tiuis Aftul- Varro : ' Violavit virginem, pro, viti- 

sit ; popiilo gratior it dies.' avit : dicebant jpque eadeni niodes- 

4 Juftcclus] Id est, infacetiis, in- tie potiiis, cnni mnlieic fiiisse, (juam 

Kiatiig. Caiiillus, ' Idem iiificeto est conciibiiibse.' 
inficelior lure.' 



TRUCULIiNTl ACT. H. SC. 4. 1G99 

Ph. Mane: aliquid fiet, ncabi. Di. ah ! aspersisti aquani, 

Jam rediit animus: dcme soleas : cedo : bibam. IG 

Ph. Idem es ecastor qui soles : sed die mihi, 

Benene ambulavisti ? Di. hue quidem herclc ad tc bene, 

Quoniam tui vidcndi est copia. Ph. complcctcre. 

Di. Libens: ah! hoc est mel melle dulci dulcius ! 20 

Hoc tills fortunis, Juppitcr, preestant meae. 

Ph. Dane suavium ? Di. immo vel decern. Ph. hand 

istoc pauper es. 
Plus pollicere, quam ego a te postulo. 
Di. Utinam a principio rei item parsissem raeae, 
Ut nunc reparcis suaviis ! Ph. si quid tibi 25 

Compendii facere possim, factum edepol velim. 
Di. Jam lavisti? Ph. jam pol mihi quidem atque oculis 

meis. 
Num tibi sordere videor ? Di. iion pol mihi quidem. 
Verum tempestas memini cum quondam fuit, 
Cum inter nos sorderemus unus altcri. 30 

Sed quid ego I'acinus audivi adveniens tuum ? 
Quod tu hie, me absente, novi negotii gesseris ? 

Mane! facicmus Illiquid, ve abi. Di. Ah! aspersisti aquam. Animus recrealur 
jam; deme soleas: cedo! bibam, Pn. Per adeui Castuiis, es idem qui unlca. 
Die mild, liabuisline ilerfelix? Di. Felix quidem, per Hereutem, quando est fa- 
cultas tui conspiciendi. I'h. Compleetere. Ui. Libens. Ah! hoc mel est sua- 
vius melle dulci. Mecc fnrtunce, Jupiter, hoc complexu superant tuas! I'll. Da 
osculum, L)i. Immo vel decern. Fii. Nun es pauper osculis. Promittus plus, 
quam ego a te ])osco. l)i. Ulinam pepercissem ab initio meisfortunis, ut nunc re- 
parcis osculis! Ph. Si tibi possim prodesse, per ecdem Pollucis, prosim. Df. 
Lttvistine jam? Pii. Per Pollucem tniUi videor lauta, ct 7neis oculis. Tibine 
videor illauta ? Di. Per Pollucem non mihi videris. Verum recordor, cum 
quondam alter alteri essemus illauti. Sed quid audivi de te quando sum rerersus? 
Quod novum 7iegolium gessisti hie me absente? Et gaudeo quod evasisti saka, et 



Donz. — 14 Gion. libere possum, — IC L\ps. deme, deme soleas. Mo\, cedo vivamC. 
cedo vivum C. 2. et ciid. velt. cedo vinum li. 1. et Fins. — 17 B. 1. sed dicas. — 

18 Bene num li. 1. ambulasli PI. ap. Botli. nunc quidem hercle atttbene B. I. — 

19 Quam tui Pll. Quotn tui Gocller.— 20 Eiiii. velt. at hoc. PII. hoc est me 
illi dulci; (Joeller. hoc est melle dulci. — 22 Da nunc suavium ci\i\, vvtt, Dant 
suavium I'll. Dan saviuni Bipont. INIox, iideiii Pll. ut em istoc p. esse ; edd. 
vett. utinam istoc.— 2'i Plus pollicere lu li'ipont. — 27 Jam jam aiesse B. 1. — 
29 Paiticiila cum deest in B. 1. C. C. 2. et edd. vett. — 30 Cum uter nostrum 
sorderemus alteri ed. Paris. Cum uterque nostrum sorderemus alteri Diss, alter 
alteri Both, et Goellcr. unus deest in B. 1. C. C. 2. ct edd. vett. — 31 Sed quod 
Acidal.— 32 Acidal. negotii gesli. Post luiiic versiira Both, ex cod. Aaibros. 



3700 M. ACCIl PLAUTI 

Curaqiie bene provenisti salva, gaudeo. 

Ph. Tibi mea consilia summa semper credidi. 

Equideni nee peperi pueriim, nee proegnas fui, 35 

Verum assimulavi me esse praegnatem, baud erara. 

Di. Quapropter, o mea vita? Ph. propter railitem 

Babyloniensem, qui quasi uxorem sibi 

Me habebat anno, dum hie fuit. Di. ego senseram, 

Sed quid istuc ? qnoi rei id te assimulare retulit ? 40 

Ph. Ut esset aliquis laqueus et rediraiculum, 

Revorsionem ut ad me faceret denuo. 

Nune hue remisit nuper ad me epistolam, 

Sese expcrturum, quanti sese penderem : 

Si, quod peperissem, id educarem ac tollerem, 45 

Bona sua me habiturum omnia. Di. ausculto hibens. 

Quid denique agitis ? Ph. mater ancillas jnbet, 

Quoniam jam decimus mensis adventat prope, 

Aliara aliorsum ire, praemandare et quserere 

Puerum aut puellam, qui supponantur mibi. 50 



incohtmis ex his doloribiis. Ph. Tibi commisi semper mea consilia penilissima. 
Lquiilem nee peperi puerum, ncc fui gravida ; lerum simulavi esse prcrgnanlem, 
non eram. Di. Quncirca, u men vita? Ph. Propter militem Bahyloniensem, qui 
agebnt hie mecum, qunsi cum uxore, per annum. Di. Kgo existimneeram. Sed 
quareid? Quo coiisilio tu simulu-ti id? Ph. Ut esset aliquis laqueus et nodus, 
ut reverterelur denun ad me. \unc ad me scripsit nuper have epistolam, sese vi- 
surum, quanti sese facerem : si educarem ac tollerem id quod peperissem, me ha- 
biturum cunclu sua bona. Di. Audio ultra. Quid agitis denique? Ph. Mater 
mandat ancillas ire, aliam alio quasitum pucrjim aut puellam, qucc mihi supponere- 
tur, quoniam jam mensis decimus pro]>emvduni adventat. Quid faciam 7nuUa rer- 



IMaii primus inseniit, Nam quid id est? Din. primnm quom tu es aucta liberis ; 
codi-x vero linbei, ]>rimum cum tuis es aucta liberis ; CJocller. Icffit, Quid id est ? 
UlN. primum dum cum tu es aucta liberis. — 33 Post liiiiic versiiin Holli. pt Gnel- 
IfT. <l(Mleiiiiit ex eixicni cod. Aminosian. Phu. Concedite hiuc ros inlro atque 
operile ostium: Tu nunc supirslcs s<dus sermoui meo cs. — 3(> Pro hand eram, 
co(i(l. Iiiilxiit liiiud ego ; (Jint. et (Jonller. baud nigo. — 37 QuapropUr mea vita 
h. I. — 3'.) Me h. itnnum <(1(1. veil, el Holli. Me h. anno uno dum \'iitl. Me h. 
annoum dum Pll. — tO (lodd. ct I'dd. nine Doiiz. cui rei item assimulare. — 
41 H. I. aliquis ulquc usque est el rediaiiculu)n. — 4^> Vcrhii, id educarem ac, de- 
Runt in It. I. — K) Pll. omnia esse. — 18 (VHo»i«m «oh cod. Canirr. nude Itoilii- 
uii, Quoniam nunc. — 41) Pro pramandare, tiuiiclin. legit yervenari ; Acidal. 

NOT;E 

33 Hene provenisti] Id csJ, profeci»ti, nt|)Ote ancta liberis. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. 4. 1701 

Quid niulta verba Caciani ? tonstricem Siirain 

Novisti nostram, qua^ niodo erj^a a^dcs habct. 

Di. Novi. Ph. haec una opera circumit per familias, 

Puerum vestigat clanculum, ad me detulit. 

Datum sibi esse dixit. J)j. o merccs malae ! 55 

Eum nunc non ilia pepeiit, quae peperit, prior, 

Sed tu posterior. Pji. ordine omnem rem tenes. 

Nunc, ut praimisit nuntium miles milii, 

Non multo post hie aderit. Di. nunc tu te interim 

Quasi pro pucrpcra hie procuras ? Pfi. quippini ? 60 

Ubi sine labore res geri pulchre potest, 

Ad suum quemque aequom est quaestum esse callidum. 

Di. Quid me futurum est, quando miles venerit ? 

JKelictusne abs te vivam ? Ph. ubi illud, quod volo, 

Habebo ab illo, facile inveniam, quomodo 05 

Divortiura et discordiam inter nos parem : 

Postidea ego tota tecum, mea voluptas, usque evo 

Assiduo. Di. immo hercle vero accubuo mavelim. 

Ph. Quin Dis sacruficare hodie pro puero volo, 

Quinto die, quod fieri oportet. Di. censeo. 70 

ba ? Novisti Suram nnstram tonstricem, qutr Imhilat nunc ante has cedes. Dl, 
Noti. Pji. II per omncsfumilids, una opera quarit puerum clam, ad me apporta- 
vit. Dixit sihi esse datum. Di. O imprubai merces! Ilia prior non peptrit, qua 
euin\ peperit prior, sed Ju pepcristi. Ph. Capis sigillalim omnem ron. Aunc 
miles veniet hue stntim, quia ad me misit nuntium. I)i. Nunc tu te procuras hie 
interea, quasi ptierperam? Pii. Quidni f Quando res potest fieii sine labore, 
est par quemque esse industrium in suum commodum. Di. Quidjiel de me quan- 
do hcllalor venerit ? Viramne destrlus a te> J'li. Quando oblinuero ab illo id 
quod expeto, exco^ilabo facile, quomado nioviam inter nos discordiam et divortium. 
Poslea ego ero assiduo tecum tola, mea voluptas. l)i. Immo per tierculem malini 
esse accubuo, Pii. Quin volo hodie sacrijicare Diis pro puero quinto die, quod 



percontari. — 50 Acidal. et Gopller. supponatur. — 51 F.dd. qnvr(lam vctt. verba 
facimns. — 52 PII. qnem erga adem sese habet ; vor. modo tleest etiam in IJ. I. — 
57 Voc. oirfiHc, quod liaheiit PII. Valt. et edii. aiiliq. deest in edd. quibiis- 
dani ante Gtilielm.— 05 C facile invenio ; Cam. in niarf^iiie ed. Gionov. faci- 
le invenero. — <>7 Post id ego totum tecum Aid. et al. vett. Post id ego tecum 

noim: 

70 Quinto dis] Hie dies vorabatiir sed apiid Latinos octavo qnidem pu- 

ap.(piSp6ixios, a litii, quo cuisim circa eilae ; iiono piieri : qui 'dies Jiistri- 

lociini gestabatiir piier. Apiid Cr*- ciis ' dicebatnr ; Synimaclio ' liistra- 

cos infans die quinto liistiabalur ; lis soicnnitas:' item ' nominali!;,' 



1702 M. ACCII PLAUTI 

Ph. Non audes aliqiiod dare mihi mnnusculum ? 

Di, Lucrum liercle videor facere mihi, voluptas mea, 

Ubi quippiam me poscis. Ph. at ego, ubi abstuli. 

Di. Jam faxo hie aderit: servolum hue mittam meum. 

Ph. Sic facito. Di. quicquid autem erit, boni consulas. 

Ph. Ecastor munus te curaturum scio, 76 

Ut cujus me non poeniteat, mittas mihi. 

Di. Num quippiam me vis aliud? Ph. ut, quando otium 

Tibi sit, ad me revisas. Di. valeas. Ph. vale. 

Di. Pro Di immortales, non amantis mulieris, 80 

Sed sociae unanimantis, fidentis fuit 

Oflicium facere, quod modo hcec fecit mihi. 

Suppositionem pueri quae mihi credidit, 

Germanae quod sorori non credit soror. 

Ostendit sese jam mihi medullitus, 85 

Se mihi infidelem nunquam, se viva, fore, 

Egone illam ut non amem ? egone illi ut non bene velim ? 

Me potius non amabo, quam huic desit amor. 

Ego isti non munus mittam ? jam modo ex hoc loco 

Jubcbo ad istam quinque perferri minas : 90 

oporleA fieri. Di. Censeo. Ph. Non nudes mihi prwbere ulliim munus? Dt. 
Per Uerculem lucro apponn, mearolitptas, ijiiodamerogas. I'h. Sed ego, quando 
tthstuli. Dl. Fucium aderit jam hie .' mittam hue meum servulum. Ph. Fac sic. 
Di. Quicfjuid uutcm accideril, (cqui lumbjue consule. Ph. Per adcm Castoris, 
scio te curaturum, ut ad me mittas munus, cujus me non poeniteat. Dr. Mihine 
vis (juidpiam aliud? Ph. Ut quando tibi liccbit perutinm,ad me repctas. Di. 
Valeas! Ph. Vale. I)i. Pro Dii immortales / non fuit mulieris amantis, sed 
socio', sed nnanimis, sed fidei officium, quando hac mihi mo.x fecit. Nimimm mihi 
delexit suppositionem pueri, quam nun dctexit soror germana: sorori. Indicarii 
dare jam jam mihi medullitus, fore nuuqwtm infidelem duni vieet. Egone ut non 
earn amem? Egone ut illi non telim bene? Non me amabo potius, quam amor 
ejus me dcslituat. Ego ad illam non mittam munera ? Alandabo jam ad ilUun 



Coeller. — CO H. 1. hodie sacruficare. — 71 Vrn mnnusculum, C. liabet munus civi- 
Urn; C. 2. et cdil. vetl. wjiiriMs civilium.— 77 Ut ejus me H. 1. — 79 Tibi sit me, 
omisso ad, U. I. reri'«tst raleas 1*1. ap. !$otli. ad me iuterrisas Doiiz. — 81 Sed 
nnatiimaulis soei(r ( JocIIit. ijiii coiij. ctiam, Sed social (vol sociemue) unaniman- 

Hh Sj. bf) Osttndisse sciam mihi medullilus Infidelem nunquam dum vivam fore 

Noniiiii p. ^02. jam sese, oinisso mihi, U. 1. dum rival li. I. Ven. I.ct a), veil. 

NOTyE 

rpiia noiiifn turn iiiraidi indcbatiir. Gicgorius Na/.ianz. oi'o/ixao-Tiijpio. Fata 
Tei tiilliamr ' nominalia ' appcllat ; ctiam scril)cnda advocaliantur. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. 5. 1703 

Prajterca opsonari dimtaxat ad minam. 

Multo illi potius bene ciit, bene qiia3 volt railii, 

Quam mihimet, omnia qui mihi facio mala. 

comporlari qiiinque minas ex hoc loco: praterea parnri cditlia ad tninam. Prcrstat 
illi esse bene quce mihi vult bene, quam tnthi, qui mihi omnia viala facio. 



ne vivat PH.— 89 Goeller. jam domo eloco ; Gulielm. e loco. — 92 B. 1. qucB bene 
vuU.—9i Pll. et edd. vett. viihi facto. 



ACTUS SECUNDI SCENA QUINTA. 

PHRONKSIUM. 

PuERO isti date mamniara : ut miserae matres solicitae- 

que 
Ex animo sunt, crucianturque! edepol commentura male ! 
Cumque earn rem in cordc agito, nimio minus perhibemur 
jMalae, quam sumus ingenio: ego prima domi modo docta 

dictito. 
Quanta est cura in animo, quantum corde capio doloreni, 5 
Dolus ne occidat raorte pueri ! mater dicta quod sum, eo 

magis 
Studeo vita3, quas ausa sum tantum clam dolum aggrediri. 
Lucri causa avara probrum sum executa : alienos dolores 
Mihi supposivi : nuUam rem oportet dolose aggrediri, nisi 

Phii. Piabete papillam illi puero : quam malves sunt tnisera et inquietu- ! quantum 
angnnlur ! per adem Pollucia excogitatum male! et quando recogito in mente, 
dicimur multo minus mulie, quam sumus. Lgo fateor 7iunc id quod didici domi. 
Quanta est sidicitudo animi, quantam (egvitudinem concipio pcctore, ne fraus in- 
tereat interitu pueri ! quoniam sum appellata ejus mater, idcirco impensius exopto 
tueri ejus vHam, utpote qu(B sum ausa machinari tantam fallacium. Commisi hoc 
f acinus quaslus gratia: mihi supposui partum alius tnalris. Nulla est suscipienda 



1 C. data amam tnam. — 2 Exanimos cruciant B. 1. Ex aniitio sua sunt, cruci- 
anlque Bipoiit. et Goeller. — 4 3Iulo B. 1. prima de me modo dicta B. 1. Pll. et 
edd. vett. ego primum de me domo docla GoeUvr. ego prima de me modo ista 
dicta al. vett. ego prima domi docta Paliner. — G B. 1. ego magis.— 7 Pll. et edd. 
vett. qua: hunc ausa sum tantundem dolum aggrcdiar ; Goeller. quce hoc ausa sum 
tantum dolum. Voc. clam deest in B. 1. adgrediri, vel adgrediari, al. ap. 

4 Do7ni docta] Id est, doniestico expcriniento instructa. 



1704 M- ACCIl PLAUTI 

Astute accurateque exequare: vosmet jam videtis, 10 

Ut ornata incedo : puerperio ego nunc me esse gegram as- 

simnlo. 
Male quod mulier facere incepit, nisi id etficere perpetrat, 
Id illi morbo, id illi senio est, ea illi miserae miseria est : 
Si bene facere incepit, ejus earn cito odium percipit. 
Nimis quara paucae sunt defessae, male quae facere occe- 

perunt : 15 

Nimis quam paucas efficiunt, si quid occeperint benefacere. 
Mulieri niraio malefacere melius est onus, quam bene. 
Ego, quod mala sum, matris opera mala sum, et meapte 

malitia : 
Quas me gravidara esse assimulavi militi Babylonio : 
Eam nunc malitiam accuratam miles inveniat volo. 20 

Iste hie baud multo post credo aderit : nunc prius praeca- 

veo sciens : 
Eumque gero ornatum, ut gravida, quasi puerperio cubem. 
Date mihi hue stactam atque ignem in aram, ut venerem 

Lucinam meam. 
Hie apponite, atque abite ab oculis : eho Pithecium, 

rc» cnllide, nisi pmsequarisfraudulenteretdiligenter. Cernite nunc vos ipai, ut 
sum instructa. Ego Jingo me esse nunc agram propter partum. Nisi mutiir per- 
JicH id quod orsa est, id illi est molestum, est acerbutn, est miscrum illi iniserce. 
Si incepit facere nliijuid boni, eam ejus pceiiitet rcpente. Sunt perpuucce, quas pi- 
gtnt corum perficiendorum qua: inceperunt facere male: sunt perpauccc qutc perfi- 
ciant id, quod inceperunt facere recte. Est munus tnulicri tmdto jucundius male 
ngere, quam recte. I\Iea malitia est quod sum mala, et quia sum mater, et quia sum 
per memet mala: quia simulavi me esse gravidam ex militc Babylonia, rnlo wi/nc 
ut miles repcriat iUam fraudem excogitatam. Ilk veniet hue mudo,ut arbilror : 
nunc prorideo ddigcnicr ejus advtntum, ornata hoc ornament u ; ut cubnn, 
quasi aeru ob partum. AJf'erte rnihi hue stactam ct ignem in aram, ut venerer 
meam Lucinam. Hie apponite: atque discediie a eonspectu. Eho Pithecium! 



I'aroMin.— 10 V\\. exsequrre. — 11 .9J (lee«t iiiH. 1. — 15 Nimisque pauccc C2. 
ft edil. vett. Hie versus doest in C. — 17 IMulierio nimioque m. levius est H. 1. 
liviu% est etiHiii l^aiiil). — IH Gronov. el me apte. — 22 Cumque ornatu gravida 
B. 1. Cumque ornatu ut gravida Vrn. 1. et al. velt. Eumque ornata ornatum 
Clriit. el p(l. Tanliiii. Eumque ornatum** ut grarida (Joeller. accubem 15. 1. — 
-l'.\ Dale m. hue ejectam H. 1. ul benercm IMI. ut lenercr odd. velt. ricinam 

NOT/E 

1'. Simis ijuiim paucfi'\ I'anrissimc. 2S lit venerem Lucinam^ Id est, ut 

\(j Efficiunt] I<l est, perficiiint. vcJiercr. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. C. 1705 

Face ut accumbam : acccilc : adjutare sic decet piierperam. 
Soleas niihi ducc, pallium injicc in mc hue, Archilis. Ubi 
OS, 26 

Astaphium ? fer hue verbcnam niilii, thns et bellaria. 
Date aquam manibus : nunc ecastor ut vcniret miles vclim. 

cura ut dccumbiim. Accede ; oporlet ndjuvare sic puerperam. Dttrahe calceos ; 
injice hue in me pallium, Arcfiilis. Uhi es, Astaphium? Affer mihi hue verbe- 
nam, thus, et bellaria. Infundile aquam in manibus. Vellem nunc, per Castorem, 
ut miles veniiet. 

ineam B. 1. — 25 Goeller. adjuta: sic,Sfc. Hnnc et spqnenfem vs. trai)sponit 
Acidal. — 20 Salens mihi dato Acidal. Soleas deme Goeller. — 28 Pll. ecastorum 
venirel ; Goeller. ecastor vcniat militem velim. 

NOT/E 

27 Thus et bellarial Domi sacra fie- ob puerpprium. 
bant viilgo infinitis de causis, etiam 



ACTUS SECUNDI SCENA SEXTA. 

STRATOPIIANES, PIIRONESIUM, ASTAPHIUM. 

St. Ne expectetis, spectatores, meas pugnas dum prtedi- 

cera : 
Manibus duelli praedicare .soleo ; baud in sermonibus. 
Scio ego multos memoravisse milites mendacium. 
Et Homeronidae poetillai mille memorari potest, 
Qui et convicti et condemnati falsis de pugnis sient. 5 

Non laudandus est, quoi plus credit qui audit, quam qui 

videt. 

St. Ne opperiamini, spectatores, dum commemorem mea certamina. Consuevi 
celehrare faclisJielUcis, non diclis. Non ignoro complures bellatores rettdisse tnen- 
dacin, et possunt recenseri po'elastri imilalores Hnmeri, qui fuerunt convicti et 
condemnati de falsis ccrlaminibus. Noti mihi probatur quijidem majorem habet ei 



2 Pll. C. C. 2. R. 1. et odd. vett. duellis. — 4 Et Homeronidam et postillam 
nil memorari potest Pll. El Homeronidam et postilla mille inemorari potest ed. 
Camer. Et llomeri Alridam et post ilium mille memorari potest Goeller. Cf. 
Heins. ad Ovid, ex Pont. iii. 4. 84.— .5 B. 1. falsi de pugna. — G Pll. cui plus 

NOT;E 

2 Duelli] Id est, belli. ' Duellato- non inagni nominis poula^ Ilomero- 
res,' bellatores. ««/</•, quasi de Homer! gente. 

4 Uomeronidw poclilUr] Poctilla, Mille memorari potest] Possunt. 



1706 M. ACCII PLAUTI 

Non placet, cum illi plus laudant qui audiunt, quam qui vi- 

dent, 
Pluris est oculatus testis unus, quara auriti decern ; 
Qui audiunt, audita dicunt; qui vident, plane sciunt. 
Non placet, quern scurrae laudant, manipulares raussitant : 
Neque illi, quorum lingua gladiorum aciem prasstringit 

domi. 11 

Strenui nimio plus prosunt populo, quam arguti et cati. 
Facile sibi facunditatem virtus argutam invenit. 
Sine virtute argutum civem mihihabeam pro prasfica, 
Quaj alios collaudat, eapse se vero non potest. 15 

Nunc ad amicara, decurao mense post Atlienas Atticas 
Viso, quam gravidam reliqui meo compressu, quid ea agat. 
Ph. Vide quis loquitur. As. jam propinque miles, mea 

Phronesium. 
Tibi adest Stratophanes : nunc tibi opu'st, aegram ut tu te 

assimules. Ph. tace. 



ulis praficw, qua- cclehrut alios, et 7ion potest cekbrare scipsam. Nimcpergo ad 
icam, et videro quid ugat post deccin menses, ex ijuibus earn reliqui Allicnis 
prccgnatilem meo concubilu. I'll. Vide quis verba facit. As. Mea Phronesium, 
miles Stratophanes adesi jam propc. Nunc oportet,ut simules te esse agrutam. 

credit; editioncs veteres qui plus credit; Goeller. quoi credit.— 7 Kditio- 
iic veteres qua audiunt, quam qu<e vident; Aciiial. quern illi plus laudant, 
qui, gfc.—S 15. 1. testis unusquam ; rh unus dccst in I'll.— 12 li. 1. quam 
argute et rati.— \.i ImU). ante Acidal. argula. — irt I'll. Quw alios collaudate apsa 
Severn, ve\ collaudate abse se vero; cild. volt, collaudat eapse sc, vel eabse se, 
vfl case, teste Crnteio ; cotlaudarc apsa sau vera non potest PH. teste Sciop- 
pio; at I'arcns ait in codd. esse collaudat, non collaudate. — IG Nam ad Noni- 
us p. 711. — 18 Vtde quis loquitur iam propinque. AsT. i17//cs Acidal. et quis 
loquitur PH.— 19 Kdd. vetl. «/ ul te assimules ; Pll. Bipont. et Goeller. ut te 

NOT/i: 

10 ScuTrcc'\ Seqnaccs liominnni po- piacfecia'.' Statins, 'Ut Phaiios alise 

toniionim, et ad eonim libidincni lo- ficta pietato doloies, lMygdonio3(|ne 

(jnentes. colunt, et non sua fnncra ploiant.' 

H I'm prafua] Festus : ' Pracfirac ' Nania' Plirygiiim vocabninm, et 

•liruntiir miilieres ad lamenlandtnn ' lessns ' Latiniim, est pra-ficarum 

mnrtminj conducta;,(]iia2 dant ceteris cantus. 
niodiim plangendi, quasi in hoc ipsiiin 



TRUCULENTI ACT. H. SC. G. 1707 

Quid adhnc cgco tui, malum, admonilricis? an mc malcH- 

cio vinccrc est ? 20 

St. Peperit mulicr, ut ego opinor. As. vin' adeam homi- 

nem ? Pii. volo. 
St. Euge Astaphium eccam, it mihi advorsum. As. salve 

ecastor, Stratophancs. [slum ? 

Venire salvom. St. scio : sed pepcritne, obsecro, Phrone- 
As. Peperit puerum nimiura lepidiim. St. ccquid mihi 

simili'st ? As. rogas ? 
Quin ubi natu'st, machaeram et clypeum poscebat sibi. 25 
St. Mens est, scio jam de argnmentis: nimium quidem 

simili'st: papae ! 
Jam'magnu'st? jamne electat legionem, quam spoliare velit? 
A.s. Here nudiusquintus natus quidem ille est. St. quid 

postea? 
Inter tot dies quidem hercle jam actum aliquid oportuit. 
Quid illi ex utcro exitio est, priusquam poterat ire in prae- 

liiim? :30 

As. Conscquere, atque illam saluta, et gratulare illi. St. 

sequor. [tit? 

Ph. Ubi ilia, obsecro, est, quae me hie reliquit atque absti- 

Ph. Sile ! quid egen adliuc tuis admonltionibus, malum? An potest aliquis me 
superme scelere? St. Midier peperit, sicul ego exislimo. As. Visne ut conve- 
niam liominem? Ph. Voh. St. F.ugc, ecce Astaphium ! utilii venit obviam. 
As. Salvus sis, per cedent Casloris, SlratoplianesI Gaiideo te reversum esse sal- 
vum. St. Novi, sed, obsecro, Pliroiiesitim pepcritne? As. Peperit puerum nimis 
pulchrum. St. Ecrjuid miliine est similis? As. Petisf Quin qnando est 7Uitus, 
petiit macharam el chjpeum. St. Kst meus, scio jam ex illis indiciis. Sane est 
simillimus. Pupic ! eslnc jam magnus? Eli^itne jam legionem, quam relit spo- 
liare ? As. Natus est heri a ijuinque diebus. St. Quid fecit postea? Per Her- 
culem oportuit ficisse aliquid intra tut dies. Quarc prodiit ex utero antequam 
posset proficisci ad bellum? As. Sequere, et illam saluta, et illi cougrutulare. St. 
Sequor. Pn. Vbi est ilia, obsecro, qua: me deseruit hie atque evanuit? As. Ad- 



assimules. — 20 Cui adhuc ego tu mala in earn emonet ruri a me mnficio B. 1. Qui 
adhuc ego lu mala me amcmonet ruria me malificio tincer est C. Cui adhuc ego 
tumala meant cmouct ruri a me viafficio vincerest C. 2. Cui adhuc ego tu malum 
earn emovet ruri a me matitio vincere est Vatt. Cui adhuc ego tu malum emonet 
ruri a me vincerest Ven. 1. Quoi adhuc ego tu 7nalam emonet ruri a mc maficio 
vinceresl Alii. Ilic vs. (ieest in cd. Camer. — 21 liepperit II. 1. et edd. vett. 
vina dea aut PII. edd. vett. et P»otli. — 23 Venire salvotn gaudeo Aid. — 25 Quin' 
Goeller. jam tnachfvramedd. vett.— 20 Yoc. quidem deltt Goeller. — 27 Mag- 
nust? jam eUctal Goeller. Jam m.ijus est? jamne kctat ed. Paris. Jam ma- 
nust IVIediol, et Pariii. Jam immnnist Venet. et Aig. lectat omnes edd. ante 



1708 M. ACCII PLAUTI 

As. Assum: adduco tibi exoptatum Stratophanem. Ph. 

ubi is est, obsecro? 
St. Mars peregre adveniens salutat Nerienem uxoiem suam. 
Cum til recte provenisti, cumque es aiicta liberis, 35 

Gratulor, cum ruihi tibique magnum dedisti decus. 
Ph. Salve, qui me interfecisti pasne et vita et lumine, 
Quique vim magni doloris per voluptatem tuam 
Condidisti in corpus, quo nunc etiam morbo misera sum. 
St. Eia, baud ab re, mea voluptas, tibi obvenit istic labos : 
Filium peperisti, qui asdis spoliis opplebit tuas. 41 

Ph. Multo ecastor magis oppletis opu'st tritici granariis ; 
Ne, ille priusquam spolia capiat, hie nos extinxit fames. 
St. Habe bonum animum. Ph. savium sis pete hinc a 

me : nequeo caput 
Toilere, ita dolui, itaque ego nunc doleo : neque etiam 

queo 45 

Pedibus mea sponte ambulare. St. si plane ex medio marl 
Savium petere tuum jubeas, petere baud pigeat me, mel 

meum. 
Id ita esse experta es, nuncque experiere, mea Phronesium, 
Me te araare : adduxi ancillas tibi eccas ex Suria duas : 



sum: tibi adduco Stratophanem desideratum. Ph. Ubi est is, quceso? St. Mars 
reversus peregre salutem dicit I^'crietii succ iixori. Tilii gratulor, ijuia tibi resfeli- 
citcr cesserujit, quia peperisti puei'um, ct quia )niln attulisli magiunn decus et tibi. 
1'h. Salve, qui me ferine prirasti et vita ct lumine, quique attulisti tanium dolorcm 
ud exphndam tuam voluptatem. JEgroto nunc etiam eo tnorho. St. Lia! noti 
sine pramiu, mea voluptas, iste labor tibi obtigit: peperisti filium qui reddct cedes 
tuas refcrtijs prada. I'H. Per adcm Castoris est multo viagis opus granariis 
plenis frumento, ne fames nos jugulct, antequam ille detraliat spolia. St. Esto 
(tquouniino! 1'h. Accipe a me o.sculum liinc,sivis: non po'isum levare caput; 
adeo afirolavi, adto agitito nunc, el nequeo etiamnuni slare judihus per memet. 
St. Si imjwres accipere tuum osculum e medio mari, non me pigeat accijicre, meum 
mel. Tu es experta olim, et experieris nunc, mea Plironcsium, te a me amari. 



Grut. ligionem (fs poliarel Pll. — 28 Dolpli. et Ripont. quid turn postea? — 32 B. 
1 . I'll, ct ('till. Vfll. reliquit ab se ahisli ; C. eid)se ; Acidal. al<iue a me abstitit ; 
(Joellei'. el ahs me destitil. — 3(i \'\\. dcrisli decus ; (Jocller. peperiali decus, — 
3H |{. 1. magnos dolores, Acidal. aildit mitii. — i'2 Both, et Goeiler. trilici 
opust granariis. — 14 I'll. ap. Both, suavium sispele hinc ubnequeo caput, — 48 B. 

NOTyE 

34 Nerienem] Maitis nxorcm. 



TRUCULKNTI ACT. II. SC. G. 1709 

lis tc dono : adduce hoc tii istas : sed ist£e rcginae domi 50 
Sua3 luerc anibto : vcrum patiiani ego excidi nianu. 
lis te dono. Pii. poenitetne te ? quot ancillae suntjara? 
Quine etiam super adducas, quai mihi comedint cibura ? 

St. Hoc quidcra [perulara. 

Hcrcle si ingralum est donum, cede tu mihi istam, puere. 
Hem ! mca voluptas, attuli eccam pallulam ex parva Grae- 

cia tibi. 55 

Tene tibi. Pii. hoccine mihi ob labores tantos tantillum 

dari ? 
St. Peril hercle miser: jam mihi auro contra constat filius. 
Etiamnum me viiipendit : ad id, purpuram ex Sara tibi 
Attuh', et induvias Ponto amoenas : tene tibi, voluptas mea. 
Accipe hoc : abduce hasce hinc e conspectu Suras. GO 

Ecquid amas me ? Ph. nihil ecastor : neque meres. St. 

nihilne huic sat est ? 
Ne mihi vcrbum quidem unum dixit ! viginti minis 

Ecce duas anciUas tibi adduxi ex Syria: tihi eas do : tu adduc islas : ista; fuere 
regincE ambce upud suos ; sed eg;o everti manu putriam. Tibi eas do. Ph. Pceni- 
tetnete? Quot sunt aucilla; jam? Nonne sttperaddis adliuc duns, qucE liguriant 
meum cibum ? St. Per llerculem, nisi hoc pramium est stratum, o pucr, cedo 
mihi ilium peram. Hem ! mea voluptas, tibi attuli ex parva Gracia ilium pallu- 
lam ; accipe have! Fn. Oportelne mihi dare tarn pnrvam merccdem ub tantos 
labores ? St. Interii per llerculem miser ! filius mihi auro pr<pponderatus est : et 
me spernit adhuc ! l^raterea tibi attuli purpuram ex T^jro, et indumenta amcena 
ex I'oiifo. Accipe, mea voluptas, accipe hoc: amove hasce Syras hinc e conspectu. 
Mene amas? Fh. Per ccdc.m Castoris nulla modo, neque mereris. St. Quid huic 
satis est? Ne mihi quidem dixit unum verbum! credo munera quw ei donavi jiosse 



1. experla nunc experire. — 49 Voc. duas deest in B. 1. — 50 Jstas dono B. ]. 
sed regina- islcc domi Both, et Goellor. — 51 Suce fuerunt ambcc Both, et Goel- 
ler. — 52 C. ancilla siam ; C 2. ancillast jam. Gulielni. oonj. qnod ancillas 
olas alum, A'i insuper, Ifc. vel, te, quot a. s. jam ? Quine etiam nunc insuper, Ifc. 
unde Goeller. Quin etiam insuper. PII. ap. Both. Quin eliammen super, Pll. 
ap. Paroiim, Quine etiam men super. 'Ei\(.\. \eU. super ducas. — 54 P\\. puere 
perviam ; cild. veXt.puere pallulam. — 57 Pronomcn mihi deest in li. 1. et Pii. — 
58 I'll, mali pendit ; edd. vett. et Goeller. nihili pendit. — 59 Pll. ap. Botli. 
altulituas ponto amwnns ; (ioelier. et duas Ponto. — (iO Pll. ince conspcclu suras. 
— 01 Pquidcm has ecastor nihil moror Aid. Pquidem has nihil ccastur: neque 
meres Paieiis ex codd. Equidem Amazonas has ecastor nil moror conj. Goeller. 

NOT/E 

53 Quine] Qiia«i dicat : Pancae tihi 58 Ex Sara] Id est, ex Tyro. Vir- 

videntur tot ancillip, (j\iot mihi nunc gilius, • Ut genuiia bibat, et Sarrano 

sunt, nisi tu pliires adducas iiltro es- dormiat ostru.' 
trices in adcs meas ? 



1710 M. AGUll I'LAUTI 

Venire illaec posse credo dona, quae ei dono dedi. 
Vehementer nunc mihi est irata : sentio atqiie intellego. 
Verum adibo : quid ais nunc lu ? nunine vis me, voluptas 

mea, G5 

Quo vocatus sum, ire ad ccenam ? mox ad te hue cubitum 

ivero. 
Quid taces? planissume edepol perii ! sed quid illuc boni 

est ? [quo ferant, 

Quis homo est, qui inducit pompam tantam ? certum 'st, 
Observare : huic credo fertur: verum jam scibo magis. 

tiendi tiginli minis: milii est irata jam magnupere. Animadvei'lo atrjue video, 
Verum conveniam. Quid dicis tu nunc? Visne me ire ad ccenam, mea voluptas, 
guo sum vocatus ? Revertar inox cubitum ad te. Quid sites? Per tcdem Pollu- 
cis interiifunditus ; sed quid est hoc? Quis est ille qui inducit tantam pompam ? 
Est cnnstilutum videre quo iuferant. Arliitror hanc dej'erri ad Plirouesium. Ve- 
rum jam norim magis. 

— 62 A^e tinum vcrbum quidem num dixit Pll. ap. Botli. — 64 li. 1. mihi nunc. 
— 66 B. 1. Hiox hue cubitum iero ; Falrner. et Goeller. wo.r ad te ; desunt in B. 
1. C. et C. 2. 

NOTiE 

66 Mox] Alii nox, id est, noctn. 



ACTUS SECUNDI SCENA SEPTIMA. 

Gl'TA, PIIRONKSIUM, STRATOPH AN ES. 

Ge. Ite, ite hac simul, muli aoris, damnigeruli, I'oras 

gerones, [nihili 

Bonorum hamaxagogaj : satine qui amat, nequit quin 

do. Pergite,]icrgile hac una, nntli onustiarc, quiferlisforas, ijui l>ajululis dam- 
nu, qui expnrtatis bona plcuis pluuslris. IS'onne satis est, is qui amat, non potest, quia 



1 B. 1. ft IMl. simul mulin-c ; odd. veil, simul mulieri. VU. idamnigerull. 
Scio))p. conj. hai: simul hcri damnigeruli. \'iic. foras gerones deli't Goeller. — 
2 Uonorttm cxngoga L\\)^. C(J(I. velt. tl Gdcllir. H. exagocte W. \. macagoce, 
sive axagoce, Pll. satis est qui amat B. 1. satin' se quis amat Pll. el edd. vett. 

NOT/E 

1 Muli ariii] Est alliisio (|ua-<lnin 2 I {onorum hamaxagoga] l<i est, <\ui 

ad miilicres. veliiciilis bona anialonim exporta- 

Damnigeruli] Coiiipoiitio coinica, ti.H. 
ut ' forasgerones.' 



TRUCULENTI ACT. II. SC. 7. 1711 

Sit, at(jue improbis scsc aitibiis cxpoliat ? nam hoc qui 

sciam, nc quis [aniator; 

Id quaerat ex me : domi est, qui facit improba facta. 
Qui bona sua pro stercorc habet, foras jubct ferri : me- 

tuit 5 

Publicos : mundissumum sit: puras sibi esse volt aedes. 
Domi quicquid habet, verritur s'^w quandoquidem ipsus 

perditum se it, 
Secreto hercle equidem ilium adjutabo : neque mea quidem 
Opera unquam nihilominus propere, quam potest, peribit. 
Nam jam de hoc opsonio, de mina una deminui 10 

Modo quinque nummos: mihi detraxi partem Hcrculaneam. 
Nam hoc assimile est, quasi de fluvio qui aquam derivat 

sibi ; 
Nisi derivetur, taraen omnis ea aqua abeat in mare. 
Nam hoc in mare abit, misereque perit sine omni bona 

gratia : ha^c 
Cum video fieri, sutTuror, suppilo, de praeda praedam 15 
Capio : meretricem ego item esse reor, mare ut est : quod 

des devorat, nee unquam 
Abundat : at hoc saltem servat mare ; quod illi subest, 

apparet : huic des 

sit nihili/dciendus, alque sese enudet pravis artibus ? Nam ne aliquis a me rogel, quo- 
modo sciam ill ml : Iwc accipe. Est domi amator, qui perpelrnt facta ncquum, qui 
intuetur suas fortunasut stercus,mandat ejici foras, mctuit a'diles: verritur domus: 
vidt suas adts esse uiviidus: everrilur res. Quoniam ille ruit in exilium volunta- 
rium, equidem per Herculem illi opitulabor occulte in se perdendo : neque peribit 
minus celeriter, tametsi non adjuvero in se perdendo, quam peril. Nam demi 
mox quinque nummos de hoc opsonio, de una mina demi partem Ilereiilaneam. li 
quifaciunt sic sunt similes iis, qui derivant aquam de flumine ; nisi dericetur, tamen 
omnis ilia aqua effluat in mare. Nam id effluit in mare, et perit miscre citra uUam 
significationem animi grati. QuaJido video fieri hue, suffurur, suppilo, detraho prie- 
dam de prada. Ego existimn esse meretricem similem mari : ahsorhct id quoddatur, 
neque redundat, Sed mare conserval hoc quod inferlur ; apparet id quod iiiest in eo. 



nihil 15. 1. — 3 Sint . . , cxpolient Goeller. expoliet edd. vetf. Hoc verbnm 
deest in C— G B. 1. 7Hundissimis est ; Palmer, et Lips, tnundissimust. — 7 B. 
1. perditur exeo q. ipsus perditus est ; V\\. perditum sit ; PI. ap. IJoili. perditum 
fit. — 9 Opera unquam hilo minus Goellrr. Opera unquam nihili onyfibus Pll. 
Bolii. — 10 B. 1. demina diminui. — 11 Ucreulamtm Gamer. — 15 Pli. si fieri; 
Parens sic fieri. — IG Verbnm esse deest in Pll. nee deest in B. 1. — 17 Abun- 

KOTJE 
11 Herculaneam'] Alii Ilerculanam. enini Herculi pendebantnv. 
Est nuniinus unus ex dccem ; decinice 



1712 M. ACCIl PLAUTI 

Quantumvis; nusquam apparet, neque datori, neque ac- 

ceptrici. [tiilit in 

Velut raeretrix meum herura miserum sua blanditia in- 
Pauperiem, privavit bonis, luce, honore, atque amicis. 20 
Attat eccara, adest propinque : credo audiisse haec me 

loqui. 
Pallida est, ut peperit puerum : alloquar, quasi nesciam. 
Jubeo vos salvere. Ph. noster Geta, quid agis? ut vales? 
Ge. Valeo, et venio ad minus valentem ; et melius qui 

valeat, fero. 
Herus meus, ocellus tuus, ad te ferre me haec jussit 

tibi 25 

Dona, qua? illos ferre vides, et has quinque argenti minas. 
Ph. Pol haud perit, quod ilium tantum amo. Ge. jussit 

orare, ut haec grata haberes tibi. 
Ph. Grata aequaque ecastor habeo : jubeo auferri intro : i, 

Cyame : 
Ecquid auditis haec, quae imperata sunt? Ge. vasa nolo 

auterant : 



Da njeretrici quantum volueris,id apparet nunquam; neque ei qui dat,nequeeiqui 
accepit. Sic mcrctrix iiitpulit in paupevlatevi meum miserum hcrum suis illecehris, 
pellexit in inupiam ; spuliacit bonis, luce, honore, atque amicis. Atat ccce adest 
juxla: arbitror me ab ea ituditum esse loquenlcm hax. Est pallida, quia peperit 
puerum. Affabur, quasi ignorvm. Opto vos esse sulcos. Ph. Quid facis, noster 
Geta? Quomudo vales? Ge. Vah'D, el venio ad earn qucc non valet lam bene ; el 
fero id quo valeat melius. 31cus lierus, tuus ocellus, mihi imperavit, ut tibi affer- 
rem hue muncra ad te, qua illos cernis conftrre, et has quinque minas argenti. 
Ph. Per I'ullucem, n<in est ingralus erga mc,quod ilium amo tantum. Ck. Alihi 
viandavit, ut eliam atque etiam rogarem, ut haberes luce accepla. Ph. Per ccdem 
Cantoris, habeo grata et jucunda. Prcecipe ea in/erri. I, Cyame ! audilisne hccc 
quce sunt mandataf Ge. Nolo auferri vasa: oportel ea desiccare. Ph. Per 



dat hoc saltern servat mccum illi suhesl apparet des B. 1. et Vat. At hoc saltern 
lerviiium lihi ustuat : cecum apparet cod. Scali^eii ; At hoc salt cm servat mare: 
quod illi subest, apparel: huic des Palmer, at hoc salton serratu bi est va mccum 
apparel dial Acid.il. Ille veto li'f;it, At hoc saltern inlerest : nam illi astuanti 
ejeclum apvarel ; I'll, servat mecuni illi subeste apparet des quantum. — 18 Pll. 
veil. It Goeller. acceptricic. — 19 Pro int ulit, <\\\oil cxiiihent codd. et edd. 
velt. Lips. conj. impulil.--'2A Jubeo vos valere edd. vett. salvere Pll. et Vatr. 
nosier Greta Groiiov. — '27 B. 1. Pll. et edd. velt. jussit opcrare ttt hwc ; 
Palm, et \V\yt)n\.. jussit opere orare ; \')v\\)\\. jussit opera orarc ; Par. obsecra- 
rc— i!H (iiataque acaslor 1!. 1. C. 2. el edd. vdt. Grata acaque C Grata 
accrptaquc Caiiier. et Lamb. Grata ecastor h.j. a. intra hac ad me Aid. — 
TJ I'll. Ilecquid (C 2. Ilcce quid) auditis heque lam imperat suasa nolo. Goelltr. 



TRUCULENTI ACT. II. SC. 7. 1713 

Dosiccari lubct. Pii. impudcns, mccastor, qiiatUi est ne- 

gotii ! Gi;. tun' bona lidc, 30 

Tune ais impudenteiu nie esse, ipsa quae sis stabulum 

fla;^itii ? [die ob hacc dona, quae 

Ph. Die, amabo te, ubi est Dinarchus? Gii. domi. Pii. 
Ad me miserit, me ilium amare plurimuni omnium homi- 

num : 
Er^o meumqiie honorcm ilium habere omnium maxumum : 
Atque, ut hue veniat, obseerare. Gii. ilicet : sed quis nam 

illic homo est, 35 

Qui ipsus se comest, tristis, oculis malis ? animo hercle 

homo suo est miser, [non novisti, obseero ? 

Quisquis est. Pii. dignus est mecastor. Gii. quid est? Pii. 
Qui illic apud me erat, hujus pater pueri illic est: usque 

ad jentaculum 
Jussitali: mansi, auscultavi, abservavi. Gi:. quem pernam, 
Novi hominem nihili : illic quaeso est ? Pu. illic est.' Gk. 

me iiituelur gemens. 40 

etilein Castoris qunm impudens est molestiis.' Ge. Tune seiio, tune ais me esse 
impudentein, ipsa i/itce sis seittina viliorum? Pii. Die, te obseero, ubi est Di- 
purchus? CiE. Domi. I'h. Ntintia Hit ilium a me amnri prater ceteros liomi- 
Kt-s, propter muuera (fiia delulit ad me, et milii ducere tnaximo honori, (/uod amor 
ab illn, et rogare etiam atque ctiam ut ven'al hue. V'E. I'aciam luhens : sed quis- 
Kamest Hie, qui scipsum discerpil mcestus ocuUh torrisf Ptr llerenlem, quisquis est 
HU', komo miser V ere. I'll. Mertlur, per adem disloris, esse miser. He. Quid 
est igitiii? I'll. i\(inne iiuvisti, quu-so, ilium qui ernt apud me! lUe est pater 
Itujus pueri. Mandavit i}u[rui jiuerum, usque ad jenlaeulum : expectari, audii^i,. 
obiercavi. Ge. Estiie, obseero, ille Iwmo cilissimus quem pernuvi? Pii. Est ilk » 



leuitn nolo. — 30 Desiecari jubet I'll, et edtl. veil, jube ed. Paris. Defricari 
jnbe Acidal. impudens es, meeustor : quantum est >i>Kotii edii. veil, impudens e», 
mecastor. Get. quid est mgotii? tun' btrna JiUe, Tun' ais,6je A(\(\ki\. — Z'i Ad- 
miserit H. 1. — 31 Er^a eumque honorcm habere me Palmer, et Goeller. Erga 
eumijue honorem, eumque habere Aid. et al. vett. * Unique houorem HU me habe- 
re CaiiHM-. — 3.1 l-'iijue hue rcniat ohseerare. (jET. lieet,&,e. Acidal. el Goelier, 
obseerat PII. o/rsicivi cd. (Gainer, ilieet codd. et edd. vett. — 3(i Tiislis, qui ip- 
3US se comesl? herele, animo homo, Sfe. Goeller. Qui ipsus seeum est tristis, ani- 
mo hercle homost suu miser Aid. — 37 PI. ap. liilU. ne quid est ; Grui. ecquid 
est; GoeWev. quid id est. ^'iH B. 1. et PI. ap. JJotli. pater usque ad jectacu- 
lum ; C. usque ad eetaculum. Voc. pueri illic e<l desiuU in C;. 2. abjeelaculum 
Biaiit. — 30 'Palm, dtiltl, juisit ati: mansi, auscuUaei, obseriaii-' (Jronav. — 

NOT^ 

28 Jentaculum] Piiiiuis erat cil)iis aKpantT^a, quem serjaebatur/jraHrfiufn, 
apud Roiiianos, nt apud CJraecos deiiule vespeina: po>>tienio cana . 
Detph%t Var. Clas, I'l.iui. 6U 

\ 



1714 M. ACCII PLAUTI 

Traxit ex intimo ventre suspiriura : hoc vide, dentibus 
Frendit: icit femur: num obsecro nam hariolus, qui ipsus 

se verberat ? [pectore 

St. Nunc ego meos animos violentos, meamque iram ex 
Jam promara : loquere, unde es ? quojus es ? cur ausus 

inclementer 
Mihi dicere ? Gi:. lubido est. St. istuccine mihi re- 

spondes ? 45 

Gii. Hoc: non ego te floccifacio. St. quid tu? cur ausa 

es alium te 
Dicere amare hominem? Ph. lubitum est. St. ain' tan- 
dem ? istuc primum experiar. [carura, 
Tun' tantilli doni causa, olerum, atque escaram, et pos- 
Moechuni malacum, cincinnatum, umbraticolam, tympa- 

notribam 
Amas, hominem non nauci ? Ge. qua? haec res ? meone 

hero tu, improbc, 50 

Maledicere audes, fons vitii et perjurii? St. verbura unum 

Ge. Me anpectat ejulan.i. Duxit gcmitum ah imo pectore. Aspice id : /remit 
dentibus : ferit femur. Estne, quceso, hariolus qui se pulsat ipsel St. Nunc 
ego ostentubo meos animos indomitos, et meam iracundiam ex pectore. Die, unde 
es? cujus es? (juare es ausus me alloqni inurhnne ? Ge. Sic placet. St. Siccine 
repoiiis? Ge. Repono hoc: ego nihili facio te. St. Quid tu? Qunre is ausa 
dicere a tc amuri alium hominem'! Ph. Sic placet. St. Dicisne id tandem? 
Experiar primum illud, utrum amas adullerum, effccminaium, culamistratum, luci- 
fugam, mollem, hominem non ftocci, propter minimum munus olerum, escarum, et 
poscarum. Ge. Quid est hoc ? Audesne tu, sceleste, maledicere meo hero, fons 
aceleris et perjurii? St. Adde unum verbum liuic rei : per Herculem ego te con- 



41 Pll. Fii'*. et edd. \eyx. suspirilium ; Aid. Pt Goeller. sunpiritum ; al. aus- 
pensum. — 4.5 Pll. istuc ncc mihi responsis.— 'iS ('odd. ('amerarii, pentilli, vel 
pertilli doni ; iindc Holh. putilli doni.~,')0 Hominem amas . . . res est Goeller. 

NOT^ 

apndGrzpcos.ipio-Tov doindc etTTrfpio-- 49 Umbraticolam] ' UiDbraticoIa ' 

fia- poslreino StJTrfoi'. Qiiiridir Pliro- diciliir mollis et a fortitiidine niilitari 

iif'siiim, militeiij alnisse piieiiini \n- alicnus, nfpote qui in nmhrosis locis 

cjtie ad jfiitaciiltim dtinlaxat. ''cgat. >iec .^olein piilveieinqne, ut 

42 //anot«s] Hie accipitiir pro fii- honiiiie.s iniiilares, foire soleat. 
rioso. Nam inter liarioliiiidum, ut- Tijmpanotriham] * Tympaiiotriba, ' 

plurimum, evadebant furiosi ; qua- liic tncrvatns et effa'niinatu,s, qualei 

li« dciciibilur (Juniaja Sibylla Vir- erant Cybela> sacerdotci nianibui 

K"'"- tyiHpana puUanti-s. 



TRUCULKNTI ACT. II. SC. 7. 1715 

Adde istoc ; jam hevcle ego te hie hac ofFatim conficiam. 

Ge. tange [cabo : si tu 

Modo! jam ego te hie agniim faciam, et medium distrun- 
Ad legionem bellator clues, at ego in culina iVres. 
Ph. Si aequom facias, adventores meos non incuses : quo- 
rum mihi 55 
Dona accepta et grata habeo ; tuaque ingrata, quae abs te 

accepi. 
St. Tunc pol ego et donis privatus sum, et perii ! Ge. 

plane istuc est. 
Quid nunc ergo hie odiose es, confessus omnibus reus ? 
St. Perii hercle hodie, nisi hunc a te abigo ! Ge. accede 

hue modo ! 
Adi hue modo ! St. etiam, scelus viri, minitare ? quem 

ego 60 

Offatim jam, jam, jam concipilabo : qui tibi hue ventio 

est? 
Quid tibi banc aditio est? quid tibi banc notio est, inquam, 
Amicam meam ? emoriere ocyus, si manu niceris. 

cidam hac mnchctra /rustatim. Ge. Attinge modo ! ego te reddam nunc hie ag- 
nuin ; te secaho medium. Si tu celebreris strennus in urmis, at ego sum Mara in 
culina. Ph. Si facias lequum, non six molestus iis qui veniunt ad vie, quorum ha- 
lieo munera grata et jucunda ; et ea qucE accepi a te ingrata. St. Per Pollucem, 
ego sum spoUatus nunc muneribus, et interii. Ge. Id fst apertum: quare igitur 
es molestus huic, qui cnnfiteris te esse reum? St. Per Herculem interii hodie^ 
nisi arceo hunc a te. Ge. Accede hue jam; accede hue. St. Minilaris ndhuc, 
Mcelesle vir? quem ego jam, jam, jam compilabn. Quare venis hue? Quare adit 
hue? Quare tu novisti hanc meam amicam? Peribis statim, si moveris manum. 



— 52 B. 1. fe hie affatim efficiam ; Pll. affatim offutiam ; al. et edd. vett, 
officiam. \'oc. con^ciam dehetiir Lipsio. — 54 Edd. vett. c/uo ; Pll. et al. at« 
vis. at ego in culina ates ; Vat. ave at ego. Pi'o ares, al. iiabent cive — 55 Pro 
adventores, al. legiini adrectores ; Pll. adventores m>os incuses. Palmer, et 
Goeller. inciirscs. — 58 V\\. huic odio es. B. 1. omnibus te iis ; Pll. ap. Giut. 
omnibus teus ; ed. Paris, omnibus te diis. Meiirsiiist citat, huic odio es * * but' 
teas.— 61 Affatim B. 1. C. 2. et edd. vett. compilabo q. t. hue B. 1.— 63 B. 1. 
C. C. 2. et edd. vett. plerasque, si m. viceris ; Seal, si riani imbiteiia.-^^ 

NOTili: 

64 Ares] Mars, Grapce. dictum a Njevio, pro, conipiiisti et 

55 Adventores] In caiipoiiis et di- involasti : \)ro\n\e compilusti.' 
versoriis liospites. 63 Munu niceris] ' Nicere,' a quo 

61 Offatim] Id est, minntatim. dedurttim est ' nictaie,' signitit-at, 

Concipilabo] resfiis; ' Concipilasti, ocnlo inuneie. 



171G M. ACCll PLAUTI 

Gk. Quid, manu nicerim ? S r. fac quod jussi : mane ! jam 

ego to hie 
Oflfatim conficiam. Ge. occidi ! optumum est : captio est: 

istam 65 

Macbairam longiorcin habes, quam haec est: sed verum 
Sine dum petere, siquidem belligerandum est tecnm. 
Ibo domurn : ego tecum, bellator, arbitnini asquom ceperim. 
Sed ego cesso me blue amoliri, ventre dum salvo licet? 

Ge. QuuI? 7}ioveritn manuml St. AgeitI quod impcravi. Mane ; ego te conficiam 
mndo hie in frusta. Ge. Interii ! est optimum : suvi cuptus: Uahes lUam machceram 
longiortm, quam luec est ; sed earn qucesitum reru, si dimicem tecum. Ibo domum : 
ego eligam nrbilrum inlei me et te justum, bellatur. Sed ego cunctor memet pro- 
ripere liinc, dum licet ventre incolumi ? 

64 Quid viam imhiterim Sca\. vicerim U. \,- — 65 AffatimH.l, optimumst occe- 
di Gocller. occidit optumumst Fll.— GO Pdliner. std veru ; Gouller. verum sed. 
— G7 Hie sine dum Goeller. — 09 B. 1. liinc amovere ventrem. 



ACTUS SECUNDI SCENA OCTAVA. 

PHRON ESIUM, STRATCtPllAN KS. 

Pii. Daiin' soleas ? atque me intro actutum ducite : 

Nam mihi de vento raisera? condoluit caput. 

St. Quid miiii fudirum est, cui du;e ancilhe dolent, 

Quibus le douavi 1 jamne abiisti ? hem, sic dutur ! 

Quo pacto excludis? quae.so potin' planius, 5 

Quam cxclusus nunc sum? ])iilchre ludificor: sine! 

Quantillo mihi opcie nunc persuaderi ])otest, 

lit ego sulTringam hisce talos totis aidibus ! 

Nimi quiilpiam avarum mutat mores mulierum? 

Ph. Affirle cnlceos^ et me inducilc qunmprimum iu adis: 7iam caput mihi 
dvlit wagiinprre a vento. St. (juid faciam ego, qui dideo, quod lilii dederim 
duas aucillasf Janine aliivi'ili ? Hon. sic tilii datur ! Quomodo e.rctudis? ob- 
iecri), piittstut! quisquam excludi ]ilauius quam sum nunc e.rclususf Mihi illu- 
dilur fgrrgie. I'alrre! quam fucile milii /lotesl pirsuad(ri nunc, ut ego cli- 
dam talos his totis tidihus ! ICstne aliquid quod acctdal ad avaritiam mulierum? 



1 Di tc jam solias 15. 1. I)(de jam soleas edd. antiq. Date soleas siliiv vrtt. 
--'2 Pi. I. di' reto.— \ I'l. »y. IJoili. et Oocllcr. n/;i,s(/'. — .'i V\i. excludis quam, 
no )ioliiis planius; nlil. Mi'diol. I'.iiin. et Sanac. e.rcludis qua so csuplius; 
ed't. I'Hiiv. et ArKTiit. e.rcludis quuso e.t hospilio planius.— 7 Quantillo opere, 
omisso mihi, U. 1. — Sum quicquam aliarum mutat Goeller. avarum ut ad »n«- 



TRUCULLNTI ACT. III. SC. 1. 1717 

Postquam filiolum peperit, animos sustulit : 10 

Nunc, quasi milii dicat. Nee te jubeo, nee veto 

Introire in £cdis: at ego nolo, non eo. 

Eo:o faxo dieat nie in diebus pauculis, 

Crudum virum esse: sequerc me hae : verbum sat est. 

Postqwim ediilit puerum in liicem, evusil firox: nunc ngil sic mecuin, quasi mihi 
dicat. Nee tihi imperu mgrcdi in adis, ncc prohiheo : at ego nolo, nun eo. I- go 
dalio vpi'iam ut dicat intra paucus dies me esse virum crudelem. Require me hue ! 
est satis cerborunt' 

res Vatt. I'll. IJ. 1. Uiponf.et eild. velt. ul at mores C. — 11 Pin ncc veto, B. 1. 
Pll. cl edd. vett. exiiibent neque volo ; Goeller. conj. neque veto. 

SOTJE 

14 Crudum rirutn] Inipotenteii), iracundum, iniiunianiun. 



ACTUS TERTII SCEN V PRIxMA. 

SrilABAX, ASTAl'lllUM. 

St. Rus mane dudum bine ire me jiissit pater, 

Ut bubiis glandem prandio depiomerem. 

Post, illoc veni, quam advenit (si Dis placet) 

Ad villam argcntum meo qui debebat patri, 

Qui ovis Tarentinas erat mcrcatus de patre. 5 

Quaerit patrem : dieo esse in uibe : intenogo, 

Quid cum velit : bomo ciuminam sibi de coUo detrabit ; 

Minas viginti mihi dat : accipio lubens. 

St. Patir milii mandavil ut pmficiscerer rus, primo mane, ut appnnerem glan- 
dem hobus ad prandium. Veni tlliic, postijuam advenit (si Diis placet) ille qui 
debebat prcuniam mto patri, qui cmerat a meo palre ores Tarentinas. Ptlit pa- 
trem. Dico euin esse in urhe. Pito quid cnpial cum. llumo iollil crumenani de 
tuo collo; mihi numerat viginti minas. Accipio ultro. liepono in crumenam. 



2 r'< iHtus edd. quaedam vett. — 3 Verba, (/i/nm (((?rf»n7, desiint in IJ. 1 . sic 
Dis placet Goeller.— 4 Ad butlum B. 1.— 5 Qui frumenlum feral mercaliis B. 1. 

SOTJE 

5 Otis Tarentinas] Oves et lanas nam de collo pendeiitem gerebant. 
Tarentinas Uiidavit antirjuitas. ' Uecollare .'pein,' id est, eripere 

7 De collo dclruhit] Olim crume- spun. 



1718 M. ACCII I^LAUri 

Condo in crumenam : ille abiit: ego perperas, minas 

Oves in crumena liac in urbem detuli. 10 

Fuit edcpol Mars meo periratus patri : 

Nam oves illius baud longe absunt a lupis. 

Nunc ego istos mundulos urbanos amasios 

Hoc ictu exponam, atque omnes ejiciam foras. 

Eradicare est certiim cumprimis patrem, 15 

Post id locorum matrem : nunc hodie efFeram 

Ad banc argentum, quara mage anio quam matrem meani. 

Tat! ecquis est? nulla est? ecquis apeiit hoc ostium? 

As. Quid istuc alienum est, amabo, mi Strabax, 

Qui non extempio intres ? anne opportuit 20 

Ita, te quidem qui es familiaris ? S r. ibitur ; 

Ne me morari censeas. As. lepide facis. 

Ille prnficiscitur: ego fern oves erranle^ in nrhem in hnc crumena. Per eedem 
Pollucis, Ulars fuit iralissiinus meo patri: nam illius oves non distant longe a iu- 
j)is. Nunc ego sternam hoc ictu illos nitidulos urlxtnos atnasios, et extrudam am- 
ne* foras. Juprimis est delUieratum perdere patrtm, postea matrem. Efferam ho- 
die pecuniinn ad illam, quam anio magis quam meam matrem. Tat ! ecquis est 
intus? Kstne nulla? l-'cquis reserat hanc januam? As. Quid est id, obsecro? 
esnc alienus, mi Strabax, qui non ingrederis stalim ? Nonne oportuit te intrare, 
qui es familiaris? St. Ibimus ; ne pules me iardare. As. Agis festive. 



— 6 Idem ro'fex, urbe : intcUigo. — 9 C. 2. ego per peraminns ; Ven. 1. Medi- 
ol. Sarrarm. ego perpere ; }i. \. Aid. Jiint. al. \et\. ego propere. Mox, verba, 
minas Oces in c. hac, desiint in B. 1. — 13 C. 1. urbanos umapsos ; C. 2. urbanos 
amas [lacinia]. — 14 Ocius exponam IJ. 1. — 1,5 Idem codex, certum inprimis. — 
16 A('nl:i\. hodie feram. — 19 Quid istuc? es alienusne Palmer, ct Goeller. — 20 
Pro intrrs, Pll. Camer. Iiabent ires ; PI. ap. Both, ite si. 

NOTyE 

I'crperas] Id est, inuliles. ictn,' loco inovere, de gradii dejicere, 

Minas] Ventre glabro. sterncre. 

14 Hoc ictu exponam] 'Exponere 



ACTUS TI-RTII SCENA SECUNDA. 

STRATI I.AX, AS PA I'll I L'M. 

St. Mi rum vidctur, ruri hcrilcni lilium 
Strabaccm non rcdii.^se, nisi si clanculum 
Collapsus est liic in coiruptclam suam. 

St. Miror si Strabax filiui heri non est reverius ruri, nisi incidal clanculum in 



TRUCULENTI AC I". III. SC. 2. 1710 

As. Jam pol illic me inclamabit, si aspexerit. 
St. Nimio minus saevus jam sum, Astaphium, quara 
fui: 5 

Jam non sum truculentus : noli metnere. 
Quid vis? As. quid? tuam expecto truculentiam. 
St. Die ; impera niihi, quid vis, et quovis modo. 
Novos omnes mores liabeo, veteres perdidi. 
Vel amare possum, vel jam scortum ducere. 10 

As. Lepide mccastor nuntias : sed die milii, 
Habent? St. parasittim te Ibrtasse dicere. 
As. Intellexisti lepide, quid ego dieerem. 
St. Heus tu ! jam, postquam in urbem crcbro commoveo, 
Dieax sum iaetus : jam sum cavillator probus. 15 

As. Quid id est, amabo? istaeece ridicularia 
Cavillationes vis fortasse dicere? 

St. Ita, ut pauxillum dillerat a eavillulis. [hoc tibi : 

As. Sequere intro me, amabo, mea voluptas. S r. tene 
Rabonem habeto, mecum ut banc noetem sies. 20 

earn quee eum corrumpit. As. Per Pollucem, si ille me videat, mc vocahit. St. 
Sum jam nudlo minus crudelis ijuumfui, o Asluphium : non sum nunc ti'uculentua : 
ne time. Quid vis? As. Quid? Expecto luam truculentiam. St. Die, manda 
mihi id quod optaris, et quuvis ratione : sum morilms omuino novis ; deposui anti- 
quos. Possum rinnc aiiniie vel diictnre meretricem. As. /•"<?»" cedent Casluiis, mo- 
nes commode. Sed die milii, liahent ? St. Eorsitan tu »i<e//iiri.« parusitum. As. 
Capis suite quid dicam. St. Heus tu ! ex quo versor frequeiilius in urbe, sum 
/actus scurra. Sum strenuus cavillator. As. Quid est id, olisecro? Vis,utputo, 
appellare hac dicta perjocum cavillationes f St. Etiam ; ut dicta/estiva differant 
parum a cacillis. As. Sequere me intiu, obsecro, mea voluptas. St. Accipe id: 
habeio rabonem, ut sis mecum hac node. As. Perii: rabonem? Qua: est ista 



2 PI. ap. Both, et Goeller. r«(/«sse. Mo\, nisi clanculum B. \. — 6 Aciilal., 
Tarn non .... metuvcre; i\\\\ Imnc et st'()iienteiii vs. tirtnsponit. — 7 VW.tuum 
exspector oscuhniiam ; edd. vili. truculentum. — 8 V\\. incipera. Max, quid tibi 
el li. 1. — 12 Uiiben Lips, et Goeller. Ain' parasilum t.f. ducere couj. IMeiirs. 
An et parasilum t. f. ducere e<l(i. vett. — 14 I'lo commoveo, C. 2. l)Hbet coiiimo- 
heo ; B. 1. et edd. vett. convenio ; ('aiiiei'. et CJot'ller. commeo. — 15 >'erl)a, 
Dicax sum, c\ jam, desnnt in B. 1. llic axsum factum C. et edd. velt. Hie ax- 
vmfactumC.'2. sum villator con}. Miiret. — 17 CurJ//(«<<»Tfs Sciopp. vis,opivordi- 
cere Pll. et Goeller. — 18 li. 1. et C, diff'ert ; Coeller. differant a eavillibtis ; 
Pll. et edd. vett. Meiirs. differl a cavillibus. — 20 B. I. ut mecum lute node ; 

not^e 

6 Truculentus} A ' triix,' saevus, qui, cavendo ab aliis srrupulosiiis, 
aRper, rusticus. mrictur ut alii caveant alt eo. 

16 Cavillator'] Id est, vililitigator, 



1720 M. ACCIl PLAUTl 

As. Perii ! rabonem ? quam esse dicam banc belluam? 

Qiiin tn arrbabonem dicis? St. ar facio lucri: 

Ut PiEenestinis conia est cioonia. 

As. Sequere, obsecro. St. Strabacem bic opperiar modo. 

Si ruri vcniat. As. is quidem apud nos est bic Strabax : 25 

Modo rure venit. St. priusne, quam ad niatrem suam? 

Hen edepol bomiiiem nibili ! As. annc autem, ut soles? 

St. Immo nibil dice. As. i intro, amabo: cede manum. 

St. Tene : in tabernam ducor devors^oriara, 

Ubi male accipiar mea mibi pecunia. 30 

hellua qua vncalur rabn? Qiiare Tion dicis til nrrhtihoTietn? St. Lvcror nr : quern- 
ndmodum ciconid n])pellatur conia npial I-'rieiiestinos. As. Seiiuere me, nmnbo. 
St. h'.xpectnho jum Slrabucem, si rereilatur ruri. As. Hie Strabiix est hie apud 
nos: reversus est tnox rure. St. Ivitne prius ad ros, quam nd suam tnatrem? 
lieu per a-dim I'nllucis rirum nihili faciendum ! As. Fledisne ad sidilnm trucu- 
lentiamf St. Immo nihil dico. As. Ingndire, amnbo : porno^e manum. St. 
Accipe ; deducor in tabernam diversoriam, uhi iiivitabor malt pro mea pecunia. 



C. 1 tincte ; C. 2. ac node ; edil. vrtt. mecum ut hnc node. — 22 Pll. fudo lucri. 
— 27 Eu ppepol . . . janine autem Acidal. et Gnoller.— 28 Jamne nihil B, 1. Pll. 
Veil. 1. et edd. vett. — 30 li. 1. 7nea nunc pecunia. 



ACTUS QUARir SCENA PRIMA. 

DINARCHUS. 

Nkque gnatu'st, neque progignetur, neque potest repe- 

ririer, 
Cui ego mine dictum aut i'actiim mcbus quam Veneri vebm. 
I)ii magni ! ut ego \x\us sum, ct bvtitia diiVcror ! ita 
Ad mc magna nuntiavit Cyamiis bodie gaudia : 
Mea dona deamata acccptaque babita esse apud Phro- 

iiosium. 5 

Cum lioc j:im volupe 'st, tum buc nimio magnai mclbniic 

mibi : 

Di. Neque csl nalus, neque nascetur, neque potest iureniri, cui optarim esse me- 
liu», nunc, quam I < H( ri. Dii ma^ni ! quam ego i;iiudeo.' quam sum referluHgaudio ! 
ndro CyamuH tiiihi nunliant Iwdic maf:^naiii lalitiam, mea rnuucra/uisse p^rula it 
juiundii PUron,»ut. Cumque hoc est jueundum, tum viullo jucundissimum, quod 



A Vol nuultoril dccsl in 11. 1. I'ro Cyamus, IMcurs. ct Oofllcr. loguiit 



TRUCULKNTl ACT. IV. SO. 2- 1721 

Militis odiosa ingrataqiie habitat totus gaudco. 
Mca pila est : si repudiatur miles, iiuilicr niccum perit. 
Salvus sum, quia pereo : si uom pcrcam, plane iiiteream. 9 
Nunc speculabor (piid ibi auatur; (juis cat intro, qui Coras 
Vcniat : procul hinc obscJvaI)(>, mcis quid loilunis fuat: 
Quia nihil habeo, unum animos niovit mihi ; omnia agam 
prccario. 

vinncru uiililis non ftieinnt accepla, el odiosti. Ejf'cror Uitilia. f'ila est wia : 5J 
viUvs exclmlitur, mulin' ]ieiil mecuin. Sum incolninis, quni pereo: si non pcmiiu, 
fundilus ititcrcitm. Sinic ubifJivtiho quid af^atur ihi ; quis iutioent, qui rmiut fo- 
ras. Ohstrvuho Itiiic a lon^c, quid mihi eveniat. Una res milii jurcellit inenlein, 
quia nihil hulieu : faciain omuia precario. 



Gein meus ; edd. vplf, Chyainus. — 8 Men ilia est coild. et erid. vett. Lectio 
nostra d^l>etiir I'alineiid. IVIox, R. 1. et Taiihm. mecutn erit; 1*11. micuni 
prit. — 9 E<ld. vf tt. si nou pereaiii pane vicem qui foras; al. vett. plaue esui-imie ; 
codd. Crtiiipr. si /(on piream, pane uricin ; vel, pntie urienl ; Gnelk'i'. conj. pinna 
perhitnm. — 10 15. \. qui ent. — 11 B. 1. PH. et edd. vett. miles ijuid fuciurus. 
T(> Mi'/c's debetnr Acidalio. \l fortunis e^t in cod. Canier. Vvn fuat, H. 1. 
liahet siet. — 12 B. 1. ttnus animus monuit : omnia, Sfc. C. animos vwri mihi 
comnia ; C. 2. animos inuvi tnihi omnia; Pi. a|i. Rotii. animos moni mihi omnia ; 
codd. Lamb, et Uoeller. unum animus monuit me ; edd. vett. unum un(mus mo- 
nuit mihi. 

NOT.E 

Ci Mellinice] A'liiel,' ' mellinia,' id nuns est ordo, meap vices, 
est, diilreilo qiialis est niellis. 12 Precario] Precibiis. 

8 3Iea pila est] Aleiiin est liideie, 



ACTUS QUART! SCENA SECUNDA. 

ASTAPHIUM, IMNARCflUS. 

As. Lkpiue efficiam nieiim, hera, oflicium : vide intiis 
modo ut tu tuuni [inani. 

Item efiicias : ama, id quod decet, rem tnam : istum ex- 
Nunc dum isli lubct, dum habet, tempus ei rei secundcs : 

As. Sustinebo festire mens partes. Curajam ut tu sustinens quoque tuns in crdi- 
bus. Stude tuis utililatihus sicut ciinvenit : spolia tllum. Intereadum isli placet, 
dum est ci pccuuia, impende luum temiius huic negotio : cxplica tuam pukhriludi- 



1 Pll. I'«. 1. el edd. vett. men hera ; alii codd. men ero. — 2 VW.eslum exinnni; 
edd. \ ell. estum ex inani ; Aikciii. astum exinani ; ed. Palis, dumcst tihiin ma- 
Ji«.— 3 li. 1. et edd. vett. ei obsecundes ; Pll. ei rei secundas ; Acidal. tempus ei 

NOT;t 

3 Ei rei secundes] Id est, (ciinnis ei rei impciidas. 



1722 M. ACCII PLAUTI 

Prome venustatem amanti tuarn, ut gaudia compares. 
Ego interim hie restitrix his praesidebo, iste dum sic fa- 
cial , 5 
Domiim ad te exagogam : nee quenquam interim istoe ad 

vos, 
Qui sit odio, intromittam : tu perge, ut lubet : ludin' istos ? 
JJi. Qui est iste ? eia, Astaphium, indica : qui perit ? As. 

amabo, hiccine tu [nam nisi qui 

Eras 1 Di. molestusne sum ? As. nunc magis quam fuisti : 
Nobis usu est, nobis molestus : sed, obsecro, da mi ope- 

ram, ut 10 

Narrem quae volo. Di. nam quid est? num mea refert? 

As. non mu : sed 
Intus, bolos quos dat ! Di. quid ? amator novus quispiam ? 
As. Integrum et plenum adorta est thesaurum. Di. quis 

est? As. eloquar. 
Sed tu taceto: novisti tun' hunc Strabacem? Di. quid ni? 
As. Sohis summam habet hie apud nos: nunc is est fundus 

nobis. 15 

ncm anidiiti, ut crees voluptatem. Ego interea hie ero in prasidiis, donee compor- 
tet ad te dona qua; sunt in adibun paternis : neque interea inducam tiUum ad vot, 
9HI vubis sit molcslus, Tu proscr/uerc ut voles: illudi.sne istos? Ui. Quis est ille? 
Lid! O Astdjihium.' qui occidit} As. Erasne tu hie, obsecro? Di. Sumne in- 
cowmodus? As. Es magis nunc mnleslus quam fuisti. Nam nisi uliqtiid nobis 
est utile, est molestum : sed obsecro, ausculta mihi, ut exponam ea quw expeto. Di. 
Quidnam est? Xum mea interest? As. Ne mjm quidem ; sed ille, qui est in 
trdibus, qwis jaclurasfacit nummorum? Ui. Quid! Estne aliquis noi-us amator ? 
As. Est naclii thesaurum integrum el re/ertum. Di. Quis est? As. Aperiam. Sed 
site tu. Novistine tu hunc Strubucem. Di. Quidni? As. Hie solus tenet primal 



rri tccundal ; (Jiiliclm. et liipont. ei rei obsecunda.—A Goeller. annnti tuarn. 
Mox, compcreis I'll.— 5 Ego interim hie rei triticete puesidebo Seal, resti- 
tilricis C. restitricis 15. 1. C. 2. Brix. et ed. Menila-; PI. ap. Uotli. Ego 
intirim hie reslitricis prirsidebu ; Goeller. Ego hie interim reslilrix pnesidebo. — 
7 Acid.il. tu iwrj^e, ul lubcl, ludi istoe; Doiiza et Goeller. ludcre istos. — I) Pll. 
nam si quid ; etiil. veti. nam nisi quia ; al. num nisi quid. — 10 Nobis usus est I'll, 
Nobis usust Goeller.— 11 l»l. ap. Hotli. qu,r volom. Mox, eodd. et edd. vett. 
non mussel ; vel, non mus sid ; vcd, nnvus sed ; U. 1. non mea r. non viusset. — 
l.t Ixiiiib. et p. adepta cst. — \4 Sed diu taceto 1*11. et edd. vett. novistin tu„ 

NOT/t 

5 Re»lilri.r] Id est, liic inancbo, re- exportatilem doniiini. 
*'"'">• 1 5 Solus summam habet] Id est, siitn- 

hxagogam] Dum rem paternam mam reriiin, buniiiiam auctoritatis. 
doiiio ad le appoitabit. (iiiasi dicas, 



TRUCULENTI ACT. IV. SC. 2. 1723 

Animo bono male rem gevit. Di. peril Iiercle ego idem. 
As. Stultus es, qui facta infecla facerc verbis postules. 
Thetis quoque etiam in lumen tando lessum fecit filio. 
Di. Non ego nunc intro ad vos mittar? As. qui dum quam 

miles magis ? 
Di. Quia cnim plus dcdi. As. plus enim es intromissus, 

cum dabas. 20 

Sine vicissim, qui dant operam, ob id, quod dant, operis 

utier. 
Literas didicisti : quando scis, sine alios discere. 
Di. Discant, dum mihi argumentari liceat, ni oblitus siem, 
Quod dedi. As. interea magister dura tu commentabere, 
Volt interim ilia itidem commentari. Di, quid? As. rem 

accipere idenlidem. 25 

Di. Dedi equideni hodie ei quinque argenti deferri minas, 
Praeterea unam in opsonatum. As. idem istoc delatum 

scio. [mei 

De eo nunc bene sumus tua virtute. Di. illine ut inimici 
Bona istic edant? mortuum hercle me, quam ut id patiar, 

mavelim. 
As. Mavelim mihi inimicos invidere, quam me inimicis 

meis. 30 

npud nos. Is fundus est nunc nosier. Perdit male bona cequo nnimo. Di. Per 
Jlerculem ego ipse pcrii. As. Es amens, qui oplcs verbis rcddere ex factis non 
facta. Thetis fecit quoque lessum in lugendo filio. Di. Non recipiar jam apud 
vos? As, Quure recipereris polius quiim mites? Di. Quia plus dedi. As. Fu- 
isti scepius admissus, quando sapius dabas. Patere vicissim eos, qui largiuntur, 
vti nostra opera ob id quod dant. Didicisti literas: quia scis, patere alios discere. 
I)i. Discant, dummodo mihi liceat argumentari, nisi sim oblilus eorum qucr dedi. 
As. Interea dum tu commentaberis magister, interim ilia vull quoque commentari. 
Di. Quid vult commentari? As. Vult commentari, quomodo accipinl pecuniam 
identidem. Oi. Equidem dedi Imdie quinque minas argenti, quw ad earn deferren- 
tur, prceterea unam ininani ad opsonandum. As. Scio esse delatum hue idem: su- 
mus nunc felices ex eo quod dedisli tua liberalitate. Di. Oporletne ut mei inimici 
liguriant bona kic? iMaliin mortem oppetere, quam id ferre. As. Ulaliin inimi- 



Pl. ap. Both, — 15 Solus summa C. — 16 Voc. rem Aeest in PI. ap. IJolh. et edd. 
vett, Mox, ego quidem Gulielni.et Goeller. — 18 Pro lessum, Vait. H. 1. PII. 
et cdd. veil, iialifiil lausus ; Merrer, et Goeller. paiisam. — 19 li, I. quid num- 
quid miles.— 21 Meiiiol. ;»!. vett. Boili. et Goeller. operamutier. — 23 B. 1. mi' 
hi argentarii illic cam ne oblitus ; C. argentarilliceam ni, ^-f. C, 2. argenturi illic 
earn ni, Sfc. liolh. argutari ; ed(l. vett, commentari; Acidal. commentari I. ni, 
SfC. — 24 Qui dedit i. magis dum B, Quod didici Acidal, et Goeller. — 28 PI. ap. 
Both, virtutem ime ut inimtm cimei ; C. virtutem imenie ; B. 1. imino et inimici. 



1724 M. ACCII PLAUTI 

Nam iiividere alii bene esse, tibi male esse, miseria est. 
Qui invident, egent : illi, quibiis invidetur, rem habent. 
Stultus es. Di. quid est? As. opperire. Di. quid jam? 

As. quia pol mavelim. 
Di. N'on licet de opsonii mna me participeni fieri ? 
As. Si volebas participari, auferres diniidium domuni : 3o 
Nam itidem hie ut Acherouti ratio accepti scribitur : 
Intro accipimus: quando acceptum est, non potest ferri 

foras : [intro. As. ad to quidem. 

Bene vale. Di. resistc. As. amiltc, sine. Di. amitto 
Di. Immo istoc ad vos. As. iri non potest. Di. niniium 

potest. 
Experiri sine. As, immo opperire : vis est experirier. 40 
Dicam adesse, ui occupata est. Di. rcsiste, hem ! As. 

frnsira es. Di. redin', 
An non? As. redeam : sed vocat me, qua^ in me plus 

potest, quam potes. 

cot mihi inridfre, qvam me meis inimich. Kam est miseria alleri si sit 
bene, el til>i sit male. Qui sunt inridi, inopes sunt : illi habent opes, qui- 
hui iHriilitur. Es amens. Dr. Quid est? As. Expecta. I)i. Qwire? As. 
Quia per Pullucem malim. Dr. Son licet me fitri participem de mina quam 
dedi ad opionamlum ? As. Si tolebas esse particeps, auferres domum dimi- 
dium. Sam scribitur ratio accepti apud merrlricem sic, ut apud Aclterontem : 
accipimus intro: quando est acceptum, non potest efferri furas. Bene rale. Df. 
.Vane, quasn. As. Dimitte, linqne. Di. Amitto intro. As. Ad te quidem. 
Di. Immo i't ad vol. As. Immo non potest iri. Di. Simis potest: patere me 
experiri. As. Expecta! rim afferres, si experireris. Snntium te adesse, nisi 
est imj)fdita. Di. Mane, hem! As. Fit incussum. Di. Reverlerisne, an 
non? As. Rerertar ; sed qua habet plus imperii in me, me cocnt. Ui. Eto- 



Prn mei, Donza logit men. — 31 B. 1. miserum est. — H C. do opsoni me partici- 
pern : Hi. ap. Bolh. et li. 1. de opsonii me parlicipem ; f'\d. vetl. da obsonii me 
parlicii'em ; fd. Camcrarii, do nbsoni me parlicipem ; Goeller. de obsoni parte me 
participem. — 36 Sam idem ut .-Igtonti C. Sam idem vt achemnli hie C 2. Sam 
item Unttr*. — 36 l)i. sitte. .\i. omille mr. Di. omitlo intro P,. I. miltin' in- 
tro Dnuz. mitte intro GofWcT. — ZO Immo isloc ad tns. As. .Irf nos irj G.ipller. 
irem 1*1. ap. lioth. potest. Di. immo ftolest H. I. nimhnn pali Fll. — 40 Expe- 
riar tine I'alu or. Mox, B. I. ris e»t experiri ; I'll, vis est experile ; al. jus est. 
— 41 15. 1. nisi oecupatasl . . . sisle hem fruslra fit ; C. uhi occupatast re>islal ex 
ex/ruslra sit: redin; C. 2. ubi occupatuU rfsntal ft fruslrasit: redin; Gnit. 
retta. As. ei, ei fruttra, Ifc. — 42 .An non redin si rocat IMI. plus, quam tu, po- 

SOT/E. 

30 I I Ackeronli] Id e»t, nt OrriM cipit, rccribir, id PM, rennnieraf, 
nnn'iuam qiiirqiiaiii roriiin, qnje ac- sen reddii ; sic nefpie ineretiix. 



TRUCLLENTl ACT. IV. SC. 2. 17:25 

Df. Uno verbo eloquar : Mittin' me intro ? As. mciidux 

cs, abi. 
Unum aiebas, sed tria dixti verba, atque mendacia. 
Di. Abiit : intro liinc ivit : ego ut ha?c mihi pitiar fieri ? 45 
Jam hercle ego libi, illecebra, ludos laciain clamore in via : 
Quae advorsum legem accepisti a pluriinis pecuniani. 
Jam hercle apiul omnes magistratus faxo erit noinen tuura : 
Post id ego te manum injiciam quadrupli, venelica, 
Suppostrix puerum : ego edcpol jam tua probra aperibo 

omnia. 50 

Nihili me! perdidi omne quod fuit : fio impudens, 
Nee mihi adest tantilium pensi jam, quos capiam calceos. 
Sed quid ego hie clumo ? quid si me jubcat intromittier ? 
Conceptis, me non facturum, verbis jurem, si velit. 
Nugae sunt ! Si stimulos pugnis cjedis, manibus plus 

dolet. 55 

De nihilo illi est irasci, quas te non flocci facit. 
Sed quid hoc est? pro Di immortales ! Calliclem video 

seneni, 

qvar uno verbo : rnene m'lttis intro ? As. Abi, es memlax : dicebas unum 
rerbum, dixisti jam tria verba, et tnendacia. Di. Abiit : hinc insrtssa est. 
L't egn feram milii fieri Iubi:] Per Htrculein, ego te exiionani ludiiiriu omnium in 
via, clamore, o illectbra; qtice accepisti ptcuniam a inulds contra Itgeiii. Per Her- 
culem ffficiatn ut tiium uumen sit nunc apnd omnes jitilices. Postea ego inji- 
ciam in te manum quadrupli rt-aiii, venrfica ! suppostrix putrorum ! Per a dent 
PuUucis, ego jam delegam unirersa tuafiugitia. (J me liominem nihili fdciendiim ! 
amisi omnes fartunas. Perdidi pudurem, neijue jam euro quos calceos accipiam. 
Sed quid ego hie tociferor? Quid si imperct »/.e admilti? Jurabo verbis eoncep' 
tis, me non ingressnruin: sunt nuga : si inculis pugnns stimulis, dnUnt plus ma- 
nu<: frustra irusceris illi, quce te nun J'<icit fiocci. Sed quid est hoc ? Pro Dii 
immortales ! conspicor senem Callickm, qui fuit mens ujpnis, ducere duas ancil- 



test Goe\\er. — i3 Unorerbo eloquerePU. Eloquar unnrerbo GoeUer. — 44 Unum 
aiebat sterilia dixti verba B. 1. i'num aiebas siridia di.rti eo i. !Meiii>. sleriliu 
jam dixti verba Saiiiltiic. i'num aiebat, slrtdia dixit I'll, stria jam diri C. 2. a 
m. pr. i'num uiehas : tria jam dixli verba, atque ea Goi'WtT. — 45 C. intro incluit ; 
C. 2. intro induit ; Parens el (Jot Her. intru hinc irruit. — 47 Goilier. legemad- 
vorsum. — 49 f'ostidea Acid-tl. In te ego edii. vett. quadrupus cndil. et eJd. 
vett. quadrupes d\. \eH. — oO Gronov. tua proba. — 51 i\/7iii we cdd. vctt. iS'W 
mihi jam liuili. — 52 PH. adest ad ilium ptnsi ; Goeller. Neque adiost,S(c. — 

NOTyE 

46 Ludos faciam clamore] Id est, pi- nitas hominis, el nisticitas in calceis 
pulo te dit]:e:'aii) ante ardc;-. depit^lieudilur. 

52 Quos capiam calceos] Inconcin- 



1726 M. ACCII PLAUTI 

Meus qui affinis fuit, ancillas duas constrictas ducere, 
Alteram tonstricera hujus, alteram ancillam suam. 
Pertimui, postqiiara una cura cor racum movit modo. 60 
Timeo, ne malefacta antiqua mea sint inventa omnia. 

las vinctas, alteram hujus tonstricem, alteram suam ancillam. Pertimui, quia una 
solicitudo occupatit ineuin cor, Timeo ne omnia mea antiqua peccata me jam cir- 
cuinstent. 



56 Ne 7iihilo nihil e^t codd. edd. velt. et Goeller. — 58 Voc. fuit deest in codd. 
extat tanien iiijVen. 1. el leliquis vett. — 59. 60 Hi vss. transpositi sunt iiiB. 
1. plus quam una Palmer, et Goeller. — Gl Pll. ne m. a. mea sine inveniu om- 
nia ; C. 2. et edd. veil, ne me mahfacta a. m. sine inveniam omnia; Paris, et 
Argent, nee mea malefacta a. nunc senex inveniat omnia ; B. 1. sine inveniam 
omnia. 



ACTUS QUART[ SCENA TERTIA. 

CALLICLES, ANClLLyE, DINARCHUS. 

Ca. Egonk tibi male dicam, aut tibi adeo male velim ? ut 
animus meu'st, [lusque homo. 

Propemodum e.xpertae esti.s, quam ego sim miti.s tranquil- 
Rogitavi ego vos verberantes ct pendentes simul : 
Commemini, quo quicque pacto .sitis confes.sae : scio. 
Hie nunc voio scire eodem pacto, sine malo fateamini. 5 
Quanquam vos colubrino ingenio ambaj estis; edico prius, 
Ne duplices habcatis linguas ; ne ego bilingues vos necem : 
Nisi si ad tinlinnaculos vos voltis educi viros. 

Ca. E^one te conviciis appetam, aut tibi adeo exoptem male? ut quidem exis' 
timo, periculum fecisli, quam ego sim lenis et mansuetus. Ego cos inlerrogavi 
prudintes una suh verbenlms : recordor qua rutione sitis confessa omnia: scio. 
A'uHf exoplu scire euilem ratione ulrum cunfiteamini sine supplicio. Qnariquam 
estis amha mente seri)entina ; inoneo prius, ne sU vobis duplex lingua; ne ego 
vot jugulvm bilingues: nisi lullis deduci jam ad lorarios. An. Vir coiigit confi- 



I JJ. 1. nut tibi mahvelim ut animo mrost ; prononicn /;/;i: delcl Ooeller. — 
2 It. 1. sun Iratiquillus usque modn — 3 B. I. Pll. et edd. veil, verberantes hat 
(<;. has) pendinlcs ; (JoeUi:!. verberones, ambus pendentis.—Q Nisi ad 11. I. Mox, 

NOT/i: 

S Vos verberantes] Id est, vapnlan- 8 Tintitmaculos] Hnut toilorea, ttu 

te»; aciiviim pio passivo. lorai ii, (pii loiis biibulis sontes cse- 

Colubrino ing(nio] Id est, ficrpcw. diiiit, ficlo vocabiilo a sonitu quem 
tinoct doloio. vPtberaefficiiint. 



TIIUCULKNTI ACT. IV. SC. 3. 1727 

An. Vis subcgit verum faleri, ita lora laedunt brachia. 
Ca. At, si verum mihi eritis fassae, vinclis exsolveniini. 10 
Di. Etiam nunc, quid sit negotii, falsus incertusque sura ; 
Nisi quia timeo tamcn. An. ego nee, quid peccavi, scio. 
Ca. Omnium primum diversas state: hem sic! istuc volo. 
Neve inter vos significetis, ego ero paries: loquerc tn. 
An. Quid loquar? Ca. quid puero factum est, mca quem 

peperit lilia, 15 

Meo nepoti ? capita rerum mihi expedite. An. istaj dedi. 
Ca. Jam tace: accepistin' puerum tu ab hac? An. accepi. 

Ca. tace: 
Nihil moror praeterea: satis est fassa. An. inficias non eo. 
Ca. Jam livorem tute scapulis istoc concinnas tuis. 
Conveniunt adhuc utriusque verba. Di. vaj misero mihi! 20 
Mea nunc facinora aperiuntur, clam quae speravi fore. 
Ca. Loquere tu : qui dure te huic puerum jussit? An. 

hera major mea. [me minor, 

Ca. Quid tu? cur eum accepisti? An. hera mea rogavit 
Puer ut afl'erretur, eaque ut celarentur omnia. 
Ca. Loquere tu : quid eo fecisti puero? An. ad meam 

heram detuli. 2.3 

Ca. Quid eo puero tua hera fecit? An. hera3 mea3 ex- 

templo dedit. 

teri verum, adeo lora prcmunt lacertos. Ca. Scd, si confiteamini verum, liberahi' 
mini vinculis. l)i. Sum etiamuum inscius, quid sit rei nunc: nisi quia metuo. 
An. E^o nescio (juid sceleris admisi. Ca. Primum omnium state sejuncla: : hem 
ita J volo ita vos ditidi: et ne robis sii^iiis aliquid innuatis, ego slabo sicut murus 
inter vos. Die tu. An. Quid dicam? Ca. Quid aclutn est de puero quem mea 
fiiia peperit, meo nepoti? Dicite mihi rem paucis verbis. An. Dedi isti. Ca. 
Sile jam. Accepistine tu puerum ab hac? An. Accepi, Ca. Site! Nihil in- 
quiro prcEter id: est satis fassa. An. Non nego. Ca. Tu arcessis nunc, hoc re- 
sponsit, vibices tuis humeris. Verba utriusque consentiunt hucusque. l)i. Vce mihi 
infelici! Mea fingitia deteguntur nunc, qua; speravi fore occulta. Ca. Loquere 
tu: qui mandavil dure huic puerum? An. AJea major hera. Ca. Quid tu? 
Quare eum accepisti? An. Minor hera me rogarit ut afferretur, et ut ca omnia 
occultarentur. Ca. Loquere tu: quid fecisti de eo puero ? An. Detuli ad meam 
heram. Ca. Quid tua hera fecit de eo puero? An. Dedil stalim mece hera. 



idem codex, vollis vos. — 10 PII. ap. Grut. vincis exsolve mihi ; B. l.juncis eX' 
solve mihi ; Wn. 1. et edci. vett. vincis exsolve. Ca. mihi; Ardent, el Sarrac. 
vinctas. — 15 Pro factum est, codii. Ciuner. IiMl)ti)t datumst ; C. ap. Pareuii), 
datum sit ; ('. 2. datum est ; codd. ap. Gnif. dactum est ; edd. vott. actumst. — 
16 I'rononieii mihi deest in B. 1. — 17 Idim codex, pro accepi, liabtt accepit. 
— Itt .Jamluorem C. — 23 PI. ap. Bolli. cram crouit minor. — 25 B. I. ad mea. — ■ 



1728 M. ACCII FLAUTI 

Ca. Cui, malum, lieras ? An. duoe sunt istae. Ca. cave tu, 

nisi quod te rogo, nisi 
Ea qua? exquiro. An. mater filiae dono dedit, inquam. 
Ca. Pius quam dudum, inquam, loquere. An. plus tu ro- 

gitas. Ca. responde ocyus. 
Quid ilia, cui donatus est? An. supposivit. Ca. cui? 

An. sibi 30 

Pro filiolo. Ca. pro filiolo ? Di, obsecro vostrara fidem! 
Ut facilius alia, quam ilia unde est, puerum alienura parit ! 
Ilaec labore alieno puerum peperit sine doloribus. 
Puer qiiidem beatus ! matres duas habet, et avias duas: 
Jam metuo, patres quot fuerint : vide sis facinus rau- 

licbre ! 35 

An. Magis pol haec malitia pertinet ad viros, quam ad 

muliercs. [istiic scio. 

Vir illam, non mulier praegnantem fecit, Ca. ct idem ego 
Tu bona ci custos fuisti. An. plus potest, qui plus valet. 
Vir erat, plus valcbat, vicit : quod petebat, abstuiit. 
Ca. Et tibi quideni hcrcle idem attulit magnum malum. 40 
An. De istoc ipsa, etsi tu taceas, reapse experta intellego. 
Ca. Nunquam te facere hodie quivi, ut, is quis essct, 

diceres. [indicem. 

An. Tacui: at nunc non taceo; quando adest, necesse est 

('a. Cui her a? tnahim ! An. Sunt diiee istce. Ca. Vide In ne respoviics, nisi 
de iis qua' te ri'go, nisi de its i/uu- « tc exquiro, A\. Mnler dcdit dono sua; fdiw. 
Ca. Loqueris filus quam es luculii haclcuus. An. Tu ragas plura. ('a. liesponde 
veliiciler: quid ilia, cui est truditus? An. Suiiposuit. ("a. Cui? An. Silt pro 
filio. Ca. Pro Jiliu? Dii, obsecro veslrum fidem ! Quitin alia niuiicr pnrii faci- 
lius puerum nlicnum quam ilia cujus est puer! Hue peperit puerum sine doloribus 
alieno labore: puer sane bralus! habet duas matres, el duas arias : jam metuo ve 
fiicrinl jdures patres. }'ide si vis scelus inulicris ! An. Per Pollucem, lure ma- 
litia pertinet magis ad viros, quam ad mulieres. 1'ir fecit ilium ]>ra(inatil< m, non 
ntulier. (a. I-igo scio idem isluc. Tu earn bene custudisti. An. Qui est robus- 
lior, plus potest. Erat vir, plus rulebat viribus, ricit ; abstuiit quod rolebat. Ca. 
Ll tihi, per Jlerculem, attulit ingens nudum. An. /./ si tu sileas, intelligerem satis 
cxpcrienlia. ("A. Non polui hodie te addncere ut diceies quis esset. An. Tacui: 
sed nun sileo nunc ; esl necesse ut indicem, quandoquidem adest. Ui. Sum la- 



20 Quid de puero ]\. 1. Cui tc puero IM. a|>. IJotli. — 27 PI. liottiii, caf u nisi quod 
te rogo nmi l-'.a te exquiro, — 28 CmaWi'r. inater inquam fiUa dono dfdil. — 29 Idi'iii 
di-lel vor. inquam, I'l. ap. Holli. Iiabct inqua. — 31 Pro filiidu toui pro filiolo 
I'll.- 3'2 C. puii iim ut nam paril ; fdil. veit. rt ]^^^[U. puerum nalum ]>arit. — 
3'J C. ijuoil pi 1 1 lull (id\tuni; C. '2. t'l Veil. 1. quod petihat adest uni. C^aiiicr. pri- 
mus edidil uts/u*i/. 12 I'll. ;ip. IViicinii, ut quis is, quis esset, —-Vi Veibum 



TRUCULENTI ACT. IV. SC. 3. 1729 

Di. Lapideus sum, commoverc me miser non audeo. 

Res palam omnis est ; meo illic nunc fiunt capiti co- 

mitia : 45 

Meum illuc facinus, mca stultitia est : timeo, quam mox 

nominer. 
Ca. Loqucre, filiara meam quis integram stupraverit? 
An. Video ego te, propter mala facta qui es patroniis 

parieti. [faciam, scio. 

Di. Neque vivus neque raortuus sum: neque, quidnunc 
Neque ut hinc abeam, neque ut hunc adeam, scio : timore 

torpeo. 50 

Ca. Dicin', an non? An. Dinarchus : cui illam prius 

despoponderas. [per tua obsecro 

Ca. Ubi is homo est, quern dicis ? Di. assum, Callicles: 
Genua, ut tu istuc insipienter factum sapienter feras, 
Mihique ignoscas, quod animi impos vini vitio fecerim. 
Ca. Non places : in mutum culpam confers, quod nequit 

loqui. 55 

Nam vinum, si fabulari posset, se defenderet. 
Non vinum hominibus nioderari, sed vino homines solent. 
Qui quidem probi sunt : verum, qui improbus est, sive 

subbibit, 

pideus, non audeo miser me movere loco. Omnis res est delecta : nunc habeiur con- 
silium de men vita. Perpetravi hoc /acinus, est mca amentia: cereor ne nominer 
statim. Ca. Die, qui'i vilium altulit mece filicc virf^ini ? An. Ego te video, qui 
es fulcrum parietis propter mala facta. Di. Neque sum vivus, neque morluus : 
neque scio quid agam nunc. Neque quemadmodum abeam hinc, neque scio quemad- 
modum adeam: obslupeo prcc mctu. Ca. Loqueris, antnccs? An. Dinarchus, 
cui illam desponderas antea. Ca. Ubi est is homo, quein nominaa? Di. Adsum, 
Callicles! obsecro per tua genua, ut tu feras moderate illud facinus, quod perpetravi 
insipienter ; el mihi condones id quod perpetravi vitio vini, inops animi. Ca. Non 
places. Dcrivas culpam in mutum, quod nequit loqui; nam vinum se defenderet, 
si posset loqui. Vinum non consuevit regere homines; sed homines, qui .sunt probi, 
consueverunt moderari vino: ml qui est improbus, sive bibat, site ubstineat vino, 



est non legitur in Pll. — 46 C. et edd. vett. stulta est t. q. mox non miner ; C. 2. 
stulta est t. q. mox non ininetur. — 48 Aridal. propter malefacta quojus potior onus 
parietis. Valiuer. propter. C\. mala qui est ? Ak. patronus parieti. — 49 B. 1. 
nee quid nunc. — 50 Pll. abeam ut neque ad hunc. — 51 B. 1. potius dixi spnnderas. 
— 55 Non placet B. 1. Mox, idem codex, confcrt . . . loqui non potest. — 56 PI. 
a\i. Bnih. fabularem ; G oeWer. fabulare. — 57 Pll. B. 1. Ven. 1. et edd. vett. 
Non vinum moderari, sed vim solent ; aliee edd. sed vino solent. Parens dicit, se 
ex codd. ernisse, Nam vinum moderari, sed vim non solent. — 58 PI. ap. Both. 
verum qui jam probus est si quam sibibit ; Camer. verum qui improbus est aquam si 
Delph. et Var. Clas. Plaut. 5 R 



1730 M. A ecu PLAUTI 

Sive adeo caret temeto, taraen ab ingenio est improbus. 

Di. Scio equidem ; quae nolo, raulta mihi audienda ob- 
noxia. 60 

Ego tibi me obnoxium esse fateor, culpee compotem. 

An. Callicles, vide, quaeso, homini ne facias injuriam. 

Reus solutus causam dicit: testes vinctos attines. 

Ca. Solvite istas: agite, abite, tu domum, et tu autem 
domum : 

Eloquere base herae tuae : puerum reddat, si quis eum 
petat. 65 

Eamus, tu, in jus. Di, quid vis in jus me ire? tu es prae- 
tor mihi. [licles. 

Verum te obsecro, ut tuam gnatam des mihi uxorera, Cal- 

Ca. Eundem pol te judicasse quidem istam rem intellego: 

Nam baud mansisti, dum ego darem illam: tute surasisti 
tibi. 

Nunc habeas, ut nactus : verum hoc ego te mulctabo bolo : 

Sex talenta magna a dote demam pro ista inscitia. 71 

Di. Bene agis mecum. Ca. filium istinc tuum te meliu'st 
repetere. 

Ceterum, uxorem, quam primum potest, abduce ex aedibus. 

ist tamen improbus animo. Dr, Scio equidem mihi audienda esse muHa convicia, 
^uibus me reddidi dii^num. Ego fateor me i'tbl esse devinctum, et affmem culp^. 
An. Callicles, vide, obsecro, ne facias injuriam homini. Reus dcfendit causam so- 
lutus, tenes testes conslrictns. Ca. Solvite istus; agite, abite, tu domum, et tu 
quoquc domum: eloquere htec tucc hero;: reddat puerum, si quis eum roget. Per- 
gamus tu in jus. Di. Quare vis me ire irijus? Tu es mens jude.v. Sed te 
quaso, ut milii des tuum Jiliam uxorem. Ca. Per Poltuccm, animadverto quidem 
te judicasse eandem rem : nam von exi^ectavisti donee illuui darem : sed tu 
sumsisti tuo arbitrio: nunc habe illam, ut cepisli! Scd ego te mulctabo hoc jac- 
tura: adimum sex magna talenta a dote, pro ilia audaciu. Di. Agis prceclare me- 
cum. Ca. 'Oporlet te repetere istinc tuum filium. Ceterum adduc uxorem ex 



libit ; Parens et Goeller. verum, qui improbus, is quamvis bibit. — 59 Sive adeo 
■caret te me tu tamen ah ingenio timidus est improbus V\. ap. Both, scatet temeto 
Acidiil.— GO Palmer, liipont. et Goeller. o/; noxiam. — Gl 15. \. culte compote me. 
■ — 63 VerljR, testes vinctos attines, dcsiint in edil. velt. Lipsiiis primus siipplevit 
e libritt Vatt. (|ui ^i^ t"tTel)ant, dicit, tamrstis victo sut'ines ; vcl, iam estis victo 
tnti iiics ; \'i\. ta eslis victo sal i inis. — G") PH. ap. IJotii. hrra- tu. — 71 Sex L 
tnalana dites dem an PI. ap. IJolli. magna dntis (ioMfr.—T2 B. \. istinc tute 
mielius est. — 73 C. abdu ex adibus ; C. 2. et edd. vett. plcraeijue, abducicx (£- 

NOT/E 

50 Caret tcmcto'\ Id est, vino. . - ' 



TRUCULKNTI ACT. IV. SC. 4. 1731 

Ego adeo jam illi remittam nnntium affini meo : 
Dicani, ut aliam conditionem filio itiveniat suo. 75 

l)i. At ego ab hac puerum rcposcam, ne raox inficias eat. 
Nihil est : nam ipsa haec ultro, ut factum est, fecit omnem 

rem palam. 
Sed nimium pol opportune eccc ab sese egreditur foras. 
Nae ista stimulum longum habet, quae usque illinc cor pun- 
git meum ! 

adibus, qtiam prhnum potueris. Ego adeo jam remittam modo nuntium ad meum 
ilium affinem: dicum, ut inteniat suo filin aliam conditionem. Ui. Sed ego re- 
petam puerum, ne neget modo, Fiet sine opera ; nam hac ipsa patefecit sponte 
omnem rem, ut est acta. Sid eccc prodit foras ab adibus suis, per Pollucem, ad- 
tnodum opportune ! Ista habet longum stitnulum quo pungit meum cor, usque ab 
illo loco. 



dibits. — 78 Etld, vett. opportuna ecce ab se egreditur ; Bothe edidit, opportune 
capse €ccam egreditur. 



ACTUS QUARTI SCEx\A QUARTA. 

PHRONESIUM, DINARCHUS, ASTAPHIUM. 

Ph. Blitea et lutea est meretrix, nisi quae sapit in vino 

ad rem suam. 
Si alia membra vino madeant, cor sit saltern sobrium. 
Nam mihi dividia est, tonstricem meam sic mulcatam male : 
Ea dixit, eum Dinarchi puerum inventum filium. 
Di. Ubi id audivit, quam penes est mea omnis res et li- 

beri ? 5 

Ph. Video eccum, qui manstutorem me adoptavit bonis. 

Pir. Meretrix est vilior fungo et cano, nisi quw curat suas utilitates, eti<tm 
quando polat. Si alia membra madeant vino, snltem iiigenium debet esse siccum, 
j\am doleo meam tonstricem fuisse sic exceptam. Ea dixit eum puerum esse 
inventum filium Dinarchi. Ui. Quandu audirit id, penes quam opes et filius 
sunt ? Ph. Conspicor eum, qui me adoptavit lutricem suorum bonorum. 



1 Blitea est meretrix, omissis et lutea, B. 1.— 6 Pro manstutorem, quod ser- 

NOT/E 

1 Blitea^ Plinitis : ' Blitum iners iilla : iinde conviciiiin fu?minis apud 
videtiir, ac sine sapore aut acrimonia Meuandrum faciunt niariti.' 



1732 M. ACCII PLAUTI 

Di. Mulier, adsum : profectu'st. Ph. quid agitur, vo- 

luptasraea? [f^go. 

Di. Nonvoluptas: aufernugas: nihil ego nunc de istac re 
Ph. Scio mecastor quid velis, et quid postules, et quid 

petas. 
Me videre vis, et me te amare postulas : pueium petis. 10 
Di. Di iramortales, ut planiloqua est ! paucis ut rem ipsam 

attigit ! 
Ph. Scio equidem sponsam tibi esse, et filium ex sponsa 

tua: [tuum: 

Et tibi uxorem ducendam jam esse : alibi jam animum 
Ut me quasi pro derelicta sis habiturus : sed tamen 
Cogitato, mus pusillus quara sit sapiens bestia, 15 

^tatem qui uni cubili nunquam coramittit suam : 
Quia, si unum ostium obsideatur, aliud perfugium gerit. 
Dj. Otium ubi erit, de istis rebus turn amplius tecum lo- 

quar. [quos sinas 

Nunc puerum redde. Ph. immo, amabo, ut hos dies ali- 
Eum esse apud me. Di. minunie. Ph. jam, amabo. Di. 

quid opu'st? Ph. e re mea est. 20 

Triduum hoc saltem, dum aliquo miles circumducitur. 

Di. Adsum, mulier : profeci. Vii. Quid /it, mea vnhiptas? Di. Non volup- 
tas : omitie nugas. Ego nihil ago nunc de istis rebus amatoriis. Ph. Per 
Castorem intelligo quid velis, quid postules, et quid roges. Lihet me videre, 
et cupis vt te amem : rngas puerum. Di. Dii immortules ! ut loquitur res 
palnm ! ut comprehendit paucis rem ipsam ! Fh. Equidem intelligo tibi esse 
sponsam, el Jilium e tua sponsa: et tibi ducendam jam esse uxorem: et tuum 
animum esse jam alibi : me a te deserendam. Attamen reputa, quam pusillus 
mus sit sapiens bestia, qui nunquatn credit suam vitam uni cava : quia si 
obslruatur untim osliiim, aliud aperit per/ugium. l)i. Quando erit otium, 
turn fubulabur amplius tecum de istis negoliis. Reslitv.e nunc puerum. Pii. /m- 
mo obsecro ut jialiaris cutn <sse apud me per dies aliquot. Di. Minime. Ph. 
Jam obsecro. Di. Quid est opus ? Ph. Est e mea re. Saltern per hos dies tres, 
dum miles circumvenitur, Aliqua prada si mihi erit hoc dolo, partiar tecum. Si 



vant C. C. 2. 15. 1. suis iulorem exliibeiit edd. vett. meis fu/orem Acidal. et 
al. ap. Tiiiiltm. adoplavis 15. 1. — 7 Mulier, ad te sum profectus eA\d. y/eH. et 
(jopWit. Mulier assum. I'll, prqfeclo is est. Quid agitur? Lips. I\lulier ad sum 
profectus est PII. — 8 Goeller. nihil nunc ego. — 9 I'olli. quid i-is, et q. postulas, et 
q. pelts. PII. Iiabrnt ri.f ; et edd. vett. y»).s7u/a.s. — 10 Verhum t« delet Gocl- 
ler. el puerum Acidal. — 13 (lodd. et edd. vett. alibi jam animum tuum sine 
fiir ; (Jcxilcr. nlihi jam esse animum tuum. — Ifi 15. 1. quin ocubi culum quam cu- 
mitlil — 17 Quia vinum obsedeaturprofugium gerit idem codex ; perfugium qtuB- 
ril Pins ; Quasi unutn obsidcnlur, aliunde perfugium C. 2. Quia si u. odium C.— 
20 PII. o;(Mi litre mea ; edd. vett. l)i. minime: nam Co quid opus? Vu. in re 



TRUCULENTI ACT. IV. SC. 4. 1733 

In earn rem, si quid hubebo, tibi quoque etiara proderit. 
Si aui'eres pucrum, a milite omnis turn milii spes animam 

efflaverit. 
Di. Factum cupio: nam re facere, si velim, non est locus. 
Nunc puero utere, et procura; quia, unde procures, babes. 
Ph. Multum amabo te ob istam rem mecastor : ubi domi 

raetucs malum, 26 

Fugito hue ad me: saltern amicus mihi csto manubiarius. 
Di. Bene vale, Pbronesium ! Pii. jam me tuum oculura 

non vocas? 
Di. Id quoque interim futatim nomen commemorabitur. 
Ph. Numquid vi ? Di. fac valeas: operas ubi mihi erit, 

ad te venero. 30 

Ph. Ille quidem hinc abiit, abscessit : dicere hie quidvis 

licet. [opus. 

Verum est verbum, quod memoratur: ubi amici, ibidem 
Propter hunc spes etiara se hodie * ri militem : 
Quern ego, ecastor, mage amo quam me, dum id, quod 

cupio, inde aufcro. 

auferas piierum, turn omjiis spes concidet. Dr. Volo fieri ; nam non possum fa- 
cere si velim. Nunc idere puero, et euia cum, quia est tihi quo cures. Pu. Per 
Castorem te amabo itnpensissime idcirco. Quando timebis malum domi, ccni hue 
ad me. Esto mihi saltern amicus, in tuam rem. Di. Beue vale, Phronesium ! 
Ph. Non me appellas jam tuum oculum? Di. Interim dispulabitur quoque de islo 
nomine. Ph. Visne aliquid ? Di. I'ac valeas! Ilevertar ad te, quando mihi 
erit opus. Ph. Ille hinc profectus est, fugit : licet dicere hie quidquid voluero. 
Id quod dicitur est vemm : quando sunt amici, turn est mnlestiu. Propter hunc 
miles se vidit scepe exclusum: quern ego etiam hodie amo, per ccdem Castoris, ma- 
gis quam me, dum aufero ab eo id quod exopto. Merelrices in eo ponunt suam 



mea triduum ; Goeller. in rem meant est. — 22 In earn rem? Ph. in earn: si, Sfc. 
Coeller. — 25 Pll. quando procures habes ; Arg. el S irrac. quando quod procures. 
— 27 Codd. et edd. veil, manubinarius. — 29 I'ro /u((i<»n, ([iiod exliibeiit Pll. 
/«!•«< !7?i legitur in cocid.Li|)sii etedd. vett. Jntutim Palmer. Mox, cowmcffio- 
raii ter edd. vett. — 30 I'lo^uc valeas, Pll. et etid. vett. Iiabent fncultas. — 
:U Particula hinc deest in B. 1. — 32 C. 2. et edd. vett. ubi amici ibidem; 
PI. ap. Both, et ed. Paris, opes. — 33 B. 1. hodie tantum militem; V\\. prop- 
ter hunc spes etiam se hodie tanfuni rim tnililem; edd. vett. ap. Mi-nrs. spes 
etiam se hodie tam interit in militem; ed. Pii et INlediol. tantum rim mili- 

NOT/E 

27 Ulunubiarius] Esto mihi saltern collator, 
amicus ; si non ex animo, at fructiio- 20 Futatim'] Proftisim. 

£us ; at maiinbianim, et spoliorum 



1734 M. ACCII PLAUTI 

Quae cum multum abstulimus, baud multum apparet, quod 
datum est ; 35 

Ita sunt gloriae meretricura. As. aha, tace ! Ph. quid 
est, obsecro ? [is est modo. 

As. Adest pueri. Ph. sine eum ipsum adire hue ! sine, si 

Sine eum ipsum adire, ut cupit, ad me hac recta : si ve- 
nerit, 

Nae istum, ecastor, hodie astutis confectum fallaciis. 

gloriam, quod cum ahstulerunt plurimum, quod datum est putatur nihil. As. Aha, 
site! Ph. Quid est, amabo? As. Adest pater pueri. Ph. Permitte hunc acce- 
dere hue, permitte, inquam, si est is: sine eum ipsum adire, ut exoptat, ad me hac 
recta. Si venerit, per Castorem iste est confectus dolis fallacibus. 



tcm; Argent, tantttm vitn; Petitiis et Goeller. tactum re iri militem. — 38 C. 2. 
Sine eum ipse adire vt cupit, ad me ad recta si tenenl ; C, et B. 1. etiaro, ad rect.% 
si tenent ; edd. Pii et Mediol. ad me hac recta sitenent ; Aid. ut cupin, ad me hac 
recta si vetieril. — 39 Neislum PII. hodie haslis B. 1. C. et C. 2. confexim fallu' 
ciis Acidal. et Bipunt. 



ACTUS QUINTUS. 

STRATOPHANES, ASTAPHIUM, PHRONESIUM, 
STRABAX. 

St. Eo mihi amare! fero supplicium damnis ad amicam 
meam. [insuper. 

Utut illud acceptum sit, prius quod pcrdidi, hoc addam 

Scd quid ? video heram atque ancillam ante aedis : adeunda 
est ha3c mihi. [saevis. Ph. sic sine. 

Quid hie vos agitis ? Ph. ne me appella. St. nimium 

St. Perfrn ad amicam ! drfcrn munus ad cam placandam,jactura. Quoquo mo- 
do id jucnndumfueril quod amisi antea, atljicinm id praltrca. Sedquid? Video 
heram et ancillam ante ostium ; oportet ut hanc conreniam. Quid/acitis vos hie ? 
IMi. Ne me appella. St. Kh savior. P)i. .Sine me sic savire, ne mihi sis molestus. 

1 Lips, e rod. Uoveriano Iccit, Eu mihi, amare! fero supplicium jam bis ad 
amicam meam: Mciirs. Ko mihi amor e fero, ^c. Goeller. e conjectiira, Meo 
mihi amore . . .jam bis ad, Hfc. \i. 1. dumus ad. — 2 Ut illud codd. et edd. vett. 

NOTyE 

I Supplicium'] ' Supplicium ' dicitiir ninniis, tit tibi propitiutn facias ali> 
a siipplex ; (piasi dica.s id (|uod ofl'ers (juem. 



TRUCULENTI ACT. V. 1735 

Potin' es ut mihi molcstus ne sies? St. quid, Astaphili- 

tium, est? 5 

As. Merito ecastor tibi succenset. Pii. egon'? atque isti 

etiam parum 
Male volo. St. ego, mea voluptas, si quid peccavi prius, 
Supplicium ad te banc minam fero auri : si raihi rides, 

espice. [credere. 

Ph. Manus vetat, priusquam penes sese habeat, quicquam 
Puero opu'st cibum, opus est matri autem, qua? puerum 

lavit, 10 

Opus nutrici autem, utrem ut habeat veteris vini, largiter, 
Ut dies noctesque potet : opu'st igne, opus est carbonibus : 
Fasciis opus est, pulvinis, cunis, incunabulis : 
Oleum opus est, farina puero opus est; opu'st totum diem. 
Nunquam hoc uno die efficiatur opus, quin opus semper 

siet. 15 

Non enim possunt militares pueri setanio educier. 
St. Respice ergo ! accipe hoc, qui istuc efficias opus. Ph. 

cedo ! [postea. Pii. parum est. 

Quanquam parum est. St. addam minam adhuc istic 

St. Quid <st, mea AstaphilUium ? As. Per adem Castoris, Phronesium est 
iruta merito tibi. Ph. Effone? E^o illi non sum tamirata.quam debeo. St. Ego, 
mea voluptas, si peccavi unlea in uliquo, accedo sup]>lex,cum hue minaauri. Si mihi 
es propitia, aspiee vie. Ph. Manus prohibet credere quicquam, antequam id teneat 
penes sese. Puero opus est cibo ; nuUri, quce lavit puerum, est opus ; 7iulrici est 
opus, ut habeat utrem veteris vini, ut bibal largiter dies noctesque: opus est igne, 
opus est carbonibus: opus est fasciis, pulvinis, cunis, incunabulis : opus est oleo, 
opus est farina pro puero: opus est tolo die, et nunquam ejficietur, hoc uno die, quin 
sit semper opus. Pueri militum non possunt nutriri viUbus cibis. St. Respice 
igitur .' accipe hoc, ut efficias istud opus. Ph. Da! tamelsi est parum. St. Ad- 
jiciam adhuc minam deinceps. Ph. Est parum. St. Numerabilur id, quod 7nan- 



—4 Voc. sic sine desiint in B. 1.— 5 Polin' est Acidal. et Goeller.— 6 VII. et 
erld. vett. legon' alque ne isti ; eii. Paris, legonat qui atom omni isti; S. et ed. 
Pii, ttlazon? atque ne isti; PII. ap. Holli. succenset legon atque ne isti.—S Sup- 
plicium est hanc B. 1. si mihi ridespice I'll, et tdd. vett. espice deest in H. 1. S. 
Ven. 1. rides pice PI. ap. Both, nisi mihi credis, spice Acidal.— 12 Vll. opui 
icno; Scliobin;;. et edd. vett. o/iws ^>?hs ; al. ap. Pitini, wyii/s lAJtiKm ; Cap. 
Vdremn, opus istic non.— \ 5 K. 1. ejficietur. — IG Enimnon GoeWer. possimVU. 
pueri et avio B. 1. pueri etavio edd. vett. a via educier Valt. pueri et avoi exdu- 
cier al. prutauio exducier Lips. — 17 PII. exefficias opus.— IS Cedo bis posuit 

NOTiE 
8 Espice'] Quasi aspice : respice, 10 Setanio'] Est vilis et uiillius 
pro reaspice. fernie pretii, obviaqiie esca. 



173(> RI. ACCII PLAUTI 

St. Tuo arbitratu, quod jubebis, id dabitur: da nunc sa- 

vinm. 
Ph. Mitte me, inquam, odiosus. St. nihil fit: non amor:- 

teritur dies. 20 

Plus decern pondo amoris pauxilisper perdidi. 
Ph. Accipe hoc, atque auferto intro. Str. ubi mea arnica 

est gentium ? [situ ; 

Neque ruri, neque hie operis quicquara facto : corrumpor 
Ita miser cubando in lecto hie expectando obdurui. 
Sed eccara video: heus amica, quid agis? St. quis illic 

homo ? 25 

Ph. Quem ego mecastor raagis amo, quam te. St. quam 

me? quoraodo ? 
Ph. Hoc modo, ut molestus ne sies. St. jam abis, post- 

quam aurum habes ? [alloquor. 

Ph. Condidi intro, quod dedisti. Str. ades, amica! te 
Ph. At ego ad te ibam. Str. ad me, delicia? Ph. her- 

cle vero serio. 
Str. Quanquam ego tibi videor stultus, gaudere aliqui me 

volo : 30 

Nam quanquam es bella, malo tuo es, nisi tuo ego aliqui 

gaudco. 

dabis, tuo arbitratu. Da nunc osculum. Pii. Dimitte me, inquam; estnolestua. 
St. Nihil fit: non amor. Coiiterilur dies. Amisi plus decern pondo amoris fere. 
Ph. Accipe hoc, atque infer intro. Str. Vbi est genlinm mea arnica? Nihil facto 
operis, neque hie, neque ruri. Pereo dcsidia; adeo obdurui infeli.v expectando hie 
cubando in lecto. Scd illam conspicor. Heus vica arnica! quidfacis? St. Quis 
hie homo? Ph. Est homo quem ep;o, per Castorem, nmgis amo quam te. St. 
Quam me ? Quo pacto ? Vh. Hoc pacto, ut ne sis molestus. St. Jam abis 
postquam accepisti aurum ? Vh. Condidi intro id, quod dedisti. Str. Adesduni 
arnica.' te alloqunr. Pri. At ego pergebam ad te. Stk. Ad me,mea voluptas! 
J'h. Per Hcrculcm ibam. Str. Quanquatn tibi ego videor aniens, volo recreare 
animum uliqualcnus : nam quanquam es vcnusta, es tuo malo, nisi ego tua ope 



Ooellpr. in exitii et initio iitrinsqnc versus. Cedo, quamqunm p. est adomne 
manuc istic paste parusl \'\. iij). l$oth. Cedo q. p. est. Mi. ad omne majus istuc 
pn.^ilum paru'nt Aid.— l'.» ]i. I. addabilur. — 21 VW.moris pausilli per ; edd.vetr. 
nmorj.s pausillis per. — 25 (Jiut. amica mi; I'll, amicatn; C et C 2. quid agis 
mittr quis tllic, ^'c. — 20 PI. ap. IJotli. ego ccastor age amo. — 29 Lips, et Goel- 
\f!T. delicia? Veron'! Ph. hercle, serio ; Acidxl. Str. ad me? Phr. mea de- 
licia, hcrcle rero serio. — 31 PII. B. I. Ven. 1. Paris. et aliae vett. est bella. Mox, 



not/e 

21 Pauxilisper] Id est, per particulas. 



TUUCULENTI ACT. V. 1737 

Pn. Vine tc amplectar, ct savium dem ? Stu. quid vis face, 

gaudcarn. 
St. Meosne ante oculos ego illam patiar alios amplexarier ? 
Mortuum hercle me duco satius : abstine hoc, mulier, ma- 

num ! 
Nisi si te mea manubia machaera et hunc vis emori. 35 
Ph. Nihil (pxvugiiv satius est, miles ; si te amari postulas, 
Auro, baud fcrro deterrcre potes, ne amet, Stratophanes. 
St. Qui, malum, bella aut faceta es, quae ames hominem 

istimodi i [histrio? 

Ph. Venitne in menteni tibi, quod verbum in cavea dixit 
Omnes homines ad suum quaestura callent et fastidiunt. 40 
St. Hunccine hominem te amplexari, tarn horridum atque 

squalidum ? 
Ph. Quanquam hie horridu'st, quanquam hie squalidu'st ; 

scitus bellum init. 
St. Dedin' eno aurum? Ph. mihi? dedisti filio cibaria. 



gaudeo aliqualenus. Ph. Visne te complectar et deosculer? Str. Fac id quod 
volueris, non erit ingratum. St. Feramne illam amplexari alios, ante rneos oculos f 
Per Herculem, existimo esse satius me esse mortuum. Abstine manum ub hoc, 
mulier, nisi vis obtruncari,et te et ilium, mea machwra inclita manubiis a me partis. 
Ph. Nihil prodcst nugari, o miles; ai cupis amari, potes terrere Strnbucem ab 
amore auro, nonferro, Stratophanes. St. Quomodo potes esse rcnusta et scita, 
ifucE amas hominem ejusmodi ? Pn. Tibinc venit in animum verbum, quod histrio 
altuiit in cavea? omnes homines sunt ardentes et remissi, pro lucro quod eis osten- 
dilur. St. Te complecti hominem tarn horridum, atque sordidumf Ph. Quanquam 
hie est hurridus, quanquam hie est sordidus, lepidum bellum iiifert. St. Nnnne ego 
dedi aurum! Ph. Mihi i dedisti filio cibaria. Stu. Nunc, si spcras hanc esse 

B. 1. tun nisi iuo ; Pll. Ven. 1. Sarrac. et Basil, tun nisi tu ; Paris, tuo nisi te- 
cum; Pll. ap. Paieiim non iiabent hjo/o, seil »iairt. Palmer, emend. iV('7»ic- 
quam es bella, hello Iuo ni simitu et ego aliqui gaudeo.— 'i'2 B. 1. vin te ampUcla- 
rier suarium dem ; edd. vett. amplecter. Mox, quid visfacere Goeller. ex emend. 
Oronovii.— 34 Mortuum hercle medio satius Pll. hercle me aio satius Goellcr. — 
35 Nisi mea manu ris in machara te et hunc emori Turneb. et Goeller. manu in 
machara . . . mori B. 1.— 36 Nihili phiari B. I. — 37 Auro aufero B. 1. jnitest 
PI. ap. Hotli, potes me,ne amcm Acidal. Jie me amet conj. Goeller. Stratopha- 
nes deest ill B. I. — 38 C. eaciela es ; alii codd. et edd. vett. cfl^c^a es ; Hiiis 
emend, aut faceta es. Mox, co(\i\. hmnini istimodi.— W Pro C'(//("<, codd. et 
ed. Pii liahent calent.—i2 Pll. hie qnali est, quam hie horridus citum helium hi ; 

C. 2. qualis ; Vatt. /lie qualis est, quam hie horridus, citus bellum mihi; edd. 

NOT.E 
35 Mea mantthia machara] Quasi manubiis comparandis sueta. 



3738 M. ACCII PLAUTI 

Str. Nunc, si banc tecum esse speras, alia opu'st auri 

mina. 
St. Malam rem his et magnam ! Str. raagno opere serva 

tibi viaticum. 45 

Quid ista debet, nisi tria ? St. quse tria nam ? Str. un- 

guenta, noctem, savium. [mihi 

Ph. Par pari respondet : verum nunc saltem si amas. 
Da tu de tuis deliciis summis quid pauxillulum. 
St. Quid id, ai, amabo ! est, quod dem ? die dum ! si su- 

peret, feres. 
Ph. Campasdicis: abi, abi! consultavi istuc. St. mihi, 

homo, 50 

Cave faxis vulnus, tibi jam cui sunt dentes ferrei. 
Vulgo ad se omnes intromittit : abstine istac tu manura. 
Str. Jam, hercle, jam magno tu vapula vir strenuus. 
St. Dedi ego huic aurum. Str. at ego argentum. St. 

at ego pallam et purpuram. 
Str. At ego oves, et lauam: et alia multa, quae poscet, 

dabo. 55 

tecum, opus est alia auri mina. St. Apprecor illis jnalam rem et magnam. Str. 
ficrca diligenter tuam picuniam in viaticum ituro in malam cruccm. Quid debet 
h(Ec, nisi tria ? St. Qucenatn tria 1 Stk. Ungucnta, noctem, osculum. Pii. 
Respondet par pari : sed si amas saltern nunc, da mild nunc pauxillulum de tuis deli- 
ciis. St. Quid dicis id, obsccro? Est quod dem? Die dum! accipies, si supersit. 
I'll. Nugaris: abi, abi! consultavi istuc. St. O homo, cui sunt dentes ferrei, 
cave ne milii infligas vulnus. Introducit vulgo ad sc omnes: tu abstine ab istac 
manum. Sir. Per Herculem, o vir strenue, da pamas magna mercede. St. Ego 
huic dedi aurum. Stk. At ego ai-gcntum. St. Sed ego pallam et purpuram. 
Str. Sed ego oves et lanam; et dabo alia complura qmc petcl. Prastat tc decertare 



vptf. citus bfllum init. — 15 ISInlam rem is et B. 1. PII. Vcn. 1, et edd. vett. In 
ma,tam rem is Afidal. et (!o»-lloi'. magnopere scrvatibatlicum 1?. 1. — 46 Quid isti 
}i. 1. — 47 Par pari rcspnndcs, verum, ifc. conj. Goeller. PII. .<*/. a))ins Dantu mihi 
de tuis delicds sum quicf/uid pusilluhim. — 4H Holli. ox codd. odidit, Dan' tit 
tiiihi de tuis deliciis siiwmis, (fc. Acidal. hiis diriliis. — 49 Quid ita alubo est 
ijHiid idem dictum super fieri (",. I. Quid ila tib aro est quod idem dictum .super/ert 
('.. 2. (Juid id est, ai, aniabo, quitd dem (JocIIit. — ,50 C'ampas dicit abavi consul- 
turn istuc mihi li. 1. — 51 CaieJ'a.vit volnuslibi tarn Acidal. et (Joeiler. — 53 PI. 

NOTiE 

45 Viaticum] Scilicet, in malam tiir, jactantia!). 
rem ilmo. tt'.i Magno vapuUi] Id est, magno- 

50 Vampa%] I^nmbinus iiilcrpicta- pere. 



TRUCULKNTl ACT. V. 1739 

Melius te minis certare mecum, quam minaciis. [cro. 

Ph. Lepidus ccastor luortalis ! Stral)ax mi, perge, obse- 
Stultus atque insanus damnis certant : nos salvas sumus. 
St. Age prior, tiro, da aliquid. 8tr. immo tu prior perde, 

et peri. 
St. Hem tibi talentumargenti ! Philippicum est: tene tibi. 
Ph. Tanto melior ! noster esto ; sed de vostro vivito. 01 
St. Ubi est, quod tu das ? solve zonas. Ph. provocatur. 

St. quid times? [bulo. 

Str. Tu peregrinus : hichabito: timeo meos : non ego am- 
Pecua ad banc collo in crumina ego obligata defero. 
St. Quid dedi ? ut distrinxi hominera ! Str. immo ego 

vero, qui dedi. Q5 

Ph. I nunc intro, amabo, et tu ergo hac mecum. St. tu 

eris mecum quidem. [dedi. 

Str. Quid tu, quid ais ? cum hoccine ? St. ego posterior 
Ph. Tu dedisti, hie jam daturus est : istuc habeo, hoc ex- 

peto. 

mecum pecunia, quam miyiitationihus. Ph. Per adem Castorisfestivus mortnlis .' 
mi Slrabax, perge quccso. Stultus et itisamis decertant, uter plus jaclurie facial : 
nos sumus salves. St. Age, tiro, da prior aliquid muneris. Str. Immo tu prior 
perde, et peri. St. Hem tibi talentum argenti! est Philippicum: accipe. Pii. 
Est tanto melior! esto noster ; sed five de luo. St. Vbi est, quod tu das? Solve 
zonas. Ph. Provocatur. St. Quid metuis ? Str. Tu es advena : hie maneo : timeo 
meos. Ego non ambulo. Ego affero ad hanc pecudes inclusas in marsupio. St. Quid 
dedi? ut impedivi Iwminem ! Str. Immo ego vero, qui dedi. Ph. Intro i nunc, 
amabo, et tu, hac mecum. St. Tu quidem eris mecum. Str. Quid lu, quid ais, 
Phronesium? Eris cum hoc? St. Ego dedi posterior. Ph. Tu dedisti, hie est da- 



iinus, mngno tux rapula.—SG Blelius te munere cdd. vett. — 59 Verbum da non 
legitiir in Aid. — 60 IJ. 1. philippei est. — 02 Acidal. et Goeller. so/i'e :on«s, pro- 
vocator ; quid times? — 03 Acidal. et Coeller. ego hie habito : timeo meos: non 
nego : clanculo Pecua, &,-c. C. habito nunc 7neos nego ambulo ; C 2. nunc meos nc-n 
ego ambulo. — 04 Priscian. p. 7 19. Piitscli. collo nercina ego ; ubi Griiteri codex 
exliibet, co/one rumina ego. Codd. et edd. vett. Platiti, f^'o in crumina. — 65 
Quod dedi, ut discinxit Iwminem. Str. ego immo vero quod dedi Goeller. e con- 
jectiiia. PII. distinxi, sive deslinxi. — 00 I nunc desiml in 15. 1. In intro amabo 
et tu vergo a me cum tu eris mecum quidem PI. ap. Botli. a me cum tu B. 1. et tu 
hac. St. ergo mecum tu eris? Ph. tecum quidem Acidal. quidem deest in B. 
1. — 67 B. 1. quid ais tu hoc ne ; Aid. quid ais? Mi. tun' hoc? an ego Posterior 
dedi? Aci&d\. ego enim posterior dedi ; GoeUeT. cum hoccine tune eris? St. ego 

NOTiE 

64 Pecua^ Id est, pecudes, oves 65 Distrinxi hofninem] Id est, de- 

Tarentinas,seu potius pretlum ovium vinxi, Phronesium; ita nt niiiii dc- 
Tarentinarum. beat, et satisfacerc necesse habeat. 



1740 M. ACCII PLAUTI TRUCULENTI ACT. V. 

Verura utrique mos geratur amborum ex senteutia. 
St. Fiat ! ut rem gnatara video, hoc accipiundum est, quod 
datur. 70 

Str. Meum quidem te lectum certe occupare non sinam. 
Ph. Lepide mecastor aucupavi, atque ex mea sententia : 
Meamque ut rem bene gestam, vostram rursus bene gerara. 
Verum, amabo, si quid animatu's facere, fac jam ut sciam. 
Veneris causa applaudite : ejus haec in tutela est Fabula, 75 
Spectatores : bene valete, plaudite, atque exsurgite. 

iuvus nunc. Habeo islud, cxpeto id. Verum obsequamur utrique ex sententia. 
St. Fiat ! ut res ipsa loquitur, accipiendum est id, quod datur. Str. Profecto 
non patiar te occupare meum lectum. Ph. Per Castorem aucupata sum lepide^ 
et ex meo arbilrio : et ut rnluistis meam rem gestam bene, geram bene vestram. 
Sed obsecro, si est animus facere aliqtiid, fac ut sciam, Applaudite Veneris 
causa: ha c fabula est ei dicala, spectatores : bene valete, plaudite, atque consur- 
gite. 



p. dedi. — G8 Tu ded'isti jam B. 1. — 70 Edd. ante Tiirncb. id rem gratam. — 71 
Goeller. lectulum. INIox, Fll. sinem. — 72 B. 1. ancupabatque ex mea. — 73 JEque 
ut . . . rursum B. 1. /Eque ut etiam C. 2. et edd. vett. rem debere negestain PH. 
jEquum, mea uti re bene gesta Acidal. et Goeller. — 74 Verum deest in B. 1. C. 
C 2. Itomabo si, Sfc. l*i\. Geram amabo eiid. vett. Re, amabo, si ... uti sciam 
Both, animntust C, et C. 2. animatum est ed. VW. Mox,/aciam ut sciam Yi. \. 
— 75 Goeller. in tutela fibulast. In vet. coi). Canierarii ad iinem ascriptum 
erat, Plauti Truculentus explicit : iiicipit Vidularia. 

NOTiE 

Rusticnm deduxi ad id, nt moliri ul- currit dextcra laeva.' Ovidins, ' In 

teriiis nihil possit. Ferii et quasi medio plansu (plausiis tunc arte ca- 

transadegi ictu muneris amatoreni rebat) Rex populc' Quintilianns : 

rusticnm. 'Tunc est commovenduni thealrum, 

72 .luc«;)aii] Id est, aucupata sum, cum ventuni est nd ipsnm illud, quo 

pra>data sum. veteres tragcedia? comoedixque clau* 

70 Plaudite] Horatius, ' quibus ob- duntnr, ' plaudite,' ' 
litus actor, Cum Btetit in scena, con- 



M. ACCII PLAUTI 

FABULARUM 

FRAGMENT A. 



HjEC Fragmenta, et Comici (ut si dicam) Colossi (nrapayfiaraf 
Jac. Helias, Graecarutn Literarum Doctor Regius, a Georgio Fabrlcio 
Germano olim collecta, et postea (ut ait) a Petro Daniele Gallo 
alicubi correcta et aucta, Commentariis Lambinianis, quos ille ab 
auctoris morte Parisiis edidit, adjecit. At enim vero, cuicuiraodi 
easint; necdum satis probe aut congesta, aut digesta, aut casti- 
gata animadvertet, qui de singulis paulo accuratiivs cogitaverit. 
Minati sunt quidem viri docti, et publice etiam ab annis aliquam- 
multis professi, omnia se exacliora daturos. 8ed, ut res docuit, 
Lucinam clamarunt, quod ille ait, foetu nondum concepto. Eos 
autem dum ego expecto, nee mihi interim aliam copiam paro; 
fit, ut hsec etiam editio ab operis expedita, iterum aut sine his 
Fragmentis, aut facie ista priore ac deform i prodiret. Quod 
tamen utrumque ct a Comico nostro et a me editore procul haben- 
dum censui. Aliis itaque cunctantibus, aut prorsus forte nolenti- 
bus, ego banc operam sumere coactus fui : quod in priori edilione 
a me fieri debuisse, per epistolam Scaliger expostulaverat. Cum- 
que ad finem spectaret typographus, (nam Trinummus jam proce- 
debat) relictis omnibus rebus, dieculas aliquot huic curte impendi, 
et opera tumultuaria quod exhibeo, concinnavi. Nee ita me amo, 
aut ita in his mihi placeo, ut meliora non fieri potuisse aut posse, 
existimem : sed majus et otium et tcmporis spatium rcquiri aio. 
Hoc Catone igitur, quod Augustus dicebat, pro tempore contenti 
simus. Tav.hm. 



PARS PRIMA. 
LOCI EX AMISSIS PLAUTI COMCEDIIS 

MAX IMAM PARTEM A GRAMMATICIS CITATI. 



ACARI STUDIUM.* 

Quam ego tanta pauperavi per dolum pecunia. 

ABROICUS.f 

Quasi lupus ab armis valeo : clunes infractos gero. 

ADDICTUS. 

Opus facere niraio quam dormire mavolo : veternum me- 
tuo. 

AcARi Studii'M. Quam ego fraude adeo spoliavi argento. Abroicus, sive 
Agroicus. Sum finnis laferibus ianijuam lupus, habeo tergum indomitum. Ad- 
DiCTUS. Magis libet indulgere luhori, qnam somno. Pertimesco somnokntiam. 

* "Axapt studiumedd.y ctt. ^<:fc«n»<io al. ap. Pareiira.— 1 HocFragmentiim 
legitiir ap. Noiiiiim IMaicclliini in ' Pauperavit,' p. 537.— t "AYpoiKor Voss. 
Ambroicus al. ap. Pareiim.— 2 Nonius p. 595. dunes desertos. Extat etiam 

NOTiE 

1 Pauperavi] Nonius hoc verbiim Agroicum. QuM significat Abroicus, 

laudat, quasi sit Plaiili in Fabula quae neque ex Graeco, iieque ex Latino 

appclletur ♦ Acari Studium.' Quid conjicere est. Jgroici/s autem est a 

sit autem Acarus, tarn notum est, (3ra>fo &ypotKos, id est, agrestis: et 

quam divinatu difficile, quod ai{;u- similis fiiisse argumenti suspicio est 

mentum fuerit iiujus Fabul* ex lioc cum Truculenio, in qua lusticorum 

tituio. Sunt qui'Axapi sludium repo- ingenium adinnhratur. ' Aimi, armo- 

Buerint ; quasi voce ex diiabus una ; rum ' ea pars in quii)us est praecipua 

quod est iiignitum studium. Alii, A- sedes roboris. Ab armis valeo, id est, 

caristio, id est, ingratus. Pauperavi, sum vaiidis armis, validi sunt niei 

id est, paupi liorem feci. Tlitur hoc armi. 

verbo el in Truculento Plautns, :i 0/»?«/rtC(?rf] Addictus ferme sig- 

'Qudp iniproba meix est, pro niercis iiificat dicto audientem alieno : et 

vitio doniinum prctio pauperat.' versus bic, qui unus ex ilia Fabula 

'1 Ml nrmis] Haiic Fabulam Noni- supercst, boniinem notat seduium iu 

us laiidal ft vocat, seu Abroicum, sen opi're suo, et dcsidiac nietucntem. 



FRAGMENTA. PARS I. 



1743 



ARTAMON. 

Nunc mihi licet quidvis loqui : nemo adest superstes. 

AsTRABA, Latino Clitellaria. 
Sequere, sequeie, Polybadisce : meam spem te cupio 

consequi. 5 

PoLYu. Sequor hercule quidera : nam lubenter mea 

sperata consequor. 
Axitiosae aunonam caram e vili concinnant viris. 
Quasi tollenonem aut pilum reciproces plana via. 
Terebra tu quidem pertundis. 

Artamon. Jam nihil tetat ijuominus quidlibct dicam: nullus hie superest 
AsTRABA, Latine Clitellaria. Sequere, sequere, I'olybndisce : exopto te, 
ut tu, qui es mea spes, me assequaris. Polyj!, Seqiior per Herculem. Ele- 
nim alacriter assequor, id quod spero. . . . Contumaces reddunt annonam pretio- 
sam ex vili. . . . Quasi tolleres ac deprimeres tollenonem, aut pilum Grcecum in 



ap. Festnni in ' Ciiines.' — 3 Citat interpres Virgilii avcitm/xos. — 4 Hie vs. ex- 
tat ap. Festum p. 282. in 'Siiperstiles.' Huic subjiciunt Parens, Deiph. et 
Bipont. Unguenlum quod naribus 7nuliomtm nauteam /ecisset, e\ eadem Festo 
p. 210. in ' Naiitea.' — 5. 6 Hi dno vss. leguntnr ap. Van. de L. L. v. p. 59. 
— 7 Ex eodem Varr. de L. L. vi. p. 76. in ' Anxitiosns.' — 8 Hie vss. deest in 
ed. Parei. Citatnr a Festo in ' Toileno.'— 9 Terebratum quid pertundis ? Pa- 



NOT.E 



4 Superstes] Artamon, vel est ab 
aprdixwi> quod praecipuiim est navis 
velum ; vel ab UpTafxas, quod est lani- 
vs, cocus, Superstes, hoc loco signifi- 
cat eum qui superest in scena alibi, 
viventeni. 

[Naribus muHonum'] Exaggerafio 
in nngnentum fictidiim inprimis : 
oporlet eniin foetoreni esse giavissi- 
nuim, qui niulionum inter teterrimos 
odores in stabulis et sterquiiiniis per- 
petno degeiitium nares percellat. 
Nonius, ' Nautea aqua ex navis sen- 
tina veniens.' 

5 Polybadisce] In omnibus frag- 
mentis JMautinis, lia'c sola persona 
nominatur: adeo nihil retinent, unde 
Fahularum argunientum licoat de- 
prehendere. Hsec autem Fabula 
Graece est acrrpd^i}, (|uod He«ychio 
est ephippium, et Latine clitellaria a 



' cliteilis,' quod idem significat atque 
Asti'aba. Probus Gramniaticus in 
vita Virgilii dicit y\strabam vehicn- 
lum fuisse dictum -rrapd rh /i^ crrpe' 
(p€(T6ai; quo titiiio Plautum dicit 
scripsisse Coniocdiani in <iua mulieres 
sunt, quae cjusmodi vehiculo indii- 
cuntur. A. Gellius et Nonius di- 
cunt incertuni esse ntrum Coma-dia 
liapc sit Plauti. 

7 AxilioscB] Id est, factiosap. Fes- 
tus : ' Axiticsi, factiosi dicebantiir : 
cum plures nna quid agerent face- 
rciit(pie. Axit autcni pro egerint; 
unde axites mulieres, sive Dii, dice- 
bantur una ageutes.' 

8 Tollenonem] Festus, 'ToUenoest 
genus niacliinae quo liauritur aqna in 
alteram partem praegravante pon- 
dere.' 

Filum] Pilus hie Graecus diceba- 



1744 M. ACCil PLAUTI 

Dare pedibus protinara sese ab his regionibus. 10 

Terebratus multum sit: et subscudes addite. 

[Hac hactemis titido Astrab/E landata sunt ab Actori- 
bus: nunc deinceps qua sequuntur, ClitellarIvE nomine 
citantur :] 

Non quasi ut haec, sunt heic liraaces lividae, 

Diobolares, scenicolae, miraculae. 

Cum extritis talis, cum crotilis crusculis, 

Capillo scisso, atque excissatis auribus. 15 

■ quasi loUeno, vel 

Pilum Graecum reciproces plana via. 

Quae nisi sic biteris, nimiuni is vegrandi gradu. 

Pol ad cubituram, mater, mage sum exercita ; 

Reliquura, ad cursurara sum tardiuscula. 20 

piano loco. . . . Profecto tu perforas terehra . . . Fugere protinus sese ah his 
regionibus .... Sit perforatus penitus, et Jibulis compactus. . . . Non sicut ilia 
sum erga tuos qualcs sunt cochlea; squalida, diobolares, scenicolar, viiraculcc, cum 
extritis talis, cum crotilis crusculis, capillo scisso, et e.rscissis auribus ... quasi 
tolleno, vel pilum Grcecum erigas ac deprimas in plana loco ; qua nisi ita gradia 
ris, pergis grandiori passu. Per Pollucem, mater, sum exercitatior ad cttbatidum ; 
ceterum sum paulo segnior ad cursum. . . . Quare metuis tuam amicam, ne ie peri- 



reus, e Nonio in ' Exterebrare,' p. 528.— 10 Ex eodem Nonio in 'Protinani,' 
p. G97.— 11 E Festo in ' Sdbsciides,' p. 27G. Parens addit ex A. Gellio xi. 
7. et Nonio c. 2. p. 522. Apluda. Fur fnnnenii. — 12 Hie et sequens versus 
citantnr a Varrone L. L. vi. p. fG. ut hac sum tuis limaccs Parens. — 13 Pa- 
rens, schccnicola. — 14 E Festo in ♦ Crocotiliim.' — 15 E Nonio in ' Excissa- 
tiim,' p. 544. — 16.18 E Festo in • Reciprocare.'— 19. 20 E Nonio in ' Cnr- 
8U8.' Menrsius legit, magis sum exercita A te quam ad cursuram, eo sum tar- 

NOT/E 

tnr, ut videre est pauris post versi- ' beto,' id est, vado : in Curcnlione 

bns; ct sunii potest pro illo pondere, et in Pseudolo ntitur hoc verbo 

quo elato dcniittitur vas ad lianricn- Plautus. 
dam aqiiani, deprcssoqnc ievatin. Vegrandi gradu'] Id est, parvo gra- 

9 Pertundis] Id «st, perforas. dn. Sane ex contextu conqueritnr 

10 Dare pedibus sese] Id est, fu- uiiquis de alio, qui jaceat iiibenlins, 
gere. (jiiani pedeni prnnioveat, quod est 

Protinam] Vetus, protinns. fessi itoininis ct vix, ac ne vix quidem 

11 Subscudes] Est fibiilii iignca, sese inoventis. Vecors est ciii vix est 
sen clavug cominittendis iignis duo- cor. Vejovem appeliabant veteres, 
bun vi adactns, qui Inbentins lacderct quam juvaret. 

IH Uilcris] liiicris est ab antique Quasi luininie juvauteni. 



FRAGMENTA. PARS I. 1745 

Quid tuam amicara times, ne te manulea cajet. 

Prohibet divitiis maxumis, dote altili atque opima. 

Expurgabo hercle omnia ad raucara ravira. 

Quae quasi carnuficis angiporta purgitans. 

Intro ad bonam merctricem : astat ea in via 25 

Sola : prostibula sane est 

Meminere officium suum. 

Potin' OS til, homo, facere strenuum? 

N. Aliorum est affatim qui faciant : sane ego 

Me volo fortem perhiberier virum 30 

Tun', tune igitur, mea matercula ? 

Germana mea sororcula. 

Si quidem imperes pro copia, pro recula. 

Datores bellissurai negotioli senecis soletis esse. 

Adhinnire equulam possim ego banc, si detur sola soli. 35 

mat manica. Arcet opibus amplissimis, dole alma, atque ampla. Excusabo uni- 
versa ttsque ad raucedinem. . . . Qua sicut ilia qua mundat angiportum carnijU:is^ 
. . . Ingredior in cedes probi scorti : ea stat in via sola: est sine dubio prostibulum. 
. . . Recordantur suaruin partium. ... Vulesne, o homo, perpetrate atiquid prce- 
dari ? N. Sunt satis multi qui perpetrrnt : profecto libet me slreriuum virum pra- 
stare. , . . Tune, tune ergo, o mea matercula ? . . . 3hu sororcula germana. . . . Si a 

me exigan, id qiioti possum prastare pro viribus, pro opibus teuuibus Vobis 

vioa est facessere kpidissime negolium seni . . . Ego possem adhinnire ad hanc equam. 



diuscula — 21 Citat Fiilgentius de Continentia Virgiliana.— 22 E Nonio in 

• AUile,' p. 524. — 23 Ex eodem in ' Kavis,' p. 577.-24 Ex eodem Nonio in 

• Angiportus,' p. 591.— 25. 26 Citantiir a Nonio in 'Prostibula.' Hie Pa- 
rens, Delpli. et Bipont. subjiciiint ex eodem Nonio in 'Opus,' p. 750. Ma- 
lutn aufer: bomim mihi opus est. — 27 E Nonio, p. 705. — 2!i-30 Laiidat A. 
Gellins VII. 7. e Cistellaiiit. — 31 Parens, tunc igitur. Hie vs. el duo 8e()q. 
citantur a Prisciano, iii. pp. Oil. 012. 013.-34 Apiid Priscian. iii. p. 610. 
e Cistellaiia. — 35 Citat Priseian. m. p. 017. Post liiine versum Parens dedit 
e Nonio in ' iVIustulentnni,' p. 519. Nam ita 7nustulentus ceatus nares atligit. — 

NOT^ 

21 Manulea cajef^ Manica feriat a est oripo voris Inijns, prostihnlnm. 

▼eteri, ' caio,' ' caias,' ferio. 35 Adhinnire equulam] Id est, ad- 

24 Angiportal Angiportnni, i. liinnire ad eqnam : est allegoria due- 

26 Prostibula] Prostibula, a", pro ta ab eqno ad lioinineni non absimi- 

prostibulnm. In his duobus versibus lem e(|uo, quando insaoit amore. 
Delph. ct Var. Clas. Plaut. i S 



1746 M. ACCII PLAUTI 

BACCHARIA. 

Quis est mortalis tanta fortuna affectus unquam, 
Quam ego nunc sum? cujus hasc ventri portatur pompa. 
Vel nunc qui mihi in mari acipenser latuit antehac, 
Cujus ego latus in latebras reddara meis dentibus et ma- 
nibus. 

BIS COMPRESSA. 

BcEOTiA.* Ut ilium D'l perdant, primus qui horas repperit, 

Quique adeo primus hie statuit solarium. 41 

Qui mihi comminuit misero articulatim diem. 

Nam me puero uterus hie erat solarium 

Multo omnium istorum optumum et verissumum ; 

Ubi iste monebat esse, nisi cum nihil erat. 45 

Nunc etiam quod est, non est, nisi soli lubet. 

Itaque adeo jam oppletum est oppidum solariis. 



$i essem solus cum sola. . . . Baccharia. Quis est homo qui tanta felicitate unquam. 
cumulatusest, quanta ego nunc sum? Ad cujus abdomen luec pompa confertui: Ego 
effodiam nunc in cavernam dentilms et manibus, latus acipenseris, qui delituil hacte- 
wu«2n mart. .. .Bis Compkessa. B(eotia. Dii perdant primum Iwrarum aucto- 
rem, et qui primus collocalo hie solario discerpsitfrustalitn diem mihi infelici. Nam 
quando eram puer uterus erat hie solarium, quod istis omnibus longe untecellcbat, 
et bonitate et veritale ; quando hie indicabat edendum, nisi quando nihil habebam. 
Nunc non habeo ctiatn, quod habeo, nisi sol velit. Tola urbs est plena solariis. 



3(> Hie (|natnor versus citantiir a Macrob. Saturn, ii. 12. — 37 Bipont. por- 
tanlur pompcE. — 40 Citautur hi versus ab A. Gellio, iii. 3. ex persona Parasi- 

NOTiE 

Turn cniin maxime comparandus est tio habitus. Hujus squamae esse 

jumenlis insij)icutibus, ut scriptura dicuntur aliter atqne in aliis pisci- 

innuit. bus sitae. 

30 Quis est mortalis'] Hi versus qua- * BaiOTiA] Ut ilium Dii. Hi ver- 

tuor arteruntur a IMacrol)io, tan(iuani sus noveni dicuntur ab Aulo Gel- 

c Baccharia IMauti. liationcm au- lio IMautinissimi ; quamquam apud 

ton) noiniiiis iiujus, et argiinicntuni cuudcni Varro asserat ininiinc Plauti 

Fabula;, nemo ex liis versibus con- esse, scd Aquilii cujusdani Conieedi- 

jiciat. I'orro iii versus videntur es- arum scriptoris. Porro cujuscuin- 

se para»iti exultantis, quod ab eo sit que tandem sint poi'ta-, sunt pcrso- 

niodo depcclcndus digitis acipen- nae parasiticap. De invcntoribus ho- 

«''»■. rologiorum lege Phu. ii. 72. vii. CO. 

'SH Acijwnser] Piscis olini in pre- 



FRACMENTA. PARS I. 1747 

Major pars populi aridi reptant fame. 

CvECUS, sive rR^,DONES. 

Nihil quicquara factum nisi fabre, nec- 

quicqiiam positum sine luco, auro, ebore, ar- 60 

gento, purpura, picturis, spoliis, turn statuis. 

Neque earn a mc invito unquam abduces. 

Spectari ludos magnifice atque opulentcr. 

Peregre est. 

Plure altero tanto, quanto ejus fundus est, vclim. 55 

Ita sunt praedoncs, prorsum parcunt nemini. 

Vclim te arbitrari factum. R. sedulum est: submoventur 
hostes, removentur lapides. 

Si non strenue fatetur, ubi sit aurum, membra ejus exsece- 
mus serra. 

Nihil feci secus, quam me decet. 

Quis tu es, qui ducis me? mu ! peril hercle, Afer est. GO 

CALCEOLUS. 

MoUuscam nucem super ejus dixit impendere tegulas. 

Major pars plebis jncet arida ob inediam.. .. C/F.cvs, sive Prtedones. Nihil er at 
nisi elegaiiti artijicio perpolilum, nihil collocatum sitie luco, auro, chore, argento, 
purpura, picturis, spoliis et slatuis. . . . Et nunquam illam avocahis a me nisi ro- 
lente. . . . Cend ludos splendidos atque divites. . . . Abiit extra patriam. . . . Optcm 
esse carius duabus partibus, quam ejus est pncdium. . . . Ejusmodi sunt latrones, 
tiulli omnino ignoscunt. . . . Optarem te judiccm ejus rei. R. Est res diligeiis. 
Arcentur hostes, tolluntur lapides. . . . Coticidamus ejus artus serra, si non indicet, 
in quo toco sit pecunia. , . . Nihil commisi, quod me dedeceat, . . . Quis es tu, qui 
ducis mel interii, per llerculem, Afer est. ... Calceolus. Dixit nucem MoUuscam 



ti esurientis. — 43 Salm. puero venter. — 46 Salm. non estur nisi. — 49 Hi versus 
citantur a Charis. lib. il. pp. 179. 187. 189, 194. 195. 213.— 53 Spectavi Pa- 

NOT^E 

49 Nihil quicquam"] Cliaiisius in titiir. Lucilio, ' Mu facere,' est mu- 

adverbio hos versus quatuordccim tire, 

affert. 01 MoUuscam nuccm^ Versus hie 

55 Plurc] Pro ' pluris.' Laudat affertur a Macrobio, et iuterpretatur 

Ciceroneni idem Cliarisius in eadeiu nioliuscam nucem de persica, quam 

voce, ' plure venit.' nos vocamus, une ptche. 

CO Mu] Particula qua terror incu- ^' 






1748 M. ACCII PLAUTl 

CARBONARIA. 

Secundum ipsam aram aurum abscondidi. 

Esto pernam, sumen sueris, spectile, callum, glandia. 

Patibulus ferar per urbera, deinde affigar cruci. 

COLAX. 

Batiolam auream octo pondo habebat, accipere nolnit. 65 

COMMORIENTRS. 

Saliam in puteura praecipes. 

CONDALIUM. 

Tam crepusculo fere, ut amens, larapadas accendit. 

CORNICULARIA. 

Facite olant aedes Arabice. 

suo tecto imyninere. . . • Carbonaria. Juxta altare ipsum occuUavi aurum, . .. 
Comede pemam, sumen suis, spectile, callutn, glandia. .. . Me trahent per civita- 
tern patibularium, deinde affigar cruci. ...Colax. Egerat batiola aurea octo li- 
brarum, accipere recusavit. ... Commorientes. 3Ie dabo prcecipitem in puteum. 
. . .CoNUALiuM. Adco mane, ut stuUus lucernas accendit. ... CoRtiicvhARix. 
Date operam, ut domus odore Arabico repleatur. . . . Qui militavit annis decern sub 



reus.— 61 E Macrob. Saturn, ii. 14—62 E Piisriano, lib. x. p. 890.— 63 E 
Fcsto Pompeio in 'Sprctiie,' p. 264.— 64 Cilat Nonius in « Patibnliim,' p. 
608.— Hic Dfipii. et al. inseiunt, Cnlacem esse Nievii et Plauti veterem Fabu- 
lam.*—V)5 Laudat Nonius in ' Batiola,' p. 792.-66 E Piisciano, lib. vi. p. 
725.-67 Citatur a Varr. de L. L. vi. p. 77.-68 Laudat Diomcdes, lib. i. p. 

NOTiE 

63 Sueris'] Id est, suis. 66 Pracipes'] Id est, prafceps. 

61 Pdlibitlus] Adjective. 67 Tam crepusculo] Haec Fabiila 

[Colacem] Colax Gra-cum est, et Condalium vocatur. Condalium autem 

adulatorem significat. Argumentum est annul! genus. Festus, ' Conda- 

liujus Fabiilx videtur fuisse parasiti- lus, annulus; Condalium similiter, 

cum ; nam tria erant genera parasi- anniili genus.' Varro ncgat Conda- 

lornm; alii vorabantiir ridiciili, (|ui lium esse Plauti, ut scribit Anlus 

risiini couvivis movcbant ; alii plagi- Gelliiis: affirniat Terentius Conda- 

pnlidic et laronc!«, in qiios liccbat lium, et Commorientes esse Plan- 

(|uodvi4 audrre, dummodo a mcnsa tina. 

non n moverentur ; alii adulatores, 6S Olant] ' Olo, olis,' pro * oleo, 

qimd (jmiis srrium crat et grave. oirs,' antique. ' Olcre Arabice,' id 

Ci liittiidiim] ' Haliola,' vas vina- est, suaviter. Siiavissimi enim affe- 

riuin ill rjuod viiiiiin educitur primuiii rrbantnr ex Arabia odoreii. 
e rado. 



FRAGMKNTA. PARS I. 



1741) 



Qui regi latrocinatus decern annos Demetrio 

Mercede. 70 

Pulchrum et luculentum hodie evenit praelium. 

Te obsecro, Lyde, pileiim meum, mi sodalis, mea salu- 

britas. 
Quid cessamus ludos facere? Circus noster ecce adest. 

Qui amant ancillam meam Hedylium oculitus. 

Mibi Laverna io furtis celebrassis raanus. 75 

DYSCOLUS. 

Virgo sum : nondum didici verba nupta dicere. 

rcge Demetrio. . . . Egregium atque pradarum ccrtamen commissum est hodiema 
die..., Te rogo, Lyde, piletim meum, mi amice, mea saliis.... Quid moramur 
committere ludos? Adest noster circus. . . . Qui in ocnlis liabent Hedylium meam 
ancillam. . . . Laverna, redde meas vianus celebres furto. . . . Dvscoi.us. Sum 
virgo : nescio quidem nomina rerum ohsccenarum. . . . F^ceneuatkix. Ileus tu! 



378. olunt ades Arabicas edd. ante Putscli.— 09 Est apiid Varr. de L. L. lib. 
VI. p. 74. Citatur a Nonio in ' Latrofinari,' p. 500. ita, Latrocinatus decern 
annos mercedem. — 71 E Nonio in ' Lucuieniiim,' p. 518. Pro pralium, al. le- 
gnnt prcemium, i. e. przpda. — 72 Apud Noninm in ' Pileus,' p. 008.— 73 Ci- 
tatur a Varr. de L. L. lib. iv. p. 37. — 74 Sic Nonius in ' Oculitus,' p. 567. 
Al. legiint //«/((/(««, e Pseud. 1.2.54.— 75 Apud Noniuni in 'Laverna,' p. 
500. Parens legit, Lita Vam Lavernam, ni furis scelerascil manus ; Taubni. 

NOTyE 

69 Latrocinatus] Latro direbatur 
stipator, non a latere principis, ad 
quod stabat ; sed a mercede quam 
stipationis ergo recipiebat, quae vo- 
cabatur \6.Tpov. 

73 Circus] Putat Varro circuni di 



auteni est precor. 

Furtis manus] Id est, fures, seu, 
furaces manus. Alius legit, Mitiga- 
veram Lavernam ni, (id est, mitiorein 
reddideram, placa veram) /«res cele- 
rassit manus, id est, celeres manus in 



ci, quod milites defixo in terram palo furando redderet. 



circuniluderent. Et ille Indus voca- 
batur, olini, ' palaria,' a palo. 

75 Laverna] Fures olim venera- 
bantur Lavernam, tanquam palro- 
nam suam. Horatius quas precos ad 
eam funderent etiam referl : ' pul- 



76 Verba nupta] Festus, ' Niipta 
verba dicebantnr ab antiqnis, qu£E 
virginem dicere non licebat.' Idem, 
'Nnbentibus depositis pra>textis, a 
multitudine puerorum obscoena cla- 
mantur.' Varro, ' Pueri obscoenis 



era Laverna, Da milii fallere : da verbis novse nuptae aures retnrant.' 
justiim sanctumque videri.' Haec 
Dea Griecis trat npo|iSiK7j. Plagia- 
riuin versuum appellat Aiisonins ' La- 
vernam carminuni.' Parens legit, 
Lilavatn Lavernam, ni furis scelerascit 
manui. Litavam, pro litabam. ' Lito' 



Videlicet antea erant obturatae. 
Pueris antem non ante licebat ob- 
scoina jactare ad novas nnptas,quam 
pra'te.vtam detulissent ad Fortuuam 
vireinalen). 



1750 M. ACCII PLAUTI 

FCENERATRIX. 

Heus tu ! in Barbaria quod dixisse dicitur 
Liberia sua3 patronas, id ego dico tibi : 
Liberia, salve : vapula, Papyria. 

FRETUM. 

Hoc illud est 80 

Quod arietini responsum magnis ludis dicitur: 
Peribo, si non fecero : si faxo, vapulavero. 

FRIVOLARIA.* 

Commodo dictiteraus. 

Is mihi erat bilis, aqua intercus, tussis, febris querquera. 

sequimini hac 85 

Sultis legiones omnes Lavernae : ubi rorarii 
Estis ? en sunt : ubi sunt accensi ? ecce 

tibi dico id quod liberta refertur dixisse sua patrona: apvd Romanos : salve 
Uhfita : vapula, Papyria. . . . Fretum. Jd est quod dicitur in magnis ludis 
resjionsum Ai'ictini : Occidam, nisi ey;ero : si cgero, pwnas i/niy. . . . Fkivola- 
kia. Dicamus commode. . . . Is mihi erat instar bills, aquie intercutis, tussis, 
J'cbris rubustce. ... Sequimini hue, si vultis, legiones omnes Lavernce ! U hi estis 
primce aciei militcs? Ubi accensi? ecce * agito, subsistite universi, sicut qui tertio 

cclerassis manus. — 7G E Festo Pomp, in ' Niipta verba,' p. 129. — 77 Hi tres 
versiciili Icgiintiir apnd eiindem Festiim, p. 302.^ — 80 Hoc Fragm. cilatiir ab 
A. Gcllio, III. 3. nl)i pro vapulavero, al. loguiit vapularo. — * Fribulnriu Prisci- 
an — 83 Extat ap. Cliaris. lib. n. p. 174. et 177. — 84 Citat Priscian. lib. vi. 
p. 719. sed absque querquera, quod est apiid Feslum, p. 196. — 85-88 Extant 

NOTiC 

77 Barbaria^ Si argumenti est 81 Arietini responsum] 'Arietinnm 
Gianci Fahiila barbaria sigiiificat Ko- responsum' est anceps, et qnocnm- 
maiiQs ; si Roniaiii, sigiiificat Grje- que to vertas incommodum : lice pa- 
cos, tet ex sequcuti versu : Peribo, .si 7wn 

79 Vapula, I'apyria] l-'cslus: ' Va- fecero: si faxo, vapulavero, 'u\ est, s\vc 

pula Papyria, in proverbio antiquis fecero, sivc non fecero, incommodum 

fuit. lie quo Siunius Capito refer! : eiil. 

turn dici solitiim esse, cum vellent H(i L'orarii] Festns : ' Korarios 

minnntibns signifirare, se eos ne^li- niilitos vorabant, qui ievi armalura 

gerc el non curare fretos jure liber- primi pra'linm committebant ; <|uo(l, 

latin.' Alii accipiunt pro ' dole:' ut ante imbrem fere rorare solet ; 

Varro pro ' peri.' Scaligero est o'i- sic illi ante pravem armaturam (piod 

fiw^f. Pra-ler lios versus, Diomedes ]>r(idil)ant, rorarii dicti.' 

\ui»r. uftiii I, (jua ego populabo probe: 87 Accensi] Varro, 'Accensi dicli 

alii, projicrc. sunt, (|U()d decurionibus et centurio- 



FRAGMENTA. PARS I. 

Agito, subsidite omnes, quasi solent triarii. 
Nave agere oportet, quod agas, non ductarie. 
Superaboque omnes argutando praeficas. 

tunc papillae primitus 

Fraterculabant : illud volui dicere, 
Sororiabant : quid opus est verbis ? 
O amice, ex multis mihi une Cephalio. 
Strebula agnina tene. 



1751 



90 



95 



ordine decertant. . . . Decet perficere id, quod instituisti, ullro, non agre. . , . Et 
vincam universas preeficas areata voce. . . . Tunc mammce primum eminebant ut 
fratres: volui dicere, ut sorores. Quid opus est verbis? ...O amice Cephalio, 
unus inter multos. ... Accipe agninam Diis oblatam. .. . Gastrion, vel Gas- 



ap. Festum in ' Siiltis,' p. 280. et in 'Subsidium,' p. 276. et ap. Varr. de L. 
L. IV. p. 24. Agite nunc, subsidite Parens.— 89 Citattir a Festo in ' Navus,' 
p. 117.— 90 E Nonio in ' Prspfica,' p. 520.— 91-93 Citat Festns in 'Soroii- 
are,' p. 242. — 95 Ex eodeni Festo in ' Strebula,' p. 270. Hie Parens addit 
e Prisciano, lib. v. p. 673. O amice, ex 7uultis inilii une ; Cephalio! et e Var- 
rone de L. L. lib. vi. p. 76. Age, age, specta: vide vibices! quantas! Pol. 



NOT;E 



nibus accensebantur, id est.attribne- 
bantur.' lidem 'ascriptivi,' et ' op- 
tiones' dicti sunt. 

88 Subsidite] Festns: 'Subsidinm 
dicebat\ir, (juando milites snbside- 
bant in extrema acie, labentiqiie aciei 
siiccurrebant. Qnod genus militum 
constabat ex iis, qui etneruerant sti- 
pendia, et tamen retinebant locum in 
exercitu; qua; erat lertia acies, qns 
dicebatur triariorum.' 

Triarii] 'Triarii' dicti, quod in 
tertio ordine aciei starent. 

89 Nave] Id est, naviter. Fes- 
tus : 'Navus, celer, ac strennus, a 
navinm velocitate dictus.' 

Ductarie] Ductarie, quando adver- 
so amne fiinibus traiiitur navis. 

90 Praficas] ' Prseficae ' erant iiiu. 
lieres conductitia>, quae pra-irent fu- 
neri, ad lamentandimi ct lacrynian- 
dum ; et quia arguta, acutaquc mu- 
lieruDi esse vox solet, ideo pollicc- 



tur hapc qnajcnmqne sit tandem per- 
sona, fore ut vincat arguta voce et 
acuta praeficas. 

92 Fratercxdabant] De geminis pa- 
pillis, quasi de geminis pueris, et imo 
partu editis, qui solent esse simiiii- 
mi. ' Fraterculare,' sen ' sororcula- 
re,' sen ' sororiare.' ' Frater ' et 
' soror ' obscoena erant olim : iis e- 
nim nominibus abutebantur conjnnc- 
tionis naturalis, ad expriuiendam su- 
ani lasciviam. 

94 Une] Pro ' nnns,' in vocandi 
casu ; et alibi 'sole,' pro 'solus.' 
Priscianus quidem, pro ' frivolario,' 
ponit ' fribularia ;' scd in manuscriptis 
vpteribns b litera pro ;/ consonante 
non raro ponitur; et pro a poneba- 
tur ou, quod deinde vel in « vel in o 
nintatuni fiiit. Undo ' fribularia,' j)ro 
' fribolaria ;' ' frivolaria.' 

95 Strebula agnina] 1(1 est, caro 
agnina, cnjus pars fuit adiiibita ad 



1752 M. ACCII PLAUTI 

GASTRION, tel GASTRON.* 

Caro strebula, vitellina est : coenabis. 

HORTULUS, 

Praeco ibi adsit cum corona : quique liceat, veneat. 

KAKISTUS. 

raalo hunc alligari ad oriam; 



Ut semper piscetur, etsi sit tempestas maxuma. 

LENONES GEMINI. 

Dolet hie puellus, sese venum ducier. 100 

MEDICUS. 

In conspicillo asservabam : pallium observabam. 
Parasito cum virgis caseum radi potest. 
Domi reliqui exoletam virginem. 

NERVOLARIA. 

Scobinam ego lima actutum adrasi. 

TRON. Habeo carnem coxendicis vitulince : ccenahis. . . . HomvLVi. Prtrco re- 
mat, et habeat corojiam: et vendaluv tanti quant i licituinfuerit. ...Kakistus 
Hunc malo ad oriam constringi ; ul semper pisces capiat, licet sit tempestas maxi 
ma. ... Lknones Gemini. JEgre fert hie puer, quia ducitur ut t-endatur. ., 
Medicds. Intuebar in specula : obtuebar pallam. ... Cnseus potest radi cum rir 
gis parasito. . . . Deserui m ccdibus virginem adultam. N ervolaria. Ego adrasi 



jam inspexi: quid est.—* Al. ap. Pareiim, Gestrio, vel Gestio, vel Quastio, 
vel Restio.— 06 Hoc citat Varro dp L. L. lib. vi. p. 76. — 97 E I'psto in ' Sub 
corona vendere,' p. 273. Al. \cguut quanti liceat. — 100 Ita lej^itur ap. Piis- 
cian. lib. VI. p. G97. Festus vero ila citat, Olim huic puetlo sese, Ifc. — 101 E 
Nonio in ' Conspicilium,' p. 532. /« conspicilio I'aieiis. — 102 Ex eodcm No- 
nio in ' Caseiis,' p. 597. Post linnc vs. Parens inscruit e Nonio in ' Lopa- 
des,' p. 795. Addite lopades, echinos, ostreas. — 103 Citat Priscian. lib. x. p. 

tiOTJE 

sacrificium. Nonnulli pntant esse vendebantiir, Festo teste. 

carnem coxa-, quia arptpKhs est cur- Q«iijuc/icc(j<] Tanti vendatnr,qH«n- 

vuH ; qnalis est roxa. ti lireaf. 

96 Carn strebuia] Vnn verbo dici- 98 Oriam] 'Oria,' et nt aliis ' lio- 
tiir, carnslrehulof. Dividit tamon Ar- ria,' rst navis pisratoriae genns. 
nobiiit adversiis Genles : ' Nonne 101 In conspicillo'] ' Conxpicillo,' 
placet rarnnm «(rebiilani nominare, vel nt alii, ' conspicilio observare,' 
qua: tauronirn e coxcndicibiis denii- est adhibito vitro oculorum jnvare 
*'"■ ■ aciem. 

97 Cum corona] Captivi coronali 



FRAGMENTA. PARS I. 1753 

Scrancise, scrupedae, strictivellae, tantulae. 105 

Prohibent, quom mcenia aliunde ego fungor raea. 
Ocyssume nos liberi possiraus fieri. 
Polluctc prodigum esse amatorem addecet. 

Vinum sublestissumum. 
lusanum valde uterque deamat. 110 

PARASITUS PIGER, sive LIPARGUS. 

Inde bene appotus primulo crepusculo 
Domum ire coepi tramite recta via. 

Ambo magna laude lauti : postremo ambo sumus non nauci. 



itatitn scohinam lima. , . . FoetidcB, tarda, rugosa, hreves. . . . Impediunt, quando 
ego nbeo meum ojficinm. . . . Valeamus manumitti celerrime. . . . Oportet amatorem. 
esse abunde pro/usum . . . Vinum insuavissimum. . . . Uterque magnopere insanit 
amore. . . . Parasitus Piger, sive Lipargls, Inde probe viadidus vino reversus 
sum recta in ades prima luce. ... Ambo laulissimi: demum uterque non sumus 



872. — 104 Apiid Varr. L. L. lib. v. p, 76. — 105 Ap. eundem Varr. ibid, iibi 
nonnnlli leguiit, strict ipclUc sordidte. — 106 E Festo in ' Moenia,' p. 273. — 
107 E.\ eodeni in ' Ocyssime,' p. 136. — 108 Ex eodem Festo in ' Prodege- 
rl»,' p. 181. — 109 Ex eodcm in 'Siibigere,' p. 274. — 110 Apud Noniiun in 
' Insannni,' p. 6.56. t6 valde pro glossemale habet Parens. Delpb. et Bipont. 
addnnt e Patina, sive Patinaria, ISam quid ilknunc tarn diu intus remoran- 
tur remeligines? — III. 112 Extant ap Varr. L. L. lib. vi. p. 75. ccepit Parens. — 

NOTyE 

105 Scrancia] Id est, identidem lem, lit asperitatem rugaruin tollant, 

screanles fiKtorem stomaciii spiitis et expoliant cntem. Ab aliis dice* 

egerentes. H» et ' screatix' dictae. bantur ' tentipelles,' vel ' tentipeU 

Scruped<e] Tardee et male stantes, he :' eae vero, qnip. ad id adliibebant 

quasi per scrnpos et lapillos perpe- ignem, dicebantnr ' incoctae niulie- 

tuo incedant : veteres etiam * pe- res.' 

treias ' appellabant. Scaliger trans- TanfuZff] Breves vocantnr ac parvae. 
latum e Oraeco putat, et scrupedas 106 Mania fungor] Id est, niiiniis, 

dici, quasi crupedas: croupedas aul^m sen niuneribus, et partibus fungor. 
derivat a Kf/ouTTsSoi, id est, (/«ris /lo/ni- 109 Vinum sublestissumum] Infir- 

nes pedibus. mtini, teniic ; et quasi dilutius aqua. 

Strictivella] Aliis strict ipcllw ; sed 110 Insanum valde] Id est, niagno- 

ytTO[tr\e strictipelUe, qua- sniM stricti- pere. Insanum saipe in auctoribus, 

vell<e : significautur enim niulieres, non qiiod non sanum est, sed quod 

qua; cum sint rugosx, distenduat peN est inagnuui. 



1754 M. ACCII PLAUTI 

Addite lepades, echinos, ostreas. 

Nihil moror mihi fucum in alveo, apibus qui peredit ci- 
bum. 115 

PHAGON. 

Honos syncerasto perit. 

PLOCIONA. 

Nam coloratam frontem habet, petilis labris. 

SATURIO. 

Catulinam, carnem esitavisse, [hoc est, comedisse Romanos, 

FlanUis in Saturione refert.'] 
Retrahi nequitur, quoquo progressa est semel. 
Male tibi evenisse video, qui glaber erattanquam rien. 120 
Succenturia ; centum require, qui te delectent domi. 

SCYTHA LITIJRGUS. 

Mulier es, uxor: Quoja, vir? ego novi, scio : axiosa es. 
Sin ea mihi insignitos pueros pariat postea, 

spernendi. , . . Addite lepades, echinos, ostreas. . . . Non euro si/ucus est in alveo, 
qui vorat cibum apum. .. .Vii AG oii. Honor syncerasti interit. .. .Vlociohx. 
Est illifrons colorata, et exilia labra. . . . Saturio. Comedisse carnem catulorum. 
. . . Aon potest retrain, in quemcunique locum progressa est semel. .. . Animadverto 
id tibi male cessisse, qui imberbis erat veluti ren. ... Succenturia; quare vel 
centum qui te oblectent in adibus. . . .Sc\th\ Liturgus. Ls mulier, o uxor. 
Ct{ja, vir ? Ego novi, scio : factiosa es. , . . Si deinceps non edat mild jmeros 

113 E Fcsto in ' Naucntn,' p. 115.— Ill Vide ad vs. 102.— 115 Citat Prisci- 
an. lib. x. p. 893. — IIG Ap. V^arr. de L. L. Ill), vi. 75 — 117 CitaHir a Nonio 
in ' Petilum,' p. 568.— 119 E Festo in ' Nequitnni,' p. 121.-120 Ex eodeni 
Feslo in ' Ilienes,' p. 219. — 121 Ex eodem in ' Siiccentmiare,' p. 277. — 
122 Citat Varro de L. L. vi. p. 7(J. actiosa cs Parens. — 123. 124 Extant apud 

NOT/E 

117 Nam coloratam] ITacc Fahula dictum. Festns, ' Neq>iitiim, et ne- 

vocaliir Plociona, a TrAoKiwvris, stuppa- qiiittir, pro non posse dicebant.' 

rum cmtor. 120 Rien] Nihil est liene magis 

Petilis labris] I''cstns : ' Petilam glabnim. 

siiram, siccani, ct siibslrictaui vulgo 121 Succenturia] Festns: 'Succen- 

intcrprelantiir.' Nonius, ' Pctiluin, turiare, est explenda: centurite gratia 

tenuc r:t exile.' snpplerc, subjicere.' 

119 Nequitur] Nequitur antique 



FRAGMENT A. PARS I. 1755 

Aut varum, aut valgum, aut compcrucm, aut paetum, aut 
brocchum filium. 

TRIGEMINY 

Ni fugissem, medium credo prajmorsisset. 125 

VIDULARIA. 

Ubi quamque pedem videbat, sufl'urabatur omnis. 

Ncscio qui servos e myrteta prosiluit. 

Paupera haec res est. 

Opposita est claxendix : at ego dicam, signi quid sit. 

Animum advortite ambo, si voltis, vidulum hie apponitc. 130 
Ego servabo, quasi scquestro dctis : ncutri reddibo, donicum 
Res judicata erit haec. 

Haud fugio sequestrum. 

Inopiam, luctum, moerorem, paupertatem, algum, famcm. 



ncEvo quodam notatos, qui sijit aut vari, ant valgi, aut compernes, aut pati, aut 
brocchi, . . . Trigkwin i. I\'isi infugayn me conjccissem, me medium deulibus inva- 
sisset. . . . ViDULARiA. Statim atque pediculum ccrncbat, eum surripiebut. . .. A'e- 
scio quis setTus erupit ex myrteto. . . . tJac res est ndsera. . . . Opposila est con- 
cha; ego vero aperium, quod sit signum. . . . Animadvertite ambo, si libct, dcponite 
hie vidulu7n. Ego custudiam, quasi deposueritis upud sequestrum : reddam neutri, 
donee hae lis sit dijudicata. ... Non deprecor sequestrum. . . . Egesiatem,Jidum, 




, __ . . _. ..p 

et tres seqq. versus citantiir a Priscian. lib. vi. (>92. 959. et a Nonio in 

aOTJE 

124 Varum] 'Varus' distortis est Pcelum] Tremulis est, et clausissi- 

cruribns valgo contrarins, atqiie adeo mis oculis. 

incedit genibus juxta positis, pcdi- lirocchum] Nonius, 'Broncus,qni 

bus longissinie disjunctis. denies babet prominiilos, et os pro- 

Valgum] Valgum appellant, qui in- ductum.' 

cedit talis juxta se positis, sed dis- 129 Claxendix] Priscianiis, ' Clax- 

junctis genibus. endix ' siguificat concliani, qua sig- 

C.omper7iem'] Longis est ' compcr- num tegitur. 
nis' pedibus. 



1756 ^^• accii plauti 

Ejusdem Bacchae fecerunt nostram navim Pentheura. 135 

Nunc, ut apud sequestrum vidulum posivimus. 

Nunc servos argentum a patre expalpabitur. 

Imrao id quod hciec nostra est patria, et quod hie mens 
Est pater, illic autem Soterinis est pater. 

Malim moriri meos, quam mendicarier. Boni rainistran- 
tur : ilium nunc irrident mali. 140 

Signum recte comparebat : hujus contendi annulum. 

Quid multa verba? plurimum luctavimus. 

— Tube hunc insui culleo,i 
Atque in altum deportari, si vis annonam bonam. 

Ibi ut piscabar, fuscina ici vidulum. 145 

Nam audivi foeminam ego leonem semel parire. 



tristiliam, inopiam, frif^us, /amem. . . . Ejusdem hacchationes dilaceraverunt nos- 
tram navim, sicut Pentheum. . . . Nunc, quia deposuimus riduluin apud seques- 
trum, . . . Nunc servus circumvenict palrcm pecunia. . . . Immo quia adest patria 
nostra, et quia hie est meus pater, ilk vero est pater eorum, qui salutifuerunt. . . . 
Malim tncos mortem ojipetere, quam mendicare. Quia boui serviunt niortiio : 
mali illuduiit mendico. . . . Signum uptime itpparebat: contuli cum annulo. . . . Quid 
plura? Mullum luctali sumus. . . . Impera hunc includi culeo, atque deferri in 
altum, si cupis habere annonam uberem. . . . Cum piscarer in illo loco, fuscina ferii 
vidulum. . . . Audivi mulierem olim peperisse leonem. 



135 Fecerunt navim Pentheum] No- 140 Boni ministrantur'] Alii, Boni 

ta est Fabiila dr. Pentlieo, (jiii cum inmiserantur, id est, bunos ejus mi- 

ciiriobiiis coiiteiiiplaretiir orgia Bac- seret. 
rlii, a Jiaccliidibiis discerpiiis est. 141 Contendi] Id est, coniparare 

IV.) Soterinis est pater] Hacc Sote- aliqnid cum alio, ut deprchendan in 

ri.H, InijiiB Soterinis ; id e»t, palur sal- quo diH'eranl. ('ontcndt're fila, iitnim 

valricin. Nam ' Soteris,' est a Ora;-. sint auqualis lonyitudinis. 

CO. 



FRAGMKNTA. PARS H. 1757 



PARS 8ECUNDA. 
LOCI EX AMISSIS CITATI, 

AMISSO ETIAM COMCEDIii: NOMINE. 

Epeum fumificum, qui legioni nostrae habet coctum cibum. 

Oggannuit odiosus omni tolas familia;. 

Licet vos abire curriculo. 

Jam tibi tuis mentis crassus corius redditus est. 

Di bene vortant ! tene cruminam ; in ea erunt triginta 
minae. 5 

Nullam ego rem citiorem apud homines esse, quam fa- 
mam reor. 

Stultus est advorsum aetatem et capitis canitudinem. 

Numnam mihi oculi caecultant ? estne hie noster Hermio ? 

Epeus fumosus, qui coquit cibos nostris copiis. , . . Oblatratit invisus umvence 
nostra familicE. . . . Licet cos fugere celeriter, . . . Tua cutis etasit crassior tuis 
virtutibus. . . . Dii bene vertant ! Accipe crumenam, sunt in ea triginta minct. 
Arbilror nihil esse velocius apud homines fama. . . . Desipit piceter alatem et ca- 
niliem. , . . Nonne oculi fullunturl Estne hie noster Hermio ? . . . Deseruit arma 



1 Citat Varro de L. L. vi. p. 72. — 2 Ex eodem Varr. lib. vi. p. 81. toti /«« 
milite Parens. — 3 Citat Festns in ' Curriculo,' p. 45. — 4 Ex eodeni Festo in 
' ('orius,' p. 42. — 5 Apud Festnm in ' Crnmina,' p. 43. — 6 Apud eundem in 
' Citior,' p. 3.5. — 7 Citatur a Festo in ' Caniludo,' p. 30. — H Citatur ab eo- 

NOT;E 

1 Epeum fumificum] Epeus cocus 4 Corius] Vetns pro ' corium.' Tuus 
dicitur 'fumificus;' quia coci utplii- corius redditus est crassus tuis meritis, 
rimnm versantur in fnmo, atqucadeo id est, induruit flagris tibi propter 
melius ' funiosuni ' dicas, quam ' fu- nequitiani inHirtis. 

niificum.' 7 Canitudinem] Id est, canitiem, 

2 Oggannuit] ' Oggannire ' est la- vetus. 

tratus iile tenuis et amicus canum 8 CcecuUant] Feslus, ' Cjccultant ; 

gestientium, et ut ita diram gratu- ca'cis pruxinii sunt oculotum acie 

iantiiini, propter reditum heri. obtuaa.' 
i Curriculo] Id est, cursim. 



1758 



Rl. ACCII PLAUTI 



Ejuravit militiam. 

Sic me subes cotidie, quasi fiber salicem. 10 

Herbara do. 

Iniit te unquam febris? 

Neque muneralem legem, neque lenoniani, 
Rogata fueritnecne, floccid' aestimo. 

Perfidiose captus, edepol nervo cervices probas. 15 

Muriatica autem video in vasis stagneis : 
Bonam naritam, et camarum, et tagenia : 
Echinos fartos, conchas piscinarias. 

. . . Sic subis meas cedes singulis diebus, quasi Castor siibit salices. . . . Herham 
porrigo . . . Ntinquamne lefebris occupavit ? ... Naucifacio, rogatane fuerit necne 
lex 77iunerum dandorum, aut lenonia. . . . Per adtin Pullucis perjide occupatus ex- 
ploras utruni collumferre possit nerium. . . . Animadverto res muria mersus in i-a- 
sis stanneis: videlicet naritam, et camarum, et tagenia: echitios fartos, conchas 



dem Festo in ' Caeciiltant,' p. 28. — 9 Ex codem in ' Ejiiratio,' p. 53. — 10 Le- 
gitiir ap. Festiim in ' Fiber,' p. 02. Sic me subas cottidie Parens. — 11 Festtis 
in ' lierbam,' p. 71. — 12 Festns in 'Iniit,' p. 78. — 13.14 Hi versus iepun- 
tiir ap. Festum in ' Muneralis lex,' p. 107. — 15 Festus iu ' Nervuin,' p. 121. — 



NOTiE 

9 Kjuravit militiam'] ' Ejuratio sig- 13 Muneralem legem'] Lex niunera- 
nificat id, quod desideretur, non pos- lis erat lex Cincia, qua cautinn erat 
se praestari.' ne quis miinus acciperet ob causani 

10 Fiber] Dicitur etiam 'Castor,' orandani, et patrociniuni pracstan- 
et ' Canis Ponticus.' Varro de Ling. diim. 

Lat. ' Fiber, ab extrema ora fliiminis 15 Nervo certnces probas] Festus : 

dextra et sinistra niaxinic quod solet ' Nervum appellanius etiam ferreum 

videri ; et antiqui fibrum diccbant vinculum, quo pedes impediuntur : 



extremiiin. Unde et in sagis extrema 
fimbria?, et in jecore extremum fim- 
briae.' 

11 Ilerbam do] Festns: ' Herbam 
do, cum ait Plaiitus, sinuificat, vic- 
tim) me f'ateor ; quod est antiijuaK et 
pastoralis vitx indicium: nam qui in 
pralo, cursu, aut viribus conlcnde- 
bant, cum supcrati erant, ex co solo, 
iu quo ccrtameu erat, decerptam her- 
bam adv«rgario tradebant.' 

12 Jniil] lutroiit. 



quan(|uam Plautus eo etiam cervices 
viiiciri ait.' 

10 3Jurialica] Edulia muria con- 
dita. 

Vasis stagneis] Id est, stanneis ; 
nisi forte allusionc facta ad stagnum 
exprimat vasa lata in (jiiiluis iunatent 
in muria pisces, et cetera edulia. 

17 Narilutn] Ostrei genus, ' na- 
rita.' 

Camarum] Aliud cdulii genus. 

Tagenia] Piscis genus. 



FRAGMENTA. PARS II. 1759 

Non ego te novi, navalis scriba, columbar impudcns? 

Nihil deconciliares illi : nisi quid Pcrsibus sapis. 20 

Sacrum an profanura habeas, parvipenditur. 

Ulcerosam, conipeditam, subvcrbustam, sordidam. 

Glirium examina. 

sed leno egreditur foras. 

Hinc ex occulto sermonera ejus sublegam. 25 

Nee, machaera, audes dentes frendere. 

Floccipendo quid rerum geras. 

Argentum hinc facite, 
Clandestina ut celetur consuetude. 

Properant prandium. 30 

Quam folles taurini habent, cum liquescunt petras, ferrum 
ubi fit. 

Non hie ut possit, edit ; sed posse cupit, ut edat. 



depromtas e piscinis. ... Non te novi, navalis scriba, columbar itiipudentia? . . . 
Niliil adimeres illi, nisi videaris Pcrsibus sapere. . . . Sacrum an profanum cxisti- 
mcs perinde est. . . . Ulceribus plenum, compedilms vinctam, rerubus aduslam, sor- 
didam. .. . Glirium examina. . .. Sed leno exit foras. Aucupnbor ejus orationem 
hinc ex occulta. . . . Nee audes dentibus, frendere, o machcera. . . . Nihili facia, 
tfuid agas. . . . Hinc liabete pecunium, ut esset incognita familiaritas. . . . Ac- 
celerant prandium. ... Quemadmodum folles fabriles, quando funditur ferrum, et 
liquescunt lapides . . . Hie non edit ut valeat, sed vptat valere ut edat. . . . Forsitan 



16 Hie et versus duo seqq. citantiir a Festo in ' Narica,' p. 113. — 19 Citat 
Festus ill 'Navalis scriba,' p. 511. — 20 Festus in ' Persians, ' p. 160. — 
21 Apiid Festnm, p. 182. — 22 Apud eundeni in ' Subverbnstam,' p. 277. — 
23 E Nonio in ' Glis,' p. .SSI. — 21. 25 Citantur a Nonio in ' Legere,' p. 073. — 
20 Nonius in ' Frendere,' p. 730.— 27 Fulgentius in ' Fiocci,' p. 805.— 28 Ci- 
tat Interpres Tercntii ad Piiorm. — 29 Citat Interpres Terentii ad Adelph. 
— 30 Pliiiargyrns ad Virg. Georg. iv. — 31 Idem citat ibid, ubi sit Parens. — 

NOTiE 

19 Navalis scribal Navalis scriba foraminaquoproferunturextranaviin 

geininuin est conviciiim. Nam nava- renii.ad remigandnni. 

lis homo dicebatnr in contemtnm de 22 Subverbustam] Id est, verubns 

homine vili et nequam. ' Scribai ' ustani. Videlicet ferro calente tor- 

etiam inter viles accensebantur. quenl et crispant capillos. 

Columbar impudens] Columbaria sunt 



1700 M. ACCII PLAUTI 

Fortasse se amare suspicavere. 

Instare factum. 

Egone illi venear ? 35 

Inimicus esto, donicum ego revenero. 
Pedibus. 

Corpus tuum virgis ulmeis inscribam. 

Nunquam ad civitatem venio, nisi cum infertur peplura. 

Scelerare manus. 40 

Ipsa sibi avis mortem creat. 

Pro larvato tc circuraferam. 

Paupera haec est mulier. 

Si quae forte concio est, 

"Ubi eum hietare nondum in mentem venit. 45 

Cilix, Lyciscc, Sosia, Stiche, Parraeno, 
Exite, et ferte fusteis privos in manu. 

Anus haec in pellis periculum protenditur. 

Cedite mihi. 
Mecum habet patagus, morbus, aes. 50 

tusi)icat<B sunt se amare. . . . Urgere rem. . . . Egone illi vendar ? . , . Esto inimicus, 
donee ego revertar. . . . Pedibus. . . . Inscribam tuum corpus virgis ulmeis. . . . Nun- 
quam tenio ad urbem, nisi (junndo infertur pcplum. . . . inquinnre manus. . . , Avis 
tibi affert exiiium ipsa. . . . Te pradicabo larvatum esse. . . . Il(vc mulier est inops 
. . . Si quis est forte ccetus in quo nondum venit in mentem adesse hiscendo. . , . 
Cilix, Lycisce, Sosia, Sticlie, Parmeno, adestc, et afferte singuli suum fuslem in 
manu. . . . Hiec anus exlenditur in cutis periculum. . . . Dale mihi. . . . Patagus, 



32 Cf. Milcrob. ii. 8. — 33 Citat Donatns in Heryram Terentii. suspicarere 
Parens. — 34 Donatii8 ad Terenl. Aiidr. i. 1. — 35 Citat Diomedes lib. i. pag. 
SO.'j. — 30 E Cliarisio lib. ii. p. 178.— 38 K Servio ad Viitj. yliii. i. p. 203. — 
3'J Kx eodcni ail Virg. /llii. i. p. 2G. — 10 Ex todem Servio ad Virfj, i?in. m. 
p. 2'J.j. — 41 ]l Servio ad Virg. ytn. vi. p. 410. mortem ciicat Erasiii. et al. — 
42 E Servio ad lEn, vi. p. 412.— 43 Ex eodem Servio ad /En. xii. p. 690. — 
44. 4.'> Hi VS8. citantiir a Dioiiiede lib. i. p. 336. — 46. 47 Citat Iiitirpres Ho- 
ralii ad Sat. ii. 5. 10. — 48 Forpliyr. ad Moral, de Ami Dorniifiiriente. in pel- 
lis legiculum Salni. — 49 Cf. I'liocas Graiiiin. p. 1718. — 50 Macrob. v. 19. p. 

NOTTE 

37 Pedibm'\ Adverbialiter. cpin laborabant Corybantes in sacria 

60 Patagusi Id ost, capitis qiias- Cybeles. 
• ■lio. /7';,?] De aire quo Corybantes cele- 

Morbm] Id cjt, patagus morbus, brabant Cybeles sacra intellige. 



FRAGMENTA. PARS III. 17G1 

Quid est hoc ? rugat pallium, amictus non sum commode. 

exi tu, Dave, 

Age, sparge: mundiim esse hoc vestibulum volo. 
Venus Ventura est nostra: non hoc pulveret. 

Regiescit. 55 

Pullaria. 
Vesperna. 

Neque ego ad raensam publicas res clamo, neque leges 
crepo. 

viorhiis, ct ces alicnuin mecum habitant. .. . Quid est hoc? pallium est rugosum ; 
7wn sum indulus commode. . . . Egredere tu Dave, age, sparge. Opto hoc vestibu- 
lum esse tnundum. Nostra Venus est hue ventura. Ne puhis supersit. . . . Crescit 
. . . Manns dextra. . . . Vespertina caena. . . . Neque ego voci/eror ad mensam de 
rebus publicis, neque leges pradico. 



418.— 51 A. Gellins v. 19. p.418.— .52. 53.54 Hoc Fragm. extat ap. Gellinm 
ibid.— 55. 56. 57 E Festo pp. 188. 208- 305. 

NOTjE 

55 Regiescit] Festns, ' Regiescit interprete Fesfo. 

apud Plantiim significat crescit.' 57 Vesperna] Vespertina coena. 

56 Pullaria] Id est, nianus dextra 



PARS TERTIA. 
LOCI EX COMOEDIIS, QUiE EXTANT, ClTATl : 

QUI TAMEN 
IN NOSTRIS IIODIE CODICIBUS NU8QUAM COMPARENT. 

AMPHITRUO. 

Optumo jure infringatur aula cineris in caput. 

Ne tu postules matellani unam tibi aquas infundi in caput. 

Herus Amphitruo occupatus. 

Amphitruo. Meritofrangatur olla plena cinere in ejus caput. , . . Ne una Tna- 
tella aqua- injicialur in tuuni caput. . . . Amphitruo herns est impeditus. . .. Quare 



IE Nonio in 'Aula,' p.791.— 2Ex eodem in 'Matella,' p. 791.— 3 Exeodem 
Delph. et Var. Clas. Plaut. 5 T 



1762 M. ACOII PLAUTl 

Quae se adveniente morbo nunc raedicum tibi. 

Enim tu certe aut larvatus aut cerritus es. 5 

Edepol hominein te raiserum ! medicum quajrita. 

Quoique, me absente, corpus volgavit suum. 

Exjuravisti te mihi dixe per jocum. 

Qui nequeas nostrorum uter sit Amphitruo decernere. 

Nisi hoc ita factum est, proinde ut factum esse autumo, 10 
Noil causam dico : verum qui insimulet probri ? 

Manifestum hunc obtorto collo teneo furem. 

Ibi scrobes effodito duplos sexagenos in dies. 

At ego certe cruce et cruciatu mactabo : exi o foras, 
raastigia. 

ASINARIA. 

Qui etiam me miserum famosum flagitiis facit suis. 15 

Heic aderit credo, congerro meus. 

AULULARIA. 

Nee noctu ncc diu quietus unquam earn : nunc dormiam. 

jam medicum ad te curandiini morbo accedente. Profecto, aut larvis, aut Ccrere 
instinctus es. Per cedcm PoUucis liominem infeliccm ! quccre medicum. . . . Cui- 

vis, quando abfui, vul'^avit suum curptis, Juravisti te mild dixisse joco. . . . Qui 

■non potcs statuere uter noslrtwi sit Ampliilruo. . . . Nisi id ita gcstum est, ut ges- 
tum esse dico, non me defcndam. Sed tu me insimulas flttgitii? .. . Teneo hunc 
furem manifestum obtorto collo. . . . Eff'odies bis sexagenos scrobes in dies singulos. 
. . . Sed ego te adigam in crucem, el cruciatum: egredere forus, o mastigia, . . . 
AsiNARiA. Qui me reddit quoque celebrem pi-nhris suis, . . . Meus congerro hue 
veniet, ut puto. . . . Aulularia. Non sim quietus, nee diu, nee noctu. Nunc 



Noiiio iu ' Occiipatiis,' p. CHS. — 4 Hie et duo spqq. versus citaiittir a Nonio 
in ' Cerrili,' p. 508. et ' Ad venire,' p. (J24. — 7 E Nonio in ' Viiljiare,' p. 587. 
— 9 Qui rtequeo Parens. Citatin a Nonio in ' Decernere,' p. ()4G. — 10. 11 Hi 
versus lepuntur ap. Noniuin in 'Autuniare,' p.GlH.^ — ^12 E Nonio in ' Furlnm,' 
p. 7:{'». — i:i Cital Nonius in ' Scrdbcs,' p. (ill. item IMiscian. lib. v. p. 057. 
VII. p. 75l.et Servins ad Virg. CJeor^. n. p. 108. — 15 E Nonio in ' Eaniosns,' 
p. 018. — 10 Citatur a Nonio in ' (Jerne,' p. 550. qui ^lossani addit, ' et col- 
lusor mens, ijui easdeni excrcct nngas.'— 17 E Nonio in 'Diu,' p. 539. — 

N O IVE 

■\ OccupiituH] Id est, inipeditus. sere.' 

I Qua iie\QuttHe] A veleri, '(juie- 10 Congerro] Conlabulalor, nuga- 

»o, sis, sit: quiusivi, quu:situm, tpia:- rum sociu.s. 



FRAGMKNIA. PARS III. 1703 

sed leno Cii^reditur foras. 

Uinc ex occulto sermone satus sublcgam. 

IJonio ebriolatus somno saiiari solet. 20 

Qui mihi olcra cruda ponunt, halec danunt. 

Ego ecfodiebam in die denos scrobes. 

Hie quidem pervicus custodem addidit. 

Pro illis crocotis, stropbiis, suratu uxoris. 

Ut admomordi hominem. 25 

myrtam, myrtum. 

CAPTEIVKI. 

Fac fidele : cave fluxam fidem I'eras. 

Pileum, quern habuit, deiipuit, eumque ad coeluin tollit. 

somno inihdgeho. . . . Sed Icno exit foras. AuscuUaho ex occulto sermonem ejus. . . . 
Homo iemnlcnius consuevit levari somno. .. . Qui mihi apponunt olera cruda, halec 
dani. . . . Ego effndivbam decern scrobes in singulos dies. . . . Ilic contumax adjecit 
custodem. . . . I'ro illis vestihiis croco tinctis, strophiis, sumtu uxoris, ... Ut mo- 
mordi hominem. . . . Myrtam: myrtum. . . . Captivi. Esto Jidus: tide ne fluxa 
sit fides tua. .. . Eripuit pileum, quern hubehat in capite, et eunt sustulit in coe- 



19 ^lerc. sermonem ejus. — 20 Ho?no e/>»i(i<us al. ap. Pareiiin ; Homo ebriacus a\. 
ibid, (,'itatnr v Noiiio in ' Ebriacns,' p. 544. — 21 (^ilat Nonius in ' Hal<c,' 
p. 551. — 22 Citat idfiii ISonins in ' Scrobes,' p. Oil. — 23 E Nonio in ' I'er- 
vioo,' p. 758. Al. pcrricax. — 24 E Nonio in ' Stropiiinm,' p. 788. sumlu uxorio 
I'arcns. — 25 Ex A. Oellio, vii.9. admemordi ed<J. vett. — 2G Citat Porphyrins 
ad Herat. Od. ii.3S. myrta el myrlum Parens. — 28 Nonius citat in 'Pileuni,' 

NOTyE 

v.) Sermone salus sublegam] Sermone- Strophiis] Stropiiinm fascia peclo- 

satK.v, nna voce e duobns facta : sufus, rails, qna? ad orani snniniani vestis 

autem quartse declinationis si<;nificat mnliebris posita ^capnlis sinuique, in- 

sationem. Sermo7icsatus igitur idem sidet. 

est, ac ea, qna; in sermonem incitle- 25 Ut admomordi [admemordi] Pro 

rint: aVil \egunt, sermonem ijus suble- admomordi. 

gam. 26 HJyrlam, myrtum] A ' myrta,' 

23 Pervicus] Id est, pervicax. 'myrins.' 

24 Crocotis] 'Crocota' est vestis 27 Fac fidele] Fac qnod est homi- 
crocei coloris. In Epiilico est ' croco- nis fidijqnod estlidei. 

tula.' 



17G4 M. ACCn PLAUTI 

Auctionem facio parasiticam. 

CASINA. 

Peril ! illic habebit flocco jam homo lumbos mcos. 30 

Intro ad uxorem, sufferamquc mourn tergiim ob injnriam. 

BACGHIDES. 

Tlla mei cognominis fuit. 

nam ct ex mari tiraida ecce ego 

Pavitare 



Quibusingenium animi ntibile, est modicum et sine :35 

Vernilitate 

Ecquis evocat cum nasiterna et cum aqua ilium impuris- 

sumum ? 
QucTC sodalem atque me exercitos habet. 
Nam tu quidem quoivis excantare cor facile potes. 
Vincla, virgae, mole sasvitudo mala fit pejor. 40 

Cor meum, spes mea, mel meum, suavitudo, cibus, gau- 

dium. Limaccs viri. 

Inm. . . . Facio nuclionan puviisilicam. . . . Casina. Occidi ! ilk homo modo nauci 
faciei meum leii^um. . . . Incredior ud uxorem, et coii/emm tiieum tergum, ut (iffi- 
ciatur injuvui. . . . Bacchides. lilt fuit idem cognomen ac milii. . . . Nam ecce ego 
trepidnre capi receiis a mari. . . . Qui Imlient animum commoiliim, modeslum et mi- 
nime rusticum. . . . Quis vocat ilium impuvum cum nusilerna aqmi; plena? .. . Qua 
vie discrucial alque mdidem. . . . Nam tu (/uidem potes facile aiiimum incantare cu- 
jusvis. . . . Vincula, verhera, crudelitas, evadit gracior quavis vwlc. . . . Cor meum, 
spes mea, mel meum, suavitudo, cibus, gaudium. Viri limaces. . . . A/e acciperes 



p. 008.— 29 Cilat Fulgentiiis in ' Auctio,' p. 804.— 30 E Nonio in ' Dttloc- 
cai*',' p. lis?. /iow« (ieest in edii. vctt. — 31 Ex eodem Nonio in ' SnttVi re,' 
p. 708. ud iiijiiriain Acidal. — 32 Ilia mea Pareiis. Cilatiir a Servio ail ALn. 
VI. p. 420. — 33 Cilat Donatus atl Terent — 'irt E Nonio in ' Modicum,' et 
Cliaris. lib. ii. p. 1H5.— 37 E Eesto in * Nasiierna,' p. 328.-38 Citat 
Nonins in ' Exercilnin,' p. 480. Cliaris. il. p. 204.— 39 Citant Nonins in 
' Excanlan',' p. 580. et Scivius ad Rel. viii. p. 45—10 E Nonio in ' Saevi- 
ludo,' p. .082. — 41 E Nonio in 'Suavitudo/ p. 581.61 in ' Limaces,' p. 073. — 

NOT/E 

31 Ob injuriam] Id rsl, ad injuii- 30 Vernilitate] Indoles qnaR sei- 

nin ; obviain injuria-. vuin ct vcrnmn icdoleat, etlibciuni 

33 I'lx mnriliiniila] III est, tiiubans, lioniiinin dedcccal. 
Pl male staiii*; eos ciiiiii (jui navi!j;an» 37 A'((.v/<()»<i ] Jiivpnalis vocat, • Ca- 

toipor urciipal. liccin nusoiuin (juatnoi.' 



FRAGMliNTA. I'ARS I J I. 170'5 

Ne a quofjuam alio accipcres merccdern annuani 
Nisi ab sesc : nee cum quiquara limarcs caput. 

Cupido te conficit, anno amor I 

Pra^nestinum opinor esse: ita eral gloriosus. 45 

Sin lenocinium forte collubitiim est tibi, 
Vidcas mercedis quid tibi est aequum dari, 
Ne isla a^tate me sectere jrratiis. 

Ulyssem audivi fuisse aerumnosissumum, 

Qui annis viginti errans a patria abfuit : 50 

Verum hie adolescens multo Ulyssem anteit. 

Qui illico errat intra niuros ci%'icos. 

MOSTELLARIA. 

Sine juxta aram sedeam, et dabo meliora consilia. 

WILKS. 

Ita nos nostramque familiam babes exercitam. 

Modice sapis. 55 

a quoquam alio mercedem annuam, visi nh sese: neque limarcs caput cum quoquam. 
. . . Cupidone, an amor te conficit ? . . . Opinor ilium esse Prtenestinum : adeo erat 
gloriosus. . .. Sin libet lenocinium c.rercere, vide qnid par est tibi dari pramii, ne 
me sequiiris ista (dale. . . , Audivi Ulyssem in (erumms vcrsalnm esse plurintis, qui 
viginti annis ahfuit a patrin ragus: sed hie juvenis longe antccellit Ulyssem, qui 
errat illic intra muros civitntis. . . . IMostellaria. Patere ut sedeam juxta aram, 
et dabo meliura consilia. . . . INIiLiis. Ita nos divexas, et nostrum familiam. . . . Sapis 



42.43 Hi vprsds e Nonio in ' Liinare,' p. 673. iia legiintiir ap. Pareiim, Nee 
cum quuquiim , . . nee cum quoquam, S^c. — 44 E Sri vio ad Virg. /En. iv. p. 325. 
et Nonio in ' Cnpi<lo,' p. 721.— 45 E Nonio in ' Opino,' p. 751. opino esse 
Parens et e<ld. vett. — 4(1 Hie et dno seqi]. vnsus cilantnre Cliaiisio lib. ii. 
p. 180. — 49 Hoc Fragni. legitiir ap. Cliaiis. ibid. — 53 E Servio ad TEn. i. p. 
553. — 54 Extat ap. Fulgent, p. 805. — 55 E Nonio in ' Modicum,' p. G78. — 

NOTvE 

41 Limaces viril Id est, assueti ii- est consilium capere. Qui iniincitiii 

mare caput: id in obsccKuis. Mostellaria, ^ervnm dicentcm, ' Sine 

45 Opinor [opino] Antique, pro o/)i- juxta aram sedeam, et dabo meliora 

nor. consilia.' Nam et ipsa consilia a se- 

53 CoKsi/irt] Servius ad illiid jEnei- dendo, quasi 'considia' dicta sunt, 

dos IX. ' Luco turn forte parentis Sedentium euiin animi trauqnilliores 

Piliimni Tiirnus sacrata valle sede- fiunt.' 
bat.' •Secundum Plautuui ' sedere, 



1766 FRAGMENTA. PARS III. 

PSEUDOLUS. 

Nisi carcerem aliquando effregeritis vostram dornum, 

PCENULUS. 

Importuna avis venit vesperi. 

RUDENS. 

Quid murrnurillas tecum, et te discrucias ? 

Aulas abstulas. 

STICIIUS. 

Noniie lioc publicitus ? 60 

TRDCl'LENTUS. 

Bona perdidi, mala repperi : factus sum extimus a vobis. 

moderate. . . . PsEunoLUS. 'Nisi effregeritis aliquando carcerem, veslram domum. . . . 
PoENULUs. /Ivis importuna retiil ad vcperam. .. . Rudens. Quid imirmuras te- 
ctim, et te discrucias ? . . . Ollas aufers. . . . Sticiils. Nonnc hoc puhlirc ? . . . Tiiu- 
CULENTUS. Amisi for tunas, iufortuniam uactus sum : evasi ulienus a vobis. 



5(> Citiit Seiviiis ill Virg. yEii. I. p. 178.— 57 Citat Chaiis. lib. ii. p. I<)7.— 
58 Legitiir apii<l Noiniim in ' Miiiiniiiilluiii,' p. 667. — .'i'J Apiid Diomed. lib. 
I. p. 376.— GO Extat apiid Cliaiis. lib. ii. p. 190—61 Apiid I'liscian. lib. ui. 
p. 609. 

NOT/E 

56 Carcerem . . . vostram domum'\ caiccr videretiir. 
Jactiini illud videtnr in seiviim <|iien- !>'J Aulas al>stiilas'\ Id est, ollas aii- 

dam, qui sa'piiis in carcerem propter feis. ' Abslnlo ' anliiinnm, pro aiifo- 

scelera conjiceretur, lit domiis ejus ro; mule ' abstiili.' 



NOTiE VARIORUM 



IN 



M. ACCII PLAUTI COMCEDIAS. 



EX ED. GRONOVII ET ERNESTI, 
Lips. 1760. Svo. 



NOTJi VARIORUM 



IN 



M. ACCII PLAUTI COMCEDIAS. 



AMPHITRUO. 



Argumentum. — 3 UsurariamyXJ xor 
usnraria,' mulier ea est, qua quis uti- 
tur; qiiamque accipit ad teinpus vel- 
ut iiiutuatitiaiii: iit ' peciinia usnra- 
ria,' quae ad usum accipitur niutiio. 
Taiibm. 

Akgum. Prisciani. — 1 Amore cap- 
tus] Adjecta sunt pleris(|ue omni- 
bus Comoediis Aigumenta, carmine 
iambico senaiio, eaque siibinde du- 
plicia; ex quil)us alterum, ant rex^i- 
Khv, aut /j.ifiiatj.fioi', ab artificio et imi- 
tatione dicitur; nam in Uteris initi- 
antibus primae cujusque versus dic- 
tionis, in.'criptio, sen nomen, Comoe- 
dia; repra'sentatur. Longol. Alcume- 
tifjs] Genitivus antiquus more Grae- 
corum. Virg. /tn. xi. ' Nihil ipsa nee 
auras Nee soiiitus inemor.' Taubm. 

3 Cernit cu7n Iwstibus] Ennius: 'Fer- 
ro, non auro, vitani cernamus utrique.' 
Lucret. lib. iv. Virgil. ^En. xii. ' cer- 
uere ferro,' pro decernere. Taubm. 

7 Bleplturo captus arbiter] Videtur 
hoc Argumentum pra-fixum Comne- 
diee post insitas illas scenas : alioquin 
falsum quod ait, Blepharonem cap- 
turn arbitrum. Nam ex legitimis, 
non Blepharo, sed Naucrates arbiter 



captus inter nxorcm et virum. Ex 
illegitimis vero, casii occurrens Am- 
phitrnoni Blepharo, judex coiistiln- 
itur, uter sit verus Amphitruo. Dis- 
sald. Failitur Dissalda'us, etsi Bar- 
thium traxerit Adv. xxx. 6. Nam 
et Jovem atque Amphitruonem rap- 
tasse invicem pro nicechis, quamvis 
baud esset repiaesentatnm in scena, 
et cum doii)i non fuissct inventus 
Naucrates, Ble[)liaronenj falsi Am- 
phitruonis vocatu intervenientein 
desperasse arbitrium, satis intelligi- 
tur ex principio iv. 3. ' Vos inter vos 
partite,' <StC. quae sine dubio Planti 
est. Grunov, 

Prologijs. — 1 Voltis'] Margini ad* 
scripsit Ms. Palat. ter(. ' Linjiua 
Umbrorum vertit U in O ; Hetrusca 
contra A in U.' 

2 LcBtum] ' Lapti Dii,' sunt propi- 
tii : nt, 'omina' et ' exta laeia,' quae 
secunda : contra ' tristes Dii,' irati, 
apud Propert. Unde patet, ' la>tuin 
IVlercurinm ' signitirare propitium, 
hoc est, bono publico lubentem, ac 
la-iificantem suos. J. Guliel. 

4 Et ut res, ralionesquc] Per res, 
ncgotia domcstica et rem familiarcni 



1770 



NOTiE VARIORUM IN 



intelligit : per rationes, noraina, et 
fjuae in codiceni accept! et expensi 
refernntur. Jam, ' expeditae ratio- 
lies,' liqiiidje sunt et minime contiir- 
batae : contra, ' inipeditse,' iibi plus 
aliis debemiis, qtiam alii nobis. Lamb. 

12 Nuntiis prasim'] Duo praecipua 
Mercnrii niunera sunt, nuntium De- 
orum agere, et lucrum mortalibus, 
imprimis mercatoribus, afferre. A 
quorum illo dyye\os rajr ©eit', Deo- 
rum nuntius, hoc, KepSifOS, Uteri dator, 
Grfficis dicitnr. Lamb. 

13 Vultisapprobare] Et mutant male, 
nee bene, qui retinent, explicant. Ha- 
bet autem verbum duas baud tralati- 
cias siguificatioiies, quae utra»que hue 
congruunt. 'Approbaut' opus per- 
fectum susceplores vel redemtores 
' probantibus' censoribus, vel priva- 
tis, qui id locaverant. Hue respicit 
et Phaedrus de Simnnide, ' Opus ad- 
probavit.' Appuleius lib. vi. ' ante 
istam vesperam opus expeditum ap- 
probato niihi.' I, xxiv. D. locat. 'Si 
in lege locationis comprehensum sit, 
ut arbitratu domiiii opus adprobetur.' 
Sic f'oret igitur, hac adprobare, base 
rebus et opere vobis probare ac re- 
prajsentare, qualia optatis. Altera 
approbare. proprie Dii dicuntur, qui- 
bus nutum numenque benignum pr*- 
srant; qii;i> prosperant ac fortunant. 
Cic. in Verr. lib. v. * At enim idcir- 
co navem Mamertinis non imperasti, 
quod sunt fcederati, Dii approbent.' 
Idem Famil. ii. 15. ' Quod actum 
est, Dii approbent.' Ad Atticum vi. 
0. ' Factus sum ejus soccr : id quidein, 
incpiis, Dii approbent.' Liviiis lib. x. 
' Dii approbent, quod agitis actiiriquc 
csiii, Quirites.' Melellus Numidicus 
apud (Jell. I. (i. ' Dii immortalcs vir- 
tiitem approbare, non adliibere dc- 
bcnt.' Noster Panul. v. 4. ' Eas Uiis 
«-st -d-(pnim gratias nos agere sempi- 
ternas, cum nostram pietatem appro- 
bant decorantque.' I'crtinet eodem 
Catulli : ' Ucxtram steruuit adproba- 
tioncm.' Optimiu Grutcrus snspica- 



batur legendum, adprosperare : nee 
intelligebat, ante oculos esse, quod 
velut aniotuni conjectura quaerebat. 
Gronor. 

14 Lucrum nt perenne] Quasi dicat: 
Haec ut vultis me approbare, hoc est, 
vobis dare atque anniti, ut vobis eve- 
niant, nempe ut perpetuum lucrum 
suppetat ; ita huic facietis tabulae si- 
lentium. Taubm. 

16 Arbitri'] Spectatores, judices. 

21 Tanietsi pro imperio, vobis] Mn- 
tanda distinctio: ' Tametsi, pro im- 
perio vobis quod dictum foret, Scibat 
facturos.' Est enim dictum pro impe- 
rio, non rogatum, sed imperatum, in- 
junctumjure imperantis. Gronov. 

23 Vereri vos se et metucre] Vereri 
ut patrem et beneficum ; metuere, ut 
maximum et potentissimum. Dona- 
tus, ' Veretur liber, metuit servus.' 
Taubm. 

26 Etenim ille] Hactenus Mercu- 
rius de se et Jove locutus est, tan- 
quam veris Diis, quos vereri homines 
et metuere a?quum est; nunc vero 
tanqnam de Diis, ut erant scenicis et 
personatis, et servilis conditionis ho- 
minibus, qui soli olim rem scenicam 
tractabant, et male tractantes, ser- 
vilibus pccnis afficiebantur. Boxkovn. 

29 Pra timet] Quidam hie intru- 
diint pcrlimet ; quod nullo modo ad- 
mittendum : ' pertimere ' enim est 
valde timere : ' praetimere ' autem 
est ante timere, quod hie facit Jup- 
pifer iste sccnicus. Gnit. 

31 IMuluHi] Malum hie utrobique 
serviles pcenas interpretatur Dousa. 
Taubm. 

32 Proptcrca pace advenio] Recte 
Acidalius interpretatur ' per pacem,' 
ut scena sequenti v. 232. Sic Ovidi- 
us : ' Tutius est aptimique niagis dis- 
cedere pare.' EtLucanus: 'si jure 
venitis. Si cives, hue usque licet.' 
Gronor. Pace adiienio] Locutio per- 
|)eram improbata viris doctis, et con- 
jecluris obnoxia, et suspecta Germa- 
nismi, qunm sit elegans et bene La- 



PLAUTI AMPIIITR. I'ROI.OGUiM. 



1771 



lina, pro pacate advenio. Jiistiiiiis 
IX. 2. ' pacatiiin acccssiini peteie' 
dixit. Sic contra ' venire vi * in for- 
mula interdioti apnd Oicer. Fam. vii. 
13. ' Uiiod tn prior vi liotniniiiiis ar- 
niatis non veneris.' Virgil. ;1ui. ill. 
' Venit niodo vi pondiis.' Tale est 
' redire arniis ' Cic. IMiilipp. xiii. 12. 
'Quo scelere damnatiis In earn nrbcm 
rediit arniis, e quo excesserat legi- 
bns :' ubi excedere legilms urbe est jii- 
dicio damnatnm in exilium ire. Gro- 
ttov. Pace] IJona vestra venia. For- 
mnla antiqna et elegans; ' Pace ves- 
tra, tna, venio, ago, dico,' itc. Lamb. 
31 Orator] ' Orare' hie rogare est. 
Taiibm. 

41 Quis bencfactls] Qnornm bene- 
f'actornin tanien omnium mens pater, 
nt verns Jiippiter, et rex Deorum, 
auctor atque opifex est. Sic Stoi- 
<i ' architecti verboruni ' Ciceroni. 
Ln7nb. 

48 Gratum arbitrntur] Non cepe- 
rnut cum siiis datum, gnatiiin, ratum. 
Nee qni interpretantiir, prodesse eti- 
ain sibi, et beneficinni ad se redire. 
Non homines niodo grati dicnntiir, 
sed et beneficinni gratum, (|Uod gra- 
tis datur. Contra Terentins Heant. 
V. 1. ' Ignosces tamen post, et id in- 
gratum.' Seena seqnenti : ' quoniani 
bene quae in me fecerunt, ingrata et 
liabni atque irrita.' Asinar. i. 2. 'In- 
grata at(|ue irrita esse omnia intelli- 
go, Qua: dedi et cpiod bene feci.' Igi- 
tiir arbitratur esse id sibi gralum, id 
est, bene positum vel collocatnm. 
Seneca »le IJeneficiis ii. 1. ' Gralis- 
sima snnt beneficia parala, facillime 
occnrrentia, in qiiibns mora nulla 
fuit, nisi in accipientis verecundia.' 
A vobis, id est a vestra parte, (jiian- 
tnm a vobis gratiae recipere vnit ac 
deliet. Gronov. 

52 Contra.ristisfrontem] Vide Epi- 
dic. v.1.3. 

59 Tragicocomoedin] Vide Jul.Scalig. 
Poet. I. 7. 
65 Conquisilnrex] Sensns est : Ut 



specniatores et quasi wraKouaral et 
auricularii (ut Olossar. vertit) spec- 
tatoribus appositi in singula sul>sellia 
per totam caveam eant : si cni bis- 
trif)ni faiUores assignatos aniniadver- 
terint, )it ab his togae auferantnr in 
I)ignus. Et notum est, histriones 
invirem de victoria certasse, victo- 
remtpie muneratum esse. Quae vic- 
toria quia interduni non virtute sed 
favore parabatnr, laborat INlercuri- 
us, ne fiat id in hac Coniredia. Gra- 
ter. 

66 Caveam] In anii)liitIicatro nlti- 
mns locus, in quo populus sedebat, 
' cavea ' dicebatur, a forma, quia erat 
excavatns. 

70 Artijici] Sr. sceniro. Taubm. 

72 Quoi duint] Id est, dedcrint. Ju- 
rabant auteni a-diles qui Indis prae- 
erant, se illi, qni optime cgisse visns 
esset, palmam daturos. Lamb. 

73 Sirempse] Id est, similem re ip- 
sa legem jussit esse Jup;)iter. Sensus 
est: Qua poena afficinntur, qni ma- 
gistratum largitione et consimili pac- 
to adipisc'untur : eadem p(«na affici 
voluit Jiij)piter et euin bistrionem, 
qni sibi palmam ambiverir, ft eum 
spcctatoreni, qui histrioni palmam 
ambitione conciliaiit. Lamb. Sircm- 
se legem] Non mutandum Sirempse 
lege, aut Sirempse in lege, nt quidam 
ernditi volucrunt. Phrasis Plant! 
aiitem concepta est, nt apnd Cic. de 
Ortic. III. ' Nee eum esse deceptum, 
qui id quod emeret, (|uo jure esset, 
teneret,' i. e. sciret qnibus Icgibns 
adstrictnni esset. Liv. xxxvin. 38. 
' Quo jure ante helium fuenint, eo 
lihodiorum sociornmqne sunto.' Cic. 
pro lialbo, ' <^uo jure civitas Gadi- 
tana esset, nesciebat.' Vox anttin 
formulaipie ' Siremps lex esto ' in 
antiquis legibns frequens est. Earn 
adiiibuit eleganler Seneca Epist. 91. 
' Conditor ille juris liiimani non nafa- 
libus, nee nominum claritaie nos dis- 
tinxit, nisi dum hie snnins. Ubi ad 
fiuem mortalinni ventum est, discede, 



1772 



NOT^ VARIORUM IN 



inqiiit, arabitio ; omnium, qui terram 
premiint, Siremps lex esto ;' i.e. om- 
nibus terreuis,quaeque liominum sunt, 
eadem lex dicta sit : aeque disce- 
<)ant, abeant, evanescant. Gronov. 

79 Sat habet favitoruin] Vrofauto- 
rum. Hie versus conjunctim legen- 
dns cum seqnenti, in liaiic senten- 
tiam : Satis habet fautovum, qui recte 
facit ; si fidi sint, et integri alienae 
virtutis ffistimatores ii, quorum est 
praeuiia et Iionores dare. Lnmbin. 

82 Co7iquisitores] Superiores con- 
quisitores addendi sunt spectatori- 
bus, ne quid gratiae causa tribuant 
histrionibus: hi vero histrionibus, ne 
qui histriones mandent certis specta- 
toribus, ad eam rem data opera hie 
et iliic dispositis, ut sibi piaudant 
quasi palma dignis : aut malitiosis 
consiliis peificiant, quo miuns alter 
histrio placeat. Et vult, ut conqui- 
gitores in horum uno deprehensum 
vestitu spolient, et ' corium,' id est, 
tergum, loris discindant. Riecard. 

91 Anno cum in prvscenio] Nannio 
Pliilelphus et Meursius, Nano Peti- 
tus: fiustra. Nee anno est olim, sed 
■KfpvcTi, anno praeterito, vel ante an- 
num, ut recte acceperunt dudum in- 
terpretes. Mena>chm. i.S.'Quatuor 
minis ego emi istani anno uxori me,r.' 
Trucul. I. 4. ' Qui quasi uxorein sil)i 
ftlehabcbat anno, dum hie fuii.' Iii- 
tclligitur rh ahliinc. Gronov. 

92 Jovem invocurnul] Qebs anb firj- 
Xavfis. Scaliger. Foiita;^ in iuextrica- 
bilibus aclionibus, fineu) miraculosuni 
iinponunt, et solutionem a Deo pe- 
tunt: mm nihil non dissolvi sic pos- 
sir. Undo usus machinae apparet. 
Ileinsius. 

93 Cerlo protlil in Iragadia] Sine 
controvcr-ia et sine cujosquam re- 
prehensioiie. At Ir.rr I'abnla Iragi- 
cocomnrdia est. Lamb. 

98 Kx Argo ]mire'\ Id est, patre et 
ip*o Argis oriuiido. INlale pleri(|UC 
oniufs /Irt'o inlcrprctantur Argivo. 
Est enim Argo ab ' Argos," ut ' cliao ' 



a 'chaos,' ' pelago ' a ' pelagus :' et 
similia. Vide Observ. iv. 17. Gro- 
nov. 

105 Quam liber karum rerutn multU' 
rum siet] Id est, quam libere mceclie- 
tur. Harum rerum Suktikws adulteria 
et stupra significat. Multnrum, id 
est, quae vuigo fieri solent. Lambin. 
Quam liber harutn rerum multurum'] 
Quam multa ejusmodi licenter agat. 
JMale liberarum rerum ; male liber ac 
mulierum multurum ; male rerum mul- 
tarum. Quasi non infra seen. 3. ' Neb 
ilia si istis rebus te sciat operam 
dare.' Rlilite act. v. 'Si sic aliis 
nicEchis fiat, minus hie moechorum 
siet ; Magis inetiiaut ; minus has res 
studeant.' Arnobius lib. iv. ' Si qui- 
dem vobis Deus Hercules natus est, 
qui in rebus hujusmodi patris sui 
transiret exsuperaretque virtutes.' 
Apud AppoUonium Rhodium lib. iv. 
Juno de Jove : Keivcp yap del r&Se fp- 
ya jUe'/XTjAe, 'He avv adavdraLS, T)e dinrjTOi- 
aiv lavviiv, Gronov. 

108 Usuramque] Id est, ea usus 
est: usnin ejus corporis cepit. Hinc 
' mnlier usuraria,' quam quis ad usual 
habet tantum, idque ad tempus. Mn- 
lier quasi fundus est; in ea proprie- 
tatem alius habet, interdnm alius 
usuin : proprielas mariti est, velnti 
legitimi donjini, usus adulteri : quod 
ail fructum adtinet, semper niarito 
iiuputatur. Saimas. 

117 Schema] Est penulaB servilis 
genus. Scalig. Nomina neuira ter- 
tiap declinationis, anti(]uissiu)i secun- 
dum priniam (ifcliuationem siepe 
proluleruiit, decliuaveriinlque ut foe- 
niinina. I'riscian. 

lis .■ln<i(/Hf/HJ rem novum] Anti- 
quum tempore, olim gesiam ; novum, 
coniica hac rcpta»sentauone. 

120 I'.ccum] Notelur, eccum etiam 
arcommodari absentibus. Grut. 

123 Versii>ellcm] Constat Jovem 
nulli unquam puellarum vim intulis- 
sc, scd ai>tu semper iis polilum. Guel- 
lius. 



PLAUTI AMPIIITR. ACT. !. SC. 1- 



1773 



131 Morem geril] Suae libidini ser- 
vil : rri ypvxf <pi^l) X'^P't^"''"'^- tlistell. 
IV. 1. Taubm. 

133 y///] Pro * illic,' frequentiss. 
Planto, Tcrentio, aliis. Idem. 

143 Petaso'l Petasus a imauwixc 
pileus est viatoribiis sok>m (Icfcmiens. 
Apiileius ' pilei uiDlnaculmn ' vocat. 
Taubm. Finiiuia:] Ornanienta qiire- 
<lain crant ex nobilibtis pennis, quae 
aiireis aciibiis petasis affigebantur. 
Longol. 

141 Torulus] Meiirs. corrigit, tor- 
tttlus; quod a ' torqnendo.' Et ' lor- 
ti' sunt loia contorta, qui ninlti|>li- 
cati et coagnientati * fuiies ' diciiii- 
tnr. Viilt (licere, euin Athenieiisiimi 
more, capilhiin habere congestnm in 
conuni, el TiTTiyucpopovvra, atqne inde 
dijijnosci ab Anipliitnione gerniano 
debere : qui, ciun Tiiebanus esset, 
aliocajiitis omatii incedel)at. 

151 Adest] P Ahn. Adeste: er it ope- 
ra, ifc. Menrsiiis r f wnet ferit ; qua- 
si sit apxo-^cf^^s, [>ro fueril. Castalio 
taincu iiibil nmtanduin censet : praj- 
sertint cum ad Sosiae adventantis ce- 
leiitateiii et rupiditateni, sese in wdes 
doniini recipiendi, exprirncndnni, nii- 
rifice pertineant duo ilia verba, adest, 
ferit. Licet eniui nonduin propins 
accesserit, neque fores pulsaveiit, 
tamen Mercurio trepidant! ne quid 
tale accidcret, adesse jam Sosia, et 
pulsate videbatur. 

ACTUS I. 

ScENA I. 1 Hoc nocljs] AeiKTiKws 
est dictum, nocte tani sera atque in- 
tenipesta. Vide Triiuim. iv. 3. 

3 Tresviri] Agiiur hie de Triumvi- 
ris, qui iioctiirni dieuutnr, et noctu 
exculiias agebant, adversus grassa- 
tores, et pacis publicae turbatores. 
J'nuHus libra secundo de ojjfic. Prcef. Vi- 
gil. D. Me in carccrem] Tanquam 
grassatorem norturnuni ; sicariuui pu- 
ta, aiit qui veclicniariam vitam colat. 
Ad legem aliquaui Pop. R.jorus hie 
respicit, qua cautun)fuit, ne cui uoc- 



tis conticinio per urbem iter facere 
liceiet: pra-sertmi IMautinis et belli 
Punici secundi temporibus. Taubm. 

4 Cms e promptuaria cclla] Jocus 
servilis, quo earrereui comparat peno- 
ri. Nam cella promptuariu e>t, in quam 
penus aiit utensilia eonduntur, et un- 
tie ad usuui familiarem proiuuutur. 
Ejusmodi cell* qui pmsunt, ' prouii- 
condi ' dicuntiir. Taubm. 

5 Nee caussam liceat die.] Nee milii 
liceat recusare aiit verbis purgare, 
quo minus ciedar. Lamb. 

7 Homines oclo] Octo enim lictores 
habebant Triumviri isti rapitales, qui 
eorum jussu in damnatum animad- 
vertebant. Hotom. 

8 Ita peregre adveniens hospitio pub- 
licitus accipiar'] Alludit ad eos, qui 
peregre venientes, honoris canssa, 
publice accipiuntur hospitio : ant for- 
tasse ad id, quod civibus in patriam 
redenutibus crena dabatur. Lamb. 

9 HcEc heri immod.] Haec omnia 
quae dixi, heri procuravit immodes- 
tia, qui me, &c. Excituvit a portu, 
lioc est, portu exe<;it, nee ibi quietem 
duceie passus est. Taubm. 

11 Hoc luci] Hoc adverbium est 
scriptura prisca, pro ' line' Gruter. 
Pro luci, srribendnm lucu, tit ' noctu.' 
Terent. Adeljih. ' cum primo lucu.' 
Meurs. ' Qiia^ciinqtie numina E litte- 
ra, ai)lativo sitigtihiri, terniiuantur, I 
littera finita, adverbia tnint, lit inani.' 
Charis. Hoc] Hoc, notat hie, et ver- 
sa sequente, ob lioc, sive, ideo. Grut. 

12 Opulenlo homini servitus] Ser- 
vitiis opulento homini, est servitus 
quam cpiis servit opulento. Hoc, id 
est, ob hoc, idoo. Taubm. 

15 Quo facto] Id est, iibi facto. 
Glossce iMss. Plaut. Cod. Bo.rhorn. 

16 Dives operis] Explicant servis, 
sive operariis. Imo dives operis est 
qui multuin o|)eris habet faciundi at- 
que imperandi. Ut, ' Nasamoniaci 
Dorylas ditissimus a^ri, Dives agri 
Dorylas,' apiid Ovidiuin Metain. v. 
Gronov. 



1774 



NOT^ VAItiORURl IN 



17 Accidit] Cum libeie alias foitni- 
tiim quid denotet, acceiiente verijo 
accidit, libidineni honiinis extra om- 
neni ratioueni caussanique ostendit. 
Ut sit sensus: Qnicquid accidit, ut 
homini alhibescat, id retur se posse : 
nee reputat, quid iaboiis aliis afFerat. 
Pistor. 

20 Expetunt] Id est, accidunt. No- 
nius. 

22 Hodie'] Hodie demum id mune» 
lis delegavit milii Juppiter, ut servus 
essem, aut esse nie, assininlareni. 

23 Euin nunc potirit pater servitutis'] 
Me, qui fuerini liber, pater pro suo ju- 
re conipotem servitutis fecit. Taubm. 
Potitit in actione hie usurpavit. Tur- 
neb. 

24 Qui verna natus esfl Viliores na- 
ti servi, quain facti. Lips. Ver?ia] 
Jocus est in verberonem vernain : 
quasi non tantuni servus sit, sed eti- 
aui vapulet. Turneb. Palat. 6. et vul- 
gat. Icgunt verbo ; quasi dicat, non re, 
sed titulo tantum ; sum enini Mercu- 
rius. Taubm. 

25 Nuvicro] Hoc est, cite, Mihi 
in mentemfuit] Ita Bacch. i. 2. ' ec 
quid in menlem est libi?' Non est 
solnecismus inquit Agell. i. 7. locum 
hunc laudans, sed ratioue dictum 
certa et proba, qua et Graeci utun- 
tur. Taubm. 

28 OccilU't] Os pugnis frangat et 
contundat, ab ' occare.' Quid si os- 
sillel, vocabulnin ab ' esse' potius 
qnam ab ' ore ' formatum, rescriba- 
mus? id est, sic quasi ossatini scu 
frustulatim totum (;a|)Ut commiiiuat, 
sen concipilft milii. Douz. Agitet 
(ilosH. MsH. Codic. Plant. lio.rhornii. 
Forle, OS .iiiggillct probe. Scrivcrius. 

32 Polircmur diimum'\ Ms. noster 
domi. (jlossa, ' (jcnitivus pro abla- 
tivo.' Nonius. lioxlwrn. 

31 IJuello] Dueilum, Ifdiiini vide- 
licet, (|uu(i, diiabiis pnrlibus dc vio 
toria coiiti iidentibus, dimicatur. Ao- 
nius. Inlr.rnccalis] I'enitus inteiroc- 
ti» hoslibiis. Sic ' bcllum inlcrncci- 



num.' Taubm. 

38 Adoreaque affecit] ' Adorea affi- 
cere ' est idem, quod infra v. 2. 10. 
• Immortali afficere gloria.' Romani 
miiitesnsque ad annum U. C. cccliv. 
Veiis obsessis, nihil accipiebant e 
publico, nisi forte aliquantulum fru- 
mentum ; postea certe et frumentnm 
supra stipendium, eoque turn ante 
tum post sappe virtutis causa dona- 
bantur. Liv. lib. vii. ' Milites, qui 
in praesidio fuerant, duplici frumento 
in perpetuum donati.' Caesar Bel. 
Civ. III. ' Cohortemque postea dupli- 
ci stipendio, frumento, veste, dia- 
riis. niilitaribus donis amplissime do- 
navit.' Hinc Ciceroni ad Attic. ' Cae- 
sar diariis incitare dicitnrmilitum ce- 
leritatem.' Hinc 'adoreae' vocabu- 
lum per avTowfiiav pro ipsa gloria am- 
bulare coepit. Horat. Od. iv. 4. ' Et 
pulcher fugatis lile dies Latio tene- 
bris, Qui primus alma risit adorea.* 
Vide Not. Scriv. ad Veget. pag. 621. 
Gronov. 

40 Fabularierl Id est, fari, fivdi'io-- 
f)ai. Taubm. 

49 Primorumprincipes'\ Legates ex 
proceribus deleetos. 

51 tSi sine vi et sine bello'] Romapi, 
antequam bella susciperentur, fecia- 
les ad res rcpetendas niiitebant: quae 
quia clara voce fiebat repetitio, dicta 
est * clarigatio.' Formulam auteni 
cxponit Livius lib. i. Brisson. For- 
niul. lib. IV. Agell. xvi. 4. 

53 Agro jirgivos] Argifos dixit pro 
' Tliebanis,' quia sequebantur Argi- 
vuni ducem, Ampliitruonem. Dissuld. 
55 Expugnassere'l Id est, expugna- 
turiini esse. Infiiiitivns antiquus a 
future ' expugnasHo,' pro 'expugna- 
vero.' Turn. iv. 15. 

«)() Modo] Id est, arbitratu nostro. 
Taubm. 

(i8 Utriijui: imperalores] Pal. 2. et 
Pauli Stepliani scriptus, wieryxc. Lan- 
giaiii el Servius Fuldensis utrimque. 
I'areus ct CJrutcrus. Intncdium] Id 
ist, inter utrumquc uxerciium ; est 



PLAUTI AMPHITR. ACT. I. SC. 1. 



1775 



etiam in apertiint. Taulim. 

71 Uli deilerent] Detlitio qua vcr- 
lionim conceptione fieret, Livius lib. 
1. docet: 'Rex,' ait, ' interrogavit, 
Estisne vos legati oratoresque missi 
a popnlo Collatino, nt vos popiilum- 
que Collatiniiin dederetis ? Siimus. 
Estne pop. Collatinus in sua potesta- 
te? Est. Deditisne vos, populiiniqiie 
Collatiniim ; urbem, agios, aqiiani, 
terminos, deiiibra, utensilia, divina 
hiinianaque omnia in meani populi- 
que Rom. dcditionem ? Uedimus. Et 
ego rccipio,' &c. Hanc fonnam Plaii- 
tiis liif, cum iis quse versu 102. Ic- 
gunUir, expiessit. 

73 Consonat terra] Lege, Conso- 
nantferra ; nam is ritus erat bellicus, 
nt cum claniore ac tubarum clangoie 
armaconcuterent, antequam pugnam 
pugnarent. Scriverius. 

75 Vola suscipere] Votautique piu- 
rimum in ipso pugna; «iisciimine fie- 
ri, bene monet Gutherius de Jure 
Pontif. IV. 13. Brisson. de Formulis 
lib. I. Taubni. 

83 Sed fugam'] Convortitur, pro 
convortit, Nonius. Ut in Baccbid. 
' praesagitur,' pro 'preesagit.' Scalig. 
Constructio ergo est, sed in fugam se 
tamen nemo convortit. Lamb. 

91 Foedant] Id est, dilacerant et 
cruentant. ' Foedum ' enim tarn apud 
Virgil, quam Sailust. non ' turpe ' 
significat, sed ' crudele.' Taubm. Jure 
injuslas] Jure baud referri debet ad 
injustas, sed proterunt. Jure proterunt 
hostiutn copias etfadant. Boxhorn. 

95 Vortentibus] Pro ' versis ' dic- 
tum puto ; ut Lucr. ' Omnia com- 
mutat natura et vertere cogit,' pro 
verti et mutari. Taubm. 

101 Velatis] 'Velati' dicebantur, 
qui caput ciiictum licio laneo habe- 
bant. Sic supplicia et velamcnta dice- 
bant TTjc iKiT-npiav, quod iiimirum filo 
laneo velatum erat caduceum. Scull- 
ger. Non velata tantum dim pre- 
cantium capita, sed et viltis manus. 
' Praeferiinus manibus vittas ct verba 



precantum,' Virgil. jEh. ii. HocVir- 
gilii dcsumtum est ex Homer. Iliad. 
A. ubi inducitur Cbryscs ^Ttfifxaj' 

Gronov. 

103 Dedunt sc in arbilratum] Ex 
formula et ritu quasi solenini dixit, 
in urbiirutum. Poly bins ^TrirpoTr^. 

105 Qui Plcrtla potilare] Aut awo- 
KOTT^v voluut pro Plcretaus, aut legi 
Pterelas. luio Plereta proprie ac 
maxime Latina est terminatio ex re- 
gula Prisciani : ' Apud Gracos in As 
desinentia vel Es, apud nos in A ter- 
minantur.' Vide Observ. iv. 15. 
Gronov. 

110 Stalum'] 'Statura' corpori ad- 
scribitur ; 'status' ad babitum re- 
fertur. Donatits. 

113 Mulitia] ' Malitia est versuta 
et fallax nocendi ratio.' Cicer. 

IIG Nociurnum] Id est, vesperum; 
qnem pro 'Lucifero' sumsit. Ne- 
que turbet aliquem, quod statim 
' Vesperuginis' nientio tiat a Sosia ; 
baec enim decore confunduntur in 
persona servi. Doitz. 

118 Quoquam mutat atcjue] Passe- 
ratius motut statque. Sed verbum 
prins non corrigendum, satis demon- 
stravimus Observ. iii. 1. Salva sit 
etiam particula : nam mutat atque est 
dictum, ut ' alitor atque.' Quum di- 
ciiiius, ' non se mutat quoquam at- 
que,' significamus, ' non se alio loco 
babet atque.' Gronov. 

120 Stalim] Id est, fixe: supra vs. 
84. Tum die, pro 'diei.' Virgil. 
Georg. I. 208. Vide et Agell. ix. 
14. 

124 Perpetetn'] Id est, perpetuam, 
jugem. Fes t us. 

127 Invitavif] Id est, nisi meracius 
et plus apquo bibit. Taubm, Honesta 
est locutio et per AitJttjto, quam vo- 
cant rbetores, rem extenuans. Gro- 
nov. 

130 Sis veni] ' Quia imperativa 
verba sunt cuntumeliosa, addebant 
veteres, ' sis,' quod siguificat, ' si 



1776 



NOT^ VARIORUM IN 



vis." Donatus. Invenies'] Compara- 
bis, accerses. Taubm. 

132 Conducto male] Id est, care, 
dispendiose, inagno. Pseud, i. 2. 
Taubm. 

134 Qui cotnplexus] Fallitur Lam- 
binns, cum ' earn ' subintelligit ; nam 
cornplexus conjwngi debet cum duabus 
sequent! bus vocibus, Vossius. 

137 JEque] Adverbio ceque tribnit 
ablativum, ut si esset comparativum. 
Lamb. 

Quern] Quern? supple 'video hoc 
noctis ante aedeis ?' nam referendum 
ad priora verba, quae, cum Mercu- 
rius interrupisset, eo modo resiimit. 
Meurs. 

138 Volt pallium detexere] Proin- 
de, quasi hoc pallium meura textoris 
opera adhuc indigeat : ille autem, ut 
textor, id sit perfecturus ; eo me 
despoliaie ac nudum statuere cogi- 
tat. Mercurius enim so ad pugnam 
conipoiiens, bracliia hue et iliuc jac- 
tabai, in niorem textoris. Douza. 

139 Denies fruriunt] Vide Milit. 
II. 4. 

140 Hospitio] Jocus nrapa TrpocrSoKi- 
av. Quasi dicat: Accipiet me, non 
adventicia coena, sed pugnis : vel 
poeta ailudit mori veterum, imovero 
et iiostro ; quo insigniuntur domus, 
ct praeci()ue hospiiia publica, pictu- 
ris quibusdam : dicat(|ue Sosia, se 
excpptimi iri hospitio, cui pra^picta 
'pugna,' sive adeo ' pugims.' G'ru- 
teru.s. 

143 Oppiilo] Id est, valdc. Noni- 
us. Vide ct Fcslum. 

145 If^iliir innf^is modum] Idem est, 
quod ' niulto niagis,' ' magis magis- 
que.' Itaqiic niiiil inutandum. Igi- 
tur iiic ut ahbi Plauto significat ' pro- 
inde.' lin.rkorn. 

110 Quod centri lidum von datis] 
.Significit Be esse grnssatorem noc- 
tnrnuiii, ct ex spoliiH hominum pug- 
nis a sc cnutuAorum vitam tolcrarc, 
igiliir minas epoUatorig imitatur. 
Turnrh. 



148 In soporem collocastis] Plagis 
sopitos propeque exanimatos stravis- 
tis. 

149 Quintus Jiam e Sosia] Jocus in 
ambiguo. Nam et Quintus prceno- 
nien est Romanum: et quintus at, 
qui sequitur quantum. Taubm. 

152 Cingitui'] Pro ' accingitur,' ap- 
tatque se pugnee, id est, gradum ad 
prseiianduui componit. Taubm. 

154 Hoc noctis esse] Nocte tarn se- 
ra edere. Taubm. 

157 Quid si ego ilium tractim tan- 
gam] Non a nutriculis, non a medicis 
acceptum loquendi genus, ut volue- 
runt : sed loquitur, ut Mercurius, cu- 
jus est, virga tractim tangendo ocu- 
los, sive deuiiilcendo, quibus vult, 
somnos conciliare. Inteliigit autem 
ductas aiapas. Vide Observ. ii. 1. 
Gronov. 

158 Pessumum] Lego, Pessimum est 
/acinus, nequiter ferire malum maledi- 
cis, majius. Alia, £fc. Quasi dicat : 
Cum prorsus iniquum sit, maledicis 
hou)inibus leviter et Igniter praci- 
dere os ; oportet, o niauus, ut quem- 
cunque tu composita in pugnum per- 
cusserisformam totam inimutet. Gru- 
ierus. 

160 Quern tu pugjio Irgeris] Traiatio 
est a leguli suvarum et fructuum : ut 
eniui iili nianu uvas, oleas, fructns 
Icgunt ; ita vindemia et fructus gras- 
satoris est, homines pugnis male mul- 
catos, tanquam fructus legcre et spo- 
liare. Turneb. Grutcrus siuipliciter 
capit legerc pro ' eligcre ;' ut alluda- 
tur illi, ' legitque virum vir,' apud 
Maronem. luio Icgcris est transieris, 
persecutus fucris, mulseris, perstrinx- 
eris. Sic vicissim ' transire ' Gellio 
est avayivdxTKfiv et Petronio ' perse- 
c|ui totum parietem,' pro, oculis ar- 
bitrari. Fit enim lectio ducendo vi- 
suu) continunta super verba. Sic * le- 
gitiir ora vcl litus navibns, ' quae 
praetereunt ; 'Icguntur vestigia,' quse 
seipiimur nostris. Lcgeris igitur oti- 
am duxeris, tractim tetigeris ; ut ' du- 



PLAUTl AMPHITR. ACT. I. SC. 1. 



1777 



ccfp alinii alapam.' Gronov. 

Hi'JS JC.iossdtum os'\ Exos et edcn- 
tattim ac coiitritum. Tauhm. 

103 H] uitejKtm] MiiiiiMiiP spinis us- 
que adco snbiilibus sunt refertac, ut 
esui non sint, iii exiinantur. ' Exos- 
sare ' igitur ut murcenam, est, fuste 



beror. Ad lioc Mercurius : Faciam, 
inquit, mox dicas, me verum dicerc, 
et te esse vcrberonem, cum coutude- 
ro piignis pioI)p. ./. Guliel. 

102 C'uiiijniinam liuguam] Horuni 
verboiinu, ut a servo Sosia accipiun- 
tur, seiitenlia obscoena est; sed ta- 



hene dolaie, vel ossa usque eo com- men explicnnda : Rleicurius Sosiae 

minuere, ut nullum eornm sit rcii- minatur, se loquacitatem et ar^utiam 

quum vestigium. Contureiius, ejus compiessuiuin. At Sosia sic ac- 

104 (Jltro istiincl Id est, procnl a cipit, quasi Mercurius minetur se 
me absit. Ita Casina, ' Ultro te, a- Sosiam irrumaturum. Ilaque respou' 
inator : apage te a me.' Capt. ' Ul- det Sosia, non potes me irnmiare; 
Iro isturii a me.' Douza. linguam enim habeo pudicam, non 

105 Olet liomo] Hominis cnjusdam ftliatricem atque iinpudicam. Lamb. 
odor ad nares meas pervenit, magna 200 At scin' quomodo] Scil. liorum 
cum ipsius poena. Vide Asin. i. 2. servus sis? sc««' quomodo, formula mi- 
Hid! iiumnami Leg. llei mild, quia nanJis est, crebra Plauto. Gruler. 
nam ego obolui? Id est, cur, aut quo 201 Superbum] ' Superbi' videntur 
pacto ? Cainerar. qui plagis ita sunt contusi, ut pedibus 

1G7 Superstiliosus est] Hie homo ambulare nequeant, auferanlur sub- 

est ariolus, qui sciat, me longe liinc limes necesse est : atque liac ratione 

abfuisse. Nam superstiliosus etiam ' superbi ' dici possunt. 'Superbum' 

arioium signiticat. Lamb. hie ' mortuum ' interpretatur Nonius. 

108 Domes'] Mollias. Taubm. Neque repugnat (Jutherius: vult 

170 Qui non alas intcrcelU] Hoc eo enim eo nomine vocatos ' superbos,' 

muttit Sosia; quia Mercurius dixc- quod tunc potissimum splendidiore 



rat, ' vocem sibi ad aures advolas- 
se ;' ut persistat in metaphora, pro- 
inde ac si de bestia alicjua volatica 
loqueretur. Douza. 



eiferantur habitu, etiam pauperes. 
Taubm. 

209 Davo] Monet hie Meursiiis, 
Davi personam nihil aliud esse, quaui 



171 Jumfwio] Ductum aboneribus, quod Vulpes in /Esopi Fabuiis: tcs- 

qua; jumentis imponimus. V'el poti- temque producit Phiiostratum. 

ns, sua opera impensaque sibi quaerit. 212 Consutis] 'Sucre,' proverbiali 

Pistor. Glut. metaphora signiticat idem, quod 

170 Nescio quem] Suspicio erat o- GreEcis pinTeit', id est, aliquid, quod 
lini, Plautum, qui uudiquaque jocum alteri damnosum sit, strucre : quod 
captare solet, iliud Nescio quem, ut in structoris perniciem verii cum op- 
iiomen personte haberi voluisse : cer- tarunt, dixerunt, ' Suo capiti.' Mu- 
le sequentia tale quid clamare vide- ret. 
bantur. Forte alUuiit ad ovtls Ho- 213 Ccrio pedibus, non tunicis venis] 



inericum. Taubm. 

185 Vulcanum in cornu] Ficbant o- 
lim laternse et ex cornu, et ex vesi- 
ca. Taubm. 

188 Verbcro] Verberonem servili 



Alius jocns, ex intcrpunctione natus ; 
quasi dixerit conjunctim, ' tunicis 
venio :' sicut prior ex nomine quaesi- 
tus est. Interim notandum, ' tuni- 
cam' Plauli a?.vo commuuem Romas 



convitio Sosiam Mercurius increpat: scrvorum vestem fuisse, rusticorum 
id ille alio torqnens, ' Mentiris,' ait: item in coloniis et municipiis. At 
neque enim verberas ; vel potius, nc- temporibus Imperatorum, non tnni- 
que enim sum verbcro, qui non ver- cae amplius fucrc, sed penulae, in usn 
Delph. el Var. Clas. Plaut. 5 U 



1778 



NOTyE VARIORUM IN 



servorum, perinde ut militum, Grit- 
ter. 

219 Usu fecisti tuxim] Nosterjnra- 
consinltornm • usucapioni' allusit. 
Hoiat. ' Si propriiim est quod qiiis 
libra mercatur et aere ; Qiiffidam, si 
ciedis consultis, niancipat usus.' 
Gronov. 

220 Pro fidi Thebani] Palmer, et 
Meurs. leg. Proh fidem, Thehani ci- 
vesf qiialia sunt, ' Pro Deiini atque 
homintim fidem !' Taubm. 

228 Sociuin] Cum Caiiier. lego So- 
ciennum. Tanquam in ea voce con- 
sistat potissimum jonis, aut ejus ve- 
rius explicatio. Erras, inqiiit Sosia : 
neque enim nnquam dixi, ceite dic- 
tum nolui, nomen niilii esse Sosiae : 
dixi me Amphitruonis soeinm : lioc 
est, ne iterum vicinitate soiii decipia- 
ris, sociennum, Griit. V. C. soeinm med 
esse. Sic lege. Scrii-erius. 

230 Utinam isluc pvgni fecissent <ui] 
Utinaiii nie pugni ita fugissent tiii, 
sicuti me rationem fugisse dicis. Mu- 
ret. 

243 Tu me alicnabis tiiinquam] Nun- 
qnam nie, qui sum faniiliaris, alienum 
fades. Lamb. 

247 Quid, malum ! non~\ ' Malum per 
parentliesin suaviter infertnr, et in- 
terjectioest.' Donat. ad Terent. Euu. 
IV. 7. 

248 Nonne hac noclu] Vide Macrob. 
I. 4. Porlu Pcrsico] Mari Euboico, 
quod in eo steterit classis Persarum, 
non procul a Tiiebis. I'est. 

252 Hercle] Plautus Iiic dcfccisse 
visns, qui per Herrulem juraiiteni in- 
ducit, nondum nato Hercule, ciijus 
paulo post in Alcumenic parlu nati- 
vitas ponitur; distractus scilicet 
tcmporis sui consnctudine, qua per 
Uercuic-ni juraretur. Anij:il. Deccmb. 

2G3 yiurcn] Subinlell. 'donavit/\m- 
pliilruoneni.' Ha-c verba pracvcnit 
aut iutercipit fesijnans Sosia. 

2().j Signi] Primum nudas duntaxat 
litlerarum iiotas pro j^igiii.s liabcbant, 
scdlptura tamcn multiplex postca in 



usu fuit. Quin et bruta animalia 
inscnipi solita: talis erat Angusti 
Sphinx. Aut historia aliqua, vej fabu- 
la : talis ista Ampliitruonis. Metirsius. 
260 Cum quadrigis'\ De hiijusmodi 
annulorum scalptnra vide Meurs. 
Exerc. Critic. Part. u. c. 9. Quid me 
captas] Quid per captiosas interroga- 
tiones a me veritatem exquiris? vide 
Epid. II. 2. Taubm. 

273 Hirnemn] ' Hirnea,' vel potins 
' Irnia,' genus vasis est vinarii: anti- 
quitiis ' Erneum ' vocabatur, iraph, 
rh opveov, quod avis figuram liaberet ; 
sic, quod scarabaeo similis, Kaydapos. 
SctUig. Ingressus] Bene et ex vero 
coepit. 

274 Earn ego ita ut matre fuerat na- 
turn villi eduxi meri^ Earn hirneam vi- 
ni meri, ita nt matre fuerat natum, 
id est, ita ut ex vite, sen uva fuerat 
expressum, eduxi, id est, ebibi, ex- 
haiisi, exsiccavi : vide et Victorium 
Var. Lect. xxiit. 5. Lamb. 

282 Salfem] Est quod Barbari di- 
cunt, ' ad minus.' Lamb. 

283 Ubi ego Sosia nolim esse] Ita 
omn. Mss. et edd. veteres intrusere 
posteriores .7a»w; sed de suo. Taubm. 

292 Sane sapio] Saneh'xc ' saniter' 
est, ut sani homines solent: nam qui 
sapit animo, et sentit sensibus, is sa- 
nus est. J. Gul. 

294 Quadrigas si nunc inscendas Jo- 
vis] Credibile est Jovis qnadiigas om- 
nium esse celerrimas, ut quas alalae 
slut, auctore Platone in Pliasdro, et 
Luciano in Piscatore : etiam Horat. 
Od. 1. 34. ' volucreni currum Jovis ' 
dixit. Douza. 

301 An egomet] Corrigo, An ego- 
met me illic rcliquisse forte, Sfc. tali 
seusu : An fieri forte poinit, ut ego- 
met Sosia non ivcrim una cum hero 
Anipli. ad exercilum, scd illic donii 
rcslitcriu) ; idque tamen niinconinino 
dcmeiiiiiicrim r (iruter. 

303 Vivo fit] IMIlii vol me vivo, 
imago mea praefertur, quod nunquam 
quisquain faciet, me inortuo. Vel ab 



PLAUTI AMIMIITR. ACT. I. SC. 3. 



1779 



ipso aiictore gennaua loci linjiis ex- 
plicatio arcesseiuia est : Moslell. ii. 

I. ' Ludos ego hoilie vivo prujseiili 
liic sein Faciaiii, (iiiod creiio niortuo 
nnnqiiam fore.' Sciimis cniin, Iiidos 
fiinebres Romae,lioc est, {jladiatorios, 
in iihistriiiin vironini funeribiis, sic 
quasi in liictu publico, ad rogiuii fieri 
consiievisse antiqiiiliis. Ad quos re- 
spectans Sosia, per joculuni et iuduin 
inquit, argute sane et vcriiilem in 
modtim : Nunc 7nilu fiunt Itidi, hoc 
est, nunc ego ludificor prol)e, ciii 
ntilliis postca ludos facere volet in 
morte. Douza. 

ScENA n. 15 Probri] Vide notain 
ad III. 2. 1. 

IG Earn seditiouem'] Raro sic inve- 
nias 'seditionis' vocabultim de tiirba 
privatorum. Apud Terentiuin tanien 
est, non minus elegantcr Andr. v. 1. 

II. ' Perpulisti me, ut homini ado- 
lescentiilo, In alio occupato aniore, 
abliorrenti a re uxoria, Filiam darem 
in seditionem, atque incertas nup- 
tias.' Sic ' seditiosus ' et 'bellum' 
Cicero ad Att. ii. I. Groiwv. 

17 Ditdiim quod dixi minus] Id est, 
quod vobis de Alcuniena nunduni eti> 
am edissertavi. Douza. 

19 AUer decumo, fyc] Coiilirmat 
Plautiis hie eorum sententiani, qui 
affirmant, et vere, muliereni siiper- 
foetari posse. Plinius inter alia re- 
fert, muliereni quandani septem men- 
siimi edito puerperio, insecutis nien- 
sibus, geminos enixam. Tnubm. 

20 Seminatus] 'Eawapixifos' in utero 
matris conceptus est. Tuubin. 

22 Minor i puero major] Id est, 
Herculi, qui minor, ratione sationis. 
Taubm. 

2'i 3Iajori] Sc. Iphiclo, filio Ani- 
phitr. 

25 Uno ut foetti] Uno onere, nna- 
que (ut ita dlcani) gravidatione. 
Lips. 

20 Lahore] Vel gravidationis, vel 
partus. Idem. 

28 Suspicio] Ha>c vox suspicio, non 



itnmcrito miiltis mcndit; suspicionem 
movit. Si (juid nnitaMdum, malini 
leg. LI clandeslina ut ceUtur Ituc itio ; 
id est, ut adventiis hue noster clan- 
destinus celetur. Donatus, inter|)re- 
tans ilia cumici sui verba, Adelph. 
IV. 5 'Qui cum ilia consuevit priu'^ :' 
quo loco ' consuescere ' e'u(rx'?u<^«''>'s 
ponitur, pro rem habere : addit pro 
exem|)lo; ut Plaiitus ; et vtandeslitiu 
ut celetur consuetudo. Atqui versus 
non palitur vocem consuetudo, cwm sit 
iambicus senarius : itaque pro c"7i<- 
siktudo repono consuetio, ne fraus fiat 
legi pedariae. Recte id porro a me 
fieri, Feslus, vel potius Verrius Flac- 
cus, praestiterif, cujiis haec verba 
sunt : ' Consuctionem Plautus j)ro 
consuetudine dixit.' Quod ad Dona- 
tum attinet, etiam ille sine dubio 
consuetio scripserat : sed quod vox 
insolens videretur, ab aliis postca 
fuit interpolata. Ncioppins. 

33 Kvpeterc] Kecidere, evoniere, 
exundare, Nonius. Transire, desiderc. 
Gl. Mss. PI. Boxliorn. 

ScENA III. 2 Imperce] Jubet par- 
U\i vicinam parcere sibi, et labore 
abstinerc. Camer. In nonnumquam 
aiiget signiticationem, ut ' inipetor,' 
et hie ' imparco,' et alibi. lioxhorn. 

3 Quod erit natum] Ita loqueban- 
tur ncutro geriere de partii et futnro 
et recens nato. (ironov. Tollito] In- 
fantes olim, simul ac nati forent, liu- 
nii deponebantnr : ab humo vero pa- 
ter tollebat, et in sinum reripiebat. 
Qui autem non tollebatur, pro abdi- 
cato et projectiiio erat. Lamb. 

G Ubi summus] Hoc vulf, impera- 
torem esse debere imperii diligcn- 
tem. lioxhorn. 

y Quam hlande mulieri palpabitur] 
' Palpaii,' et ' palpo percutere,' pro- 
prie est molli et blaiido manus plaiisu 
tangere et contrectare, ac veluti pop- 
pysmo demulcere : Griecis y\/ij\a<pay. 
Hinc pro blandiri, assentari et adu- 
laii fre(|uenlatur. Turncb. 

12 Ldipol, nw] Hie sensus : Si te 



1780 



SOTM VARIORUM IN 



tamen Alcnmena norit, ita profec- 
to te accipiat, ut simiilationis biijiis 
pceniteat, ac nialis JuppUer mansisse, 
qiiain falsus Ampliitruo venisse. Aci- 
dal. Mss. qiiidam diserte/«)7Js. For- 
tasse veiiiin est, transpositis Uteris, 
Frulis rebus, id est, venereis. De 
Friiti Venere Aruobiiis et Angusti- 
nus de Civitate Dei. Scriverius. 

21 Hanc curatio est rem] Verbalia 
ID io regiint casiim verbi sui, passim 
apiid Plautum. Lamb. 

23 Nequiter] Doiiza expedivit in- 
terpretatur, expedita est, id est, per- 
acta est : lit et INIeursins, qiii,Hegai- 
ter expedivit, inteipietatiir, paruni 
utilis fuit prima parasitatio: qtialia 
ilia sunt, 'male sanus,' ' male sua- 
dus.' 

24 Non te mild irasci decet] Voss. 
secnndus, won te mecum irasci decet, 
Et sunt Planti, 'orare cum aliqno,' 
• cavere cam aliqiio,' ' captare cum 
aliquo,' ' servare cum aliqno fidem,' 
' queri cum aliquo,' ' osculari cum ali. 
quo,' ' facere mentioiicm cum aliquo,' 
' complexus cum aliquo.' (ironov. 

30 PrcEvorlisse] Praeposuis.se. Gloss. 
Mss. PI. Boxhorn. 

45 Me. Eamus, Amphitruo'] Domi- 
nunj hoc loco nomine Ampliilruonis 
sei'vus conipellat, satis pol familiari- 
ter: >it itemSosia multo etiam licen- 
tius Alcumenam, non ' lierani,' sed 
' mulierem ' vocitat, ii. 2. Sed et 
Servius nolat contiimeliam esse, su- 
periorem nomine vocare. Nam salu- 
tare proprio nomine .rqualium erat, 
vel superiorimi, ad conciliandam vel 
firmandam gratiain. Vouz. 

51 Ul atiue] Lego, ut teijue dispa- 
res Et dien el nox accidut ; hoc sen^su : 
Quid ba^c nox longitudine sua proxi- 
nie praccf'denti non respondct, fa- 
ciam lit nee dies prarcedenli dici re- 
jipondtat ; sed tanto superiore die 
brevior nit, qunnto bapc nox praece- 
duntc nncic fuit longiur: .-it(|uc ita 
fiol, lit aeqiic dispares liacc nox ct in- 
•tans dies, a prapcedtiuibiis node et 



die evadant. Pistor. 

ACTUS II. 

ScENA I. 1 Secundum] Id est, 
post me ; sequere me. Lamb. Se- 
ijuor] Bene: aliud ei\im est 'sequi,' 
aliud ' subsequi :' sequilur quis emi- 
nus, snbsequitur comiuus. Grut. 

4 Eccere] Eccere,jusjurandum est, 
ac si dicatur, per Cererem, ut ' aecas- 
tor.' Festus. Id cum significat, eecere 
scribendum est ; at eccere idem est, 
quod ecce. Lamb. THati7n] Sosipater 
Cbarisius 1. ii. ' Tuatim. Plant, in 
Ampliit. jam tuatim facis: ubi Sisen- 
na, ' ut nostratim.' Significat au- 
tem tuo more.' Similia Nonius Mar- 
cellus. Ex quo probaverunt Lambi- 
nus et Guilelmus. Neque aliterMss. 
Langiani. 

13 At(]ue ego hodie dabo] Id est, 
statim. Colvius. 

20 Tun ex re] E re tua, id est, ex 
tuo comniodo. Nam utile tibi est, te 
servum li;ibere, qui duobus in locis 
nno tempore esse possit. Bosius. 

22 Si id ita factum eat] Nempe, nt 
te ludificaverim. Taubm. Acidalius 
l?git. Nisi id ita factum est, scil. nt 
tibi narravi. 

26 Ilominis] Per genitivum inju- 
riose dicitiir ; per nominativum ho- 
noiifice. Don. 

35 Te ego faciam] Genus loquendi 
Graecum, freqnens comicis, pro, te 
faciam minus valero. Lamb. 

44 Si id vi rerum] Si umnino nolit 
verum esse, quod lamen verum est, 
et verum diceuti sit infestus. Box- 
horn. 

45 IS'am mecum argumrntis] Vide* 
tnr distiiiguendum : Quo id, malum, 
pacto potest nam (mecum argumentis 
puta) Fieri? Atque ita prorsus Voss. 
2. Th nam per tmesin, qiiam vo- 
cant, Bpjunctum a t^ quo, ciijiis par 
est, ut solet Plautus. Aulul. in. 2. 
< Sed in anlibus quid tibi meis nam 
rrat negotii .^ ' Merc. v. 4. 'quid 
negotii est nam <|uu;so istuc ? ' Gronov. 



PLAUTI AMFimR. ACT. II. SC. 2. 



1781 



52 Sedimns] Id fst, desedinuis, 
consedimiis cum exercitii. Douza. 

55 Nam ul] Pendel sontentia, iii- 
terttirhata ab irato. Tauhm. 

57 Sic sum, ut lirfes] Senno est lio- 
minis iiec laiulaiitis se, iiec vitiipe- 
raiitis : et existiinaverim fiiisse for- 
imilani, qua utcbantur viilgo, cum 
oculis siiis (jiiemqiie cicdeie jnbe- 
reiit, ita ut sui niliil i)r*terca piac- 
staient. Gruler. 

58 Mala ohjectiim manu] Ncsrio 
qnis veiieficus ejus inentem excania- 
vit. Nam in venetiriis non tantiini 
est carmini locus, sed etiam ' mainii,' 
id est, iis, qiise fiiint inaiius operrf : 
lit cum adiiibentiir lieib*, medira- 
nienta mala, venena, vinciila. Tur- 
neb. 

59 Sum oblusiis piignis pessume] Jo- 
catur in ' mala nianu,'quam Amphitr. 
pro venefica snmit ; Sosia pro, png- 
iiis sibi molesta et onerosa. Taubm. 

G3 Uno le plus] Id est, niilii (jiii- 
dcm phis etiam servornni est, (jiiaiu 
volo, cum te unnm Sosiam liabeo. 
Si{;nificat, Sosiain esse seivum iniiti. 
lem et nequani, et se facile eo carere 
posse; atqiie adeo optajjile esse, ut 
eo careat: quo fit, ut niiilto minus 
velit duos liabere Sosias. Lamb. 

G7 Forma, wtate item] Viiis doctis 
novum fuit ab uno aspectu Sosiam 
definiie aptatem alterins sui : itaque 
conjtcfiunt alii, forma eadem item ; 
alii eo sunt progressi, ut dno vocdbula 
cctale item deiereiit. Non ego illos, 
sed Terentius ineliorat in Eunuclio 
II. 3. ubi Cliaerea de virgine, (|uam, 
nisi senu'i, oculis nsuipaverat iiun- 
qnani, interroganti I'armenoni anni? 
lespondet, anni sedecim. Quod et 
iiiuito confidentius in adolescente 
pra^scrtim, et ipso non aduiodnm 
piovectiorc. Rursus iv. 4. Pytliias 
loquens de Cliaerea pro Eunuclio ad- 
diicto, quicuin sermones nulli ancillis 
fuerant, nisi quos ipse recenset iii. 
3. De hoc ilia, 'At ille alter venit 
annosnatussedcciin.' IdeniiuHeaut. 



I. 1. 'Annos sexaginta natus es, aiit 
pliiseo, ut coiijicio.' Neqiic iiibomiui- 
bus lantiiiu, fci) eliain in Hignis a-tas 
ex forma. Cic. Verr. iv. * Erat ad- 
modum amphim et excelsum signuin 
cum Stella : veriimtamen inerat in 
ilia magnitudine a-tas, atqiie liiibitiis 
virginalis.' Plinins Epist. in. G. lo- 
quens de signo: 'Pendent lacerti, 
papillaj jaccnt, recessit venter. A 
tergo quoqiie eadem a-tas, ut a icr- 
go,' &c. Ncr pra>ter rem est, quod 
ill eadeni Euiiucho ista duo, perinde 
Ht Plauto junguntur : ' Pra-terea for- 
ma et a-tas ipsa est, facile ut pro 
Euiiiicho probes.' Gronov. 

ScENA II. 1 Salin' parva] Hoc di- 
cil : In vita hominum pauc;e et raraa 
voliiptates sunt, si cum molestiis com- 
parentur. Jam, res volujitatum, pro 
ipsis voluptatibus dictum est, more 
Gra-corum, qui Aizerent,ru xpv^l■a rwv 
TjSovwv. Muret. 

5 Voluptatem ut viaror] Fide Gru- 
teri et Rittershus. edd. vett. rolupta- 
ti, lit sit Gra;cismus, eneadat-nj rjSoi^-^. 
ut alias, decere alicui, Trpfireiv rtvi. Ci- 
cero simili Gra-cismo,' comitari liuic 
vita;.' Similis sententia Curcui. i. 3. 
Merc. 1. 2. Taubm. 

7 Domo] OiKodeV ut, otKoBev 6 /xdp- 
Tvsy de eo, qui se ipse indicat : et, 
olKf'iov, quod cujusque proprium ac 
suuin est. 3Iuret. 

16 Victor vir belli clneat] Victor 
nominetur, et omnium sermone celc- 
bretur ; airh rod K\veiv. lielli, 'datem, 
pro in hello, adverbiahter. Cumer. 

20 Proirnali'] Id est, progeniti, 
posteri, ini-yovoi. Lamb. 

25 Ampicio meo atque. diictu] Su- 
premiis ducum ipse imperator est : 
ille est, qui non ductum solum, sed 
auspicia cliam liabet. Dislincta eniin 
ista: duciu, cum ipse interfuit, au- 
spiciis, cum illo inaudante ahus, et 
fortunam ac Deos suos commodaule. 
Lipsius. Prima catu] Prima congres. 
sione, coitioiie. G7. fllss. PI. lioxh. 
' Primaiu coitionein ' dixere Terenii- 



1782 



NOT^ VARIORUM IN 



us Pliorm. II. 2. 3S. et Quinctil. i. 3. 

Gronov. 

33 Prandium] Recte, prandium ; 
nam domiiin veniunt mane. Solebat 
autem dari coeua peregre venienti- 
bus. Taubm. 

37 Ad aquam prtebendam commodum 
adveni domum'] Nam a partii lavatio- 
nibus miiltum utebantnr. Ter.An- 
dr. ' Fac istaec nt lavet:' ' ista;c ' 
autem, inquit Donatiis, ' vel quae ex 
puerperio sordent; vel ipsa puerpe- 
ra.' Taubm. 

38 Decumo post metisel Scil. lunari; 
qui menses nostris breviores. Ter- 
tull. ' Legitima nativitas ferme de- 
cimi mensis ingressus est.' Turn. 

40 Divini] Jurandi et detestandi 
solennes formulae. Lamb. 

41 Ni ego illi puteo] Vult dicere : 
Nisi omnem aquam de puteo extiax- 
ero, et ilium desiccaro: quae esset 
quasi exanimatio putei. Aqua enim 
puteo, quod anima est anin)antibus. 
Camerar. 

43 ]\]ugls] Deliberat cum animo 
suo Alcumena, obviamne eundo, an 
niancndo magis officium suum factu- 
ra sit. Et respondet ipsa sibi, magis 
convcnirc ut maneat, cum vir suns 
non nunc primum adveniat peregre, 
sed modo digressus, domum tentan- 
di sui, an qua alia dc caussa rcvcrta- 
tur. Ita ne salutat quidem, aut os- 
culum offert, (|uaE leviora : tantum 
abcst, ut obviam processerit. J. 
(iul. 

44 Speratum sunm'] Eae pueliiB pio- 
prie * speratir,' (juiB in matrinioninm 
dcstinata: erant: ut postca interposi- 
to sponsu et parto, 'pacta}' al(|iie 
*sponsa;.' ./. Gul. 

47 Jlaud vidi ma/;is'\ Cum Aiiipiii- 
triio salulassct uxorem, neque ilia 
quicquam responderet ; quod virum 
a 8c paullo ante ablissc, sc(|ue ab illo 
iiludi arbitrarctur ; jocaiis, qui cis 
adstubal, scrvu.s Sosia in(|uit, ' baud 
vidi magis llxspectatum !' quod vc- 
nustitsimc dictiun est ; ct ex con- 



trario intelligendiim. Mur. 

58 All te auspiciumi An tibi omen 
aliquod, vel (ut alibi dicil) religio 
objecta est ? Taubm. 

64 Deliramenla^ ' Lira ' arationis 
genus estjCnmagvicolae facta semen- 
te dirigunt sulcos : inde ' delirus,' 
qui a recto ordine et quasi a sulco et 
lira ratioiiis evagatur. Idem. 

G5 Dum edormiscat wniim somnum^ 
Voss. 3. obdovmiscal. Quale in Mos- 
tell. ' Ubi somnnm sepelivi omnein 
atque obdormivi crapulara.' G/»- 
nov. QucB ne] Quasi dicat, Quid 
opus est Alcumenae somno, quae vi- 
gilans jam somniat? Taubm. 

70 Assenlaris] Est ' assentari 
duplex: unum a ' sensu ' dictum, 
quod Grjecis est KoXaKivfiv: alterum 
a ' semita,' quasi 'asseniitari,' vel 
'assemtari ' dixeris, quod Graecis est 
(rwairdyeffdai. Nee aliud proprie sibi 
Plautus voluit, cum ' assentari ' ol 
'adversari' opponeret hoc loco. Fr. 
Jun. 

73 Umt rcsolvai] Hoc vult : Si 
BaccbiE baccliantiet obviosquosquc, 
ex more, tliyrso percutienti velis re- 
sistere, tanio plurcs ab ea plagas ac- 
cipies, qnanto diiitius adverseris: si 
cedis et obsequcris.semel tantum fe- 
riet, non siepius: una plaga ipsi sa- 
tisfiet. Pislov. liesolvcs] Liberabis 
te. Gloss. I\lss. PI. Boxh. 

91 3]aium el malum'\ Malum et ma- 
lum, duplici iutcllectu et eifertur a 
. Sosia et arripittir a populo : ut vide- 
licet opus iialieat vel Funicis malis, 
qiuf ctintra gravidarum malaciam in 
usu, IMiuio et Dioscorido tcstibus j 
vel ctiaiu ut eidem biua omuino con- 
vcuiaiit n)iila,(ita enim accipit malum 
el milium) sed qualibus auiiciP sua; 
niniis quam acceptus cultor quisque. 
ii ruler. 

'.(7 JmpHciscicr'] Iniplicari, involvi 
istaui airaui bilein. Lamb. 

103 Quid id exl] Meur.->ius hie vcr- 
suui, qui est in mi^diis edti. restiluit: 
S'lhil If pudctyscdcsla, populi in coti. 



PLAUTI AMIMIITK. ACT. II. SC. 2. 



1783 



spfcfum ingrcdi ? 

1U.> Primula] Mens hsc est: Quia 
dixerat Alciinicna, abiisse Aiiipliitni- 
oneni ad legiones prinio diliicido ; 
liinc colligit Sosia, earn narrare soiii- 
niuni : dicit quippe so priino diliiciilo 
experrectain esse. Itacjiie noii viilt 
Sosia earn ab Amphitriione interpel- 
lari. Rectc, inrpiit, dicit ; ne iiiter- 
t-tirba: soinniiiin, prout in iiieinoriain 
revocat suani, nairat tibi. Solebant 
autem, qui fabiiiain narrassent, dl- 
cere ' se postea expeiiectos esse.' 
Petitus. 

108 3Jola salsa'] Graeci hordeo non 
inolito in saciis, in piiscae niemoriani 
vita\ ntebantur, in qua lioniines non- 
duin molere friiges, sed solidis vesci 
solebant. Est igitnr mola salsa, tan- 
qiiain molitura salsa ; ut niola», qua 
frumenta franguntiir, nonien niolito 
f.uri tribnatur. Taubm. Comprecatam 
oyortuit] 'Comprecaii' quid sit, co- 
piose Douza in Cent. iii. 9. Porro 
superstitionem veterum in expiandis 
somniis, festive notat Martial. Epig. 
VII. 53. ' Semper mane niilii,' (ic. 
Taubm. Verbi ' coniprecari ' syn- 
taxis hie est, qualis toD ' precari ' 
Asin. II. 4. 71. ' Pergin' precari 
pessinio r' Virgil, ^lin. vii. 127. 'Op- 
tima Grajugenum, cui me fortuna 
precari Et vitta comtos voluit pra^- 
t€iidere ranios.' De 'mola salsa' 
vid. Serv. ad Virgil. Eel. viii. 82. 
Gronov. 

110 Sine malo] Id est impune. 
Lamb. 

115 Tuteistic] Menrs. legend, cen- 
set, Tule istuc, scil. dixisti. Taubm, 

118 il/e hue aspice] Forinnla est 
parandai attention!. Taubm. 

123 Quin nunc] Atiimiantis est, 
pro alque etiam. Taubm. Ego vero] 
So. audio: et hoc etiam audio, ipsuni 
mentiri. Camer. 

137 Quid hoc] Haec secum Amphi- 
truo, quasi dicat, uxorem habco valde 
inirabilem. Taubm. Imo sic distin- 
gue et lege: Quid! Hoc sit hominis? 



quasi dicat : Hasc ilia nosse non po- 
test, nisi per artes, quae superant bu- 
manas. Boxh. 

138 Inluspateramproferto] Ex Hel- 
lenism! forma interprctandiiin, qua 
dicunt, rh ivrh^ Tror-qpiuv fiat, pro- 
ferto paterani eani, qua: inlus est. 
Douza, 

141 Circumfirri] ' Circumferre ' 
verbum pontificale est, pro ' lustra- 
re,' et luslratione curare : ut notat 
Servius ad ilhid Virgil. ;En. vi. ' I- 
deni ter socios piira circumtulit un- 
da:' ' circumtulit,' id est, purgavit ; 
nam lustratio a circumlatione dicta 
est vol tacds vel sulpburis. Scalig. 
Non solum taeda ct sulpbure lustra- 
batnr sed etiam scilla aliisque rebus 
pluribus ad earn reu) aptis: sinnilque 
arcanum quoddaui carmen submur- 
nuirabant lustrantes. Lucian. Necy. 
cKoidijpe Te fxf, ical ajrejuale Kui vepiriyKTe 
6a5J, (TKiA.A.j;, Kal &\\ots n\f'to<Ttv, a/ua 
Kal tV eircfS^v iKitvfjv vnorovQopvaas. 
Gronov. Quin facto] Id est, circum- 
latione, sive lustralione est opus. 
Jioxhorn, 

145 Lurvarum plena] A laribus lar- 
va; : a larvis furiosi insanique vocan- 
tur. Tunieb. 

152 Obsignnta'st rcctc] Grut, ita 
distiiignit: Obsignata est: rede! res 
g. Nam recte obsignatam hero jam 
satis constabat, qui earn niodo in- 
spexerat : tantum iniratur servus, 
cur earn resolvere jubeat, nisi velit 
signum ruinpi, quod lini nodis super 
impressum. Taubm. lies gesla est 
bene] Quasi dicat : Bene babet, quod 
e siniplis gemiiii sumus facti. Lamb. 

157 Postulat] 'AfioT, aequuui putat. 
Lamb. 

158 IS'isi abs te, qua mihi] Emen- 
dant, quoi mihi, quod sit, a quo. Sed 
distinguendiim : nisi, abs te (jua mihi 
dono data, est? Unde est, nisi est, 
quse abs te niilii dono data? Gronov. 

IGl At cum cruciatu] Id est, Vaj 
tibi ! r.7. !\Iss, PI, Boxhorn. 

1G9 Pcrgam exequi] IMnrct. Var. 



1784 



NOTiE VARIORUM IN 



Lect. X. 13. ait legendiim, pcrge ex- 
sequi. Est antem exseqtii, nairare, 
Sfijyf7(T6ai. Taubm. 

173 Lecfo'] Convivali, more vete- 
riim disciimbentium. 

175 Dormitare] Desiderativnm po- 
tiiis, qiiam freqiientativum. Turneb. 

177 Perdidisti] Scil. me. 

181 Falso] Malim, A^e me appella 
falsa /also nomine. Fulsn, lioc est, ant 
mendaciloqua, aut imaj^ine veri de- 
cepta atqiie a recta ratione evagaiis. 
Douza. 

182 Siquidem hcec jam mulier facia 
est ex viro] Sic restitnere se ait 6 
irivv ad iiistoriam Aiigiistam. Nee 
tamen aut Camerariiis, ant Taiib- 
mannus, aut Gruterus aliter fdide- 
runt. Sed mirificam interpretatio- 
iiem comminiscitur, factum ex viro 
dici Alcmenam. (juib virum amiserit. 
Id vero Latinuni esse iiunquam ilii 
concedetnr. Nam qiiee atfert nihil 
habent simile. ' Sergioliis ex gladia- 
tore' apnd Sclioliasten Juvenalls est, 
qui gladiator fuerat : ' pecudes ex 
maribus' apnd Arnobinm, qui fiie- 
rant mares. Sic igitur mulier ex viro 
facta, quae fuerat vir antea ; nou quae 
perdidit maritum. Veniilis est jo- 
cus. Amphitruo negat se Alcmon<B 
virum esse: ergo fingit se suspirari 
servus, factum mulierem, neque enim 
hermapliroditum, nam liic et vir et 
mulier: Hceret hcec res, si quidem hcec 
jam mulier facia est ex viro : virnui 
enim se esse negat : o|)ortet igitur, 
qui mens est stupor, credam in fce- 
minam versum. Hue facia antem ait 
partim respiciens, quod nunc euni 
esse fingit se putaie; partim, ut Ci- 
cero, ' Kpicurus (hoc eniui vestrniii 
lumen est,)' <Si:c. Vide in Senec. ad 
Marciam c. I'J. Sic ludit Ovidius in 
illis, quibus sexiis ferlur mutatns, 'I'i- 
resia, Iphi, Cvrnide. (ironov. 

185 Tecum fiii] ' (vum viro esse' 
honeiite et more Graccorimi dicfun», 
pro Tip av^pi a-vvuvai, cum viro rem ha- 
bere. Scalig. 



1 87 Si pudoris egeas, suinas muluum] 
Id est, etsi oinneui jam pndorem for- 
tasse deposueris, debebas saitem co- 
ram marito dissimulare, et mihi adsci- 
titio pudore imponere ; eoruni more, 
qui alienis opibus snam tegunt inopi- 
am. H. Junius. 

188 Noslro generinon decet] Imita- 
tione GrEEcornm : sic infra iir.4. 'or- 
natum capiam, qui potis decet.' Te- 
rent. ' vobis decere :' ubi notat Do- 
natus, ' Gnpce dixit, vfuv irpe-Kei.' 
Antiqui si addebant statini verbinu, 
' Nos decet facere,' ' Nos decet di- 
cere,' dicebant. Si non addebant, 
' Nobis decet.' Meurs. 

189 Caplasi Ponitur desiderative, 
pro velis capere. Boxhorn. 

193 Qui? testes] Scaliger ad illud 
in Phallicis, ' Magnis testibns istares 
agetur,' notat : Testis, 6 /maprvs, ex 
antiqua lingua Gra-ca etcrwp' et fxap- 
Tvpfs OfCTaf rovs SiSvfj.ovs vero (quos 
eleganter ' pares' vocat Plinius) ita 
nominarunt, quod et ipsi fxdprvpes rf/s 
a^pev6rT]Tos, idcirco ambigue Insit 
Plautus. Nam, ut mos erat vete- 
rnm, verbnm formavit ex re, quani 
non intelligebat : ex ' teste,' 'tesli- 
culari.' At dedita opera ' testicu- 
lar! ' dixit, pro eo, ()uod Grtpci, opx'" 
■jreSrjaat' sicut et KAeiTopiafeij/ dicebant, 
a pudendo muliel)ri; quod Laberins, 
ut ego puto, ' puellitari' interpreta- 
tus est. 

191 Nobis prcesente] ' Praesente' et 
' absente nobis' dixerunt veteres, ut 
docet Nonius. 

200 Fruslrator] ' Frustror,' verbuin 
commune utrumque siguiticat, fallo 
et fallor. ' P'rustra sum,' est fallor et 
dccipior. In quibus facele Insit En- 
nius in Sat. ' Nam qui lepide postulat 
alterum frustrari, Qucni frnstratur, 
frustra cum dicit frustra esse,' &C. 
Aus. I'opm. 

203 fllortalis] Recta addit morla- 
lis, quia putavit cum, qui erat Juppi- 
ter, esse vcre nmrtalem et suum y\iu- 
phitruoncm. Buxhorn. 



PLAUTI AMI'HITlt. ACT, HI. SC. 2. 



1785 



205 Non vis crederel ' Miilicri ne 
credas, ne tiiortiiac qnidpiii,' Diogrn. 

214 DuUnitus sum] Delenilus e\\^o- 
nitiir liic ' iiieiite alienatns,' a Noino. 
Scip. Geiitilis docet, eiiaiii apiul jii- 
riscoiisultos ' deleniinenta' el * dele- 
uifica dicta,' siimi pro incantalionibns 
et vciienis, qnibiis mens de stio statu 
dejicitiir. Lamb. 

215 Usu perduis] Quia si nescires, 
(ait vetiis interpres) quis e^ses, posset 
alius in tui locum succedere, et sic 
te privare te ipso : quia cum per usum 
fuisset in possessione tui, ille te ac- 
qnisivisset, et tu te perdidisses, ut in 
fiindis contingit. Dictum autem ' u- 
superdere,' ut ' usucapeie;' et supra, 
♦ usufacere snuni.' Lamb. 

222 3Iultem] Adulierse non domo 
solum exactee et dote privatae fue- 
runt, sed etiam necata? : ipsique adeo 
niagistratus, pra-sertim adiles, adul- 
teras Intcrduni accusarunt. Lipsius. 

227 Abeo,si juhcs] Jocus ex ambi- 
guo : nam ei qui manuniitttintur, ab- 
ire a dominis jubentur. Lamb. 

229 Sic »nc] Subintelligendum for- 
tassis est, ' fecisse,' ant ' admisisse.' 
Licet etiam ' insimuiare me,' expli- 
carc, insimuiare in me, quod est, inilii 
objicere, et in me confingere falsum 
faclnus. Lamb. 

ACTUS III. 

SCENA I. 3 Ccenaculo] Perlopide 
jocatur histrio, qui personam Jovis 
susceperat pro Ampliitruone subditi : 
se eniin paupcrculiiiu dirit ccBiiacu- 
lariuni, qui liabitet in superiore do- 
niu» ccenaculo ad tegulas ; non iu pri- 
ma coutiguatione, sed in suprema. 
Turncb. 

8 Inchoatam'] Ne inter initia pro- 
dens me esse Jovem, statlm finem 
liuic Comcediae imponam. Vult idem 
ex lege pluribus actibus et scenis per- 
fici ComcEdiam, priusquam se prodat. 
In eo enim, se prodeutc, est finis. 
Jioxli. Incboatuu), imperfectum. Gl. 
3hs. Flaul. lioxh. 



lU Jit me] Subintell. ex. Taubin. 
Sine doloribus] Krustra bic a Conta- 
reno aliisque reprelienditur Plautus, 
qui t>ub finem adscribit dolores partus 
Alcumenap. At hie agitur de dolori- 
bus et a?gritudine animi. Hanc dicit 
se tollere velle Jiippiier. lit suslulit 
exortani inter maritum et uxoreni. 
Jjoxlwni. 

ScENA II. 1 Probri] ' Probrum' ct 
' o|)probriuu» ' proprie siguiticat adul- 
teiium. Scip. Gcntil. 

2 Arg:utam] Soil, patiar, vel, par 
est. Taubm. 

3 Irifecta refert, ac clam.] Hicc Ca- 
nierarii conjectura est. Scripii, vel, 
infc'cta re est ut clamitat ; iinde Guli- 
elmius, infecia reslat ac clamitat ; vel, 
infecta re acclam. vel, inj'tcla te acclam. 
Langianus uniis, infecta esse acclami- 
tat. Unde sciibendum, infecta esse 
occlamilat: ut ' oggaunire,' ' occen- 
tare,' 'objurgare.' Et liabet ipse in 
Cure. II. 3. ' dorniio ne occlamites:' 
T^ reslare bic locus nuUus, Gionov. 

5 Id me susquc deque esse habituram 
piitai] Agellius xvi. 9. ' Susque de- 
que ft-rre,' et ' Susque deque liabere,' 
significat, aquo animo esse, et quod 
arcidit, non magno peudere, alque 
inlerdum negligere et conlcninere : 
et propemoduui id viilet, (juod diei- 
tur (ira^ce a^Latpopuv. 

8 Salisfacial] Olini jurabant, se ag- 
noscf-re, quod indigiio eani injuriam 
intulissenl : eaque res vindicabat \\v- 
sum ab infamia. Satisfacimus vel ver- 
bis : * nollem esse factun).' Tercnt. 
Adelpli. II. 1. 11. ' Novi ego vestra 
haec : Nollem factum; jusjurandum 
dabitur, te esse indignum injuria 
hac:' vel reapse, ut puta supplicio, 
mulcta, damuo. Gronov. 

11 Ad sese studeam] Id est, si stu- 
deam illam recipere ad sese me aman- 
tern, hoc est, me cpii ejus aniore dis- 
tineor. Douza. 

14 Nunc autem insonti mihi] Hand 
scio, quic sit ea Camirarii editio, in 
qua legatur sonli. (Juam ego ante 



1786 



NOTiE VARIORUM IN 



ociilos liabeo, insonti, Ht et script! 
omnes. Nee vero cum Scaligero le- 
geudum m hunc, aut cum Salmasio, 
ne in hanc expctant. Nondtun enim 
id agit Jupiter, ut innocentiam AIc- 
menae marito probat : id reservavit 
poeta in extremum actum : sed ut ne 
ob mariti probra ipse, quasi maritus, 
ab ea excludatur. Ergo insonti exlii- 
buit ; non Ampbitruoni interpreter, 
sed Alcmenae, quae ob Jovis amorem 
tarn male accepta fuerat a marito. 
Deinde, insonti mihi Jovi illiiis Am- 
phitruonis ira in hanc et maledicta ex- 
petent, est in me, qui non feci convi- 
ciiim Alcmenae, atque hujus cnlpae 
insons sum, recident meque plectent, 
ut ab ea repellar, ira Amphitruonis 
in uxorem et maledicta. Habenda 
miiii expurgatioest, nisi velim fastuni 
pati, et ab Alcmena excludi : quan- 
doquidem, quod ego feci, id Amplii- 
truonem decepit, ut illam insonteni 
et nullius culpa? sibi cousciaiu rapta- 
let probris : nunc autem futurum 
est, nisi satisfaciam, tanquam ipse 
auctor convicioruni, ut ego insons 
ncc istius criminationis reus ob Am- 
phitruonis iram in uxorem et male- 
dicta poenas luam, et ab ea segreger. 
' Espetere alicui,' pro ' ex|)etcre in 
aliqiiem,' ut ' congerere alicui' et 
' in aliquem ' et siniilia. Jlli, quod 
olim conjecit Dissaldaeus, facile ad- 
mitto. Gronov. 

19 Inimicos] Scipio Genlilis nio- 
net, juriscousultos virum post divor- 
tiuin appellasse inimicum. Osn sum] 
Id e.st, odi contra intiieri. ISoriius. 

22 Verecunda] Quamvis alii legant 
iiacunda es ; retineo tamen t6 vere- 
cunda, sensu piano. 

40 Serio prccvorlier] Taiibmanno 
serio est adverbiiim, ut sit serio pra- 
vorlier, serio accipere. Male, opinor. 
Ait Jiipp. non esse a^quuni, si quas 
i|)se per jocum dixcrit, Alcuniena 
pr.r.iiabcat seriis verbis, (|uibus nunc 
cam allo(|uilur. ]'2t est ea vcrbi ac- 
ceplio biipra, i. 3. ' Ne me uxorem 



praevorfisse dicant prae republica.' 
Diss(ddceus. 

44 Ego istac feci verba virlute irrital 
Ego maledicta tua pudicitia mea feci 
cassa et inauia. Cic. pro Q. Rose. 
' Nonne ut ignis in aquam conjectus 
continue restinguitur, et refiigera- 
tur: sic falsum crimen in purissimam 
et castissimam vitam collatum, sta- 
tim concidit et restinguitur ? ' Gellius 
docet 'irritum' esse verbum augu- 
rale, cum ait, ' Aves irritas Labuit 
Remus : ' nam et ' ratum facere,' au- 
gurii estTuUio. Lamb. 

47 Valeas] Verba, quibus nteban- 
tur, cum solvebatur matrimonium,. 
extant Lege xii. Tabb. 'Si vir ab 
uxore divortit, uxori res suas sibi ha- 
bere jubeto, eique claves adimito.' 

48 Juben' mi ire comites'] Moris fuit, 
ut sine comite mater familias aut 
matrona non prodiret in publicum : 
et idcirco non levem injuriam eisdem 
fieri ab iis, qui comites earum abdu- 
cunt, teslatur Ulpianus. Ravardus, 
Si non juhes] Lege, Sin ; ibo ego, 
ISlecum cumit. Sfc. Ilia verba, si non 

juhes, glossema sunt particulae st'it. 
Scioppius. 

52 Turn te, summe Juppiter] Ridi- 
culum. Jurat per Jovem, qui ipsus 
est. Taubm. 

.57 In liominum] Hunc locum Plu- 
tarchus simili valde eleganti uecla- 
ravit : ' Queniadmodiim enim,' in- 
quit, ' cum c nubibus exiit sol, ac post 
caligiuem deniqiie ferventior est ; 
ita anior, cum intercussit ira aut su- 
Bpicio, pace facta, reconciliatisque 
animis, jucundior est, atque acrior.' 

62 Jiis lunto] Lamb, subaudit, ' ma- 
gis : ' frustra, opinor : bis lanto tnagis 
amicisunt, nou apte sonat : tanto quam, 
non male. Dissald. 

03 I'rimum cavisse ojyorluil'] Mens 
Aliumiiia; est : Etsi decuisset te 
))rius cavisse ne diceres: quia tamen 
tu idem cadem qua: dixisti purgas, 
ea patiar necessc est. (iruler. 

(}5 Vasa ;>«r«] Vasu puru sunt, qnuc 



PLAUTI AMPIIITR. ACT. IV. SC 1. 



1787 



in alio usn non fuenint. Sic ' vestis 
pnra,' in saciis appellatur, inquit 
Seivius, quae neqiie funesta sit, De- 
que niacnlam habeat ex liomine inoi- 
tuo. Alias vasa pura, et ' argentnm 
puriim ' opponi etiiblematis cxiato, 
notiim est. Scalig. 

72 CoUo obstrictol ' ()bstrin(;ere* 
est vinculo aicte circumviiicire.Lrtmi. 

ScENA III. 2 Optume adverds] Op- 
portiine. 

4 Sese instituere] Par videtnr, ser- 
vuni fingi ita se coniponere. Tauhm. 

5 Vultum e vultu] Viiliiim suiini e 
vultu beri fingat ct conformet. Lam- 
binus. 

11 Vota qum siint'\ Mutat nume- 
rnm, more solito : pro, rem, qua: vota 
est; id est, faciam intiis rem divi- 
nam, et quae Diis, si salviis redircm, 
a me vota siinf,ea persolvam. Lamb. 
Veleres duplici de caussa sacrifica- 
baiit; vol quia votum, vel quia ab 
oraculo mandatum. Haec saciificia 
oirb T7JS juacreias dicebantnr, ilia eu- 
KToia, et x"P"''''"*iP'"' ^Jt'W's. Inde 
toties in autiquis inscriptionibus, 
' Ex voto fecit, solvit.' Boxhorn. 

12 Verbis meh^ Meo nomine. 

13 l/f re divina facta, niecum pran- 
deat] De extis reliquiisqne aliis sa- 
crificiornm, domuin secuin asporla- 
tls, ctenabant dim. P. Colvius. 

17 iSit mora] Hie versnm a Nonio 
citatum, de senteiitia Rosii, interpo- 
suit Lambinus, quem etiam reperi in 
Aid. et Brix. solis: nam in ceteris 
prioribus tempore non apparet; ut 
nee in Mss. Cam. ant Pall. sex. Est 
autem talis, Qiiando islhcec omnia ex- 
jurasti te 7nihi dixe per jocum. Grute- 
rus. 

20 Errant probe] Plane falluntur. 

24 Fac commentus] Id est, fac cal- 
lide exrogitaveris. Lamb. 

26 Morigero] Id est, moreni gero, 
Genio meo obseqnor. Doiiza. 

ScENA IV. 3 Uercle] Hercules et 
liic et siipcrius juratur nondum na- 
tus, uedum Dcus. Sunt, qui prolcp. 



sin faciant. Sunt qui ad j^gyptium 
ilium, qui hoc nostro anliquior, refe- 
rant. Ef^o puto comicum simplicilcr 
cum vulgari usu sic locutnm, aut 
more suo risuin captasse. Tauhm. 

.5 Irati] Lego ingrati. Ingratus 
enim pleruimine adventus seuum, illi 
non semper iraii. Acid. 

13 Fiat bono] III est, dum ne quid 
fiat contra leges, (iruter. 

17 Cispellam] Cispellam, \no repel - 
lam : quod qui repellitur, citra re- 
gredi cogitur, non ultra progredi per- 
mitlilur. Turneb. 

18 Ut sit madidtis] Loci hujus 
sentenlia petenda videtur e versu, 
quem ex Amph. Plauti cilat No- 
nius in 'Matella:' quamvis is liodie 
in liac Comocdia non reperiatur : ' Ne 
tu pustules matellam unam tibi acjuae 
iufundi in caput.' Hoc igitur iunuit 
se facturum Mercurius, ut Amphi- 
tnionem ab a?dibus abigat. Et jocus 
est in ambiguitate vocis mudidiis ; 
quod ad exteriora et interiora refer- 
tur. Pislor. 

ACTUS IV. 

ScENA 1. 1 A'aucia/em] More Grae- 
corum, accusativus pro nominative. 
Tauhm. 

3 Mijropolia] Latine vocat Sueto- 
nius ' tabernas unguentarias.' 

4 Emiioriiim] Locus, in quo fre- 
quenies sunt inercatores. Gl. 3Iss. 
PL Boxhorn. 

8 Quem propter] Ter. Eun. ii. 3. 
declarat, ' Cibum nonnunquam ca- 
piet cum ea, interduni propter dor- 
m\et. ' Sciopp. Propter, pTO\)c. Glos, 
I\Iss. PI. Boxhorn. 

y QiKCslionem inquisitam hodic amil- 
tere] ' Inquirere ' non luodo diligen- 
ter et anxic qujerere, sed eliam non 
qujsiere, signiticat, sicut boc loco. 
Porro cave pro amitlere, hie cum qui- 
busdam legas omittcrc. QuKslioneni 
amitlil, i|ui eam incepit, sed ad fineni 
non peiducit. lioxh. 

10 Fugcp(c] Intcrjcctio est gau- 



1788 



NOT^ VARIORUM IN 



(lentis et probantis. Sed hie ironia 
est. Lambin. 

ScENA II. 7 Publicilus'] Id est, ex 
Etrarii) piibliro siippeditari. Taubm. 

9 Ulinorutn'} Ciijus tergiim ulmeas 
virgas voiat, quemadmodum auimas 
A< lienins. Taubm. 

]1 Mendicas'] 'jMendicaie malum,' 
raibiinciiliis est oi alionis, qiiem ante 
ociilos foisan liabiiit Prudent, cum 
scriberet Tlfpl ^re^ivcuv : ' Istnm li- 
bido foetida Per scorta tractum pnb- 
lica Luto et cloacis inquinat, Duin 
spnrcae niendicat stiipra.' Grutei-its. 
Senecta atale, pro senili, more Plauti, 
qui sjepius suhslantivum, ad instar 
adjeclivi, cum alio substautivo coii- 
jnuiait. 

14 Mccto vifortu7!io] Sacrifico tibi, 
non quidem victinia*, sed infortn- 
iiiiini. Taubm. ' Mactare quern in- 
fortunio,' apud Plant, solenine est. 
Arbitrabantur, inquit Pahn. IDeos 
delectari, si sil)i res divma miilta 
fieret, et ea re felicitatcm eoriini au- 
pere. J. Gruler. Post isth;rc, te mac- 
iu in/orlunio, statim sequuntur et in 
vet. codd. et in Palat. sex, Vos inter 
vns p., ifc. nonnulla tamen dcesse, 
res ciamat : nisi furte ilia ipsa inlus 
acta dicamus, non coram populo; 
qiioil verius putavirim, estquc per- 
sonis convenientius. Taubm. Quan- 
qiiam dictator ilie secuii erudiii Jos. 
Scali^er peculiari epistola me mo- 
iHiit, lit ha>c atque ojusmodi alia a?vi 
non quidem recenlioris, sed tamen 
sequioris, in locum privatum conjice- 
rem ; tamen quia in illo crilira? cn- 
riie scnatu piurinii etiam reslant, qui 
(alculum daninatoriiim suspendnnt, 
et nostra Sarsinati omnia ex a-(|no 
nondiim abjudicant ; sed pluscula 
lioriim aut gerniana esse ct-nscnt, aut 
talia quic non facile internoscas ; 
possoK8ionem eonmi tcmcre sollici- 
tare nut tnrbare nee ipse volui. l)i- 
vrrsi tamen cliaracteris notam pra;- 
Bentitiiis inipriniere visum est, nt cui- 
vi« appareret, ipsos aliquando in 



reos a criticis relates, licet nondum 
peractos. 

SUPPOSITA. 

SuPPOS. 1. 2 BubuUs coriisl Id est, 
scuticis, ex boum corio consutis, ca^- 
daris. Saturnihoslia'\ Cartliaginienses 
bello durissime afflicti, dicebant, Sa- 
turnunisibiiratum esse, quod prinsex- 
cellentiores e tiliis sacriticarint ; post- 
ca vero clam emptis infantibus et e- 
ducatis, liberorum loco immolabant. 
Atque inde apparet, Plautum ad emp- 
tos illos et siipposititios respicientem, 
Sosiam ' Saturni liostiam ' appellas- 
se ; veluti'ad eum usiuni coni[)aratus, 
foret, nt niox liberorum loco Saturno 
mactaretur. Tauhm. 

4 Laria umbratilis'] Non homo, sed 
larva? (juaedam umbra. Etiam homi- 
nes niliili, ' larviB.' Taubm. 

10 Accipel Cum hoc verbo accipe, 
Mercnrium ex loco superior!, in ca- 
put Ampliitruonis impluisse existi- 
mo. Pistorius. 

12 Bacchanal te excrcuisse oportuW] 
Cum delirare ali(|uem dicere velleut, 
'Bacchanal exeiccre' eum inquie- 
bant. Nam Luna, Bacchus, Ceres 
furoris praesides credebantur. Unde 
' Lunatic!,' ' Bacchi,' ' Cerriti,' ita 
niox, ' tu Bacchus es :' /uaii'J/iieros. 
Mcurs. 

2-1 Blandius] Lego, blaudiris ? cum 
Alcumena: hoc sensu : Nihil eram tibi 
ultra responsnrus ; sed quoniam adeo 
blande me comi)ellas, iterum repe- 
tam quae dixi, ' Cubat cum Alcume- 
na.' 31i autem blandientis esse, vel 
pueri norunt. Gruler. 

29 Qui 7u] Positum ))ro 71U. Nam 
ncirap«AK6i,ct ornatus caussa additnm 
est. Lamb. 

SO De fnrUius tu inlcrea sis vide] De 
foribus tu intcrea, si vis, discedas, 
vide. Lamb. 

Supi'os. II. 'i Mutatos'] De line re 
PI in. V III. 22. 

14 Martiginam ille] Cadmus, qui 
Thebauus fuit, scrpentem ilium inter- 



PLAUTI AMIMIIFR. SUPPOSITA. 



1769 



fecit: ex ciijns dentibus disseminatis 
nati sunt homines armati. Taubm, 
Europa: quaslor] Pro quzesitor, id est, 
qui ad Eiiropam ab Agenoie missus 
est. Douza. 

16 Et rtostrcB auctorem gcntis'] Et 
Cadmiim Tliebarum conditorem, cnni 
Hermiona iixore sua angueis ex ho- 
iiiinibus factos repsisse. Ovidiiis : 
' Serpentem spectas, et tii spectabcre 
serpens.' 

22 Salutatory Tanqnam ii, qui sa- 
lutatum ibant potentiores ; qui si 
lion statim adniittebantur, foris pro- 
deanibulabant. Douz. 

24 A'e pravorterelur'^ Jocns ; nam 
fores clausit, ne fames egressa eum 
anteverteret. Donzu. 

35 Uominem lie coitgrediamiir'] Vi- 
dentiir Lambino superiora, usque ad 
Iniiic locum, vendi posse pro Plauti- 
nis; quae vero sequiintur, non item: 
cum multa ex eis aliudne sunipta, et 
pjene mendieata siut, nonnuUa incon- 
cinna et Plauto indigna. 

40 Fames et mora bilein in nasum 
coiiciunt] Veterum opinio fuit, lit 
frontem pudoris, risus lienem, sic 
et iraB sedem esse nares. Hine 
Persius : ' Disce, sed ira cadat naso 
jugosaque sanna.' Id inde, quod in 
onini graviore commotione, maxime 
antem ira», spiritns concitatus ac vel- 
ut acstuans vehementins ebnilit, na- 
resqne erumpeudo dilatat. Cernas 
id maxime in brntorum generosissi- 
inis, equo, tauro, leone. Casaub. 

41 E loco] Alii interprelantur, ' op- 
portune.' Mihi videtur nihil aliiid 
significare qtiam, ' statim.' Ad eum 
moduu) cadem significatioue dicitur, 
' e vestigio.' Boxhorn, 

50 Si me Dwdaleis] Id est, si volas- 
sem. Victor. 

51 Non potuimus grand.] De illo 
dicitur, qni compernis junctis geni- 
bns incedit. Salmas. 

52 drullatorius] Varro apud Noni- 
um, 'Grallatores qui incedunt gral- 
lis, quje sunt perticaj ligneze.' 



62 Tu purg.] Leg. ut purgari juss. 
Quasi dicat : Precor ut nee panem, 
nee potum ori hodic mco admovcam, 
nisi tu JMsseras, Sec. 'Salutare,' ri- 
dicule, pro ori admovere, quia ' salu- 
tare' et 'adorare Deum,' rem unam 
notat. Quierit Amphitruo ex servo 
Sosia. quando gentium ipsum miserit 
accersitum Ijlepharonem : respondet 
servus, id jam, niodo, pridem factum 
fuisse : et nt planius etiani loquatur, 
circumstantias addit ; Ubi, iuquit, 
rediisti cum wxore tuu in gruliam, Vo- 
lebat alia addere : interpellat herns, 
cui cum, ut fere fit, concise admoduni 
respondisset, ad inchoatum sernioneni 
revortitur; ut, vel, nbi, inquit,/;Mrg-a- 
ri jusseras vasa, ut rem divinam face- 
res, tunc me mittis hinic accersitum. 
Ergo verba ista, Nee Bacchum, ^x. 
clam a Sosia proferuntur : q. d. St 
Bacchus nie irritare debet, nolim ego 
vel Bacchum, vel Cererem sabitare. 
Uterque autem furorem liominibus 
immittere ciedebatur. Scioppius. 

Suppos. III. 3 Telehoissacriificubo ma- 
»ij/;Ms]Teleboariim interf'.ctorum uin- 
bris mactabo. Lamb. Porro Dissal- 
daeus hie finiri vult Jovis sermonem, 
et sequentia tribuit Amphitruoni.hoc 
niudu : sucriificabo munibus. A.M. Nihil 
cst,ut did sulit, quod hodic bene succedat 
jnihi. 

13 Stupri] Post vocenis<«/;rJ, hunc 
versum insero, Cuiqjte tned absrntc 
corpus (uxor) vulgavit suum. J. Gii- 
liel. 

21 Omneisque trullas] •Trulla,' vas 
potorium ; ' trua,' vas aquarium, quo 
e culina aquam calefaciam in lavatri- 
nam, hoc est, domeslicum balneum 
fundebant. Omnes trullas hauriam, 
sic interprctamur, lit tndtas omnes 
accipiamus arrl rou iraarav apvTMvav, 
sive truliaruin oiiine genus : neqiie ad 
oivhpvtTii' tantum referimns, sed etiam 
ad reliquas trullas : puta irvripiaus, 
^wp-ripvaets, et alias, si quae erant aliae. 
Casaub. 

37 Parata «ai*] Mandavi tibi, ut se- 



1790 



NOT^ VARIORUM I\ 



dnlo giibernaciilo affixiis esses. Lamt. 
Cluvu h(ereres'\ Sic distingue meo pe- 
liculo : Clavo harercs sedulo, Ut suios- 
trifugam fucerent, illuc me tuto recipe- 
rem. Bl. Item aliud. Am. iU benenum- 
malum sercaretur 7narsupium. Caecii- 
tiuut qui non vident, hacc ita fiiisse 
disponenda. Dissald. 

41 Talenta quinquaginta Attica] Id 
est, vicena quina niillia aureoruni 
Hiiugaricoruni, quadringentos quin- 
quaginta quatuor, et dimidiato paul- 
lo plus. Tot etiam talentis niulctatus 
fuit Demosthenes convictus siientii 
Harpalo venundati. Tauhm. 

53 Latrones] Id est, niilites con- 
ductos, quibus utebantur hostes. 
Douza. 

(J4 Snblurida'] ' Luridus color ' a si- 
militudine coloiis • lurae,' id est, utiis 
coiiacei, atque adeo a siniilitudine 
coiii appeliatus. Turtieb. Judicium 
silet] 'Silenlium' in caussis judiciis- 
qtie iiitelligitur, cum nulla prorsum 
proniit se conjectura verilatis dispi- 
cienda?, unde ferri possit sententia. 
Kespicit autem ad ' ampliationis ' nio- 
rem, cum in tempus aliud judicium 
ditfinditur. Ccel. lihodig. 

ScENA III. 1 Partite] Vos inter vos 
istam controversiam dicidite ac diri- 
mite. Lamb. 

4 Nescio] Post liunc versuin insero 
aliuin, quern Nonius in ' Decernere,' 
ex Ampii. cital : Qui nequeo, vostro' 
rum utcr sil Am})liilruo, decernere. J. 
(iuliel. 

5 Am. Peril miser f quid cgi>] Per- 
sonis aliter collocatis, sic scribo: Ju. 
Intro ego hinc CO. Alcumena parturit : 
perii miner ! Ai>r. Quid ego '! quern ad- 
vocalijam omncs atque nmici descrunt. 
Juppiter cum Aiiipliitruoncu) egregie 
couf'iitassel, rediie sc intro ait : turn 
inter eundnm, tuniultum ct t'lamoreni 
Alcumfinaa parturicutis exaudiens; 
Alcunuiia, inquit, parturit: ct addi- 
*\\\, Peril miser ! aiiiicii- saluti prirti- 
nieuH. Ncqiie inilii hoc quiscjuam ob- 
jicial, Jovi parum convcnirc banc for- 



midinem ; nam baec ipsa simiilatio 
scenam adjuvat et Aniphitruoneni 
ex snbditivo prope germaiium facit. 
Huic subjiciens Ampbitruo: Quid 
ego ? inquit ; an non magis perii etiam, 
queni amici et noti omues deserunt.'' 
J. Gutiel. 

9 Tliessalum] Thessali veneficiis et 
magicis artibus infames. Taubm. 

13 Ignorant] ' Ignorare ' est asper- 
nari et cognoscere nolle. J. Guliel. 

14 Introinitnpam in adibus] 'Apxaia- 
fj.hs est : apparet enim veteres prae- 
positioni ' in,' sive motum in loco, 
sive ad locum significaret, indifferen- 
ter accusativum et ablativum adjunx* 
is.se. Meurs. 

ACTUS V. 

ScENA I. 1 Sepulta] Id est, ex» 
stinctaj : omnis spei atque auxilii in* 
opiam significat. 

3 Consequi] Consequi hie pnto idem 
esse, quod, circumcyrari, in orbem 
rapi, aut agi : nam in orbem rapta S3 
invicem consequuntur. Maxime au- 
tem consternatis coelum, terra, et 
mare circumrotari fere, et lapsum 
niinari videntur. Boxhorn, 

G Aquam velim] Qua suffiisa, senii- 
animis recreer, atque reficiar. Lamb. 

y Dcos sibi invocat] Forte puerpe- 
ris illud soleume dixit, ' Juno Luci- 
ra, fer openi.' Taubm. 

17 Ilerilis prccvortit metus] Plus va- 
let apud nie Alcunienae metus, quam 
mens. Lamb. 

21 Percussit Juppiter] Gravissimi 
est et lellialis vulueris verbum per- 
cussit : unde ' percussores ' dicti : di- 
citur etiam de fulmine. Passerut. 

21 Interii] luterire plus est, quara 
peri re. Ciloss. ]\].ss. PL Boxhorn. 

25 Increpuit] Id est, crepitu fulmi- 
nis pertermit. Passcrat, 

2'J Kxpedi] IJic actutura. Cil. Mss. 
Boxhorn. 

31 Piam] Amantem tui. Pietas 
omnia debita ofticia corapleclitui. 
(iUiss. !^hi. Boxhorn. 



PLAUTI ASINAR. PROLOGUM. 



1791 



42 Manibus piiris] ' Piiras nianns ' 
tani a soidibiis ot illuvie, qiiain a c<r- 
de et sanguine, in saoris exigebant 
antiqui. Minuis, ' Piiras Dens, non 
pleuas adspicit nianiis.' Fiebantqiie 
eac lavationes fere in vivo fliunine. 
Brissou. Cupileopertu] In saliitandis 
et atloiandis Diis stanles capite oper- 
to, corpus dextroversuni in orbein 
circumagebant, procumbebaut ptiani, 
dextranujue ori adnioventes, osculuni 
labris premebant, turn deinde sede- 
bant. Brisson. 

52 Incunabulis] ' Incunabula ' sunt 
fasciae et paniii, quibus pueri in cunis 
involvuntur, involucraque eoi um, uno 
verbo, linea et lintea. Nam in cunis 
pueri involuti incunabulis colligantur. 
Turnebus. 

5G Avgues jubati ] Jubas angni- 
bus et draconibus tribui solent, quze 
quidem cristae sunt in eorum capiti- 
bus eniinentes. Turneb. Impluviiuii] 
' Si relictus erat locus in medio, ut 
lucem caperet deorsum, qua implu- 
ebat, impluviuui dictum,' Varro. 

GO Recessim] Gloss, nostrae Mss. in' 
terpretantur, ' retro :' recte : et nihil 
hie mutandum. Nunc recessim, id est, 
retro; rursum, id est, nunc vorsum, 
cunas traxi. Belgse dicerent, Nu 
voorwaerts, dan acliterwaerts. Boxh, 



(jl AllcTum altcni] Id est, unnm 
dextra, alteruni hiva. Ovid, de Art. 
I. ' Parvus frat, manibusque suis Ty- 
rintliius an^ueis Pressit : et in cunis 
jam Jove dignus erat.' Taubm. 

73 Cum Jove] Aiiter Propertius, 
' Uivaleni possum non ego ferre Jo- 
vem.' 

75 Paccm expetam] ' Pacem petere' 
projiria plirasis veteruni in re sacra, 
pro Deos placare, veniam delictorum 
petere, numen exorare et propitium 
reddere. (ironov. 

70 Tiresiami Tiresias vates nobilis 
TliebanHs ; ' Conjector,' divinator. 
Briss. Consulam] liecte dicit,cons«- 
lum : auspices enim ' exta consnlere' 
proprie dicuntur, cum inspiciunt. 
Brisson. 

ScENA II. 9 Qui est susceptus] Mss. 
Lang, qui est conceplus semine: for- 
tasse melius. Aliud enim conceptio 
est, aliud snsceptio. ' Conceptio' 
proprie seminis, primus uteri actus 
in geueratione. ' Susceptio,' in lucem 
cditi pueri, opus parenttim, qui natos 
manibus suscipiunt, atque e terra tol- 
lunt, ut ostendant, velle se eos ali at- 
que educari. Dissnld. 

ScENA III. 3 Cliire plnmHie'] Mss. 
Cainer. clara plaudite : forte, applau' 
dite. Grut. 



ASINARIA. 



Argum. 6 Riiinus] Idem qui 
' rivalis,' a ' rivus ;' ut a ' vicus,' ' vi- 
cinus.' (ironov. 

PaoLOGus. 3 Conducloribus] Lam- 
binus accipit de iis, qui couduxerunt 
omamenta, itdilibus. Imo vero de 
iis capiendum qui ludos exhibent, 
quique bistrionum operam couduxe- 
runt. Gruter. 

4 Auritum] Auritum pnpulum acci- 
pio, qui usu aurium non destituitur. 



J. GuUel. Aurilum, attentum. Glost. 
Mss. Buxhorn. Gratiis] Epid. iii.4. 
38. 

10 Greece est Onngos] Langianu5, 
Onu^iTiist. Duo Palatt. Onai;ro est. 
IJaiiliiiiii. Onega. Scribendum,(»rtfc«; 
est Onugo; vel, Onega: nam t^ est 
tiansponi vetat metruni. Vide ad 
Livii lib. i. Gronov. Onagos] Cum 
vfriyhs sonet asinarius, cur Aninarm 
vocatur Comoedia? Kespondeo, sub- 



1792 



NOT/E VARIORUM IN 



auditur 'fahnia:' lit perinde sit, ac 
si diceretnr ' Fabula de asinariomei- 
calore.' Stephan. 

ACTUS PRIiMUS. 
ScENA I. 6 JElatem'] Pro, dintis- 
sinie, sive apternum, adverbialiter 
positum. Nonius. 

7 Pestem] * Pestis ' etiam pro 
morte ponitiir; siciit ' febris ' pro 
quocnnqtie niorbo. 3feurs. Inde' pes- 
tem oppetere,' quemadmodiim ' inor- 
teiii oppetere.' Veins poeta apiid 
Cic. Tusciil. lib. ii. ' Vestras niamis 
peto, priiisqiiam oppeto itialam pes- 
tem.' Ciipt. III. 3. 11. Gronov. 

8 Deum Fidium] ' Fidius ' est Jovis 
filius, id est, Hercules. Aihs vlhs'H' 
paK\^s, cujns sacramentum saiictissi- 
imim erat. Festus. 

16 Lapis lapidem'\ Duae rationes 
inolendi indicantur a poeta : una, 
cum siispensa mola fruges frangimns, 
lit in faba fresa, et in polenta cras- 
siiiscnla ; altera, ciun niola; non sus- 
pendiintnr, sed lapis lapideni terit, id 
est, mola molam; ciini teniiior farina 
et minntior elicitiir. Atqne hinc.co- 
niica qiiadam lasrivia et liisn servnni 
circiimloqiii ' pistrinum,' ex genere 
niolitnra?. Turncb. 

18 Polentniu] Id est, bordetim, vcl, 
liordcaceam farinam. Tuubm. 

Qui polentam pmnsitant] Sic om- 
nes omnino scripti. Cainerarianns 
inter versus pinsilant : et idem nnns 
secundo post hiinc versn, pinsilaut. 
Quod in spericm comiitodius: hoc 
enim illorum o|)us est, non ' pransi- 
tare :' a quo adeo erant remoti, ut et 
vavaiKiirriv macliifam iiaberent alli- 
gatam,qua;et vesci polenta et ni<inus 
ori admovcre proliilicret. Unde igi- 
ti:r hie rodicum in hoc verbum con- 
senRns? Portasse ntrobique scripsit, 
IJbijicnt nequam homines, ui polentam 
pransitenl. Sicnificat uiniin illis esse 
durae sortis solaliuni, «i quid dc po- 
lenta f'lirtim aliquando siibducere et 
pransilare pos*siiit. Ubi homines ne- 



quam perpetuam sentinnt miscriam, 
nisi si quando contingat, ut furtim 
aliqtiid polentas ori inserant. Gro- 
novius. 

21 Fustiiudinas'\ ' Insulas ' vocat 
niolas, quod in mediis pistrini locis 
collocatap, vehiti insnlae specieni prae- 
beant. ' Fustitudinas ' vero, quod 
illic fiistihus adigercntiir servuli si 
alicubi cessareut. ' Forricrepidinas' 
etiam, quod conipedibus vincirentnr, 
ne fiigiendi daretur facnltas. Long. 

22 Blortuil Id est, ubi servi loris 
e pellibus bubulis factis canlnntur. 
Lambin. 

26 Despuas'] Despuebant veteres, 
quie abominabantur ne evenirent. 
Lamb, Sputum apud veteres extra 
nsniTi naturalem erat vel religiosum 
in avertendis roalis ominibus, quze 
' despuimns,' ut hie ; vel contumeli- 
osnm ad contemuendos alios, quos 
' conspuimus,' ut Cure. iv. 2. 17. Ad 
illud referendum etiam, quo nteban- 
tur mediciuiP causa in morl>is, quos 
incantando ciirari putabant, aut co- 
mitialibus, quos item ' despuimns,' 
Plinius xxviir. 4. Petron. Noster 
Capt. III. 4. 18. Gronov. 

28 Penitis'] Voeabant ' penitnm ' 
veteres, qnod intimum esset ; unde 
et ' Penum ' et ' Penates' dixernnt. 
HJuretus. 

31 Expcrs sis metu] Expers cum 
sexto casu, more veternin. Catullus, 
' omnibus expers.' Murtt. 

32 Rcdde operarti] Scil. ' anscultan- 
do.' Lambin. 

36 Quid istucnovi fs<] Vix mihi du- 
bium sit, qiiin post li<ec ponendtis sit 
versus 69. Demiror quid, (fc, at ver- 
sus ordine 70. delendus. 

37 r.quidem scio jam, Jilius quod 
umel] Nunqiiaui niagis se traduxit 
Scioppius, quam cum congestis aut 
corrui>tis aut male iutcllectis ancto- 
rnm locis vincere voluit, scio quod, ut 
vulgus iisurpat, Latine dici. De sin- 
gulis vidcbimus alibi. Nimc nione- 
mus tirones, ab hac barbaric sibi ca- 



I'LAUTI AS«INAR. ACT. I. SC. 1, 



1793 



veant. Hie auteni scribeiiilinii ant tus' dicilnr, rpii parce ac diuiter vi- 

rum Fr. Sanctio, qiwm, vel (fuum: ant vit, cliani lloiutio Ej). i. 7. 91. ' Dn- 

luiuidem ncio jam, Jilius qunm iimcl iiis, ait, Vultci, iiiniis attentusqtie 

mens, hthunc. Quasi esscf, Isthanc videris Esse niilii.' (ironuv. 

scilicet. Bis codein nioilo peccatiim (id Habere lionorem] Morem ip^i 

est apud Liviuni, iii.,52. tt iv. 31. geieie. Lamh. 

Pseud. I. 5. * Ecquam scis filium ti- 72 DotulemY Dotalis servus,' idem 

bicinam nienni ainarer'' Gronou. piorsus qui A^eliio ' receptitius. ' 

40 Invnsit gravis] Post \vxc verba, Qucni vide xvii. 6. Qui quidem ser- 
veius codex liunc versuni iiiserit : vus in niariti poteslate non eiat, lit. 
De. Ltiamnc? Li. age tjuceso, hercle, reliqui; sed inatroiiie pecuiiaris ; 
vsque ex penilis faucibua. quippe ' exceptns ' cum reliqua pe- 

41 Ay« siii>i)etunt] Non habet, unde cnnia, nee datus doti : quain pecuDi- 



piomissnni solvat. Lamb. 

4G Nos tamen pranosciiims] Came- 
rarii et Langii codices, nos tamen in 



am ilia pro libitn tractabat, vei invi- 
to marito. Douza. 
7() Viginti] Miror, qui senex scire 



prelio sumus: lecte: Tu in primo potuerit filio opus esse viginti minis, 

pretio senlis, qualis sit uxor Ina : nos cum iniilto post (sceiia 3.) lena su- 

tamen ipsi aliquo in pretio sive loco per illis cum adolescente paciscatur. 

el tempore, id sentimus. Nam quuni Muret. 

dicitur' primo,' ' secundo,' ' tertio,' 84 Circumduce] Decipe, circum- 

potest intelligi ' pretio,' perinde ut veni. Gloss. Mss. Boxh. 

' loco ' et ' numero.' Poennlo i. 2. 86 Piscari in dere] ' Piscari in 

' Primuin prima salva sis, et secunda acre,' et ' venari in inari.' liabent 

tn secundo salve in pretio, Tenia forniam jnoverbii. Vide Erasmuni. 

salve extra preliuni.' Sedifjitus Vol- bl Rete juculu] Est ' reie jaculuni,' 

catius: ' Uein Nsevius qui serv*t, letis genus dictum a jaciendo, quod 

terlio in pretio est.' Sciopp. et ' funda' appeliatur, a ' fuiidendo,' 

03 Arete cuntcntequc habet] Ride vel a ' fuiido:' /SrfAosGraecis, ut docet 

hie gravitateni niimici philosophi. Serv. Georg. i. 141. dicitur ' reteja- 

Virtutem ait nietain habere, intra ciihim,' ad ditferentiam ' verriculi,' 

quam et in qua consistit, qua; voce- quod non jacitur, sed veiritur, id 

tiir niediocritas: in ea qui inanent, est, traliitnr. Turneb. 

'continenter' aut ipsos agere aut 88 0;<<ioHfcm] ' Optiones ab optan- 

alios liabere dici Plauto. Atqui con- do appcllati : quod antccfdentibus 

tinenter vivcre potest et qui in spien- a-gritudine preepeditis, hi, tanquam 

dore vivit, con<(?H<e non nisi qui parce adoptati eoruni atque vicarii, soleut 



aut x^^'^XP'^^' I*iu" intellexit, quid 
esset contente. Cicero pro Plancio : 
' Cn. Maiiliuiu, non solum igiiobilem, 
verum sine virtute, sine ingenio, vita 
etiamcontenta ac sordida.' Latinus 
Pacatus ■ 'Cum videret Imperato- 
rein, rerum potientcm, tcrrarum ho- 



iini versa curare.' Vegetius. Est et 
opiio fabriciE leg. 6. U. de Jure Im- 
munitatis, quo inaxime respexisse 
videtur Plautus. Grunuv. 

94 Aliudcura] Id est, tu de hac re 
sis securus, ego vidcro. Taubm. 

95 /; eliamnc ambulas] Suspicor 



minumque dominum, parce conten- fuisse initio, Ei, ei ; ne ambula : hoc 

teque vivcntem.' J'auilinus Natali est, I,i; nc ambula: sic respexerit 

sexto Eelicis : * Quos solos Iiabuit ad dictum senis ' Eo ; ' jubeatque 

contentae rustirns illos Paiipertatis porro ire, iiein'c ambuiure : minus 

opus.' Cicero pro Sex. Roscio, ' Haec enim est, imo vero et aliud ' ambu- 

attenta vita et rusticana.' ' Atten- lare,' quam 'ire.' Lepor autem iii 

Delph. ei Var, Clan. Plaui. 5 X 



1794 



-SOTM VARIORUM IN 



eo, quod senex scipioni inniteretur, 
ideoque itioni minus aptiis. Gruter. 

104 Si quid opus] Hoc de sollenini- 
bus Romance antiqiiitatis formulis 
depromptum, teste Cic. ad Attic. 
' Erat enim, si meministi,in consula- 
tus petitione per te milii pollicitus, 
si quid opns e<;set.' Douza. 

Ill Contiii] Id est, contueri, cer- 
nere. Lamb. 

ScENA II. 4 At main cum <«o] V^e- 
teres cum rainarentur, aut significa- 
rent, quod quis direiet ant faceret, 
imptine non habiturum, malo id ejus 
futuruni aiebant, et fere bac formula, 
malo tuo. J. Guil. Ex hoc loco] Id est, 
e vestigio. Lamb. 

5 Tresviros] Tresviri, vel triumviri, 
capitales ex niagistratibus erant mi- 
noribus, qui career! praeerant et sup- 
pliciis, cognoscebant de criminibus 
servorum, ineretricum et viiiornm 
capitnm, eosque puiiiebant. Unde 
apud Herat. ' Sectus flagellis trinm- 
viralibus.' Gronov. Tresviros] Vide 
notas Anipb. i. 1. 3. Nomina] Sole- 
bant enim rei nomen apud magistra- 
tuin ante accusatiunem datis tabellis 
deferre. Douza. 

7 Perkcebrce] ' Pellecebrae ' delini- 
meiitii sunt nieretricia, blandidicis 
diclis et snaviliidiis imperitos jiive- 
num animos irretientia: unde ipsae 
meretrices ' pellices.' Joh. GuUclm. 

9 /k 7nari] Id est, in niercatura fa- 
cienda. Douza. Elavi] ' liluere,' est 
decoquere, substantiaui iancinare: nt 
Rud. u. 7. Sic ' proiuere' (juoqiic: 
itaqiie ' proiuvium,' pro imuioderata 
et eflusa largiiato. Tacitus, ' I'ro- 
hiere opes,' <!v:c. Palmer. 

10 Surdido vilam oblcctabas pane] 
' Surdidiim panein ' Lanibinns inter- 
pretutiir pancm cibariiim, qui servis 
diibalur. Sed putat Coleriis viiioiein 
fuisse : nimiriiui ilium, qiiem jusculo 
snperfu.so canibus pra'beri sulitum 
scribit veins Scboliastes Juvenalis. 
Taubm. In pannis, inopia] Pra-lcr- 
quani (piod Lipsius, inpannis, una vo- 



ce, consensernnt omnes lacunam hie 
esse, et quidem plurium vel certe 
unius versus. At locus est integer- 
rimus : ad vocem inopia repetenda 
est proximee voci apposita pra^posi- 
tio : quasi esset, in pannis,in inopia; 
more Latinis nsitatissimo, quod non 
attendernnt etiam in S. Cypriani 
Epistola ad Donatum : ' In judiciis, 
concioue, pro rostris opulenta facun- 
dia volubili ambitione jactetur.' Sic 
Mss. faniores, et invenit Palmerius 
in suis, etsi improbet. Deinde snb- 
auditur participium veibi substanti- 
vi, ' vivens,' ' degens,' ' agifans,' ' de- 
tatem agens.' An aliqiiid deest bnic 
orationi : in vestitu inendico et egestate 
ritam surdido pane oblectabas. Atqui 
haec est ipsa oratio Plauti. Sed ta- 
men dicent, Atque ea si erant, quod 
sequitiir non potest referri ad in- 
opiam. Potest imo: nam inopia non 
liic significat indigentiam ipsam, sed 
angustias et tenuitatem inopum: ut 
cum dicimus, ' in egestate esse,' ' in 
inopia vivere,' intelligimus res par- 
viilas et tenues, quibus (amen anima 
quantumvis egeni sustinetur. Atque 
ea si erant, nempe panis sordidiis, 
panni et liabitus mendicorum, alia 
suppellex et frivola mendicitatis. 
Terentius Eunuclio v. 5. Gronov. 

18 Ignuras] Vid. Ampb. iv. 3. 

19 IMansuetem] Ita Nonius mansue- 
tcm, a nomine ' mansucs,' id est, x«'- 
poridrjs' quasi adsuelus ad manum acce- 
dere, et ut ait Maro, ' Ille manum 
patiens,' jEneid. vii. 490. Taubm. 
jliscbylus Agam. Aifihs ^woikIs fi.a?\.0a- 
Khv a<p' (<p6\p€Tat. Scriver. 

20 Nam isti] Scil. Philenio. 

20 jDIodo] ' More : ' ubi iis praesen- 
tibus loqiiimur quos mctuimus, aliis 
in dicendu potii:s moreiii gerinius, 
quam nobis. Boxhorn. An modo, ar- 
bitratu. 

ScENA III. 1 Fhilippcis] Sciendum 
numnios Pbilippeos fuisse quondam 
aunos insignes imagine Pbilippi, 
rc^is Macedonun:. t'umer. 



PLAUTI ASINAR. ACT. I. SC. 3. 



1705 



3 Nee rectc'] Id est, male. Tnub- 
man. Auniin merum est] Uiide mere- 
trices liitea veste iiitrodiict;e ; (jiiia 
color aiiro, cujus illee ciipieiiteii max- 
ime sunt, similis, .S'ai/jg-. 

4 Clavo Cupid.] Plane adamantino. 
Taubm. 

5 liemigio veloque] Notatur snnima 
el celeritas et conatiiE. Idem. 

G In dllum] Id est, mare. 

7 Puitorio] Qiiacstmn significat me- 
retriciiim, ' Portorinm,' <p6peTpov, yav- 
\ov, vectura, sive prefium vectura. 
Taubm. 

12 Ductein'] ' Diicere' et 'perdu- 
cere,' inter Venerea habentur. Grut. 

14 Dttm superes datis] Soil, alios: 
vel superes, id est, abundes datis, ut 
vult Hosius. Sed simplicius est prius. 
Taubm. 

IG Quod accepisli] Quod Plauto in- 
terdum est accessio sermonis, preeter 
vebenientiam, sermoui nibil afferens. 
J. Gul. 

20 riostimenturn] Festus, * Hosti- 
mentuni est beneficii pensatio.' Sic 
Serv. ' Hostia,' victima est ; et dicta, 
quod Dii per illam bustientur, id est, 
Jequi et propitii rcddantur: iiide lios- 
timentuiii, aequatio. Opera] Gen. fce- 
min. est opus vel labor, pro snmpta 
niercede, ut boc loco. ' Opus ' est, 
id, quod opera perficilur. Nonius. 

25 Non tu scis] Quae amantem par- 
ce et timide poscet, ea sibi erit dam- 
nosa. Lamb. 

28 PaliJiarium] Piscis put. est, qui 
non assatur, nee elixatur, sed in pati- 
na cum jure ai)ponitur. Turneb. Ver- 
ses] Amatorem scil. ut piscen), dum 
assatur. Taubm. 

29 De pk'iw] Cum amator nonduni 
exbaustus est. Lamb. 

37 Te earn ductare] Postulas te due- 
tare, ex elt'gantiis Plautinis est. Ait, 
amantem frusira, ac neqnicciuam 
velle amicam verbis ductare, non do- 
nis. Diss. 

41 Numerata in 7itanum] Vide Tnr- 
neb. IV. 11. iibi explicat illud Cic. 



Pbilipp. II. ' in manum latio.' Tuub- 
vtann. 

41 Abusa] Utendo, vel in usum 
consuiiipta. Turneb. xxii. 5. Pio- 
priissime boc verbo Plautus utitur: 
so. in vino, unguentis, pigmentis, &c. 
nam id significat ' abuti.' Donal. 

47 (.VrtCfj] Graca mercari fide, liic 
est, optima et repra'sentata pecunia 
mercari, ut in palliata atque adco 
Attica Comoedia : cjuasi Graeci nun- 
quam fallerent. Gra?ci Gra-cis fa- 
vent, et bene de gente sua et existi- 
niant et praedicant. Turneb. Quia 
niulii inventi Atbenis, qui debiluni 
abjurarent, factum est, ut (idem 
non liaberent nisi praEsentarium au- 
rum ferenti. Nuspiani auteni cer- 
tior (ides, quam ubi stalim res pro re 
redditur. Qua in re quia videntur 
Graeci diiigentes ("uisse, iude (ides il- 
lorum optima in proverbium abiit. 
Vellei. II. 23. ' Adeo enim certa Atbe- 
niensium in Romanos fides fuit, ut 
semper in oinni re, quicquid sincera 
fide ageretur, id Komani Attica fieri 
praedicarent.' Sed ' Punica fides ' 
in contrarium pro mala valiiit. Au- 
son. Epist. 10. Gronov. 

51 Nihili cocio est] Vidit liic ali- 
quid Muretus. Quicquid enim re- 
pugnent, cocio est ipsum vocabuluni 
' caiitio,' ut ' plodo,' • plaudo; ' ' co- 
j)0,' ' caupo.' Sed cum scriptura 
niutat significationem et genus : non 
enim syngrai)bam significat, sed per- 
sonam : perinde ut vocabulum 'op- 
tic' et electionem significat et adju- 
torem. Pr« boc tarn facili eiymo 
quam speciem liabent, qua3 commi- 
niscuntur docti a cuuctando, a co- 
quendo, a conciendo, a cogendo ? 
omnia [xia fivKovos. Cocio est arrila- 
tor vel proxeneta, qui arra data 
contrabenles conciliat : inservitque 
empturis ac vendituris aut utris- 
quc, et apud alterum, ut aliquid re- 
mittat.alterum ut addat pretio, inter- 
veniendo, rem conficit. lidem et 
pro emptore interdum spondebnnt; 



1796 



NOTyl]: VARIORUM IN 



iniei'dum et ipsi qtiaedani emptita- 
bant; ut nunc quoque faciiint : inde 
' cociones ' et pro spoiisoiibus et pro 
KOTTTJAois. Hinc explicandum diciiim 
Laberii: ' Diias uxores? Iioc hercle 
plus Hiegotii est, inquit cocio : sed 
iediles viderent.' Cocio sic loque- 
batiir, nrgeus contrahentes, ut fineni 
negotio imponerent, sibi enim et alia 
negotia cnranda esse: ut rh hoc sit 
ablativi casus. Sed abutitur eo La- 
berius, quasi noniinativi esset, et sig- 
nlficaret: hoc gravins esl quam pu- 
taram. Hinc et Plautiuuni : ' Non 
desidero,' inquit, ' et pro niiiilo habeo 
cocioneni, qui inlercedat et promit- 
tat, 3(1 diem solutum iri ; praesens 
volo.' Cutn autein ad d i t, stvs cuj«s? 
iudicat verbuni iioc frequenter audi- 
tUHi in scena ex noiissiuia aliqiia co- 
inoedia. Illud absurde Salmasius, 
cujus, hie esse posituni, ut ' cnjum 
pecus.' Ita enim dicenduni fuisset: 
scis cujuin. Nee ' cnja res ' est quaiis 
res, sed cujus domini res. Accipio 
autem ab eodem ' cociones ' apud Pe- 
tronium : et inteiligo arrilatores, qui 
iu mutatione niercium intervenire so- 
lerent, et verborum, quee inter se 
contrahentes commutarent, arbitri ac 
medii essent. Acci|)io et ' cociona- 
ri ' apud Qiiintiliauum, ut sit facere, 
quod et Kd-rrrjAoi et proxenefze solent : 
laudare nierrein, pretium intendere, 
dein aiiquid remittere, turn Jurare 
lion niinoris dari, rursus concedere, 
donee contractus perficiatur. Sic 
cocionatus est Cato in Cypro irdvra 
i^aKpifiovv KoX Ka.Tarilvwv ds 6.Kpav ri- 
fi-^v, KoX Ttdcrav avrhs Trapuv, Ka\ irpoad- 
ywv rhv taxo-Tov ^KKoyicrfjihv, ut halji't 
Plutarchus. Sic Caligula ' exc|uirens 
per se pretia et cxtendens' apud 
Sueton. cap. 38. Hinc Glossae : Ar- 
rilulnr, cocio, (i /itra/SoAeur. Cocio, /ut- 
rdffuKos. i'ociitnalura, niTa^KTiriKii. 
yitrd^oKos, dardnnarius, cocioiiator, «>•. 
rilatnr. McTOTrpciTrjs, cocio. Mfrdnpa- 
iris, cocioniiliiin. (iiouoviiis. 

57 Quun coiuml/a:] Nota est colum- 



borum in oscuiando improbitas. Ca- 
tull. Garni, lxv. ' Nee tantum niveo 
gavisa est ulla coiunibo Conipar, quae 
niulto dicitur improbius Oscula nior- 
denti semper deccrpere rostro.'Lawj- 
bin. 

58 3Ieo de studio'] Id solum agere 
studebatis, quod mihi placebat. 

G4 Concinnavit'] Paravit locum se- 
quabilem et planum. Nonius. 

08 niix] Ab ' illiciendo' fit ' illix.' 
Nonius. 

09 Bene salutandol Id est, dum sa- 
lutantur. Taubm. 

70 Vinnula] Ita Isidorus Origin. 
1. II. ' Vinnulata vox, est lenis et 
mollis atque flexibilis : et vinnulata 
dicta, a vinuo,' id est, ' cincinno mol- 
liter flexo.' Unde nunc primuui dis- 
cimus, ' vocem vinniilam,' sive ' vin- 
nulatam,' ad fractas et concisas iilas 
ffl'aMiiinalissimis modis in coucentu 
niusico flexiones proprie pertinere, 
hoc est, dicta infracta et quasi modu- 
lata voce labiis teniis modo, non au- 
tem e pectore penitissinio enuncia- 
ta; nota nieretricularum arte. Dou- 
za. 

71 llaud est] Significat, non est 
rei familiari aucupis damnosum ; non 
immiuuit rem familiarem. J. Gu- 
lielm. 

72 Sine retihus] Habere cum licet 
spontaneum, non coaclum. Pylad. 

75 67] Si, pro 'cum,' ' post(|uam,' 
' sunul atciue,' poni amat. J. Gut. 
Si conjunctio cum verbo indicativo 
juncta, rem magis indubitatain facit. 
Pri.scianus, 

[)'i Exohsecrubo] Exquisite obsecra- 
bo. Lamb. 

91 Dignos, indignos] Id est, om- 
neis. 

95 Si mutuus non jiotero] Recte mu- 
tuus ab amico, fwnore ab danista. 
Sed quum mutuo scribit Salmasius, 
contra uiorcin antiquoruui loqiii facit 
poctam. Vid(' dc I'ociinia Vet. in. 
1. Gronov. Dluluns] ' Muliiuni sine 
u:>uris ; foiMius ciirn usuris suriiitur. 



PLAUTI ASINAR. ACT. 11. SC. 2. 



17!)7 



et est accept! foetus : nnde et fcEnns 
dictum est: iit Graeci t6kos, (|uasi 
partus miitui sunipti.' Aon. 

ACTUS II. 
SCENA 1. 10 Celncem'] ' Celox' na- 
vigium breve et celere, quod majori- 
bus et tarcliorihns suhservit. Siguifi- 
cat se dubitare quil)us rationibus et 
qua celeritate navem in portum du- 
cat, boc est, rem ad optatuui cxitum 
perducat. Lamb. 

11 Impetritum] In sacrificiis quod 
' litare' est, id in auspiciis ' impe- 
trire.' Nihil autem aiiud est, quam 
' impetrare.' Scalig. Quovis admit- 
tunt aves] In quanivis partem admit- 
tunt sen addicunt aves, et consilium 
sue garritu aut volatu ratum faciiint. 
Taubm. Verba ' adinittere,' ' addi- 
cere,' propria sunt augunim, qiiibus 
et 'adniissivap aves' dicebantiir, quae 
consulfntem de incepto bene sperare 
jubfrent. Grower. 

12 El fornix] V. N. Aulular. iv. 3. 
Porro] Mss. Camer. parra. Jam Pii- 
nit) 11.37. Parraj avi in capite cor- 
niculatus est apex, ut phasianis ; in- 
auspicatnsque : quze Sirio oiiente ip- 
so die non apparet, donee occidat. 
XVIII. 29. 

14 Ulmum] Unde virgae fiebant. 
Tanhm. 

16 In imindo] Id est, paratiP sunt: 
in expedito sunt. Charisiiis. Vide 
E|iid. V. 1. Gronov. Uti quaj munda 
liabemus, veluti cbartain, vestimen- 
tuin, ferranieiitinu, quibus statim, ul)i 
necessitas iiicidirit, uti possimus, n»c 
t'xspectandiim est, dum mundentur. 
Gronov. Atriensi] 'Atrienses' >er- 
vi observabant atrium, ub: ccvnabaiit 
veieres : et suppellectilcm icdiuin aut 
villa> exponebant, et ut omnia mun- 
da et integra praestarentur,curabant. 
' Sei vus ad iimina,' dictiis pro atri- 
ensi Virgil. /En. IX. 'fidnsque ad Ii- 
mina custos.' 

18 Obscavavit ] Id est, ' malam 
scaevam sive omen obtulit.' Nonius. 



ScENA 11. 7 Obscrvavit] Custodes, 
servitii pars erant : eorum munus 
'observatio:' et ipsi illi, cum aediuni 
ciistodia; diligenter et ex officio suo 
prirsunt, ' observare ' dicuutur, ant 
* scrvare.' ./. Gulielm. 

8 Jiitatem] Pro ' diutissime,' sive 
' a^ternum, ' adverbialiter posilnm. 
Casaub. in Allien, vii. 1. • /Etatem,' 
interpretatur, per omnem a»tatcm,nt 
Craici dicunt 5ict $iov, pro 5j' SAou 
/Si'ou, et ut Hesychius, Sia travThs, au. 
Taubm. 

10 Prwgnantis] Id est, eminentes 
ac protuberantes, ut pra'gnantium 
uleri Solent. Varro, ' Excitatnm 
verberibus corpus.' Et est jocus, 
quasi magnum quid largiturus sit. 
Taubm. 

13 Quadrigis'] ' Quadriga; alba; ' 
sunt Jovis quadrigae, qua; celerrinio 
per crelum ferri cnrricido censentur. 
Turneb. Indipiscet] Adsequetur, adi- 
piscelur. Fcstus. 

14 In obsidione'] In discrimine, a 
re niilitari sumpta coinparatione. 

15 Opprimere] Occupare, et ita 
subito arripere, ut elabi non possit. 
Taubm. 

IG Opimitates'] Vide Capt, iv. 1. 

18 Sint obnoxii] ' Obnoxium esse 
alicui ' ))ro obligatiini, deditum, sub- 
jectum et devinctum alicni esse, sive 
per benefiria accepta, sive per po- 
testatem, et jns, puta niagistratiis, 
vel doiuiiii, vel patris, sive denique 
per patientiam non satis lionestam. 
Gronof . 

20 In cuntmune] INlilii et illi. Ne 
iiuam fraudem frausus siet] Id est, 
fVaudcMii cummlseiit. Festus. Forniu- 
lam banc anti<|uaii) emollivit Living 
xxiii. 14. 'Qui ca[)ital<'m fraudem 
aiisi, (piique pcruniit judicali in vin- 
culis essenl.' Ubi tanien Scalig. ma- 
vnlt ' frausi.' Gronov. 

23 Pro monstro] Portenti loco est, 
divrl Ttparos. Taubm. Sudati Alliidi- 
tnr ad 'sudiculnm,' flagelli genus 
dictum Festo, quod vapulantes sii- 



1798 



NOTiE VARIORUM IN 



dautes facit. Passer. Sudor frigidiis 
et tieinentis et Eestiiantis animi in- 
dicium est. Vide Cep\. Rliodig. vi. 4. 

24 Properans concesso pedibus, lin- 
gua largior'] Bosius, cum ccsso : male ; 
ram concesso, nihil aliiid est, qiiani 
cesso. Poenulo i. 2. ' ambae niin- 
qiiatn concessavimiis.' Ut ' condo- 
leo,' ' concastigo,' 'coniputo,' idem 
quod simpiicia significant. Pro pro- 
perans, legi posset perperam. Sed 
lion est necesse. Id enim refertur 
ad aniiiuim, ei ncgotium. Quid ego 
cesso, cum negotiiim sit, quod festino 
et cnpio ceieriter exsequi ? Gronov. 

26 Pal.ro7iu)n] Sic INIenander 7Ac(!(r- 
(TaffTTiSas servos vocat; quod lingua se, 
tanquam scuto, defendant. Tatibm. 

31 Gymtiasium] Vide Aulul. in. 1. 

32 Catenarum colone'] Vide Pseud. 
IV. 6. Virgarum lascivia^ In cujus 
tergo lascivire et exsultare solent 
virga;. Lamh. 

34 Expendi^ Libra vi, heri jussn. 
Servi autem pendentes vapulabant. 
Tctuhm. 

35 Centum pondo es] Usitata ho- 
niinis statura erat pedum fere sex ; 
pondus Romanarum libraruni cen- 
tum plus minus. Casaub. 

37 yEquum cetitupondium] /Equum 
cenlupondiuin est justum et sequiim 
centum liiirarum pondus. Alligaba- 
tur autcin ad pedes servorum pen- 
dentium pondus aliquod, ne inter 
vnptiianduiu calcitrarent, neve pedi- 
bus aut calcibus eos a quibus verbe- 
rabantiir, peterent. liosius. 

v.) Dcpcndis] (Juo tandem niodo 
pcndeas, plane et ex ouini parte im- 
probus es. ' Depcudere ' est non 
satis penderc, nec pondus apquarc. 
' Propendere ' plus |)endpre. Turneb, 

40 Hoc leslamcnlo] Scrvitus libi 
V(C, id est, niiseriam, tanquam lega- 
tum quoilddUi, tcstiimcntu rcliquit. 
Lamb. 

41 Verbis] Sensus est, Vcrbis-ve- 
lilalionem, id fwt, banc ipsam vclila- 
tioncm el conlcntioncm nostrnin, 



quae fit verbis, volo compendi fieri, 
id est, volo non usurpari : volo nos 
desinere verbis velitari. Verbis au- 
tem cobaeret cum velitationem ; ut in- 
telliganius, verbiS'Velitationem dictimi, 
pro verboruni velitationem, quam Ao- 
jop-ax^av Gra^ci appellant. Lamb. 

43 Sis'] Licet, si vis. 

45 Omnes de nobis] Quivis loqne- 
tur de exquisitis cruciatibns, qui in 
nos confluent. 

53 Familiarem tergum] Id est, do- 
nii babeo tergum, ne milii queeren- 
dum sit foris : quod valet, paratus 
sum ad verbera, si quod facinus au- 
dax fecero. 'Tergus' autem, nias- 
cul. genere veteres dixisse, hiuc pro- 
bat Nonius, 

55 Quin si tergo res solvenda est] 
Omnes et Pall, et nostri Voss. ac 
Jim. resolvenda vel re solvenda. Plant, 
scripsit, Quin si tergom re solvenda 
est. Nam re solvenda esse et solvendo 
e«se idem. Et sane Acid. Quinsiter- 
gian resolvenda est. Gronov. Publicum] 
Id est, pecuniam publicam. Lamb. 

58 Idem post patitur bonnm] Lainbi- 
nus politur, quasi pati semper de nia- 
lo dicatur. Inio non semper. Vide 
Observ. i. 14. Gronov, 

Gl Anhelilum etiam ducere] Mss. 
Lang. aH/i('/(<um etiam Irahere! Sig- 
nificantius ; nam plus est truherc 
qir.im ducere. Ait, se ex cursura 
TJVivffTiav Kol aaOixaiveiv, Dissald. 

G'i fllajor] ' jVIajores ' et ' mino- 
res' inter coguomina. Ita filii cum 
essent sui lieredes, baberentque do- 
minium in spe, ' minores beri ' ap- 
pellabantur ; patres autem ' majo- 
res.' Scalig. 

«ii Tum igitur tu dives] Jocus ex 
CO, quod dixcrat Leonida, sibi jam 
satis esse, \:e. Nam alt(>r satis ' ver- 
boruni ' inteiiigit, alter satis * l)ono- 
riim ' fortiiua? ; qu;v quibus contin- 
glint, ii divites sunt. Lamb. 

G7 Asinos Arcadiios] Piinins Arra- 
diros asinos pra-cipue a vetcriijiis 
quies-ilos osliindit. Longol. Pcllteo] 



PLAUTI ASINAR. ACT. II. SC. 4. 



179D 



Pellaio. Pella iirbs est Macedoniie, 
in qua iiatiis Alexaiid. iMagn. In ea 
niercalores fainosissimos fnisse, faci- 
le est videre apud Luciaiiiim. iScniig. 

71 Devorandum] Latet oi)s(:ienior 
sensus : tanquani si alter conditionem 
ejus anibiat, et desideret nua esse. 
Parens. 

73 Fcmina] Hypi-rbole. Neqiic e- 
nim junieiitis uscjue ad feinina, ant 
femora iiiiguiae sunt, vel atlerniitnr. 
Lamb. 

75 Meinor es probe] F . 7nemoras pro- 
he. Scriverins. 

81 Vigi7iti minus] Menrs. leg. vig. 
mnas, nunieiis obsecntus. Veteres 
dicebant, 'nina,' 'niina,' ut ' lanina,' 
'lamina.' Ita Cuic. u. 3. ' Triginta 
mnis.' 

92 Et adventorcm] Script! advecto- 
rem, id est, qui argentnin advexit. 
Vide de Pec. Vet. ii. 3. et ad Senec. 
de Tranq. An. c. 5. Grvnoc. Adien- 
turem] Id est, liospitem. 

93 Est e.rasciatu7n] Significat, lioc 
negolium jam iiice|itum esse : et 
quamvis rude adhiic sit, taraen inibi 
esse, ut mox perfici et perpoliii pos- 
sit. ' Exasciare' est ascia, sive secu- 
ri, parare, et rudiore quasi opera 
praparare. Lamb. 

9G Ulmeos ] Ulmeis excipiendos 
virgis. 

99 Dixit sese] Dixit, se nobis ad- 
jutorem fore, ut promisit. Operam 
sese promissam] I*'ilio scil. et lioc a se 
factum supra iudicavit Dema;netus. 
Taubm. 

103 Oblectabo] &e\^w, bland is ver- 
bis lactabo et reliuebo. 

104 Quid ais] Ivectnt. Sed tjuid ais? 
Sed (juid, transitum significat ad ali- 
aui rem ab ea (jUiv aijebalur. Donat. 

107 Nomen commutateris] Kx Leo- 
nida factiis sis Tauica. Alludittir ad 
vocem T((urc<(, qua- loreum etiam fla- 
gellum siguiticet, quod Pseud. ' ter- 
ginum ' appellct, wixolivpaivoi'. Ter- 
tullianus : ' Alii inter veuaionnn tau- 
reas scapulis patientissimis inambu- 
laverunt.' Coler. 



110 Uoslire] Redhostire, par pari 
referre, supra i. 3. 

112 Tetie] Oblecta. Gloss. Mss. 
Boxh. 

ScENA in. 4 Ohe] Vox signifi- 
cantis, satis esse. 

G Conservas] Lepide fores domiis 
herilis conservas suas appellat. Sic 
Ovid. 'Duraque couservae ligna va- 
lete fores.' Douzu. 

7 Amicus nostris adibus] Fnrcillis 
expellu illud adibus, quod line infer- 
scriint ii, qui non aniniadverterent, 
nostras dixisse veteres de iis, qui in 
eadem secum familia, lioc est famili- 
ares essent ; ut ceteros, ' alieuos.' 
Lepide igitur servus de janua ut de 
fduiiliarium aliquo loquitur. J. Gu- 
licbn. 

15 Quum venisset ] Venissct, pro 
ivisset. Gloss. AJss. Plant. Boxhorn. 

17 Qui pro] Pro 'quo,' ' quare.' 
Gloss. Mss. Boxh. 

21 Commoda statura] 'Statura' sive 
' proceriias commoda,' classiris auc- 
toiibiis dicitur etiam 'media,' item 
' niilitaris.' Et banc qua? superaretj 
dicta 'statura procera,' item ' pro- 
Jixa' Spartiano ; 'emiuens' Sneto- 
nio ; 'eximia' Livio. Qui minores, 
'exiles,' 'breves,' et ' brevi statura' 
dicti. Stetvech. 

25 Macidinis] Id est, etiamsi ' Pe- 
lida^ stomaclio ' (uti apud Horat. est) 
' cedere nescio,' fastuque et iracun- 
dia Acliillea plenns ac sufflatus am- 
bnlel. Douza. I\Jinis animisque ex- 
pletus incedit] Suspicor scripsisse, 
expletu' cedit, id est, venit. Ut in 
Aulul. 'Jam iios absolutos censeas : 
cedunt, petunt trecenti. ' Et sta- 
tim, ' Ibi ad postremum cedit miles, 
a-s petit.' Gronov. 

26 Iratus vapulabit] Inlelligi po- 
test, inquiuut, vel verberandus, vel 
verberaturus est, et in eo esse Planti 
jocum. Atqui nee 'vapulare' est 
veiberare, iiec ' vapulatum' est ver- 
beratuui. Irutus vapulabit, est, iratus 
liabebit malum. Gronov. 

ScENA IV. 2 A'u//u$ tenil ] Sic 



1800 



NOT/E VARIORUM IN 



Cic. Ep. u. 24. ad Attic. 'P!iiloti- 
miis nulliis venit.' Sic Hosier liac- 
chid. ' niilliis affiieris.' Terent. ' niil- 
liis mones,' &c. iibiqne pro ' non,' 
eleganter et antique. Taubm, 

4 Salvere jussi] Scilicet iionia, qua 
significat seiviim se gerere pro li- 
berto. 

6 Occesshti'\ Hinc apparet, nbi- 
cnnque fere 'obviam accessit ' ba- 
bes in Plauto, 'occessit' reponen- 
dum. Et 'occedanms,' pro, contra 
cedamiis, PiaiUuin dixisse, notat Fes- 
tns. Tantefsi non nesciam, ' ad ' 
pro ' ob,' et contra 'ob' pro 'ad,' 
operas inter se mutuas tradere. Dou- 

21. 

13 OccaUuerel Id est, sensnm ma- 
il assnetiidine aniisere. Long. 

17 Suppediliire] 'E7rapK«rj', par esse. 
Lainbin. 

20 Bullas] ' Bulla,' Cicero Ver.vj. 
pro ca|)ite clavi iiinbcllato, in bullse 
moduni fastigato, quo superbarum 
ae.iium fores configi solenf, interduni 
deaiirato. H. Junius. 

21 Cum fusli] Eustis est et clau- 
dicantium, et eoriini qui iniperiosi 
sunt in negligentes. In dnbia vel 
verbi, vel rci significalionc Plautina; 
Coni(Bdiap jocns versatur. Boxhorn. 

24 In hani] ' Hara ' est in qua pe- 
cora includuntiir. Donnt, 

25 Ihm] Hem verberantis est. 
Tauhm. 

30 Vinario'] Servi servo. Lamb. 

33 Sic dedero] Jure querilur Ca- 
merariiis, injuria lioc niutari : nun 
cepit tainen,curn cxplicat, ita poiius 
donare velle,qMam vendi-re, cum tain 
male snivaliir : qucm secpiitur Lam- 
binus. Sensns enim : Hmc quideni 
ronditione semper paratus sum dare 
rem, nempe si ipse ultro debitor et 
tani celeriler satinfrfciaf, utetiam ac- 
cepit Acidalius. Post qtiem tamcn 
corrjgimt pessime : sic dvbco prius 
yuamctfdidi. Pccnulo v. .O. ' Sic de- 
dero : a^re militari t<'tigero lenuncu- 
lurn.' Muc periinet 'ilibi I'requenta- 
tum, ' Sic dalur.' Lxcffi tut rcdegi 



et recppi. Cic. ad Attic, v. 21. 'si 
praefectus esse vellet syngrapbae 
causa, nie curatiiruin lit exigeres.' 
Gronov. 

34 Adducit] Gloriatur Leonida, se 
Exrerambum eo prioribus suis tiagita- 
tionibus perduxisse, et adeo soilici- 
tum effecisse in maturanda soltitio- 
ne, lit qiiamvis id quod aiitea ei cre- 
diderat, toto demiiin anno post exi- 
gere ab eo potuerit, nunc tamen 
Exxrambus ilie de maturanda solu- 
tione niagis sollicitus sit, (boc enim 
est ilhid, Nunc salagit) adeo ut non 
necesse f'ueril ipsuni sequi ad trape- 
zitam in forum, sed ipsemet ultro 
trapezitam in forum, sed ipsemet ul- 
tro trapezitara doinuin adduxerit, el 
per eum nummos rescripserit, id est, 
efff cerit ut trapezita noniine Exa'ram- 
bi se soluturum constiluerit, idqiie in 
tabulas siias retulerit. Pist. 

37 Jlelineri] Dicit, Dromonem ex- 
cusasse se, quod reliquiim non red- 
dat : eo, quod is, cui operiv Droino- 
iiis a Saurea locatic essent, totam 
nifrcedem non prius solvere velit, 
qiiaui opus loratum sit perfectum. 
Retineri scil. uiercedem vel reliqiiuiu. 
Pist. 

39 Si rclis, da, commoda] Piito 
Plaiitum scripsisse, 'si velis dare, 
commoda liomini amiro.' Quasi <ri- 
cat : Idem est dare et couimodare 
amicis ; quod scilicet raro reddant 
com modal iiiii. Dissald. 

40 Suo ndio] Id est, sua odiosa lo- 
quendi importunitaie. Lnmbin. Vi- 
dcntiir lia-c, iMeicatore non audiente, 
sibi mutuo insiisurrare. J)ouz. 

48 Kipromilfam] Id est, slipulati- 
one a te roncepta, me obslringam. 
Vel repromiltam tibi neminem ampli- 
iis isto nomine petiluriim, tequc om- 
ni obligatione liberum pra^stabo. 
Longol. Istnc nntnine] ' Nomen ' pro 
syngraplia crcditarum aut solularuni 
pccuninriiui sumitiir. Idem. 

i'ti Omnium mum] Id est, quod ad 
res oiiines aitinol. Sic 'ceterarum, 
aliaruui rcriini, ' Ciceroni et aliit. 



PLAUTI ASINAR. ACT. M. SC. 4. 



1801 



Intelligitur U'lr 'serviis actor,' Siot- 
KTjTr/s irdaris oucrias" (|iiil)us rerum oni- 
niiiii) siimma commissa ; (luiqiie vil- 
licis rebus et rrtlionil)iis doineslicis 
j)riepositi. Suetonius 'adores siim- 
inaruni' vocat. Ab 'actore' tamen 
dirtert ' servus procurator,' et ' dis- 
pensafor.' Ilotomnn, 

04 Nimis iracunde] Sensus hie est : 
Cum Leonida nia^^nilice a se rejecis- 
set chlamyd<uun), et ille diceret, non 
derere siiperbiaui serviiui : conversns 
ille ad Libanum, Malum tibi, inqiiit, 
nisi iu istum (clilamydatuni innuens) 
mala luulta verba coiigesseris. CuL 
alter fiaret sane dilif^enter: et tamen 
instat, ut ptofrat hie: et qui speraret 
coDviciis aliquid profertum, numera- 
ri sibi argentum jubet modestius : 
ita finem nialcdiceiitiie fore : sed 
strenue clilaniydattis sustinet liajc om- 
nia: qui)d non feit contumax scur- 
ra Leonida, et quasi paruni fecisset 
Libanus, impndicitiam prasterea per- 
egrine exprobrari jubet, quod con- 
vicinm homini liiiero gravissimuui : 
et adjicit, nisi ita friciat, vapiilntu- 
rum ; et simul ad verberandum gestu 
se parat : queni metuens scilieet Li- 
banus, auxilium sc peteie ab iiospite 
simnlat, adspersis interim flagiiioruui 
istis noniiuibus. ./. (iulielm. 

68 IJiJfriiifientiir] CiuriJ'rasiu7n,s\\e 
crurifruiiffium, (TKiKoKoiria, ut ' crnx ' 
ipsa, servornm pt'culiare (juasi sup- 
pliciuni fuit. Ratio autem et modus 
frangendi crura talis erat; ut incus 
cum malleo vel vecte ferreo infcrre- 
tur, ac tibias incudi apponerent, va- 
lidis ictibus sir frangeudas. Lipsiiis. 

fi5) Fercics] Id tsr, claia voce pro- 
clanies. Acidal. 

70 3Iihi scelcslo] IMihi infelici, cui 
Dii sunt irati, ut scelesto. Lamli. 

74 Memenlu] Alludere videtur ad 
formulani attestaudi. Dnuz. 

80 Nunc demuin] Scil. ad lierum 
te venire velle? Dottz. 

82 Cunlumeliam fncius] Antonius 
dixerat, 'facere contunicliam, ' pro 



affici contutnelia ; ut, ' facere dam- 
num,' 'jacturam:' quam phrasin Ci- 
cero Pliilip. iii. repreliendit ; non, 
tanquau) nemo unquam sic locutus 
fuerit, sed (|uod tunc ita nemo lo()ue- 
retur. Taubm. Vide de hoc loqucndi 
genere, quas scripsimus Observ. iii. 
b. Grunov. 

84 Prafiscini] Vctus erat opinio, 
periculum esse aliquod a fascino, ubi 
quis impensius aut laudaret ipse se, 
aut pra-sens ab alio laudarctur. Et 
ex ea opiiiione recei)tum erai, ut in 
laudando plerumque adderent voceui 
' praetiscine ' aut 'prafiscini;' (jna 
invidiam et fascinum a se amoliren- 
tur ac deprecarentur. Vid. Turneb. 
XIV. 31. Agell. X. 21. Muretus. 

88 Lupus est homo homini] It a Se- 
nec. Epist. 103. ' Ab honiine homini 
qtiolidianum periculum.' Contrariuni 
illi Cfficilliano apud Symmachum : 
' Hon)o homini Dens est, si suuui 
ofBcium sciat.' Vide Ritterslius. Op- 
pian. Hal. lib. ii. 

89 Sicunda] Lego, Secundas mihi 
facis. Quid sit, ' secundas facere, ' 

aut * secundas agere,' docet Seneca 
de Ira iii. ' Optimum judicavit, quic- 
quid dixi^set, secpii, et secundas a- 
gere. Non tiilit (^lelius assentien- 
tem,' &1-. Lipsius. Significat autem 
servus, niercatorem non contentuin 
prioribus injuriis, novas sibi alias di- 
cendo facere. Lanihin. Iluic cupitulu] 
Quasi de semilibero : servi enim in 
jure caput non habent, ideo uec ca- 
pite minui possunt. Propert. ii. 8. 
'an usque In nostrum jacies verba 
superba caput ? Pass. 

90 Sum sordidiilus] Vult dicere : 
Non est quod me a'stimes ex vilitate 
vestis; tantum enim tideli frugali- 
tate consecutus sum peculii, ut eo 
neuiini cedam. Tauhm. ' Peculinm,' 
quod servo lierus permisit, velut pro- 
prium. (iruler. 

91 AVc potest pecuitum etinmeraril 
Volunt dicere tautum illud esse, non 
quod revera sit, sed quod servo, ut 



1802 



SOTM VARIORUM IN 



cuivis egeno, raodinim videatiir max- 
imum. Rectius Lambinus. Audit 
Loc mercator, tanquaai insanum mag- 
num sit, Leonidas aiitem aiubiguis 
verbis fatetur nullum esse: nam et 
quod nihil est, eiiumerari non potest. 
Gronov. 

ACTUS III. 

SCENA I. 2 Ut qui expers] Pro 
' ut quae.' Lamb. 

3 Piein] Colam. Nonius. 

7 Qua delinijuunt] Id est, in qui- 
bus; ut ad parentes leferatur. Dou- 
za. 

13 Dedie'\ Vultdiceie: Si tu con- 
tiuenter ita loqueris, milii de die se- 
niel diintaxat loqui licebit. Parens. 

15 Ad loquendum] Idem dicit aliis 
verbis. Tu ipsa jiis habeas et ora- 
tionis imperandae, et silentii indicen- 
di. Taubm. Tute habeas portisculum^ 
' Portisculus ' non est liortator ipse, 
nt pleiique putarunt, sed instrumen- 
tum hortatoiis, malleus, quo ille pul- 
saus, verbi causa, dcneiim orbeni, mo- 
tum et quietem dictabat remis. V^i- 
de Obseiv. iv. 20. Gronov. 

16 Castcria] Pro ' scasteria.' Sal- 
mas. 

17 Causa consislil] Singularis ilia 
vocis causa significatio liiiic erui po- 
test, cnjus in jure non obscurns usus 
est, cum dicimus, ' rem alicui resti- 
tuendam esse cum sua causa,' id est, 
cum oiuui emolumento, quod ex re 
liai)ere potuisset. Iia ergo, otnnis 
causa familia libi consistit, csset, omne 
eniolumculuni, quod ex familia capis, 
cessat el impeditur. Pistoris. Vel 
cnnsislii tibi, id est, in le sita est. 
Douza- Omnis familue causu'\ Id est, 
omnis quaestus vol rcdiins, unde fa- 
niiliam tiieris, cessat. Vide Observ. 
IV. 20. Grnnuv. 

22 Ducta] Scita, ex Vcuerum et 
CM|)idinum arte deprompta. I'acit 
line illud Juvenalis, ' coiicumbutit 
(Jra-cc.' Jtoxhorn. 

2li niatcr sua] Ul ' siius paler,' in 



duodecim tabulis, et apud Cic. iden- 
tidem. Terent. Hec. iv. 4. 'Mater 
quod suasit sua,' Sec. Taubm. 

30 Largus] Nihil largiturus pra-ter 
lacrinias. Lamb. 

31 Hie dies] Sensus est : Qui ne- 
gat se nobis quicqiiam dare posse 
propter inupiam, is mibi quodanimo- 
do mortem deniinciat. Taubm. Hie 
dies summust apud nie] Nostri omnes 
summcE, \e\ summe : neqiie abler Pa- 
latini, prseler unum, in quo summust 
pro sutnmast. Neque aliud volunt 
isli quam summa est. Sermo elcgan- 
tissiuius, Hie dies summa est apud me 
inopics excusatio. Hie dies est, quo 
postrenium lia-c excusatio accipitur : 
ultra quem nulla talis excusatio va- 
let. Tempus pro re, qua.* in tem- 
pore. Tale in Persa i. 1. ' Hjpc dies 
summa liodie est, mea arnica sitne 
libera. An sempiternam servitutcm 
serviat.' Gronov. 

34 Occuputust] Scilicet amore Ar- 
gyiippi. Taubm. 

35 Caput] Quod jam canum est. 
Taubm. In flore aitatis rebus tuis 
consule, ne inops, ut ego, pervenias 
ad miseram seuectulem. Jioxhorn. 
Contemples] Pro, ' couteuipleris.' V^id. 
Agell. XVIII. 12. 

37 Peeuliarem'] ' Peculatorias oves ' 
hoc genus indigelat Varro, quae ni- 
iiiirum servis atit tiliis familias sunt in 
pt-culio. 

40 Produxisli] ' Producere,' edn- 
cere, institiiere. Gl. Mss, Plaut. Box- 
horn. 

Scf;NA II. 2 Quum noslris syco- 
phanliis] Duo suut,quii; adliuc locum 
huiic obsciiriim et impervestigabilem 
fecerunt: alterum, quod rh Qui in 
quarto versii ((piod delent aut mu- 
tant, quum sit in omnibus scriptis) 
revocandiim est sensu ad sociindum : 
altenim detVctus verbi siibstaulivi, 
(jiiod iiitelligitur in Toh freti et potili. 
Sic eniin evolvriida oratio : Quum, 
qui adversum stimulos, laminas cruces- 
que compedcsquc , ticrvos, catenas, cnrcc« 



I'LAUTJ ASINAR. ACT. III. SC. 4. 



1803 



res, nttmellas, pedicas, boias, inductores- 
que acerrimos gnurosque nostri tergi 
(qui s<cpe ill nostras scapulas cicatrices 
imiidcrunt) nostris sycupkantiis, dulis 
astutiisque scapularutn cunjidentiu, vir- 
tute humerorum freti siuiiiis,fMS nunc 
legiones, Sfc. potiti siinuis : nt in Ilu- 
deute II. 4. 32. ' qii.int ratae ' est, 
quani rata; siiniiis. Iiiiitatiir hand 
dnbie priscuni sernioneni, qno ordiri 
apud excrcitnm solebant iinpeiato- 
res, qiuim liostem acie vicissent, et 
niiliti pro concione ob operain egre- 
gie reipnbl. navatani grates agerent. 
Ut et in Persa \. 1. ' Hostibus vic- 
tis, civibtis salvis, re planida, pacibus 
l>erft;ctis, Delio exstincto,' Ike. Pla- 
cet antem Lamb, humerorum, qnlc- 
qnid reptignent. Placet inductores, 
lion ut illi volnernnt a re niilitaii, 
sod ab illis, qni tectorio parietein in- 
dnciuit, ant qui anru vel argcnto 
' indnccre ' aliqiiid dicuninr. Sic 
enim iivore ca-sis inducebatnr ter- 
guni. Sic in Rudente : ' Fiet tibi 
punicenni corinni, post atruni denuc' 
Restat nodus in postreniis. Omnes 
enim omnino Mss. Ha: vel lie nunc 
legiunes copiic, non eas et cupias. Hoc 
in)lii snspicionem facit auctoreni de- 
disse, IIc£ nunc legiones, copia exerci- 
tusque eorum, Vi, pugnando, perjuriis, 
nostri, euge, potiti. Ut inteiligatur 
sunt. Potiti respicit postremum ex- 
ercitus : et potiti sunt nostri, nt putitus 
hostium, qni in eorum potestatem de- 
venit. IMilit. ii. 2. ' Vi pugnandoqne 
liominem capere certa les est.' Me- 
na-chm. v. 8. 'Quum ego accnrro, te- 
que eripio, vi, pugnando, ingratiis.' 
Forum, quod est in IMss. videtur fac- 
tum ex eorum, nt et iv. 1. 24. Tertii 
tanien Vossiani margo : ' pro furum, 
O pro V more antiqno :' et Junianns 
plane : IJce nunc legiones, copice, exer- 
citusque furum. Guilianns : lice nunc 
legiones, copie exercitus furumque. Et 
si lubct aocipere nt Tereniianum, 
• ubi ceiiturio est Sanga et nianipulus 
furum,' per nie licet, (ironov. 



5 Doias] Vide Capt. iv. 2. 

IG Verbis conceptis^ Vide Pseudoi. 
I. 2. 

19 Astutos'\ Lego artitos, id est, 
robustos : ' ars ' enim prima sua ori- 
gine robnr corporis ac fortiludinem 
designavit. 

21 Iterari] Memorari, antique. 
Tuubm. 

22 I'ideli] Qui tibi fidebat. Idem. 
2!l I'lmeis affcctos] lia Ms. Cam. 

et vett. codd. instructos flexilibus 
virgis. Taubm. 

31 Ingenio nostra decuit] Lego in- 
genium nostrum decuit ; nisi sit meta- 
lepsis, decuit, pro, dignum fuit, ut 
meque teque^'ml ablativi casus. Douzil 

34 Edepol] Edepol cum infinitivo : 
sicnt ' scilicet,' ' fortassis,' ' niniirum.' 
Palm. 

30 Inclatnavit] ' Conviciis et male- 
dictis insectatus est,' Fcstus. 

38 Manoritcr'\ Id est, memoriter 
facere, ut nee compacto et compo- 
sito, nee tanipiam praMueditatus, sed 
ex tempore dicere l'acere(pie vide- 
aris. Memoriter, iii est, prompte. 
Boxhorn. 

41 Lucinia^ Limbo vestis, vel ora. 
Gl. Mss. PI. Boxhorn. Vide Turneb. 
XXI. 14. 

44 Asinos'] Urbane, viginti niinas 
pro asinis acceptas, vocat asinos. 
Taulim. 

ScENA ill. 4 Mater suprcmum mihi 
tua dixit'\ Vere Turnebus suprcmum, 
qnicquid ogganniant. Varro de LL. 
lib. V. ' Suprema snmmuni did : id a 
superrimo : hoc tempns xii. tabuhc 
dirnntesse occasum solis : sed postra 
lex IMa^toria id quoque teuipus jnbet 
esse supremum, quo pra;tor in comi- 
tio Snpreinam pronuntiavit populo.' 
Intellige ' per praerouem :' aut certe 
legendum, ' quo pracc' IMiuius vii. 
CO. ' XII. tabb. orlnstantnm et occa- 
sns nominantnr: post aliquot annos 
adjectus et meridies, acrenso consu- 
lum id pronuntiante, cum a Curia in- 
ter Rostra et Grajcostasiii prospex- 



1804 



NOTiE VARIORUM IN 



isset solem : a coliimna Maenia ad 
carcerem incliiiato sidere snpreraaui 
prounntiabat.' Videtur scripsisse 
Plinins, ' iit a colnirina.' Censori- 
nus de die natali : ' Inde de meridie : 
hinc siiprema; quanquam plurimi sn- 
premam post occasiim solis esse ex- 
istimant, quia est in diiodecim tabii- 
lis sciiptum, 'Sol: occasus : siipre- 
ma.' ' Donatiis in Phorm. i. 4. ' Ili- 
ret per avyKon-rjv. Sic jiidices de con- 
silio dimiitebautur siiprema dicta, 
qiiuin praeco pronunciasset, llicet.' 
Glossariiim Latiuosaxonicum /Elfrici 
editiim doctissimo Soninero : 'Sii- 
prema, O/ernon oiUle gelotendag.' Quin 
idem vocabiilum restitiiendiim Justine 
censeo, xxxi. 2. * Qnum tola die in 
oculis principnm legatique Komani 
in foro Carthaginiensiiim obversatus 
in supremam fiiisset.' Utcnnique om- 
nes libri ' in supremum.' Et siiprema 
dicta foro excedebant, domum ibant. 
At, inqniunt, sequitur, Jcer^um/unus 
jilicB facict. At,S TreVofej, liter domum 
ire jiibetur, qui ninesta supremum voce 
rietiir, an quibus siiprema dicta est? 
liiicqiiidem cni 'supremum' dicitnr, 
(lit vos interpretamini, ego Latino iisii 
id receptum non puto) forte portatnr 
in lima et quidem in agrnm, ubi se- 
pulcro effatus locus : nequaqiiam ve- 
ro it domum : dein acerbum funusfilicE 
faciei, est, filiam immaturam efferet. 
De se boc dirit Plironesium, non de 
Argyrippo. Gronov. 

7 Nnx] Id est, noctii. Nam ado- 
lescentem aliqiiid de nocte dixisse, 
patet stalim ex scciiionti vcrsu. Lips. 
y Srgotiosus] Iiitcrdiii est occupa- 
tiis in coiiscribeiidis legibus : noctu 
lantiim vacat. Ironia est. Aawft. Vi- 
delicet Solon est] Indignor, ()nan(loque 
liic tardus celercm Parens o(Xii|)a- 
vit Griiteriini. Pleriqiie INIss. ut fa- 
tt'tiir ipse, Solnncm. V.t sic loque- 
bantiir. Vide Obscrvat. in. 9. Gro- 
nov. 

10 Gerree] H'ic. gerra non sunt nn- 
gac et affania", Hcd ' gcrroiu-s.' (Jlos- 



sarium, Gerra, ovSafxivds: et ita vete- 
res accepisse, praeter bunc locum, 
probat ab bac composita vox, ' con- 
gerree.' Liicilius, ' Tapullam rident 
legem congerrae Opimi.' Qui versus 
verbis Plant! illustrandis aptissimus 
est : nam iisdem de legibus convivi- 
orum agit hie Plautus: quas ita ab 
Argyrippo ait remisse et prolixe 
scriptiim ire, ut gerrae sive compo- 
tores, qui iis parituri sint, noctes et 
dies ebrii sint futuri. J. Gid. 

19 Deficere'] Hoc genere loquendi 
in magni amoris significatione vete- 
res nsi sunt. Seneca : ' Dicere so- 
lent eis, quos validissime diligunt, 
paratos se partem annorum suorum 
dare.' Muret. 

24 Dulci dulcior'] Carpiint bic qui- 
dam poiitam, quasi per pleonasmura 
adjecerit dulci, verum sciant ex auc- 
toribus, mella quoqiie amara pluribus 
in regionibus esse. Longol. 

29 Sed mim] Usitatum est Plauto, 
post salutationem statim per parti- 
cnlam sed, aliiid aliqnid subjungere. 
Pistor. Fumus] Qiiia/umiis lacriinas 
commovet. Parens. 

36 Verberare] Sc. lubet, velini. 
Lamb. 

42 Delegit] 'Deligere' et ' dili- 
gere ' significant distractionein et di- 
visionem. Nonius. 

50 Complcxos] Soil. vos. Hoc eo 
dixit, (juod collaiis capitibus <ollo- 
qiiebautiir. Lamb, 

53 Hujtts] Scil. LeonidiV. Uacus- 
pernalur] Serviliter pcnitiis et irri- 
sive, culpain et catisam separalioiiis 
sua; in I'bilcniimi nlorquet. 12t non 
video, quo modo non argute dical ser- 
vus : bunc Lcdiiidani non libet am- 
plexari, illam tiiam I'liileniiim non 
licet. Camer. 

59 Auscultate, ^-c. derornte] Pn-iiu- 
lo, ' Orationeni allies devnrant,' Arc. 
Meursius emendat, uuscultato atque 
op. dalo et vi. d. devorato. Quia ad 
unnm Argyrippum ei .sermo sit. 
Taubm. 



P LA DTI ASINAR. A CI'. 111. SC. ii. 



1805 



G3 C'rw/nimi] * Bnlga. Est follicii- 
liis onniis, quani ct cniminam vetcres 
appellaniiit : et est sacculus e bia- 
cLio pendens.' A'omjms. 

G5 Ctistos hcrilis] Id est, licri. Ila 
Varro Atlacinns : ' Hiiniiino major 
Cato,' id est, liomiiie. Riltcrshus. 

CG Salus intcrioris'] Siihesse aliiid 
puto qnam viiigiis coninicntatoniin 
tractat. Videtiir enini niilii pocta 
signiticasse vim anioris, (|ui ' inteii- 
ora corporis' nsque ad ossa depasce- 
re iiicitiir. Lojifi^oL lioxhornius le- 
gendiini piitat, Sulus imperaloris, do- 
mini amorisque imperator. Salve tii, 
ciii salntem siiam imperator tuns, id 
est, doininus, debet : tn salve, qui in 
dominiiin ac domini ainores omne im- 
peritim jam potes exercere. Herns 
alibi ' rex,' hie ' imperator,' a Plauto 
appellatiir. 

70 Ego bajulabo] ' Bajulare ' dicun- 
tnr, qui corpore proprio ferunt. Cai- 
ns lib. HI. ad leg. xii. Tab. ' Ferri 
dicimns, qua? quis suo cotpore bajii- 
lat : Portari ea quae quis jumento se- 
cum dncit : Agi ea, quee animalia 
sunt.' Slewech. 

71 Ciumiiiam ptessatum herum] Hx- 
rent hie interpretes. Et milii qnoque 
haerenti legendimi videtiir, ve\,pres- 
atira7n herum; vel, i pra, ante herum ; 
id est; personam mutemus, tu ante 
me ito inanis, ut dominus.ego sequar 
te, ut servus, cum crnmena. / pra-, 
diserlim habet noster INIs. lioxhvrn. 
Sed Meursius leg. are pressatam, id 
est, etfertam nummis et distentam. 
Gronov. 

72 Ifanci Scil. Philenium. Ilatw] 
Scil. crumenam. Mccum] Pro me. 
Douz. 

73 ProcUve] Vult dicere : Quin tu 
potius Philenium mecuin agere jiibes, 
cui daturus sum, quae a me impelra- 
blt. Nam eo jamdudum propendet ac 
fertur, quod tu in te tanquam in lo- 
cnm planum collocari volebas. Pis- 
tor. 

73 Prekende auriculis] Solebant sic 



veteres oscniari, ut pifhensis ejus, 
quam carissimam habebant, aaribus, 
oscula libarent. Sculig. 

80 Si genua] Id est, nisi mihi ge- 
nua attrectans supplicaveris. Douz. 

81 Quidvis egeslns imp.] Excusat sc 
dominus, et dicit : Fricabo igitur ser- 
vi mei genua, cum egestas fas jiixta 
atque nefas imperare soleat. Tuubm. 

M) In partem] Pro tua parte, kot^ 
fiipos. liosius. 

92 iSupplicubunl] Argyripjms et 
Philenium. 

93 Sis herum] Frustra versat se 
Lambinus: cum omnia siiit plana, si 
sis pro ' si vis ' accipiamus, hoc sen- 
su : Si vis comilati tuic salutein ac- 
ceplum ferani, trade hue milii quas 
habes 20. niioas. Taubm. 

95 Conticinio] ' Coniicinium,' pri- 
ma pars noctis, secunda vigilia, vvk' 
rhs apxh- Taubm. 

101 Ocellus aureus] Conjunxit duas 
res omnium carissimas, • oculum ' et 
' aurimi.' Taubm. 

103 Anaticulam] Ideo hie aves hie 
comniemoranlur, tanquam delicata-, 
quia istie et alia; id genus pueris pa- 
iriciis in delitiis erant. Lamb. 

104 I'utillum] ' Potus,' seu ' pu- 
tns,' viroK6pi(Tfj.a nutricum est. Lasci- 
via iuest, nt et iu usu vocis, ita et in 
etyPiio. Ergo lascivia in Gra^cis nu- 
tricibus, irapa rr]y wSadrii' pueros ttoV- 
Bufas vocare : eadem el iu Komanis a 
puta 'putos' seu ' potos :' unde et 
hodie pars in mnliere, qua; honeste 
nominavi non potest, vulgo in Italia 
eo nomine nota est. Scnlig. 

10.5 Fac proserpentem] Compone 
linguam tuam cum mea inter oscu- 
landuui, ut .similis tiam serpenti : cui 
Plinius bisuicam linguam tribuit. Pa- 
rens. 

Ill Perii] E Ms?. Biisbequii, hue 
coUoco taleni versum : Perii: illic ha- 
bebit flocco jam homo lutnbos meos. J. 
Gul. Si cerum quidem] Nihil niutan- 
duni. Sensus est : Si verum est, deco- 
rum esse, ut lierus servum vthai. 



1806 



NOTiE VARIORUM IN 



Boxhom. Non vidit verum hoc loco 
significare ' aequiim,' sen ' justiim,' 
quod ter qiiater apiid Terentiiini : et 
ciii ignotuin illiid Horatii est ? ' Me- 
tiri se qtieniqiie siio modulo ac pede 
verum est.' Verum ibi pro ' sequum ' 
seu 'justum' positnm fiiit. Neque 
pauca apud Grjecos sunt exetnpla 
hiijiis significationis in voce ^TVfios, 
quae et ' verum' et ' asquuui ' notat. 
Tan. Faber. 

113 Consuetus} Palmeiius genus li- 
bidinis notat, quod 'equus ' nomina- 
batur. Colero tamen hie nihil obsceni. 
Vult, ut quadrupes fiat: quo niodo 
pueri tenelii solent grassari. Boxh. 

114 Hem sic, abi] Exclamatio lau- 
dantis est, abi, non discedere juben- 
llsinciamatio. Vide True. ii.l. Taubm. 

116 Tolutim] Quasi 'volutim' et 
' glomcratini.' Verbo bitdizas bis idem 
dicit : nam /SoSifeii', propriimi grada- 
rii ac toliitaiii e(iui. Clossa; fiaSicrrijs, 
(olutarius. Nonius. lilercerus. 

118 Quadrupeiicm] Id est, contra 
ascensum, in (pio laborat tquus. Sal- 
mas. 

124 Etiam] Pro qn'ni. Douz. Ag- 
gredire] Pro aggrederis. 

12G Fortunum, utque Obsequentem} 
Servus vocaii se I'ortunam vult, et 
quidem, quia obsequebatur aniori et 
voliintati hcri sui, cognomento Obse- 
ijuenlem. Colebatur autcm Fortuna 
Obsequens Itoina',co(jue allusum est. 
Lips. 

128 Tamen, ut ne Salulem culpem^ 
Ita niilii laudaie rortuuaui licet, ut 
tamen Salutem non vitupeicm. Lamb. 

131 Operas] Iii est, IMiiUnii noctes. 
Lamb. 

135 Commodas minas] Justi ponde- 
ris, non adulterinas. Douz. Viile Mer- 
cat. II. 3. 

130 Face] Pignus in omncs fortu- 
nas meas <lare paratus sum, Plautum 
Bcripsisde Faciem exopt. Vclcres ' fa- 
ricrii,' 'diccui,' pro ' faciani,' < di- 
cam,' scripsisse, auctor tst et Quin- 
til. Lips. 



13S Caput] ' Caput, origo et sum- 
ma uuius cnjusque rei est,' Uonat. 
Dux, sigTiiter. 

139 Pes] Jocus. ' Pes, quodvis fun- 
danienlnm.' Scalig. 

146 Noctem hiijus] Hie verum est, 
quod ait Lucilius lib. xxviii. ' In me- 
dium Chreuies, in summuin ire De- 
niffinetus:' q. d. Chremes ille in filio 
indulgendo medium teniiit: Demaene- 
tus Planti medium excessit. Lips, 

148 Dispulsos compulit] Bella anti- 
tliesis. Cic. ad Attic. 'Quid ergo, iu- 
quis, acturus es ? idem quod pecudes, 
quas dispulsa sui geneiis sequuntur 
greges.' Taubm. 

149 Hac facile] Scil. cruniina SetK- 
Tt/cwy nam manii earn identidem trac- 
tabat ac vibrabat. Douz. 

155 HeiaJ benedicite] Cum Libanus 
aliquid mali omiiiis esspt additurus, 
interpellans Argyrippus, Ei<i, itiquit, 
€vip-ijf/.i7Te. Sic enim solebant veteres 
mala omina vitare et aversari. Lamb. 

ACTUS IV, 

ScENA I. 1 Sijngraphum] ' Cliiro- 
graphum ' est privata scriptura, ma- 
nu cujusque subscri|)ta ; ' syugia- 
phum ' quod ^imul i)lures subscripse- 
runt : in illo, tantinn qua< gcsta sunt, 
continentnr ; in hoc etiaiu pactiones 
veniunt, ut in hoc nostri. Aus. I'opma. 

3 Unicus] ' Unicum ' veterihus vi- 
deo idem sonare ac valere, quod 
egregiimi, przeclarum, ac singulare. 
Gifan. 

5 Mi hercle] Crutero non satisfacit 
illiul hercle: mutatum ibat in liasce, 
aiit dare, ant aliud (piid. Tauhm. 

12 Quod illu] De antiqua hac locu- 
tioup, vide not. Milit. ii. 2. 

15 Occupaiam esse se] Veteres co- 
dices hunc versuu) inlerserunt: Pa- 
trem hanc nmplcxari tuum. Di. luec 
facile faciei ut patiar. I*A. 

18 Neccerala] Iconicum hand dubie 
ex cera picturu- genus intelligit,ima- 
gincsquc, ac iiescio (]iiii! Doorum si- 
mulacra, aut eonim ctiam^ quos ca- 



PLAUTI ASINAR. ACT. IV. SC. 2. 



1807 



ros habebant sibi, vultiis reprjcseii- 
tantia. Dotiza. 

19 luittilis piclura] Eaest, qnaR es- 
sel niali exempli ; <]U« (XKvartKuv ri 
coiitineret atl libidines excitaiulas, 
vel ut peccaret acciisatiiis. Qualis 
ilia Terent. Euniicli. Puieus. 

22 Ne illi cera] Ne ilia piotiira in- 
iitilis iiiateriani scurtillo suppcditet, 
unde taiitiim cera; abradat siibdola, 
in qua litteras clanculum ad aniato- 
reni persciibat. Douza. 

24 Ad corum] In oninibiis Mss. ex- 
tat forum: idcpie piito deinde dege- 
nerasse in sorinii, cum potius debiiis- 
set in eortim ; veteri enini scripiura 
E pariim distat ab /■'. Gruter. 

26 Tecum una postea] Malim, Te- 
cum una poscat : aque pocula putitet, 
Sfc. Miilta sunt, in quibns delitias 
.sibi faciinit amantes in potn. Simiil 
poscere: simiil bibere : invicem sibi 
porrigere : propinare, et ba;c talia. 
Pistur. 

37 Si 7nagis reUgiosa] Si plus ni- 
niio lelijjiosa fiieiit, nt putet non 
tantnm Deas freniinas ; sed et Decs 
mares sibi invocaiidos et propitian* 
dos, ne ipsa facial, sed te vicarium 
snpponat. Lamb. 

39 Nutet, nictet, annual] ' Nntare ' 
capitis ; ' nictare' oculornni ; ' an- 
nuere ' nariiim, labiornin, siipcrcilio- 
iiim significantiam esse, decreverunt 
vettres. Per signa autcm iocutos 
olini amantes, notum est. Ovid, de 
Arte lib. i. ' Nil opus est digitis, per 
quos arcana loqiiaris : Nee tibi per 
notas accipienda nota est.' Taubm. 

4-1 Nolo habere illam causam] Nolo 
liabere illam liunc praUextnm, cur 
non moveatiir (rwovffiaaixt^- nt dicat, 
se votilam, id est, religione aliqua 
proliibitam. Nonius. 

50 Tussiendo proferati Ne lingua 
prolata videatnr aliqnem ad basian- 
dum invitare. Lamb. 

53 Savium'] ' Savinni ' bic longe 
diversnm a comnnini nsu significare 
autumo et ' salivam ' expono, qtiam 



snspiciosiis amator aliorum oculis 
pnidiant palam fieri non vu\t. Douza. 

54 Ad vinum] Id est, ad niensani; 
ad ponila. Lamb. 

59 Veneri aut] Ut militares cxaiic- 
torati arma sua ad Martis, gladiato- 
res rude donati ad Hercnlis pone- 
bant : ita arbitror et comessatores, 
et puellas etiam illasquie Veneri nii- 
litarent, languidas corollas deniptas 
sno capiti, Deo ciiipiam in niunus 
dedisse. Hoc quo(pie seivasse nie- 
retriculas puto, nt quoties pensum 
absolvisseiit, aut ut Propert. lo()ui- 
lur, (|not itinera norte una ronfecis- 
sent, tot corollas liidicro cui|)iam et 
miuorum gentium Deo donarent, pu- 
ta Trepliallo, INIarsyac, Herniae, tali- 
bus. Lipsius. 

CO Serrel] Id est observet. Vivo'] 
Alicui amatori. Lamb. 

61 Si forte pure] In casto aut per- 
vigilio Isidis votivas decern noctes 
ntatronis et meretricil)us secuban- 
dum erat ; neqiie aliter rem divinam 
f'acere sine piaculo poterant : id La- 
tini pure habere, Gra-ci ayveiieiu, ayyijs 
exeji', dicebaut. Duuza. 

62 Tot noctes reddat spurcas] Tot 
noctes tecum cubet, quot abs te se- 
orsum cubuerit. Taubm. 

63 Non nuii(c] ' Nuga?,' et ' nior- 
tualia,' vocautur carmina prajfica- 
rum. Scaligcr. 

ScENA II. I Seijuere] Non conve- 
nit ut statim atque leges legerunt, 
exieruntqne e scena, nullo spatio in- 
terjccio, prodeant lursiis in scenam 
cognita pactioue Argyripjii. Krgo 
bine fit exordium actus (piiuti : quip- 
pe dum canunt tibicines, satis tempo- 
ris fuit adolescenti ac parasite, ut 
rescisccrent cam pactionem, de qua 
qiiesii in scena, exceilunt ; et turn 
aperitur siparium, ut decunibentes 
aspici possint a popuio. Mucerus. 

3 Ain' iu] .Scil. talia debere dissi* 
inulari? Stcphun. 

5 Amanti] Argyrippo, vel potiui 
niihi. Lamb. 



1808 



NOlMi VARIORUM IN 



7 Tacit(i] De lioc genere lof)«endi, 
' taciturn feire ab aliqno,' vide ad Li- 
viuin I. 50. Gronoc. 

9 Effigies'} Sensiis est : Tii quidem 
uxoreni luam nimis parcam, certo 
scio, Decides tandem, ut siuiitus ad 
luxuriam liabere possis ; nisi ilia te 
praevenit, ut tibi inferat, quod a te 
exspectat. J. Gul. 

14 At pol] Soil, ergo ipse rem fa- 
cere palam volo. Sequitnr tamen 
correctio, * Imo vero dixisti reclius.' 
Lamb. 

16 De die] Id est, de medio die. 
Sic ' de node,' pro de media nocte 
dicebant. Tunc enim maxime nox 
aut dies esse intelligitiir, qiium me- 
dia sunt. Salmasius. Quod Latini di- 
cunt 'convivia de die ducere,' id 
Graeci efferre solentd^)' r]fj.epas' aqui- 
bus mutuati esse videntur Latini. 
Sic Polyb. lib. viii. raicp r^ Ai^icfi 
vefioiMiPCf! /ueri rwv avv7)6u>v a(j>' r}ixipas' 
et paulo post bis eadeni lociitione 
utitnr. Haec Latini tempestiva con- 
vivia appellant, qua; scil. ante horam 
nonam inclioabantur, ut recte Lipsius 
ad lib. XIV. Taciti adnotavit : quare 
errat is qui aiiter contra Lipsii sen- 
tentiam interpretatur dc die, ut idem 
sit quod meridie. Igitur si quis ab 
horaseptima convivium inierit, is de 
die potare non dicetur i quo cpiid est 
absurdius ? Valesius. 

ACTUS V. 

StENA I. 4 Oculis dolorcm] Vete- 
res ei dicebant ' ocuios dolere,' qui 
quod nollei, viderct. Sic Terent. 
Phorm. 'Viu' faccre quod tuo vi- 
ro oculi dolent :■' Contra (Jra>ci auc- 
tores ' orulos dolcrc ' illis significa- 
runt, qui rem pulcliram ct jucundani 
cernerent, (|ua tamtn frui non pos- 
sent. P. Vict. 

11 Putem ego] Quasi dicat : Nihil 
hie opus est putarc; cum res ipsa 
loquatur,te tristem esse. Lam/>. Qua- 
.11 dicn] Id est, quasi certa difs accu- 
sationib reo consliluta sit. Longol. 



ScENA II. 1 Neque divini] Vid. 
Ampl). II. 2. 

C Prater alios] Ita J. (J nil. e Lang, 
et Doiiza, piater alios, fii\i(TTaTa!v&K' 
K<»v. Tuubm, 

\Z Duclel] Vide Epid. 1II.2. Dfi- 
crepitus opponitur crudo seni. Vide 
Epid. V. 2. Taubm. 

17 Liberis lustris] Qua; sunt ' libe- 
ra lustra ?' Scribo, Is apud scortitm 
corruptelcc est liberis ; lustris studet. 
Nam cum filio apud nierttriceni de- 
sidebat. Heinsius. Hunc locum per- 
peram solliciiant viri docti : nam hie 
accipienda 'libera lustra ' sunt, nbi 
onini libidinandi licentia genio suo 
libere indulgent. Salmasius. 

23 Opere Juris faciundo] Nihil fre- 
quentius nostris, qiiam agricultnrae 
vocabula transferie ad rem volupta- 
tum. Eandem et ' liorto ' et 'agel- 
lo ' designari, notatum est multis. In 
C'arni. libero: 'Quod meus horlns ha- 
bet, sumas impune licebit, Si dederis 
nobis quod tuus hortus liabet.' Et 
Martial. vii.lOl. Lipsius. 

25 Filium] Post hunc versuni ex- 
istimat J. Gul. istuin e Nonio locum 
habere : Quin etiam memiseram famo- 
samfacitjlagitiis suis. 

36 Vita uxoris annua] Sensus est : 
Si quis mihi ita dicat : Demaenete, 
si paliam uxori tua , quam in delitiis 
ilia habet, non surripics, neque ad 
Philenium deferes, banc tibi ejus rei 
mercedem promitto, quod tua uxor 
non plus anno victnra est ; couditio- 
nem non accipiam : etsi inorte ipsius 
nihil mihicarius. />«>n/^. Adde, si tanti 
est, nostra in eccUsiastici.s scriptori- 
hiis observatac. vii. p. 77. (iron. 

41 Ab summo] Nentpe ab Aigyrip- 
po filio, (|ui suuiniam Iccti convivalis 
partem premcbat. Singularis lecti- 
slernii mcntionem hie fieri videmus, 
in quo scnex ipse niedius(ut a;quum 
erat palreni) loco puta honoratiore, 
Philenium interior porro, hoc est, in 
gremio capularis antatii sui iina ac- 
cubat, more ainantibus solcmui. Uu- 



PI. A DTI ASINAIl. ACr. V. SC. 2. 



1»()9 



(ic, siiaviiiiii ab iiifiino daii silii, pos- odorein ex a(|iin fiillunit'a minis pei- 

tulal Dciiiaiictiis, al) ea ^cilicel pin- mixta, in rpia slaljiint ct argtitahan- 

tc, at(|iie ex eo loco, nbi basiatiira de- Itir pcdibiis, plane <|iiasi nioventcs 

cninbebat. Douza. ("ainarinam. Athcna;iis lib. ii. ri 

42 Cupidi} ' Capiiliis a capiendo : arp' ri/xwi' StTjOovfjuvov oZj)6v dan Sptfiv' 

nam .sepnlcrum veteres capniiim dici to yodv Ifidria Tovrcfi xpt^/uevoi (lufiUTL 

voliienuit, (jiiod corpora capiat.' No- irhwovaiv ol yva(pus. Igiiiii(|iium niu- 

nius. Viilt i<;itiir Iniic seni convenire lier dixisset, Non (jueo diirare, rcspon- 

magis captilnm, id est, sepnlcrum, aiit det parasitns, Si iwn didicisli fulloni- 

plieretrum, qnam lustra sen g;iiicum. cant, Non est »/i(;((h(7i<w, scilicet tenon 



Lamb. 

48 Sinel ' Sine ' miuantis est. 
Taubm. 

52 Foeneratol Hie locus explica- 
tur a versn snperiore, ' Edepol na* 
tu,' (Sec. Taubm. Verba liaec, qua; in 
me fundit, magno illi constabunt. 
Lamb. 

54 Jace talos'] Vid. Pers. v. 1. 

55 Mortem} Sell. ' opto,' ' voco.' 
Solcbant amatores pnellas, quas ama- 



posse durare : nam illi, si <|iiis(|uani 
mortalium, diirant, quum Mistinciit 
gravem odorem agitati cum subactis 
vestibus lotii. Gronov. 

GO Pollinctorem} Qui cam scpcliat. 
Lamb. Vide Pcen. Prolog. 

6G Ei] Lena?. Amanli] Diabolo. 
Lamb. 

C9 Rcgeiii] Id est, qui me alit, vel 
doniiniim. Taubm. ' Reges ' et ' do- 
mitios,' vocabniis, qua; Romzc erant 



bant, inter talorum jactus, invocare. incivilia, appellabant diviies, convi- 
Lambhi. Hoc Venerium] Jactuni Ve- vatores lautos, qui amicos pra-cipue 
neris significat. Dicebatur talis, cum liumiliores, et re familiari paulo an- 
quatuor tali jacti dissimiliter cecidis- gustiore, frequenter excipiebant con- 
sent. Is felix habebatur. Lambin. vivio, Gronov. 

57 Si non didicisli fullonicam] Duas 71 Eiiicavit] Illud * enicavit ' re- 

hic interpretationes liabet Lambinus, spicit non Artenionam, sed vero De- 

ex quibus meliore pra;terita pejorem ma>nptum : ut velit I'liilcnium ; imo 

rc'ferunt et venditant. Sed regnat rertc factum, quod capularem istuni 

bic Guilflmus, etsi npc de 'consilio' excitas, qui milii supra omne odium 

nee de ' durandi ' verbo quicquam odiosus. Gruler. 

sani. Quid est 'durare vesteni ?' 73 C'«<)«<] In cubitum sc com|)onil. 

Creta scilicet? Quis ita locutus ? Douza. ('!/c«/«aJ ' Ciicnii ' etiam di- 

Id tamen supinis manibus excepe- cebaiitur olini iu re paruni honcsla 

runt Til. Marciliusad Persium ct Ka- deprcliensi. Erasm. 

miresins, et inde tenlant lib. xxxi. 80 Promisit] Minatus est sen pa- 

I), locati et it. i. Instit. codcm et I. lam dixit. De simili captionc vide 

XII. D. de furtis, nbi recte ' vesti- Mena;cbm. iv.2. 

mcuta curanda.' Curabant fullones 87 Judicatum me uxor] Addunt iiic 

vestem, lioc est, eluebant ct interpo- notam ex Ms. • damnatum indicta 

labant, ut ' curare arnia et tergere ' causa.' Quae explicatio anceps et 



apud Livium lib. xxvi. 'curare vi- 
ncauifalce' Calo de Re Rust. cap. 
137. et Pliuius XVII. 22. idem 'cu- 
rare Cruges,' XVII I. 34. Festns in 
Polimcmo : ' a politione segetuni aut 
vc'stimeutorum, qua; similiter atquc 
ilia curentur.' Sed inter curandum 
' durabant ' tclorrimum tolerando 



falna est. Hie quidem illud fit, quia 
seiiex suo jiidicioex couscientia dam- 
natiis erat, nee hisccre audebat pro 
causa. Ceterum 'judical! ' sunt non 
damnati indicta causa, sed sive dic- 
ta, sive non dicta, addict! croditori- 
bus. ^'ide Observ, ii. 11. Gronov. 
Grex] Gregem liistricum, lioc est 



Delph. ct V(ir. Clas. 



riaut. 



6 Y 



1810 



NOT/E VARIORUM IN 



chorum et catcrvam liistiioniam faci- 
entiiini eleganiibiis versiciilis desig- 
nat Petionius Arbiter: ' Grex agit 
iu sceiia aiimuiu : pater ille vocatiir, 



Filins hie: nomen divitis iile tenet. 
Mox ubi ridendas incliisit pagina 
parteis, Vera redit fades, adsimulata 
perit.' 



AULULARIA. 



Prolog us. 2 Lar sum] Adhibetur 
hie Dens : quia, quae a Lare dicun- 
tur, non nisi a Deo sciri poterant. 
Horat. in Arte Poet. ' Nee Dens in- 
tersit, nisi dignns vindice nodus In- 
ciderit.' Lares aiitein non solum a*.- 
dibns, sed et vicis iutegris et itinerl- 
bus praesidere existiniabantnr. He- 
rald. Adv. I. 7. 

4 Cub] ' Colere ' etvivere,et iia- 
hitare significat. Vid. Mil. iii. 1. 

5 Patrique, avonuc] Sic eniendo, 
cum posshleo, el color Patrique, <8fc. 
Qnomodo alias hos versus coniiectes? 
Ait Lar, annos jam mnltos se domiim 
earn possidere, et a patre avoque 
liodierni doniini pro Lare cnltuni. 
Acidal. 

9 Avido] Pro or(<i'», notat Scaiiger, 
veteres codices iiabere avio, id est, 
stoiido. Scntentia est: Ita ut stoli- 
dus ant avarns ille scncx fnit, nt de- 
fossum thesaiirnm sibi etiam niortno 
crcdiderit usni fiitnriini. lioxhorii, 

17 Honorem] ' Honos ' hie sacrifi- 
cium et iitatio est. Nonius. Kt pro 
cnltnra et obsfrvantia snniitnr. 

18 I\linus/]ue imjiendid] Id est, mi- 
nus multo ciiral)at. Nonius. 

25 Coionus] Vel nieo capili inipo- 
nit : vet, nt Cato aulniiiat, in focnm 
indit. Coronas antem, (jii.i' Laribns 
suspense, imisitata niagnitndinc fu- 
issc, docet. Hlfurs. 

30 Cercris vif^iliiH] Tois OfcT/xoipoptots. 
Sarra ciiiin hacc a mnlicribiis jejn- 
nantibns nodnrna oclcbi ab.intiir ; 
quod CeiTs (iliani siium noctc (jnie- 



sierit, in j^tna oberrans. Et Deze 
appellabantnr Qifffio<p6pw, Ceres et 
Proserpina. Camer. 

39 Ne surreptum] 'E\\. pro ' annc.' 
Scalig^. Vel est anastropiie, pro sur- 
replumne sitt ; vel potius subintellige 
' verens.' 

ACTUS I. 

ScENA I. 2 Oculis emissitiis] ' O- 
cnli emissitii' sunt, qui hue atqne iU 
hic excnrrunt, omnia cnriose obser- 
vitantes. Alii tales interpretanlnr, 
qnales ianiise <'ircnnitpr!int. Longol. 

4 Malum ittatem] ' Mala atas,' pro 
senectnte crebro et argute ponitur. 
Contra, ' tetas bona,' pro jnventa. 
J. (hd. 

G Stimulorum seges] Id est, digna 
in ciijiis corpore stimuli perpetno sa- 
ti et defixi stent, nt in segele spicaf. 
Lam I). 

7 Jlluc rcgredere] J. Gui. ita inter- 
pnngit, lUuc rcgredere ah ostio, illuc: 
sis vide, ut Incedit ; nam quo eam re- 
tro aliire vclit, iteratione adverbii 
magis signKicat : et ea sententia ges- 
tn adjnvanda est, nt plurimac comt- 
cornm. 

10 drandibo] Etficiam nt majora in 
gradicndo spacia facias. Taubm. 

11 Adaxint] Pro ' adigant.' No- 
nius. 'I'lirn. xxiii. IH. pro ' adegcrint.' 
' Axit aut<Mn anli(|uos dixisse, pro 
egciit, manifi'stuni est,' Fcstns. 

18 Dtgitum Iransvcrsum] Digitum 
dioebaiit proverbio do re valdc brcvi. 
Aicirns, irlpwutv rl rhf Kvxvov afi/x^- 



PLAUTI AULULAR. ACT. I. SC. 2. 



1811 



fo/utev ; HktvXos a^fpa' Bibainus : cur 
lucemam expectamus ? dies dif^itus, id 
est, «lies iion longior est disito, sen 
valile brevis. Si adiiiic coutralieie 
et minus facere spatiiim velicnt, dice* 
bant ' digituni transversiiiii.' Ea- 
dem ratio est do ' iingue.' Cic. Famil. 
VII. 25. ' Urgiie igitur, nee transver- 
sum iinguem, quod aiiint, a stilo. Is 
enim dicendi opifex.' Cic. ad Attic. 
XIII. 20. Gronov. 

20 Discipulain cruci] In cnicem 
agam te, tamijiiam suh disciplinani et 
-iiiagistciium qiioddain, ubi discas 
ocnlos i-tos emissitios nou contiiieie, 
.sed claiidere. Siherus. 

23 Duit] Pro dederit. 

27 Miserum modis] Post hiinc ver- 
snm inserit e Nonio talem J. Gnl. 
Nee noctu, nee diu quietus unqnam 
earn. 

32 Inlcmperiee] Ab ' intemperantia,' 
id est a tola mente et ratione defec- 
tio. Turneb. 

38 Lilennn loiigum] Litterae / so- 
ntim tripliceni dfpreliendo : prinium 
ejus longa?, et vere longae : quia non, 
lit ceteree, geminatur, sed produclior 
fit, rt longitudine velut dupla : ideo 
«ot' i^oxv") inter onines litteras hac 
proprie dicta longa. Et qua? sola in- 
ter grandes et Romanas illas litteras 
super ceteras eminuit, et forma i|)sa 
pensilem praptulit ac porrectam. Hac 
eadem mente Ausonius Epigr. cxx. 
in liguritorcui Eunum scripsit : ' Quid 
impcrite P putas ii)i scriptuni, Ubi 
locaii iota conveiiit longum ?' Nam 
suspendio ceuset cum dignum. Lip- 
sius. 

ScENA II. 1 Deficcato] li\ est, ii- 
quido, miuime(|iie turbido, id est, hi- 
lar!. Vide Epid. v. 1. 

3 Scrua] ' Servare soUicite et su- 
spiciose observare.' Nonius. ' Serva- 
re domum,' pro, domesticae rei curam 
sedulam habere, diceiiant veteres. 
Inde in lapide anti(|uo, ' Lanam fe- 
ci, domum servavi.' lioxhorn. 

G luaiiiis] ' Inania, ae,' id est, 



inanitas. Nonius. Jam vero qnse va- 
cua sunt, etiaiii ' aranearuin plena' 
esse dicinius. biuret. 

15 Si ignis tnvet] Id est, si ignis a 
te non exstinguatur, tii vila exstin- 
gueris. Ita ' interfici torrem flam- 
meuin,' Attius ; ' mori conscium ig- 
nem,' Statins dixere. Boxhont. 

24 Qnamquam prope csf] Unas sic 
Camerarianus. At Pall, sex abcrat 
vcrbum: primus etiam (jiiafyuam. Scri- 
benduni censeo, Earn ad adis nostras 
nvnqtiam ndiit quaqnam propc. Hoc 
est, nlla ox parte. Nee dubito quin 
ilia partirula veteribus in usu fuerit. 
Nam et Sosipater Charisius lib. ii. 
hoc inter adverbia ponit, addilo ex- 
emplo Pomponii, ' quaqnam iifga.«i 
nuptam,* et composita ostendunt 
' liaudquaquam ' et ' nequaquam.' 
Denique et Langiani codices, nun- 
quani. Gronovius. 

26 Ambobus'] Supero et iufero : tot- 
idem enim pessuli,qnot limina. Apud 
coniicos, cum dicitur 'foribus' vel 
'ostio obdi pessulus,' non satis scio, 
utrum PaKavos intelligatur, an nox- 
\hs parvus, et obex : cui proprie 
verbum ' obderc ' videtnr convenire. 
Latini auteni fidXavov, pessulum, quasi 
parvum nfaahu dixenint; nou a ' pe- 
de.' Casauhon. 

28 Inritus abeo'] Ait invitissimuin 
se domo egredi, ob nimiam curam 
scilicet pro aula ilia sua : ceteruin 
scire se quid agat, neque teinerarium 
ant de niliilo esse, quod in publicum 
subinde prodiens, conspiciatur a le- 
gitiuio Iribus su.r divisore, una cum 
reli(|iiis curialibus numntulum peii- 
turus : quo ab se omnes videlicet sii- 
spiciones de thesauro reperto quam 
longissime segreget. Douza. 

29 Mtigister curia] • IVIagister cu- 
ria,' cun) sit coiiiccdia palliata, vide- 
tnr esse,quem Gra>ci rpiTTi/apx'?'' ap- 
pellant : nt enim curia pars est tribus 
Romanis, sic et Gra^cisTpirruj. Gra?- 
ca ad consuetudincm Romanam ira- 
ducta sunt : et uf pagornm erant ma- 



181-2 



NOT^ VARIORUM IN 



gistri, sic et ciuiaiiini. Turmh. 

30 In tiros'] Virilim, kut ScSpo. 
Taubni. 

38 Consislunt] In via eiinfein sis- 
tunt et compellant. Bnxkorv. Copu- 
lantur] Toy Sepias efxol ifx^dWovcrt. 
Copulantur, pro copulant. Lamb. 

40 Quo profectus] Quo ire et profi- 
cisci intenderam. 

ACTUS II. 

ScENA I. IG Quh] Antique, pro 9«(P. 
Quis enim est generis communis, ut 
Graecis ris. Prise. 

26 Quod tibi sempilernum] Sic so- 
lebant initio rei gerendse profari, 
bene ominandi caussa. Vide Formul. 
'Quod bonuni,faustum,felixque sit.' 
Taubm. 

27 ltd Di faxint] Inde non seqni- 
tiir, ilia verba, ita Di faxint, absurde 
Megadoro tribui, quoniani abhorret 
ab uxore frater : nam potuit vel joci 
causa iioc interfari ; tauquam scilicet 
eiiam liberos procreare liceret ex alia 
re qnam fceminis : respexeritqne ad 
ilia Eiiripidis in Hippol. 'Xi ZeD, rl Si) 
Kifi5r]\uv avdpwvois KaKhv, k. t, A. Gru- 
ter, Ita Dii faxint, inquito"] Postre- 
mum verbum Heraldusex conjectura 
interposuit, et liaec verba dedit Eu- 
vomlzc, quum vulgo liaberet Megado- 
riis, q\iippe ctii a nuptiis abliorrenti 
male convenirent. Intellexit nodnni : 
quam jocosi sunt, qui sic tollnnt, joco 
interfari Megadornm, quasi cogifarot 
posse liberos procreari aliunde <]uain 
exfocminis. Lanibinus vidit raUbiris 
prucreundis non bene conjungi cum 
precaiionc, sed polios pcrlinere ad 
ilia uxorein diicerc. Ut apud Enninm : 
' iiberum qua'sendorum gratia fanii- 
Vide malreni duccrc:' et ' ducit me 
uxorcm sibi liborum qua;.scnduni gra- 
tia.' Et passim. Sed iinmodicus est, 
qunm scribit : salittare sil. Mk. ila 
Dii faxint. Eu. liberie procrcaudis u.v- 
orem. Utrumque incommodtim sola 
noit intorputictione tollimus, srriben- 
do, Quod tibi svmpilcrntim saluture sil , 



procreandis liberis (ifu Dii faxint) Volo 
te uxorem domum ducerc. Gronov. 

28 Domu7n ducere] Mos erat Roma- 
nis, in domum mariti novas uuptas, et 
quidem velatas, traducere; quod fie- 
bat vespere teedis ac facibus praeeun- 
tibus; noctu enim nubebant. Aiigus- 
linus de Civit. Dei vi.9. 'Sed domum 
ducenda est, quae nubit : adhibetur 
Deus Doniiducus :' sic enim eum De- 
nm, qui ei solenini deductioni prae- 
erat, appellabant. Brisson. 

30 Lapides loqueris] Diirus et asper 
tuus sermo est, qui me quasi lapidi- 
bus impetit. Contra Aristophanes, 
'P65a iJ.' iXprt)itas, Rosas mihi locutus es. 
Longol. 

34 Foras feratur] * Foras ferre,' 
est efferre, iK<pipiiv. Terentius, ' Ef- 
fertur: imiis:' ubi Donatus : ' Effer- 
ri proprie dicuntur cadavera niortuo- 
rum : et ire, proprie ad exsequias.' 
Herald, 

30 Quam maxima possuni] Nee Gru- 
teri cum admittendum,noc audiendus 
qrii refiiigit, Quam? maxima. Accipi- 
nnt illi dnas esse, quarum optiouem 
fratri facit Eunomia. Sed errant: 
nam una eademqne est ilia grandior 
natu et cujus media setas est. Gro- 
nov. 

40 Qui mediam ducit uxorem"] Nimis 
acris ille codex, qui delet rh mediam. 
Habent miilto plures et meliorcs. Si 
defendere libet, pra^sto est Seneca 
Epist. 20. ' Quenicunque vis,occupa, 
adolescpntem, scnem, medium.' Ego 
tHinon Plautum scripsisse censeo, 
Post mediam alatcm qui media ducil 
uxorcm: ut intelligas uxorem media 
Ktate. Et sic Langiani codices. Gro- 
noc. 

41 Annm pragnantemforluitu] Non 
possnnt ferre anum dici, qua! sit 7ne- 
dicc aitatis. Ecce codicem, in quo 
unum. Ergo conjiriunt nno, et uno 
fortnilu, esse, si semel forte prangnan- 
tern fecerit. Gaudeant suo ««') /or- 
tuitu, quod sine exemplo comnu-nti 
sunt. Pliinlu.s dicit anum, pro, quasi 



PLAUTI AULULAR. ACT. II. SC. 2. 



1813 



anil, vel propemoiliim ami. Grnnov. 

42 ]'oslumits] Scribeiuhim Postu- 
mus sine k, est enim a post, quia post 
patrein inoitiium nascittir postuinns. 
Postumns tainen censetiir etiaiii, (pii 
post factum testamentiim iiatiis est, 
etiam vivo patrefamilias : sed et qui 
post alios liberos, uitimusque gigni- 
tiir. Tiirneb. 

45 Factionesi Id est, opulentiam 
et nobilitatein. Nonius. Ciieiitelas. 
Boxh. Dapsiles] Vide INIostell. iv. 2. 
et Pseudol. i. 4. 

52 Scio quid diclura e.«] Hoc qiio- 
que servit Scioppio ad libeiaiidiim 
soloecismi crimine, scio quod : quia 
sic ill Langianis. Sed illiid servant 
Cam. et sex Pall. Bactli. i. 1. ' Sr io 
quid ago. P. et pol ego scio quid me- 
tuo.' Et tameii in altero quoqiie t5 
quod pronomen foiet, iion conjunctio ; 
qiiippe quod plenum sit : ' Scio id, 
qnod dictura es.' Gronov. 

53 Quid me nunc] Sermo disceden- 
tis. Lainbin. 

ScKNA II. 2 Curialium] 'Cniiales' 
a curiis dicuntur, in quas uliin divisns 
popiil. Romanus, iit ' tiibules ' a tri- 
bubiis. Lamb. 

3 Mnv;ister'\ Romap. singulas tiibiis 
siios divisores liabuisse docet Ascon. 
Actione ii. in Verrem,qiii pecuniam 
populo viritim dividebaiit, singuli in 
sua tiibii: et alio nomine ' magistri 
curiarniii' appellantiir, Ciceroni 'cii- 
rioncs.' Rtcvard. 

10 Satis liabes] Ex hoc vcrbo su- 
spicatur Eiiclio, istum do aiiio ali- 
(jiiid rescivisse. Taubm, 

11 Cass«m] Id est, carentem. Cas- 
sum enim, ut ' caiitum,' a ' careo.' 
I'lisc. lib. IX. "'AirpotKuf, itulotulam. 
Tiirneb. Illucabilem] Virgo illocabi- 
lis est aveicdi^criixos, quae oiiiiiino nuptiii 
collocari neqiiit ; non aiitem di'««5o- 
Tos; ea enim est, (jua" nondiini elo- 
cata est, otjiru eKSeSu/ieV?/. Siberus. 

17 Inlnat] Vide 'i'liiium. i. 2. et 
Menacchm. iii. 1. 
20 Manum injicWj Manum cum ma- 



nil copuiat. Lamb. Oncrat aliquam 
zamiatn] Hie locus excrcitos iubuit 
hactenus eriiditissimos criticos. One- 
rare zamiam sic dictum est, iit Virgil. 
' vina onerare,' pro, in navem impo- 
nere, dixit : et Cato apud Noninm, 
' onerare comnieatum in navi.' Ne- 
que hie hypallage, ut viilgo sibi per- 
snadent: iierjue It'gendum, vnerat :fi- 
mia. ' (Onerare zamiam,' est iniponere 
et inferre zamiam, hoc est, jacturam; 
nam onerare est (Tn<poprl^(iv koI ifi^aK- 
Aetj', et onus, ffx^oK-q. Salmasius. 

21 Polyjios] ' Polypus,' piscis.quic- 
quid siiis fibris et branrhiis amplexus 
est, firmissime tenet. Per lies signi- 
ficat rapaces et tenaces. Lamb, Qui 
sibi quicquid tetigerinl] Ita Gruterus 
de conjectura. Caiiierarianus, qui 
vibi quidquid. Pall, quin ibi quicquid, 
vel, quill ubi quidquid : lege, ubi quid- 
que tetigerint, tenent. Sic Hacchid. ir. 
3. ' Istius hominis iibi fit qiiaqne 
nientio.' Pcenuli Prologo, ' Ubi 
quamque in urbem est ingressiis.' 
Virgilius /En. vii. ' Io matres a«- 
dite ubi quaeque Latinae.' Liviiis 
lib. XXIV. ' (Quantum copiarum et 
ubi quapque essent.' Nee diibitoquin 
et Statins scripserit in Soteriis Ruti- 
lii, ' Urboscpie ubi quaBque togala; ;' 
non ' iibiciimque,' ut vulgo. Gronov. 

24 Earn rem] Id est, ob eain rem. 
Donza. 

27 Mentionem] De sponsalibus fu- 
turis loquitur; ideo aptis illi rei ver- 
bis ntittir, id)i tnentioncm feccro. Nam 
qui poscit, 'mentionem face re ' dici- 
tiir; qui rcspondet, ' repromittere,' 
sivc taiitnm ' promittere ;' ut iiic 
paiiio infei'ius, ' proiiiitto hoc fore.' 
J. Gulielm. 

29 Ex paujiertnte] It! est, ex ordine 
sen ntimero paiipcrum. (Vim. 

30 Sidiiim est] Lectio viilgata pa- 
lam incpta est. Scribe, Stdva rescst ; 
snlvum est si, quod non pcriit. Tb periit, 
non jicrit, liabenl Mss. ipios vidi. Et 
id rectum est. Euclio, semper male 
liinens aiiro sue, qnod in pnrsens 



1814 



NOTJi VARIORUM IN 



aalvum invenit, metnit in fiitnriini. 
Salva, inqiiit, res est, si salva dicenda 
sit, qiiJe sicut nondiim periit, ita po- 
test aliqnando perirp. Boxhorn. 

38 Mala omni malititi] ' Maiitiam 
veteres, ut Doliim, mediam ponen- 
dam esse duscsnint : qtiasi sit et bo- 
na.' Nonius. 

41 QttcE res'] Praefatio vetenim be- 
ne oniinandi gratia. Taubm. 

44 Atque innoxium] Qui nee tibi 
nee tiiis nociiit ; vel, qui innocens, 
quod ad te, atqiie ad tiios attinet. 
Irrideas] Juvenalis: * Nil habet paii- 
pertas diiriiis in se, Qiiam quod ridi- 
cnlos iiomines facit.' Boxhorn. 

50 Facliosiim] Miiltis innixum et 
florentem clientelis. Boxhorn. 

54 Gnatiis] Pro 7ialus. Pius est au- 
tcni, ' nunquam natiim esse,' quam, 
' niortiiuin esse.' Lamb. 

57 Mordicibus'] Dictum videturnon 
quidem pro ' niorsibus,' sed pro ipsis 
* dentibiis ;' quemadinoduni Catullus 
'nutrices' dixit pro 'mamniis:' et 
Plauto ' mordices ' nihil aliud sunt, 
quani * dentes : ' et ' denies' idem 
quod oblocutiones atque cavillatio- 
nes : sicut ' cornaa ' sunt injuiiap, et 
oppressioncs. Siber, 

58 31 e ab asinis ad botes] Id est, 
iniplicari inconveniente necessitu- 
dinc. Camerar. 

CO AuscidtamiUi, Atque] Primus et 
antiquissimus Vossianiis : ausc. mihi 
proderis alquc. Nuuiquid: tu condilio- 
nem hunc accipe, ausculla mihi, (prode- 
rit,) Atque earn dcsponde mihi. Sic ba- 
bes Capt. II. 2. ' IJenc niercnli i)ciie 
profnerit, male merenti par erit.' 
Curcid. V. 2. 'Hcicle istnm rem Ju- 
dicasti pcrfidiose, Pliicdiomc, l"t tibi 
oberit.' Milit. iir. 3. ' Naui id pro- 
dcrit mihi, niiliti male quod facielis 
ambac.' Trucul. iv. 4. ' In «iun rem 
fi quid lialjcbo, tibi (jUoqiii> «liani 
prodcrit.' Kt sic rccte Gruterus in 
(^isicllaria iv. 2. 75. ' Commoda bi- 
qucl'ini tnam, tibi nunc prodcrit, con- 
fitcmur Noscistcilam liaberc' Nostri 



quoque omnes prodetis: aon prodimus 
et, ut vulgo. Grnnov. 

63 Thcsauros] Homo suspiciosns 
celare non potest, quod tautopere 
cupit celatum. Gruter. 

66 Hie] Id est, donii mea?. Haec a 
ctepto sermone aliena a Megadoro 
dicuntur, ut omni suspicione Euelio 
liberetur, qui nibilomiuus se proripit. 
Unde siatim quaerit Megadorus, Sed 
ubi hie est homo? nempe, Euclio. 

67 Fasfidit mei] Vide Stieh. ii. 3. 
Lucillius : ' Tristes, difficiles sumu', 
fastidimu' bonorum.' Taubm. 

72 Elinguandam] Unde elinguatio, 
yXwcrcroTofjiia, quod Scaliger notat ad 
Fesf um. 

73 Casti'and. loces] Mercede pacta 
tradas castrand. Taubm. 

76 Copia est] Id est, possum. Inte- 
rim alludit ad ludos, negaique tani 
divitem se, ut pecnniam profnndere 
possit in iudicra ilia piiblica. Taubm. 

81 Perplexarier] Perplexeagereet 
captiose, Douza. 

87 Axirtim quid valet] Asin. iii.S. 

89 Obstinavit] Id est, obfirmato et 
perseveranti animo expetivit. Fes- 
ius. 

.ScENA III. 1 Deblaterasti] De hie 
auget. Vide Epid. iii. 1. 

3 Pure propcra] Forte, properatn- 
que : vel pura properam atque elue. 
Scriverius. ' Pure lautuni, est aqua 
pura lavatum,' Festus. Alluditurad 
cousueludinem vetenmi, (|uibus ante 
nuptias sacriticare moris fuit ; et qui- 
dem Junoni, Vencri, et Gratiis. 
3Ieurs. Propera, atque elue] Id est, 
propcra eluerc. Cnsaub. 

5 Subitum est nimis] Id est, ita fes- 
tinatum, ut ad id pnrati esiic ncquea- 
mus. Sic Cic. Famil. XIII.2. 'Prop- 
ter opera instituta mulla multorum 
subitum est ci rcmigrare Kal. (juinc- 
lilibus,' id est, noii jiotesl esse para- 
tus ad remigrandum Kal. Quinctil. 
Gro7io\;. 

12 Malum marorem mctun,ne] Mi- 
rificc laborant. Mislim, amijstim, ma- 



I'LAUTI AULULAR. AC I', II. SC. 4. 



1815 



lum meraciiin,itnmixli)n, imniixlum, ln- 
dibria coiijectiiianiiu. Scribe, Malum 
moeroie tneluo tic mistutii bibam : Malum 
cui additus sit incBror, nt viiiiiin bibi- 
tur mistiim aqua. Grotiov. 

ScENA IV. 1 Conduxit coquos] Fri- 
vala; personae, qiiw coros sive ' coc- 
torcs,' lit Pctioii. appellat, non lia- 
bebant laniiliares, in foro conducc- 
baiit. Tiiubm. 

4 Divides] \ox 'dividere' capi c- 
tiaiii potest seiisii turpi, qtiiquc allies 
palaniofl'fiidat ; ciiiii interim iunuere 
vidcatur, sese palain tidem ref'ragari 
in ilia re. Gruterus. 

5 Si quo tu latum] Recte : nam ob- 
sonii pars erat dividenda siujiil ; et 
ei pra^poneniliis, item divisim uter- 
que coqiius. Ciruter, 

6 I'rostibulum] De prostibulo vide 
Stich. V. (i. 

12 Dimidium jussit] Cur non dimi- 
diatum obsonium dixerit, vide Agell. 
III. 14. Taubm. 

14 Dimidium domi] Ergo domi eii- 
anj ad lociiui sij;ni(icat. Donalus. 

18 Pumex] Spongia dicitur Vitrn- 
vio, qiind fistulosus sit spongia; iiiodu. 
Unde ill I'ersa, ' Nam lu aqiiam e 
pumice posttila.s, Qui ipsus sitiat.' 
Scali^. 

21 Erudicarier] Radicitns extirjja- 
ri, lioc est fortunis omnibus pcnitus 
everli. Siber. 

22 Tigillo] 'Tifjnum'ef 'tii;ilium' 
omne notat qiiod est e ligno. Diciint 
enim de Kuclionc, cuj)ere ilium f'u- 
mum nullum exire a'diciilas. (irultr. 

23 FolUm sibi obstriiigil oh gulam] 
Nihil Iiic miri, nisi quod hoc faciebat 
ciibitum itiirus. Nam et qiiiiui in 
publicum irent, cum peciiuia crume- 
nani dc collo suspeiidcbaiit. Id illc 
faciebat etiam in Icoto fiirnii noctur- 
niim timens. Quum rogasset cocus, 
cur ? iliudens stupori ejus, irapa irpoa- 
^oKiav faUam caiisam inveiiit: taii- 
quam id faceret, lie inter respiran- 
dum aliquid aniuKc amitlerct. Et 
solvutilnr auditores nihil tale ex- 



spect^iitcs in risiim, niagis etiam 
(|uuiii coiiliniiat rociis jocuiii. Vide 
Diatribeii ad Stat. r. 27. Gvonov. 

25 Inferiorem] Notandum liic per 
' inferiorem guttiirem,' an urn sive 
podicem designari, eadcm metaplio- 
ra, (|ua apiid Caton. ' superiorem 
album dfjicere,' id est, stoniaciium, 
sive adco ventriculum, nausea graveni 
voniitu exonerarc, scriptum reperi- 
nius. Douza. 

27 Hcpc milii le, ul] Jociis latet ci- 
vilior. Innnit enim,neutri ab altero 
credenduni. Acid. 

28 At scin' etiam quomudo] Jiibent 
post qnomodo interroganJi notam tol- 
li. Negat id Flautiis, qui lior genere 
Io(|iiendi toties iititur. Anipliitr. i. 
1. 199. hac Aulular. v. 1.22. Rud. 
111. 5. 18. et alibi. Eodem sensii quo 
diceret, 'vis etiam dicam?' vel ' at 
etiam vis aiidirc amplius r' Gronov. 

29 Aquam] Ob earn causam nun- 
quam lavit Falrocles Aristoplianiciis. 
Longol. I'ott, quomodo, tollenda hie 
est interrogandi iiota, et sic distin- 
guendiim : At scin' etiam quomodo 
aquam herde ploraf, quum litcnt, pro- 
fundere? Scisiic tu etiam, quomodo 
deploret aquam se profundeic, ejus- 
que jactiirain facere, rum se lavat P 
Boxliorn. 

33 Tonsor] PersoiiaD Eunlionis ac- 
commodatius k-gi potest, tnusori un- 
gues dcmpserut. Nam iit illc tripar- 
cus sciu'X, (|tii famem nemini uten- 
dam daret, arupiiil erogavciit tonsori, 
ob ungues docuitamlos, non lit vero 
simile; utque id ci oft'icinm gratis 
pra>stiterit quis, iiugii' : qnin imo ipse 
Euclio ultro potius adiit toiisoris 
proximam ofliriuam, eicpie ungues re- 
seciiit : vel ideo forsaii, ut |)r*seg- 
inina (nihil enim avanliae parvuni) 
doniiim ret'errt t. Gruter. 

39 Poslularc] Nam privtor actio- 
nem et judice> dahal. Qui actionem 
habibat, ex qua cum alio experiretur, 
bosteni in jus vocal urus, priniuin a 
prxlore pelebat, ut liceiut euin, 



181G 



NOT.E VARIORUM IN 



qiieni libello descripserat, vadari, 
Preetor libello suhscribtbat. ' Vadari' 
aiitem, vel ' convadari,' est in jus ci- 
tare, die dicta. Lamb. 

40 Miluum vadarier] A niiltio vades 
postulare, qui ilhini certae pecuniae 
sponsions vadimoniumobiturum piai- 
starent. Sibtr. 

42 Celerior'} Furum nianns ' celeies' 
vulgo dicuntur: quo Piautus alludit. 
J. Gulielm. 

45 Cocus 7iundhialis'] ' Congrionem' 
istura bustuarii ordinis coquum esse, 
intelligi vult : quein nos ' seniirasuni 
ustorein ' cum Catullo indigitare pos- 
sunins, qui mortuis et jam ad rogum 
elatis ctiiiiam coqueret illam feralcm, 
quod ' siliceinium ' vocarunt. Quod 
qiioniam nono die tiebat, (unde et 
' novendiales pulveres ' apud Horat.) 
caussam joci comico prapbuit, ut ' co- 
cum nnndinalem ' diceiet Congrio- 
nem, queni insubidum piorsus at(|ue 
iuiperitum, et ad viscerationes illas 
novendiales et inconditas ustrinae 
hive culinx niortualis struices esca- 
rias, quam ad ingeniosae gulae ge- 
iiium sapientioieni esse indicaverit. 
(iruter. 

47 HJc viluperas? fur] Illu<! fur, 
quod sequitur post vituperns, videtur 
esse inepticium, et glossema ejus 
quod dixerat, 'trinm litcrarum homo.' 
Dissald. 

ScENA V. 1 Tace] In quibnsdam li- 
Lris Iiaec scena priori conjungilur. 
Taubm. 

2 Licet. St. tu, Congrio] Poni vo- 
lunt interrogalionis notam postLii'£><. 
Imo nee liic ponendn, et supcriuri 
versu tollenda est. Ncque cnim ro- 
gat Strobilus: sed quia tI) uler inter- 
rogandi sapc initium est, intcrpellat 
cum coquus, nondum oralioue ab.so- 
luta, quasi rogaict, dicturus, ' Licet 
id quidem vidcre vel canco.' Sed 
vicissim prius cjuam boo expcdiat, 
quod instituerat dicere, interfatur, 
nuljii ejus rationc liabila, et eunli- 
Duat, qua: ipse exorsiis erat Strobilus. 



Non igitur, Liqxiel : non Hie est. 
Grouov. 

G Pinguior iiii'cJHa] Tibicines enim, 
quia sacrificiis frequenter adhibit), 
pingues fiebant. Taubm. 

8 Ad nos] iEdes Megadori. Lamb, 

11 Sine gratia] Ingratus est. 

12 Tibi recte facere] Scil. aliquis 
ausit? aut simile quid. Corner. 

15 Posccre] Id est, in poscendo. 
Lamb. 

21 Inputeum] Id est, hypogaeum, 
sen barathrum, locum poenee coquc 
rum destinatum ; quod genus XaKKOvs 
vocabant. Turncb. vi. 24. 

23 Ubi quid surripias] Ita Lambi- 
uns : nam Camerarius ex unico co- 
dice surripiat : veteres autem edi- 
tiones et Pall, sex ea voce deficiun- 
tur. Nos in tribus invenimus. Voss. 
3. et Juniaiius surripiat: Voss. 1. 
subripiat : ueque id mutandum, sed 
explicanduu) ; sensus enim, Quippe, 
ubi, qui quid subripiat, hoc est,(pii fur 
sit, qui solens aliquid summanare ve- 
lit, ei nihil est promti atque parati. 
Nam et versus vocem requirit. Etsi 
intelligo, quam eleganter id verbum 
subliceatur, quamque facile ex disci- 
plina sua id supplenduni sciat Con- 
grio. Ut suspicari possis scripsisse 
Plautum, Ubi quid, nihil est. Seque- 
rcd hac me. Con. Consequor : nam 
illud Con depasci potuit praecedens 
nomeu coqui. Certe et apud me t6 
surripiat Acad. Voss. 2. et Gudianus 
ignorant. Gronov. 

Scena vi. 3 Obsoniumque] Quam- 
vis vtpov significet opsonium, hoc est, 
omne id, (|uod una cum pane rom- 
edinius, imo quidquid in macello vae- 
nit, quod Trpo(7(^a7i/tioi', sive Trpocr<pd- 
yiov dicitur; uihilominus tamen obti- 
nuit tanqiiam victor solus piscis, quod 
eximius sit eibus, ut ita solus vocare- 
lur. Nans. 

fl Tcmeti] Kara decori obscrvatio, 
(|uam im^quam (iuvidia gcmenie hoc 
dicam) temere IMautus neglexit; ne- 
dum in persona auili : quod genus 



PLAUTI AULULAR. ACT. II. SC. i). 



1817 



ille iniiilibibuni fere ac nicrohibum 
iiidiicere aniat. Doiizn. 

10 Quamfiuam Vulcuno] Signilicat, 
tantam ejus iinpiiritatein esse, lit iie 
ignis qtiiflem, cujiis vi solidisximonim 
qiioqiir corponiiii nietalla defivcatio- 
ra reddiiniiir, illis puigandis iinqiiam 
snffiiiat, taineisi emu (igiiem) in prae- 
fectiira sua focariee provinciae sem- 

. per colat ac tractet. Duiiza. 

11 Aut ttict mercedts fC'atid] Manu- 
pretii, hoc est, minimi illiiis binos 
circiter aureos nostrates pendentis, 
qua coci antea a Megadoio conducti 
ftierant. Douza. 

ScENA VII. 5 Deorsiim] 'Deorsnm' 
heic non mottiin, sed quietem signiti- 
cat. Varro : 'Qui cobint deorsnm, 
magis aestate iaborent ; qui sursnin, 
nia<j;is hieme.' Donza. 

8 Itapacidarum] 'Kapacidas' extii- 
lit pro rapacibns, patronyiiiici more 
ludens : ut pro ' Scipionibus ' dicun- 
tur 'Scipiadae : et jocando fecit, ut 
furacissimum genus coqnorum piite- 
mus, quasi familiasit ' Rapacidarum,' 
ut 'vEacidarum,' aut ' Pelopidarum.' 
Turneb. 

ScENA vni. 8 Adii manum] Vide 
Pccnul. II. 11. 

13 Accessit animus ad meam'] As- 
sensus sum biiic mese sententiee. 
Lamb. 

15 Nunc tuscuhim] Ad hiinc ritnm 
quod attinet, constat, Pihiinnum (ut 
rem paulo altius repetam) cum Ro- 
niiiio Quirino, Picumnum vero cum 
Marte Silvano doniestico, eiindem 
esse: eosque Deos conjugales habi- 
tos, lectos lis stratos, et vota facta : 
Picumnum ' Praestitem Larum,' et 
Larcm kot' ^|oxV appellatum : (ut 
Piutonem Manium,Joveni Ueorum, 
Janum Genioriim) i)arentesque eo 
nomine liberos in matrimonium elo- 
caturos, n( bene nuptiae cederent, 
sacra ei fecisse, ut iiic Euclionem : 
Pibimnum vero eiindem cum Genio 
maritorum esse, et custodein piierpe- 
rai'uni. Meurs, 



Hi Nostra Lari] Penatnm et Lari- 
iim sedes in privatis a-dibus non una. 
(Jolebantiir maximc in foco : item in 
cubiculo : siepe in parte aliqiia atrii ; 
puta in conipiuvio, vel in porlicii 
cunipluvio adjuncta. Casaub. 

20 Aulam] 'Aulas antiqui dico- 
bant, (juas nos dicimus olias : quia 
niillam iitteram geminabant,' Fcstus. 

2;$ Propcre jiropeio currere] Plau- 
tiis scnariis iambicis adniisciiit sep- 
tenarium trocbaicum, ut properatio- 
nem senis, carmine ipso concitatiore, 
exprimeret. J. Gulielm, Pall, (non 
tamen Camerarianus) hunc versum 
sic legunt, Nimirum occidor, nisi ego 
intro propero ; quod videtur sane ger- 
manius Grutero. 

24 Apollo] Apollinem invocat, ut 
dAe|iKOKoi', et malorum depiiisoreni. 
Et constat, Apollinem dictum anti- 
quitus ' Apellinem, quasi mala apei- 
lentem.' Meurs. 

25 Confige sagillis'] Est enim jacn- 
lator Apollo : Graecis (Kr]p6\os,kKaTri' 
/SeAeTTjs, et (KUTos, fKoifpyos, Turneb. 

ScENA IX. 1 Machctrio] ' Macliir- 
rionem,' coqui nomen esse, omnes 
putant: ego aliter censeo, macliaerio 
juberi exdorsuari muraenan), et id 
ciiltelli coquiiiarii genus esse. Cul- 
tellos qiiidem /xaxaip^a et fxaxaipiSia 
Graeci voeant, et Plant. Rud. sicnias 
' macliaeria ' dixit. J. Gul. 

2 Exdorsua] Id est, 'dorsum con- 
fringe,' Festus. ' Dorso nuda.' No- 
nius, alii, ' exime.' Quantum poles] 
Non bic inodo, sed ubicun(|ue aptid 
Plant, quantum pates legitur, in quan- 
tum pote'st commutandum est : id 
est, quam primuni, et (juidem celer- 
rime, fieri potest : locutione priscis 
oppido familiari. Douza. 

3 Atque omnia] Hie versus sua par- 
te debetur Noiiio, nam non babctur 
in IVIss. praeterquam exossuta fac si- 
ent: verum aut omnia me falluiit,aut 
exossata fac sient, est a glossa srriba- 
rnni, ad illud exdorsua. Griit. 

■1 Artoptum] ' Artopta ' utensile, 



1818- 



NOTyE VARIORUM IN 



sive testa, assandis torreiuUsque pa- 
nibiis. Triplex enim panis erat, ex 
coquendi ralione : ' fiirnacens,' ' tes- 
tuaceus,' et 'artopticiiis.' Turneb. 

5 A Congrione] Qui roqnebat aptid 
Euciioiiem. Male ergo Lanibiniis de 
Megadori domo interpretatur. Douz. 

6 Volsus ludius] ' Liidii ' adoles- 
centes erant tnnicnlas indnti insig- 
nes, galeati et ensiferi, peltatique ; 
qui omnibus Ciicensibus et theatra- 
libus pompis in versum incedebant, 
ipsis velut poinpze duces Saliis simi- 
les. 'Ludii' ex eo vocati, quod a 
Lydis hoc genus Indicri inventum vi« 
deretur. Si qui eonim igitur essent 
grandiusculi et jam vesticipes, velle- 
bantur, glabiique reddebantur. Tur- 
neb. Volsus] Id est, evuisis pilis lae- 
vis et glaber faclus. Taubm. 

ACTUS III. 

ScENA I. 2 Date viani] Hac voce 
monebant lictoies popnlnm niagistra- 
tibus via decedere, ' Date viam con- 
sul!.' 

3 Bacchanal coquinatuni] Veni in 
locnni, in (pio ad coquendurn desti- 
nalo, non jam sunt nisi t'urentes et 
bacchantes. Boxhorn. 

5 Gymnasiuin] Ita ego isti seni pro 
gymnasio fui, in quo se cxerceret. 
Douza. 

G Neque ligna ego] Jocus ex ambi- 
guo. Antea ligna ad ravim usque 
poscebam : sod advenit tandem se- 
nex, qui ' pulchre,' id est, largiter 
pra'l)uit ligna, nun qnideni ad obso- 
iiium coqucudum; sed fiistes, quibns 
capita niilii incisque contunderet. 
Lamb. 

ScENA II. 3 Quia cuHrum habes] 
Nota culirum geslari vetilnm : et 
insigne atque notam coijui habitani. 
Uleitrs. Coinviinutus] Non id accu«o 
quod cum cuitro es, scd quod co n)i- 
natus milii. Douza. 

8 Cinadus] Incrmcm fraclum(|uc 
Ct velut exos.si'm ti ipndialorem, oo 
uoiuine intelligi crcdidcriin : airh tou 



Kivuv TO. Kw\a, vel riiv alSw, sive aiSojo. 
Turneb. 

9 Tnctio est] Vid. Epid. ii. 2. 

11 Caput senlit] Si quid ego sapio : 
quae verba Euclio in aliam sententiam 
detorquet. Lamb. 

16 Edim] Pro ' cdam.' Horatius 
Epod. HI. 

20 Me hand pcejiilet] Id est, me, 
aut meis bonis content us vivo. Taubm. 

24 Perviam facitis] Sic dictum, ut, 
' obviam facilis.' Turntb. 

31 Laverna] Hanc Deam Romani 
fures precabautur, ut institiita sua et 
consilia fiirandi ac mentiendi fortu- 
naret. Horat. Epist. i. 16. ' Piilcra 
Laverna, Da mihi fallere, da jastum 
sanctumque videri.' Sic Graeci eo- 
dem modo orabanl t^v Upa^idiKriv, nt 
consilia furaudi ad effeclum diiceret. 
Eratautemea Deatantiim caput sine 
reliquo corpore. Scaliger. 

32 Pijndo] Id est, convicio. ' Pi- 
pare ' Osci dicebant, pio eo quod est 
ejulabunde con(]ueri. Ab eo cocus 
iste, ' pipulo differre' dixit : pro quo 
erat in xii.Tabb. ' obvagulari.' Olim 
cni testimonium deerat, hoc est, qui 
suani intentionem nullo poterat tes- 
timonio confirmare, is die tertio ' ad 
aedes adversarii obvagiiiatum ibat,' 
id est, adversario jiisttim, tcstibus 
adhibitis, couvicium faciebat. lia- 
vard. 

31 Nummo] Non sestcrtio, scd au- 
reo, qui valei)at paido plus duobus 
aureis nostiis : ut ego et CI. Teneni- 
inis, qui mihi alicjuot ostendit, ex pon- 
dcre existimavimns. Lamb. Nummo 
sum coiiduclus] Id cst,didrarhmo, vel 
draclimis duabus. Pseudolo in. 2.20. 
Vi«lc do modo usurarum c. 2. Salmas. 

.ScKNA III. 4 Venalium] Servornm, 
qui pleri(|ue fnres. Lamb. 

6 Facile] V. C. liabct/rtffssi(e, vo- 
ciui hie nihili. Ego gfslio legere, 
farcilc, quod veibum est coquinariuni, 
ct huii: loco nplissinte quadrat. Gloss, 
veins, /(nc/<, i/dtrirei. Dissaldaus. 

6 Imi>kvisli fustibus intorum] Sic 



PLAUTl AULULAR. ACT. III. SC D. 



1S19 



dedit Cameiarins, quiim in scripto 
\nveu\rei fustijissorum, Melleriis. PaU 
nieriiis, impluisti fustibus istorum in 
caput. Parens conjicit, fuslium ipso- 
rum. Exspectant alii fore, iit isli 
* fustifissores' nonrmili forsan hand 
displiceant. Friistra illi qiiidem; sed 
egregia est vctns Icclio, inodo sepa- 
rentiir voces, postquam implevisli/us- 
tifissonim caput. Ut alibi ' fores im- 
plere elogioniii) carboiiibns.' ' Fissa ' 
sunt viilneia. Sic prapcedente srena, 
' Non fissile liaberes caput.' Bacchid. 
n. 3. ' Meuni ror et cerebrum findi- 
«ur.' Ut Virgilius lib. ix. ' Media 
adversi liquefacto leinpora piiinibo 
Diffidit.' Appuleius lib. ix. ' Jam- 
que Inversa vite de vastiore nodiilo 
cerebrum siium diffindere.' Hoc Ju- 
venal, est Sat. IX. ' Fuste aperire 
caput.' Ovidio INIet. in. ' Juvenili 
guttura pngno Rumpere.' Petronio 
' solvere frontem.' Plauto in Bac- 
cliidibus ' dirumpere capiit.' Sic 
' fissum ' in extis. Implevisiijissorum, 
est plenum reddidisti fissorum vel 
vulnerum. Gronov. 

10 Lege agito'] ' Dicebatur ei, cu- 
jus intenlio contemptibilis adversario 
videbatur ' Donatus. Vide Mil. ii. 5. 

ScENA IV. 2 NegvtUmi] Dubitatnm 
olimfuit inter prudentes, utrum ' rem' 
an ' litem' dici oporteret,&c. ' Neg- 
otinm,' aut ' res' apud Plant, legi- 
tur. Cujacius. 

7 Peculiarisi In peculio ancillte 
Stapliyl<r. Asin. in. 1. Patiisstime] 
Id est, pzpne niliil abfuit, qiiin me 
perderct, a' pspne ' forniatum. Lips. 
Episf. Quapst. in. 12. 

8 Scatpturire] Id est, scalpere ; 
nam frequentaiiva verba interdum 
ponebanliir pro priniigeniis. yossius. 

9 Ha tnihi peclus'\ Scribendnm esse, 
ira milii pectun peracuit, ostendimus 
Observat. ni. 21. Groiioi-ius. Pera- 
cuit] Peracre sen peracidum factum 
est, id est, ira acerrima incensuni. 
Lamb. 

12 Exemi] Furibns occasionem in- 



veniendi thcsaurum praeripui. Taub- 
mun. 

ScENA V. 2 Conditioned 'Condili- 
onem ' pro conjiinctione sponsalio- 
rum et nuptiarum dici, multi nota- 
runt. Festus r ' Conventa conditio 
dicebatur, cum prinnis sermo de nup- 
tiis et earum conditione liabebatur.' 
Id etiam sinipliciler ' conditio ' dice- 
batur. Unde formula repudii : ' Con- 
ditione tna non utor.' Et quod di- 
cebatur, ' Parentes liberis suis con- 
ditiones quarcre.' Drisson, 

5 Opulentioi-es'] Hanc sententiam e 
Plat, de Repiib. lib. vi. expressam, 
notat P. Victor. 

9 Malam reni] Quasvis malas artes, 
ad quas so niulieres applicant, intel- 
ligo. Et pronomen ' illae ' non ad 
pauperes taiitum, sed generaliter ad 
omnes mulieres refero: quae si in- 
dotatae nuberent, semper magis ob- 
sequentes esscnt viris, minusque ar- 
rogautes, ct niinori etiafm sumptui. 
Pistor. 

12 In pauciores] Sententia est : 
Non est diibinm, quin si fiat, quod 
dico, major pars popuii probatura 
sit. Restant nunc pauci locupletes 
et avari, quibuscum controversia nii- 
(li futura est, qui hoc non probabunt. 
Lamb. 

14 Capere] Id est, concipere, sen 
constituere. Douza. Palmer, leg. ca- 
vere, quod et Meursio placet. 

15 Namque hoc qui dicai, Quo] Male 
Meursius, Qitoi. Namijuo est in quain 
domum. Nee vero rh Qui acci[>ien- 
duni pro Quis, ut voluit Gruterus. 
Nam qua? sequuntur, Quo lubeal,nu- 
bant, (iiciiiitur per intiUectum tSiv ei 
respondeo: etsi in istis quoque leve 
vitium esse censeo. Habeo legatuni 
Parei, curiosissima ejus e Pall. codd. 
exrerpta, sic ut ne tillum (juidem li- 
brarii niendum omisi>se videatur. In 
iis video alios quidem aliter, ununi 
vcro liabuisse, Quoquo jubent. Ilaque 
lego, Quoquo lubct, nubant. Ut 5u|)ra, 
• Hoc quidem hercle, quoquo ibo 



1820 



NOTyE VARIORUM IN 



mine, mecuin eiit.' Mox, 'quoquo 
venias.' Gronov. 

20 Midi] Mnlis mulabusque pliiri- 
imim usi sunt veteres, ad cairncas 
trahendas, quibiis pleniniqiie inside- 
bant iionestiorcs niatronae; tit et ho- 
die moris est. Vide Martial, iii. 62. 
' Aurea quod fundi pretio carruca 
paratur : Quod pluris mulaest,quan) 
doiuus enipta tibi.' Taubm. 

28 Salutigendos] Glossar. Saluti- 
gerulns, iTrtcxKeirTrjs. 

30 JMoribus prcefectum] Sequitur 
Plaiitus Graecani consuetndineni : ab 
lis enim creari soliti sunt niagistra- 
tus, qui niulienim ornatui pises- 
sent. Vide V. Victorium xxi. C. 
Taubm. 

33 Prcs quam] Id est, prae eo, quod 
fit, cum cieditores aut artifices pe- 
cuniam sibi peliint. Lamb. 

35 Caupones, patagiarii] ' Caupones' 
non sunt, qui vinum vendunt ; sed 
nouien babent generaie a copiis; ut 
sint niercatores et institores patagi- 
oruni, indiisioiiim, nammeorum, vio- 
lacei panni, et cerini. Turneb. Pata- 
" giiirii. Vide Epid. II. 2. 

30 Flammcarii] ' Flanimeariiim ' 
liic interpretor, qui flammeo sive rii- 
bro colore vestes tingit. li. Junius. 

37 Manulearii] Qui ' manuleas,' id 
est, tunicanini inanieas vendunt : 
bine ' nianuieata tunica. ' Pseud. 
Murobalkrurii] Sic legunt onines li- 
bri ; pro quibus, malubatrarii magis 
piaciicre doctis viris : niilii murobrac- 
larii niagis adrideut, pro myrobredU' 
rii, cjui /xupufipeKTai Graris. Ita brae- 
tare verbinii, ctTr^ toC ^ptKTov, finxe- 
runt, quod buniectare et inadefarerc 
sigtiificat, et idem plane, (jiiod Pp4- 
X6if. Hi calceauienta,iuuliebria un- 
guentis, odoribiis, ct sufiinientis ini* 
biiebant. Salmas. 

3H Propola:] ' Propola ' ex Gracco 
TTuXcii'- sed prii-positio Lalina est, 
proibicitur enim : (jiiud non esset, si 
(Jru'ca. Dirtiis eniui, quod primus 
vcndat merees, quas in porlu primus 



anticipat: et ut Peisius ait, 'Primus 
tollit piper e sitiente camelo.' Ut 
prior vendat. Scutiger. Linleones'] 
' Linteones,' qui iintea texerent ; 
' lintearii,' qui venderent. Popma. 

39 Diabatlirarii'] Festiis, ' Diaba- 
tbra genus soiearum GrEPcaniearum ;' 
bine' diabathrarii,' qui eas faciunt et 
di vend lint. Tunieb. 

40 fllolochinarii] Qui colorem tin- 
guntad piirpuram inclinantem ; qua- 
lis in malvae flore spectatur. Et 
malva qnidem, p.aAdxv, et IJ^o\6xny di- 
eitur. Camer. 

42 Stropliiarii] Nonius : ' Stro- 
pbium fascia brevis, quae virginalem 
papillarum tumorem cobibet.' Hinc 
' slrophiarii,' earuni fasciarum opi- 
fices. Taubm. Semizonaiiil Qui zo- 
nolas minus dimidio latas, quam jiista 
zona est, faciunt; qua- semicindia di- 
cuntur,quod partem bominis anterio- 
rein a cingulo et bimbis, ad pedes 
usque preecingant. Turn. 

43 Absolutos] Hoc est, demissos, 
eleganter. Brant. 

44 Treceni cum slant'] Videtur fu- 
isse, Treceni ceu stunt. Exspectant, 
inqiiit, in atriis treceni, ceu pliyla- 
cista?. Nam nugantur, qui rrctew* ad 
petunt volunt referri, non ad phyUi- 
cislcB. Gronov. Phylacistce] ' Pliyia- 
cistae ' sunt, qui servos in custodia et 
ergastulo servabant ; nt Capt. iii. 5. 
Hie, per translationem, artifices in- 
telligtiniur, qui manupretiiim, vel 
niercis nicrcedem ilagitant : qui quod 
in atriis diutius expectant, custodes 
et pbylacistae appositi videntur. 
Turneb. 

45 Limbolarii] Nonius leg. Textores 
limborurii ; tit a 'limbo' et ' ora ' 
dediictiim sit ; et sane, iiiliil aliiid 
sunt limborarii, quam qui limbo oras 
vesliniu pinguiit, sive pia'ttxunt. J. 

<;ui. 

47 Infectores crocotarii] ' Crocola, 
genus vestis crocei coloiis.' Nonius. 
Epid. 11.2. 

."il Nufrigcrttlis'] Milii magis pro- 



PLAUTI AULULAR. ACT. III. SC. (I. 



1821 



batiir altera lectio, Jiuijivcndis, qiiain 
et Nonius agnoscit ; ' nam omnia, (iiii- 
biis matronae utnntiir, 7iugas voliiit 
appellari.' Lambin. 

52 Cedit 7nUes'\ Pro incedit, acce- 
dit, venit. Turn. 3Iiles] Vide Varr. 
de L. Lat. lib. iv. sub finem. 

.53 Putdlur ratio'] ' Piitare,' inqiiit 
Varr. lib. v. valet ' piirum facpre:' 
ideo antiqiii ' piirnni ' appcilariint 
' piituni.' Sic ' ratio piitari ' di- 
citnr, iu qua, summa fit pura. Sca- 
liger. 

56 Debet argeyitario] Post Imnc 
versnm e Nonio lalem insero : Pro 
illis crucotis, strophiis, sumplu uxorio. 
Qua accessione sententia perspiciie 
jtivalur. Ait eniin, post absolutos 
nngivendos istos, et niimdi miiliebris 
instnictoies, tandem nt sua (juoqne 
nomina militi expediat, adire trape- 
zitam: at ratione ducta, etiam ultro 
apsalienum apud eum snum reperire, 
quod conflarint nomina exsoluta pro 
crocotiis, strophiis, ceteris iixoris 
suae ornamentis : ideo necessario mi- 
liti diem differri, cum illis reprzesen- 
tata sit. J. Gul. 

Ol-Mttctant] Id est, niagis augent 
viros nialo et danino: /wrtZo, quia vi- 
ros in servituteni redigunt; damiw, 
quia sunt sumptuosae. Jam, 'augere 
dauino,' Latine dicitur. Ter. Heaut. 
' lierus diimno auctus est.' Lamb. 
' Mactus' verbuni est antiquum ser- 
vatiim in formula, ' macte virtute 
esto,' qua virtutem alicujus, re bene 
gesta, laudabant. Inde 'mactare' 
in iitramque partem. Proprium au- 
tem sacroruui est : Deos enim augeri 
putabant sacrificiis,quibus eos ' mac- 
tare ' so dicebant, ct inde etiam ip- 
sa sacrificia * mactari ' dicebantur. 
Gronov. 

ScENA VI. 1 Edi sermoneni] Dic- 
tum more vetustissimi sapctili, quod 
indiciis minima quidem raris agnos- 
cit matrcm et suam ct omnium liu- 
guarum Hebrasam. Jercm. xv. l(j, 
'Inventi sunt sermones tui, ct come- 



di cos,' &c. (iuldast. 

5 Et gloriam pro copia] Lambinus 
bio ponit reKdau (ni-yp.y]v, et intelligit, 
' quajrerc,' vel ' esse oportet :' dein 
Qui habeiit, explicat, qui divites et 
copiosi sunt, subscribentc Grutero. 
At Scioppius, Pro: re nitorem ct glo- 
riamprcE copia. Qui habent. Placet 
vetiis. Sic Cato de lie Rust. cap. 
144. ' Per eosdemque dies lari fami- 
liari pro copia siipplicet.' Nosier in 
Sticlio, 'hoc convivium est pro opi- 
bus nostris.' El ibidem, ' tamen ef- 
ficimus pro opibus nucnia.' 'I'rucu- 
lento, ' Volo iiabere aratiunculam 
pro copia apud vos,' Mercatore, 
' facere certum est pro copia et sapi- 
entia, quiB te vclle arbitrabor.' Ho- 
ratius Sat. i. 2. ' Pro quaestu sump- 
tiim facit.' Livius lib. XXVI.' prinii- 
tias frugum eo donaque alia pro co- 
pia portantes.' Idem lib. xxviii. 
' Ludi funebres additi pro copia.' 
Dein ex Langianis scribes, mcmine- 
runt: quibus accedunt tres Vossiani, 
et Junianus, Gudianusque. Decet 
iinumquemque meminisse quibus na- 
tus sit, et quern ordincm pro genere 
ac patrimonio acceperit. Id niagis 
faciunt, qui habent nitorem pro re ac 
gloriam pro copia: qui tantnm ni- 
tent seque efferunt quantum res et 
copia patitur. Gronov. 

10 Plus plusquel Veteres gemina- 
bant voces intendend<E rei caiissa, 
VidePopman), de usu A. L. 

13 E senatu sfiotas] De ccttxi se- 
ducis. Taubm. 

18 Gerxjonaceo'] Geryon, rex His- 
paniarum, fingitur a poeiis tricor- 
por, habeus terna ca|)ita, sex manns, 
totidcmque pedes. Taubm. 

19 Oculeus] Non vocatur forsan 
' oculeus,' quod tolus, quantus erat, 
ex oculis constaret ; sed quia plures 
ei oculi. Grutcr. 

20 loni] Vide Ovid. I\Ief. i. Fab. 
ir,. 

21 Tibicinami Tibiciuam et apud 
Homanos, et apud alios in iiuptiis ad- 



1822 



NOTiE VARIORUM IN 



hiberi solitam, docet TiraqnoU. ad 
Alex. Tatibm. 

22 Interbibere] Id est, totuni ebi- 
bere ; iit * intercipere,' totuni capere 
Donat. 

23 Pirenein] Pirene fons est Musis 
conseciatns: quern Probns in Heli- 
cone collocat : Stiabo autein sub 
Acrocorintho cum omnibus geogra- 
|)his. Taubm. 

24 Turn obsonium autem'} Subau- 
diunl ' misisti :' sed ceite subintelli- 
gendum est, ' potest absumere sola 
tibicina;' ut, ' fontem interbibere.' 
Propterea rrspondetMegadorus, non 
posse, etianisi sit maxima esitatrix ; 
quia quod niisit etiam leoni, aut, si 
mavis, legioni satis esse possit. Dis- 
snld. Legioni] Ironia ; quasi dicat: 
Quid tu obsonium exaggeras? atqui 
vileni duntaxat agnum misi. Taubm. 

26 Curiosam] ' Curiosi,' vulgi dic- 
terium erat in graciles et niacilentos : 
quasi ii curis semet conficerent et 
macerarent. J. Gulielm. 

28 Macet] Macie confectus est. 
Taubm. 

30 Punica] Laternx enim Africanse 
supra ceteras erant peilucidae. De 
cornea laterna inteiligit. Scaligcr. 

31 Cadundum ego ilium coiiduxi] 
Cum Nonio interpretantur emi ; ne 
cum Lanibino necesse sit scribere 
locavi. Sed proprie loquitur Plautus. 
• Locator ' enim, qui dat utendum, 
fruendum, faciendum ; ' conductor ' 
qui accipit. Adi Cujaeium Observ. 
II. 28. Dabant autem agnos ca?dnn- 
dos ianii, unde et ' iocare ' dicuntur, 
Captivis IV. 2. Accipicbant obsona- 
tores; ergo ' conducebant.' Vide et 
Observ. i. 20. Gronov. 

32 Locea effercndum] Apnd vetercs 
cadaver, post efliatani animam, cubi- 
culo < tfertbant, et ablutum, unctum, 
coioiiatiim, in vc.stil)ulo aedium ad 
januam ipsam collocal)ai)t ; ita ut 
pedes in viam spect;irent; iioc situ 
abilionem illam posiremam gignifi- 
canles: idcjuc proprio verbo dice- 



bat ur collocatio, tloos vtKpov. Lipsiiis. 

35 A me] Ponitur pro e donio meat 
Sticb. V. 1. 7. Sic Cic. pro Milon. 
' Atque illo die Aricia rediens diver- 
tit Clodius ad se in Albanum :' id est, 
in villain suaui in Albano. Idem ad 
Terentiau) : ' Quid causae inde fu- 
erit, postridie intellexi, quam a nobis 
discessi :' id est, donio nostra. £t 
sic noster sa?pius. Gronov. 

38 Te cui decretum] Scribe, Tibi 
cui decrelum est bibere aqunm ; ut edi- 
dit Gruterus et adsentiiintur sex 
nostri. Est idem sermo Epidico iii. 
1. 8. praecisus qui foret integer, Tibi 
dico, cui decrelum est bibere aquam. 
Ut altero loco: ' qui, tibi' dico, 
' quoi divitiae domi maxim* sunt, is 
nummum nullum babes.' Truculento 
act. V. ' Mibi bomo cave faxis volnus, 
tibi jam cui sunt denies ferrei.' 
Gronov. 

39 Me dcponat vino] Me vino cnpit 
eo deducere, ut nihil ditTeram a de- 
posito, et vix aiiimani ducente. Gra- 
ter. Etenim niortui • positi,' * com- 
positi,' et ' deposit! ' dicebantur, qui 
in agone erant, vel animam agebant. 
Lucill. 'Jam depositus bui)Mlcus ' ex- 
halans aniniam. Virgil. ;?in. xii.305. 
' lUe ut depositi proferret fata pa- 
rentis.' Ovid. Trist. iii. 3. Gronov. 

40 Cvloniiim] Locum. Tralatio a 
coloniarum deduccndarum consuetu- 
dine. Lamb. 

43 Laratum] Servius ;Eneid. ill. 
' A()ud veteres neque uxor duci, ne- 
que ager arari sine sacrificiis peractis 
poterat.' Vide notas Auipbit. v. 1. 

44 Inimicos liabcs] Diogenes inter- 
rogatus, cur aurum palleret, respon- 
dit, quia multus babct iusidiatores. 

4(i J'aclum est o/i/m/huw] Ex for- 
mula solcnni edictoruni. Douza. 

47 Aulam in Fidti] Lo(|uitiir dc 
Fidei tempio Atlicnis extructo. Oliin 
luoris fuit, ut in a[>dibn8 sacris pecu- 
niae deponereiitur. Unde serarium 
Komanum <rat in a?(Ie Saturni, ar- 
gcntarii in furo. Long. 



PLAUTI AULULAR. ACT. IV. SC. 4. 



1823 



<)9 Ne tu in"] Ne fias in mc infide- 
lis ; lit tibi pro ' Fidei ' nomine, 
' Perfidiae ' ant * Infidelitatis ' no- 
men sit inipoiieiiduni. Taubm. 

ACTUS IV. 

ScENA I. 4 Cai)essere'\ Id est, per- 
ficere. 

5 Sin donnitel'] Si qiiandosit neg- 
ligcntior, ita sit, lit mcininerit, ea 
sarcienda esse niajori diligentia, qua; 
negiccta sunt. Lamb. 

8 Quo incitmbnt] Non adjuvare ejus 
amentiam. Lamb. 

9 Scirpea latis] ' Scirpuni ' gram- 
matici interpretantur ' id quod in 
palnstiibus locis nascitur ieveac pro- 
cei'un), iinde tegetes tiiint.' Hoc est 
(p\ovs GraRroiiim. Indo scirpea ratis 
hoc loco 7] (pKoivt}. Nihil rediiis et 
enodius lioc jiinco; unde proverbi- 
nni, ' nodiim in scirpo qtiaeiere.' Ex 
sciipi cortice, tegetes (juoque et alia 
vitilia texebantnr. Detraoto corti- 
ce, medulla interior candclis facien- 
dis serviebat, cera circiinidata. Sal- 
mas. 

12 Ul toleret, ne pessum abcat, (an- 
quani] Libri baec scnbiiut sine lacu- 
na ulla ant hiatus siK^picione. Mini- 
ma niiitatione legenduni pularim, 
Tamquc herile imperium cdiscnt, vt quod 
frons vclit, ocuii .scimit. Id est, adeo 
ediscat, tain cdiscat (nam ita lo- 
qunntiir veteres) imperium herile, iit, 
quid viiUns velit heri, eum vidcndo 
norit. Sal mas. 

15 Ccusione biibula] ' Censionem 
bubulam ' festive vocavit verbera lo- 
ri bubuli, cujus censura in servos ani- 
niadvertitur. Itaqne ' censio,' quK 
proprie est astimalio, rifxTjffif, heic 
est ' aniniadversio,' Tifj.wpia. Tunieb. 

IG In splcndorem] Nunquam vincie- 
tnr. Ex conspqiiente iutelligendiim 
antecedens. Lamb. 

20 In nra] Erant arae non publicae 
tantum in templis, sed et in plateis, 
viisqiie. Moslel. v. 1. ' arain in via 



Tranio occupat.' Taubm. 

21 Arbitrarier] I*rospiccre ac spe- 
ciilari. Nam ' arbiter ' eiiam spccii- 
latorem ; ' arbitrium,' prospectiim ; 
et ' arbitrari,' prospicere significat. 
Lamb. 

ScENA II. 8 Intuoloco] Proverb, 
olet, id est, in tua potestate, manu, 
tiitela est. Sic, 'Intra siias praise- 
pes,' Casina. Cic. ' In mcis castris 
|)r*nidiisque versaris.' Tauhm. 

15 Congiakm picuinn fucinm tibi fi- 
deliam] Coiigins ca|)it scxtarios sex. 
' Fidelia ' auteni, Samiuni vas est 
ad iisiis plurimos.' Ao/i/ms. Faciam] 
Id est, sacrificabo. Taubm. 

ScENA III. 1 Ab lava] Vanitas an- 
gurum auspicia corvorum faiista a 
dextra, a lacva infausta jactabat. 
Turneb. vi. 2G. 

2 Crocibat] ' Crocitum ' voceni cor- 
vorum esse, docet Nonius. 

3 Artem/acere ludicram] Cn^pitpal- 
pitare et niicare. Vide Turn. xiv. 5. 
et XIX. 22. item Brodaum iMisc. ill. 
27. 

4 Emicarel Id est, erigi. 

ScENA IV. 1 Lumbrice] "Eirtpov 
yris. ' Lumbrici ' etiain dicebsntiir, 
qui ex imis sordibiis ad .suiiiuias dig- 
nitates erant evecti : geniina ratione 
' terrai filii.' Casaub. 

5 Ajfiictasi Affiigerc est TrpoffovSi- 
^eiu, ad terrain dare. Casaub, Itap- 
tas] 'Kaptare' est convitiari. Vid. 
Mil. II. G. 

G y'lrberabilissime] MaffTiyoof a^tS' 
TttTf. Vcrbirabilis est fj.acniyw(Ttij.os, 
verberibus digniis. Taubm. 

8 Quid tibi] Homo suspiciosissimns 
putat, servuhim tricari in voce tibi, 
quasi dicat, At illud icdde, quod 
usus tiii gratia abstuleins. La/n^. 

9 Item quid agis] Uectc lure verba 
contiiiiiat sub persona Euclionis Aci- 
dalins : sed pra?tcrea legendum, Ec- 
quid ; nam Camer. et Voss. 1. Hac 
quid ; alii oniiics nostii clare, Ecquid. 
Sic igitur fiat : Eu. At illud, quod tibi 
abstukras, cedo. Ecquid agis? St. 



18->4 



NOTiE VARIORUM IN 



Quid again ? Eu. Atiferrc von potes. 
Gronov. 

10 Eu. Pone. St. equid.] Cum ca- 
villatio aliqua pra^cesserit, vel ipso 
seiie teste, fieri noii potest, qiiin iste 
versus omnino reqiiiratur, queni e 
Mss. Cam. et Pali, leposui ; nam abs- 
que eo nihil tale dici possit. Sensus 
autem obsccenior; latetqne ambigiii- 
tas in pone: quod, nt verbum, usui- 
pat Eiiclio : at adverbialiter accipit 
servus neqiiam, proque eo quod a 
tergo est. Grutcr. 

Dalare] Vocabulum amatorium et 
venereum est. Riilershus. 

11 Cavillami Festus : ' Cavillatio, 
est jocosa caliimniatio.' ' Cavillare,' 
est a ' cavendo,' {nroKopicniKws' pro- 
priumqne est leguleiorum ; ut juris- 
consultonim, ' cavere.' 

14 Tcrlium] Ridicnluni. Ostendit 
auteni Plautus, (juam miser sit ava- 
rus, qui auri et servandi cura, et 
aniitteiidi mctu perturbalus, ne ocu- 
lis quidem suis credit. Lamb. 

19 Eu. Nive adeo ahstitUsse] Eiiclio 
addit de suo, quod a servo adliuc di- 
ci volebat. Et alioquin, etsi servilia 
ingenia irreligiosa fere sunt ; hand 
putarim, id ipsum ultro ausum dicere 
Strobilum. Gronov. 

20 Ne inter tunicas^ Debent ha^c 
connecti cum illis, agedum exc. pal- 
lium; et notare, Euclioncm ttmicas 
dicere, non iunicatii. Jam pnUium, 
vestis Gracorum exterior ; tutiica, in- 
terior : illud ifxariov, ha^c x'''"''"' die la. 
Lam I). 

2H Quis illic] (Juis ille, &r. Nemo 
erat omnino, praMer Strobilum ; sed 
homo avarissimiis tuta eliam timet. 
Lamb. 

'it Socienno] Vide nolas Amphitr. 
I. 1. ct Mil. IV. 2. 

ScKNA V. 9 Concesscro'] Scioppius 
C Nonio adtcxit hiinc versum, Jlinc 
ex occulta sermones salos subleiium. 

ScENA VI. 2 Sableril] Prorsuit milii 
ruciiiii I'ccil, me dciusil, el pro i idicii- 
luhabuit. Tractum agcucic ludi, quo 



dormientibus ora piuguntur, ut habet 
Glossa RIss. Pall, quart. Cujus rei 
vestigium est apud Petron. et Virgil. 
Eclog. VI. 22. Gronov. Panissume] 
Supra III. 4. 

6 Dicami Nota,senem non dicere, 
' donem,' aut ' largiar ;' sed, dicam 
aliquid boni : hoc enim fit absque 
sumptu. Lamb. 

8 Silvani lucus^ Quidam 'lucos' 
dictos, Servio teste, asserunl, quod 
ibi lumina accendeieutur causa reli- 
gionis. De hoc ' luco Silvani ' auc- 
tor de limilibus: ' tertius Silvanus 
dicitur orientalis, cui est in confinio 
lucus positus.' Greeci &\(tos. Glos- 
sae, lucus. Hesychius, SAcrrj Tffxivrj. 
Sic vocant loca arboribus consita, et 
consecrata. Ita Latini ' lucos,' sil- 
vas religione sacras; iiec poette tan- 
tum, sed omnes qui proprie locuti 
sunt. Plinius arbores dixit religio- 
sas, quia non omnes tales : at ' lucos ' 
absque epitheto, quia omnes sacri, 
et qui ' lucus ' dicitur proprie, sacra 
silva est. Sulmas. Extra murum] In 
suburbio. Taubm. 

ScENA VII. 3 Fac mentionem cum^ 
Id est, age cum eo verbis. Cistell. i, 
2. 15. Ol)servanda syntaxis. Gronov. 

4 Ilcsecroque] Helif^ioue jurisjiiraii- 
di solvo. Obtesfatus eral matrein 
Lycouides, ne eoruui, (\\\,v ipsi de 
Eiiclionis filiaaliquandodixerat, apud 
avuiiculiim mentioiicu) faccrtt : nunc 
obsecrationis religione cam absolvit, 
rogatque, ut cum avnnculo de amica 
colio(iuatur. P. Pitltcvus. 

Jmpclrasserc] Est idem (piod ' im- 
petratnrumcsse.' Nam sentcntia est : 
(^ulloquar cum aviuiculo IMcgadoro 
de tc, et amica tua, ICuclionis fdia ; ac 
quando(|uidem ea a tc vitiala est, 
spero me impctratiirum ab eo, ut tu 
«am ducas uxorcm. Vossius. 

10 IJterum dolel] Meiitro et masc. 
generc usurpabani, auctore Nonio. 
Taubm. 

11 .luuu Lncina] Mirnutur erudiii, 
quod in coinoediit palliata iuvucetura 



I'LAUTl AULULAR. ACT. IV. SC. 10. 



1825 



piiorpera Juno Liicina. Scd injuria nuindo vestitn cretatoque. Scrihitur 

niirantur; et niiilto ini<|iiius Teren- in homines tcnuioies ; (juibns cum co- 

tiuni reprcliendunt : utittir eniin ser- pia niiitanda; togx non csset, tamen 

nioiie Latino, sed (|ui Gra>cain Ueani \\t nitidi ct nulioris fortunaB appaie- 

Ililiiyiam expiiniat. Itaque ah Ho- rent, snb dies liidoiiini togiiiam suam 

ratio Carni. Sajciil. sciibitiir, ' Lcnis incretabant. Lipsius. Plin. xxxv. 15. 

liithyia, tnere niaties.' Ex consue- et 17. Proprie dicuntnr ' vestitu et 

tiidine Roniana. Juno aiitem Liirina crela se occnilare,' qui toga Candida 

Diana est : ' Lncina ' vero dicta, qnod simulant se jn obos ct magistratu dig- 

ejtis opera partus in Incem prodeant, nos. Inde Plautus tiansfert ad eos, 



et lumen solis intueri incipiant. Tur- 
neb, 

12 Rem potiorem] Quasi dicat : 
Non esse, ut argumentis niultis nia- 



qni lionestHte vestis mores improbos 
vei animum dis.-imuiant. Gvonuc. 

7 Quid aw] Ex abrupto ad alium, 
forte sibi oblatum, sermoncm Euclio 



trem doceat, stnprasse se filiam, cum convertit, priori sententia nondum 

ipsa inibi sit, ut revera ostendat se expleta. Boxhorn. 

vitiatam. Gruterus. 8 Novi onmes] Nihil hie video quod 

14 Ut istuc] Editt. vett. et Mss. morari lectorem possit. Dicit, se 
Camcr. et Pall. 3. 4. 5. 6. plane le- scire fures esse in cavea complnres ; 
gunt, Ul istuc, quod me oras, efficiam non niirandum si prius dixerit se no- 
tibi, impetratum ah eo auferam ; nisi visse omnes. Oportet oniiies nove- 
quod iidem omnes uno versu cnncta lit, (]ui sciret, qui fures ex illis, et qui 
includant. At Pall. I. et 2. non ha- non. Sed homo hie turbatus et quod 
bent ilia, impetratum ah eo auferam^ amiserat quaerens, cum et omnibus 
cum glossemasint praecedentium.f^- qui in cavea essent, earn sibi demon- 
ciam tibi. Camerarianus tamen ad- strari peteret, cum nemo responde- 
huc omnia ilia servat quae: conipa- ret, et omnes riderent, omnes se no- 
rent in vulgg. quae certe supervacua visse ait, et fures esse complures. 
sunt. Idem. Non alia sententia existeret ex eO' 

20 Sunt comitia] Ubi de fama et rum correctione, homines novi. Sal- 



salule mea agitur. Tractum a P. 
R. comitiis. Taubm. Vide Pseud. 
IV. 7. 

ScENA VIII. 1 Pici divitiis] Noni- 



masius. 

11 Tanlum gemili] Pro gemitus ; ut 
senati, &r. Taubm. 

Hi Puti nefjueu] Id est, vivere, du- 



ns : ' Picos, veteres esse voluerunt, rare. Vide ad Senecae Thyestem v. 
quos Grajc. ypviras appellant.' Et iii 470. Gronov. 



ex montibus Hyperboreis aurum ef- 
fodere creduntur. Herodotus etiam 
ypviras XP""'*"^'^^''"''''* memorat apud 
Arimaspos geutem Scythicam. Scalig. 
Vide Turneb. xxin. 26. xxiv. 23. 

8 Dmco] Id est, descendo, demitto 
nie sensim. Boxhorn. Vide Bacchid. 
IV. 2. 



17 Ejulavs] Cic. Tusc. lib. u. * In- 
gemiscere nonnunquam viro conces- 
sum est, idque raro : ejulare ne mnli- 
eri quidem,' &c. Horat. Epod. x. 
' Et ilia non virilis ejulatio.' Lamb. 

ScENA X. 6 Perdilum ires^ Vid. 
Persa i. 2. 

7 Deus impulsor'] Significat Cupidi- 



ScENA IX. 1 Peril, interii] Vide neu) ; a quo impulsus fuit ad filias 

notas Capteiv. iii. 5.45. amorem, et ad illam corrumpendam. 

2 Tene, tene] Furem insequentes Lamb. 
clamabant etiam, ' preheude furem.' 13 In wert)o] Id est, ut apud te mi- 

Briss. Ill laqueo, sen potius ferreo vinculo, 

6 Et creta'\ Elegante nitidoque et interstringam gulam. Lamb. 
Delph. et Var. Clas. Plant. 5 Z 



1820 



NOTi^S VARIORUM IN 



14 Tactio est] Est ambiguitas in 
' tangere,' quod et fiirari, (iinde ' la- 
gaces ' pro fnribiis) et oiini niuliere 
rem habere significat. Horat. Sat. i. 
2. ' inatronain imllam ego tango.' 
Passerat. Epid. ii. 2. flieam] Scil. 
• ollain,' lit qiiidem Euclio sentit; ' fill- 
am,' ut Lyconides. Lamb. 

18 Luce claro] Argiimentum ab ab- 
siirdo, et iniprobabili consequenti. 
Sic enim legendiim ; non clam: quod 
et Nonius tutattir. Cic, Offic. iii. 
' luce claro in foro saltet.' Lamb. 

20 Nhnis r/7e] Id est, iion potest 
satis niagno emi vinnni atque amor, 
siqiiidem viniim ebrio, amor amauti 
dant omniiim facinoriim licentiam et 
impnnitatein. Lamb. 

22 Stiiltitiamli Biclt siuUitiam ; (][}0- 
iiiam stolida omnia, quiaabest malig- 
iiitas, miseranda. Doxliorn. 

25 Hand caussificor] Non reciiso, 
oil i7po<pa(Ti^ofiai. Lamb. 

28 Quin tu'] Qui civem Romanam 
vitiarat, aut eani indotalam diicere, 
aut si hoc reciisaret, ca[iitis argni 
consuevit. Nee intererat, fiiiusne t'a- 
niilias esset, an paterfamilias ; iit tes- 
tatiir expresse Terent. Adeiph. Ra- 
vard. 

29 Nisi re/crsi 'Airoffiwwrjffis. scil. 
prenas de te ineritas siiinam. Lamb. 

30 Rapiam] Dixit, nt |)erlinbatiis ; 
nam ad j)ra'toreni ' diicere,' et in jus 
' vocare ' licebat ; ' rapere ' non li- 
cebat, nisi ei, qui autestatus esset. 
Lamb, Scriham dicam'] rpa\pofj.ai Si'ktjj', 
id est, accHsabo ; nam 'ypa.(pui ai>ud 
Graecos etiam accuso significat, id est, 
SidiKu, KaTTjyccpu). AiKot aiitem sunt 
Kplfffis et iynKitfjiara. Long. 

40 De alia re rescivisxe ccnsen, quod'\ 
De lioc genere loquendi scripsinnis 
Observat. m. 2. Gronuv. 

42 Die bona fide] Jurabant et, ' per 
fidcm,' .simpliciter. I'elron. 'Et,per 
(idem, iiiqiiam, pater, cujusiiacc navis 
c;sl, am (juos vrhat, dicerc pof<'s ?' 
' Ml per fidcm ;' id est, die perfidiMn. 
Sanciiisimum erat jusjurandum ' per 



fid em.' Herald. 

4.5 Neijiie/urem excipies] Quod No- 
nius explicat, ' excusai)is vel celabis,' 
dubitant an satis proprie : ipsi malint 
respici ad Festi ' Excipuum.' Alius, 
imo ait proprie: non uteris wpoa-anro- 
Aiji^i'a" quicunque tandem sit, queni 
tu furem esse cognoveiis, indicabis. 
Recte Nonius, 'celabis.' nam qui 
'recipit' vel 'receptator' est, dat 
locum delitescendi. Hoc autem est 
hie ' excipere.' Sic Cicero pro L. 
aianilia de Mithridate : ' Hunc in ilia 
fuga 'J'igranes rex excepit, diffiden- 
temque rebus suis confiimavit.' Gro- 
nnv. 

51 Eccillam] Vide Milit. iii. 1. 

53 Renuiiciare reimdium] Reuiisit 
tibi per me re|)udium. Lamb. 

57 Quw res tibi] Formula precandi 
solemnis, qua utebautur initio rei cu- 
juslibet gtrendae, negoliique contra- 
hendi. Lamb. 

02 Si ijuid ego crga ie] Canieraria- 
nus, Lt si quid ego. Mss. Pall. Ut 
quia ego, ut et Junianus. Edd. vete- 
res, (J t quod ego; et sic tres Vossiani 
cum Acadeniico et Gudiano. Nee 
niutandum est : est enim elegans re- 
petitio particiiia; ut, de qua in Bac- 
cliides et ad Livium diximus. Gro- 
noi: 

G3 Leges jubeiil] Jubent enim le- 
ges eum, qui virgincm vitiavit, eani 
aut dotare,aut uxorem ducere. Lamb. 

67 Quem hodie ego avom] Genus lo- 
quendi permixtum. Vid. Epid. iv.2. 
Taubm. 

08 Numerum cape] Id est, accipe. 
IS'onius. Tcmpus .supputa, sc. a 6ea- 
fj.o(popiois. Taubm. 

73 In vado] In salute cxplorata et 
certa. Sic Terent. Andr. v. 2. * Om- 
nis res est jani in vado.' Lamb, 

77 Anu] Staphyla. 

ACTUS V. 
Coutollam] Id est, congrediar ; 
nam 'contollere' valet, coiiferic ; ut 
' prolollere,' proftrre. Lantb. 



PLAUTI CAPTRIV. PROLOGUM. 



18-27 



8 Quinegoilli] iMoribiis receptum, 
ut servus intertlum cmn domino quasi 
pacisceretur in certuni pretium, cpiod 
si exsolisset, liber esset. Id pretium 
e pecnlio servi, vel adveiititio Iticro. 
Sen. Epist. 80. Qui cmn frugi esseiit, 
raro serviebant ultra quinquennium; 
teste ipso Tullio Philippica vm. Gru- 
ter. 

9 Manumemitlat] ' Manumitti ser- 
vus dicebatur, cum dominus aiit caput 
ejus servi, aut aliu(l membrum te- 
nens, dicebat, Hunc iioniinem libe- 
runi esse volo ; et emittebat eum ma- 
nu,' Festus. 

11 /« faha'\ Ne existinies rem ni- 
hili, piita vermiculum, quern 'midam' 
vocant, me reperisse ; sed quiddam 
pretiosum. Lamb. 

21 At scin' quomodo] Vide notas 
Amph. I. 1. 200. 

Joannes Meursins scenam, quae 
nunc est ultima, fide codicis sui ita 
supplet. Quae quidem et in editi- 
one, qnam Simon quidam Carpenta- 
rins Parisiis ante saeculnm prociira- 



vit, verbatim ita leguntur : ut et in 
Grypbii Lugdunensi, et Hervagii Ba- 
silicnsi. 

' Quid hie quondam pervicus addit? 
Non t'eramn' unquam,' &c. [Vid. 
textum nostrum.] Verum niliilomi- 
nu8 sic etiam mutila est. Quia ve- 
ro bajc comoedia, si ulla alia, fre- 
quentisxime non legi sobim, sed do- 
ceri agique solet ; nee facile ap- 
plausum mereri poterit, si ipsa so- 
lemni illo suo 'Plaudite' careat ; 
patiamini, quaeso, Persii nostri, pau- 
num ilium Bononiensem purpura liuic 
Romanjp interea sic adsui, dum forte 
melius quid ab aliquo vestrum impe- 
tretur. Erant quidem ad manum ali- 
orum etiam Supplementa, nee displi- 
cebant, inprimis, Joacli. Camerarii, 
et Georgii Reinmanni, Profess. Regi- 
on!, elegantissimi certe ingenii et doc- 
trina;: sed quia ille Codrus a multis 
jam annis in Quattuordecim sedit, lo- 
co eum pellere et excitare novus ego 
Oceanus aut apparitor forte non de- 
bni. Taubm. 



CAPTEIVEI. 



Argumentum. 2 Alium quajr.] Id 
est, alterum Hegionis filium, Pa'gni- 
um, (]ui postea dictns est Tyndarus. 
' Alius,' pro alter. Taubm. Servus] 
Stalagmus vendidit Tlieodoromedi. 

4 Natum] Pliilopolemum ; nam de 
altero nulla spes erat. Taubm. 

G /s] Tyndarus, qui servit Philo- 
crati. Taubm. 

7 Amittatur] Id est, dimittatnr. 
Douza. 

8 Et is red.] Pliilorrates Pseudo- 
lyndarus reduxit et Philopolemum et 
StaJagmuni, qui olim Philocratis pa- 
tri vendiderat Pa>guium. Lamb. 

9 Alinm] Tyndarum, eundemque 



Paegnium, quern putabat esse ser- 
vnm. Taubm. 

Prologus. 1 Hos quos] Construc- 
tio es«, qualis ilia Terent. ' Eunu- 
chum quern dedisti nobis, quas tur- 
bas dedit ! ' Item Amphitr. iv. 1. 
' Nancratem quern convenire volui, in 
navi non erat.' Ridiculum hoc est 
INIureto : at non aliter quofjue Cice- 
ro, iirut. 

2 nil] Pro illic. 

4 Est htijus] Tyndari. 

9 Alide] Pro Elide. Elis Achaiae 
oppiduni. Sic autem restituit Tur- 
nebus : quod porrigendum est ad 
omnes locos, in quibus legitur, ' Au- 



1828 



NOr^ VARIORUM IN 



lide,' ' Aliis,' ' Aulidis.' Lamhin. 

11 Negat hercle ] 'AirocrTpo<pri, ad 
quendam obstrepentem Prologo, de 
ultima cavea. Catner. 

J 3 3Iendicarier] Histrio, cni ob- 
strepitnr, vocem plerunque obtundit 
clamaudo: ravi aiitem contracta, px- 
sibilatiir : atque ita arte liistrionica 
deserta cogitur mendicare. Nonius, 
' Mendicarier,' pro ' mendicare.' 
Lamb. 

14 Tua caussa] Ego ea de caiissa, 
ut til, qui in extrema scena stas, fa- 
bulae argumentiim intelligas, me riip- 
tiirus non sum. Pistor. 

15 Ope vestra] Id est, opibus ves- 
tris. Intelligit Qiiirites, qnibus qnin- 
to qiioque anno in lustrum ac censum 
civiuin R. nomina sua referre jus 
erat. Taubm. 

10 Accipitc reliqunm'] Lainbinum et 
Dotizam hie aiiint friistra esse : dici 
enim se nolle dintius iiDinorari di- 
cendis ab argumento et institiito ali- 
enis. Imo ipsi frustra fuere, non 
Douza. Liidit omnino Plautus in 
ambigna significatione tov reliquum: 
quod si conjiingas cum t(^ accipite, 
est id quod de argumento dicendiim 
restat, sed quod sequitur; ila conti- 
naatur, ac si significaret as alie niiin 
vel debitum. Sic Cicero ad Atti- 
cum : ' Maxime me angit ratio reliquo- 
nim meorum.' Plinius Epist. in. 19. 
* dum reliqua colonorum miniiit.' Leg. 
81. D. de condit. et dcni. ' vel paria- 
tore vel reliqua habente.' Unde 
' reiiquari, ' ' reliquaiio,' ' reliqiia- 
tor,' in libiis juris. Par lusiis Cis- 
tellaria prologo vs. 40. (|ueni locum 
opportune apposnit Douza. (iron. 

18 Dominum] Domini siii Hegionis 
filiiim, et ita dominum sivu lieiuin 
minorem, Pa^gniiiin. Lamb. 

19 llic] Tlitodromcdes Pliilocra- 
tis pater. Lamb. 

20 I'eculiarcm ] ' Peculiares ser- 
vos,' niincupntos esse ' servos vica- 
liod,' doccl Tit. Popma. 

21 Ilti nunc] Tyndarus. 



22 Di nos qitasi pilas'] Versant nos, 
et ut ipsis commodum est, male ha- 
bent. ' Pilee et effigies viriles et 
muliebres e\ lana coinpitalibus siis- 
pendebantur in compitis, quod liunc 
diem festum esse Deorum inferoruni, 
quos vocant Lares, pntareiit ; quibus 
tot piiiE qiiot capita servorum, tot 
effigies qiiot essent liberi, poneban- 
tur; ut vivis parcerent, et essent bis 
pilis et simulacris contenti,' &c. 
Festiis. Atque hoc illud esse arbi- 
tror, quod etiamiium in superstitibus 
Romanee antiquitatis monumentis 
Lares Peuatesqiie cum pilis depicti 
spectantur ; quas in manibus gestan- 
tes versent quo pacto liibet : eoque 
hand dubie a callentissimo poeta al- 
ius iim. Douza. 

28 Cutn quo mutet] Id est, pro quo 
recipiat. Ut Ovidius in septimo : 
' Quemque ego cum rebus, quas totus 
possidet orbis, illsoniden niiitasse ve- 
lim;' id est, quern recipere, parare, 
meum facere velim, vel rebus omnibus 
aliis tanquam mercede data pro eo. 
Nam ill permutatioue non datur tan- 
tuin, sed etiain accipitnr: est igitnr 
' mutare rem cum re,' tarn accipere 
quam dare rem pro re. Et geritur 
negotiiim inter personas, utrimque 
alicjuid dantes et aliqiiid accipientes : 
ideo et ' mutare quid cum aliqiio ho- 
mine ' bene dicitiir. Sic Salliistio 
' niancipia et pecus mutare cum nier- 
catoribus vino advectiiio ' est dare. 
Justino' sexiiin cum nialre mutasse' 
et dedisse et accepisse. Male igitur 
hie lentaverc Plaiilum : male haec 
genera loqiiendi aiit carpseruiit, aut 
confiiderunt. (ironov. 

30 hide] Ex Elide. 

32 I'iiio dum parceret] Diimmodo 
filio siio consuleret, eum(|ue in liber- 
tatem vindicaret. Lamb. 

33 Itcconciliare] Reciiperare. 

34 J)e quic'sloribus'] Urbanis scili- 
cet, qui ararinui ciirabant. li et 
iiiaiiubias bostiiim pra>das(|ue vendc- 
baiit. Lamb. 



PLAUTI CAPTKIV. ACT. I. SC. 1. 



1829 



40 Expediet'] Explicabit.ad cxitiim 
peidiicet. Lamb. 

4G Sua sihi] Sua ipsoriiin. Lamb. 

48 De sua sentenlia] Niillis aliis in 
consilium adiiibitis. Sic loqutintttr 
boni scriptoies, ' ile consiiii seiiten- 
tia,' ' de amiconini sentenlia.' Lamb. 

51 Cum recos^ito] Sane quidani 
scripti, rem cogitn : sed non omnium 
princeps Cameiarianns. Rccogito, s\c, 
ut Columella lib. i. ' Quae cum ani- 
niadverterem, sjcpe niccnm retrac- 
tans recogitansque.' Utitur et Cice- 
ro. Gronov. 

52 Hac res agelttr] Non fubula po- 
iiitur hie sexto casu, nee vobis nobis 
est vobis nobisque. Mos comicoriim, 
ut loquantur, quasi ea comcedia non 
esset, sed vera et non simulata res 
ageretur. Vide Obseivatioiium nos- 
trarum in Ecclesiasticos Scriptoies 
caput secundum. Nos, inquit, hoc 
repraesentabimus ornatn, voce, vultu 
gestuqne quasi rem veram ; quasi es- 
senius illi quibns hoc evenit : vo- 
bis id erit spectaculiim et Indus. 
Gronov. 

53 Sed etiam est] Etiam, insuper, 
prwterea. Boxhorn. 

55 ^on pertraclale] Non scurrili- 
ter, ant lascive. ' Pertractare/ nos- 
tro vocabulum Venereum est. Asin. 
• Osculando, oratione vinula vennstu- 
la. Si papillam pertractavit.' ScuUg. 
Agellius lib. ix. 

56 Versus immcmorabilcs] Menio- 
ratu indigni, infandi. Cistell. ii. 1. 

61 Comico citoragio] Id est, * comi- 
co instrumento et apparatu scena- 
mm,' Festus. Tragcediaj enim agun- 
tnr clioragio tragico; comcEdiae, co- 
mico. Lamb. 

63 Proin, siquis] Totius hujus loci 
Laec senfentia est: Proinde, si quis 
pugnae spectandae cupidus est, lites 
et valentiorem in se adversarinm ex- 
citet. Sic fiet, ut puguam inspectet 
tristem victo sihi et funestam, adeo 
nt omnia pugnarum spectacula dein- 
ceps odio sit habiturus. Boxlwrn. 



68 Bellifjue] Vult domi eos esse 
jiisiissimos judices, et militiae opti- 
mos bellatores. Do7ni auten» bellique, 
id idem quod Terentio, ' domi niili- 
tijpque,' Demostheni tV oIkIo. koI iu 
iroKf/xcfj. 

ACTUS I. 

ScENA I. 1 Nomen indidil scoria 
mild] Turnebus hoc ex loco coliigit 
parasitos appellatos fiiisse * scorta.' 
Imprndenter profecto : et perinde 
ac si ex verbis his in ]\Iena'chnii>, 
' Juventus nomen indidit Peniculo 
niihi,' aliqiiis certet parasitos omnes 
vocatos fuisse ' Pcniculos.' Uterque 
narrat, qtiid singulis ipsis acciderit ; 
non quid universo generi : uterque 
refert nomen irpoar^yopiKbv in se uno 
factum esse Kvpwv. Illud planum lu- 
di in ambiguo sensu toO invocatus. 
Scortum invocabatur talos jacienti- 
bus in vino; ut Asinaria v, 2. 55. et 
Curcuiione ii. 3. 77. At ego sicubi 
cfenae nidor nares percussit, adsuni 
invocatus. Hinc milii facetus aliquis 
invocari solito nomen imposuit scor- 
to. Locus ex Truculento, queni eo- 
dem torquet Turnebus, obscurus est 
et corruptus. Gronov. 

3 Dcrisores] Id est, parasitos et 
palpones : nam ' ridere ' et ' irridere ' 
veteribus pro ' adulari ' positum : tri- 
plexqne genus parasitornm fuit, ' de- 
risores,' ' plagipatidae ' sive ' Laco- 
nes,' et ' adulatores.' Nonius. 

5 Talos] Vide Persa v. 1. Mil. ii. 
2. Asin. V. 2. 

7 Planius] Scilicet sumns invocati, 
id est, non vocati : quia neqtie ad cre- 
nam vocamur, neque in talorum jactu 
invocamur, &c. Ludit in ambiguo : 
nam, invocatus, est etiam &K\TjTos,non 
vocatus, et qui avrSixaros Kal avrd- 
KArjTos comparet. Ter. Eun. v. 9. ' Ut 
tua mihi domusTe praesente, absente 
pateat; invocato ut sit locus semper.' 
Tuubm. 

10 Res prolatce] Et pro Muraena, 
'rebus prolatis,' et ad Attic, lib. 



1830 



NOT^ VARIORUM IN 



VII. ' reriiin piolatio,' apiid Cic. 
significatur negotionini suspensio, et 
jmisdictionis silentiiim, vel jnstitio 
indicto belli temporibiis, vel feriis et 
vacationibiis. Liican. in Pison. ' si 
quando jiidice fesso Tiubida prolatis 
taciiertint jiirgia rebus.' Camerar. 

12 Caletur] Dictum, iit ' statur,' 
' sudattir.' Cochlea autem alia est a 
testitdiiie, 'liiuax' etiani dicta non- 
nnllis. Grut. 

16 Rurant] ' Rurare ' interpretan- 
tur rusticari : ego, opus ruii facere, 
rns coiere ; ut ' arare,' aivnni colere : 
hinc, * rurationis Dii,' apud Apulei- 
uin, qui opeii rustico faciundo prje- 
sunt. J. Guh 

17 Venutici] Graciles, macri, ad 
cibnin qua?ieiiduni expediti. Taubm. 

18 Quando res redierunl] Quemad- 
iiiodum feiiis res prolatae; ita iis ex- 
actis, rediisse, dicebantur. Sicama. 
3Jolossici] Sic, ' odiosici ' et ' incom- 
niodistici,' non sunt Latina nouiiua, 
sed a Planto sub persona Parasili, 
risus niovendi caussa, a ' molosso,' 
' odio,' et ' inconiniodo,' ita producta. 
Lamb. 

20 Nisi qui colaphos] Parasiti, etsi 
non servi, niaxiine tauien serviles 
eraiit, qui libertatein otfa venaleni 
liHJjebant, ejusque };ratia pra;ter irri- 
suni, dicteria, colaplios, etiani ollas 
sibi in ca|>ut confringi permittcbant. 
Hie olla; cinere erant repiela?; ut 
nimiinin eo per totuni corpus eftnso, 
niajorem risum pra:bitoribu8 suis ex- 
liiberent. Meurs. 

22 Portam trigemincnn] Ita dicta a 
terpeminis Horatiis et Curiatiis: qu<c 
eadeni et ' Ostieusis,' quod per cam 
iretur Ostiaui. Lamb. Ad sacculuin] 
Sacculuiii locum fuisse puto extra 
trigcniinam |)ortaui, in quo paupores 
stipen) ineudicantes Hcdcbant: nam 
extra banc portam nien<licabula pan- 
pcruin fuisse, multis ex (Cicerone pro- 
bare poHscni. Lotigul, 

21 Hex] Vide Asinar. folitm] 
\\) iioHtibus cuptus C8t. Nos istaui 



asperitatem in meliorem receptani 
legem emollivimus, et interpretamur 
yevbnm potitus est, passive: subintel- 
ligimus, ' vi ' ant ' opera : ' sicut xa- 
piv snbintelligunt Graeci, et Sallus- 
tius. Scaliger. 

ScENA II. 2 Quastoribus] Vide no- 
tas supra Prol. vs. 34. 

3 Catenas singularias] Quas sunt 
singularum librarum. Sic ' ballistse 
centenariae,' quae saxa centum pondo 
jaciebant : ' talentaria",' quae talenti 
pondo. Turneb. Lambinus singularias 
interpretatur singulares, id est, sim- 
plices, niinoresque : atqne has oppo- 
sitas majoribus, patere ait ex sequeu- 
ti, ' Istas majores,' &c. Alii inter- 
pretantur sjngulas; quasi dicat, non 
binas, sed singulis singnlas. 

5 Si /oris, si] Id est sive. Sciop. 
Vide Merc. ii. 2. 

7 Avisfei-a'] Avis enim fera e ca- 
vea libenter evolat, neque postea re- 
dit: istam lectiunetn reijuirit re^pon- 
sio vs. 14. Turneb. 

9 tSntis est] Th satis, conclamatiun 
est. Scalig. 

11 Non videre tn quidem] Pessime 
Dissaldiens, Non lud. re re ista tu qui- 
dem, Nihil mutandum est; et recie 
Lambinus : Non videris liber esse 
inalle (|uam servire ; nam istuc si vel- 
hs, tVugi foies, el operam dares, ut 
vel ventre casligato et genio det'iau- 
dato comparares peculiuni, quo te 
redimeres. Gronov. 

12 Si non est quod dem] Dom. liau- 
diuf, qui dem. Sciiv. 

13 Si dederis] Scilicet te in pedes. 
Taubm. Dem libi] Scilicet magnum 
malum. Est autem minis le|)os iu 
verbo dare., totics iterato. Lamb. 

II Avis me ferae] Id est, aufugiam, 
avolubo. Lamb. 

15 lla vl dicis] Luditur in verbis, 
avis /era consimilem facere : quod sig- 
nilicat, et autiigere, ut lorarins, ct 
in caveam includerr, ut Hegio ncci- 
pit. Fiet, iiii|uil, hie, ut dicis. Nam 
81 aufugcre volucris, proftclo avis Ic- 



PLAUTI CAI'TEIV. ACT. I. SC. 2. 



1831 



rae consimiiem te a niP factum vide- 
bis, in ctivcmn, id est, aiciioii custo- 
divE datum. Boxhorn. In caventn] 
INIanet in nietapiiora : iiiteiliglt coin- 
pedes, ciistodiam. Lamb. 

17 Qmd fgo] Uefeiendiim ad ilia 
siipprioia, nbi tlixit, Hcijionen) ho- 
milies captivos comiiiercari, si forte 
qiieat aliquem iiiveniie, quo filiuni 
siiiiiji peiiimtet, Quod ego (juiilcm, in- 
qiiit, &c. Lamb. 

20 Antiquis moribus] Antiqiia, et 
quit at) aureo illo sa'cnio, iiajjita sunt 
omnia melioia nostiis : quia scilicet 
rect'nlia a Deis propins etiani ad ip- 
sos accedebant. Ita noster Tiiii. ii. 
2. 'aniiqiiis vivito moiilnis.' Tuuhm. 

21 ('ujus,^'c.] Id est, nunqtiani ex- 
hilaravi illiiiii absqiu- pi;riiiio aiit nier- 
cede. drntiis] Id est, gratis. Camer. 

2(j Qiicestumairc.'] QiKCsttim ex cap- 
tivis in caicereen conjoctis. Lamb. 

28 Hue cuticilinri] ' Conciliare ali- 
quo,' est farere ut aliqno venias. Sic 
' reconciiiare' est rediiceiii faoere, su- 
pra Prolog, vs. 83. et infra i. 2. 05. et 
III. 4. 44. Gronov. 

29 Caniijicinamfacere] Homines ex- 
carnificare, et quaestum ex carnificina 
ilia qiiBerere. Lamb. 

33 3IejiiV(it] IMilii prodest : /xi urn- 
(Tiv. Hinc cibns oveiap appellatur a 
Grajcis, eo qnod juvet. Lamb. 

36 Effone non d(fleam'\ Sainhuci co- 
dex habet, egomenon dcjieani? Uecte, 
opinor, liidit parasitus in affinitate 
vocuin me et nc. Ni.m re vera, niagls 
ille dolebat suani, quani regis sui vi- 
ccm, quamvis contra vellet ab Hegi- 
one intelligi. Pro|)t<rea ait llegio 
vs. 49. ' buic illiic dolet, Quia nunc 
remissus esi edendi exercitiis.' Dig- 
niis parasito jocns. Dissald. 

44 (Jnicns] Id est, unice diiectiis. 
Graeci ayaw-qrhv dicnnt. Ita imicuni 
Hectoris filium 'EktopiSt^v ayanrirhu 
dixit Homerus. Sic ' uiiicum ami- 
cam ' Romaiii dicnnt, queni plus a- 
maiit ceteris. Taubm. 

50 Quia nunc remissus] Verba sirm- 



mam ad renipnblicam pertinentia a<l 
parasiticas cojnas lepide ac ridicule 
detoiquet. ' Kemissus exercitus' di- 
cebatur, quum cessaret maximus 
comitiatus sive comitia centuriata : 
quemadiiiodum ' iiiiperatus exerci- 
tus,' quum agerentur centuriata co- 
mitia. Sic 'remissus exercitus' e- 
dendi est parasito, quum iion coitiir 
ad convivium : ' inipcratus,' cum sa- 
gina Citditur, vino et victu, piscatii 
probo, elcctili,sodales inter vita coli- 
tur. Neqiie ablioiret illud, 'qui pos- 
set tibi.' Nam et consul impcrabat 
exercituin prieconi, jubebatque eum 
vocare inlicium Quirites. Sic exer- 
citus edendi parasito iiiiperabatur 
quum mittebatnr obsunatum, iii. 1. 
aut fiebat cellarius, iv. 2. quum ju- 
bebatur contrahere Quirites pistori- 
cnses, placentinos, turdetanos, &c. 
hoc est, ex pisiorum, dulciariorum, 
anciipum, piscatoruni, scitanientis et 
malleis epulum parare. Vide Obser- 
vat. I. I. Posset, .est, auderel aut 
vellet. Li'gendum aiUem vel quern 
duxti, vel quern dixti. Gronov. 

57 Pistoriensibus'] ' Pistorium,' op- 
pidnm est Italiae. Ha?c autem no- 
mina populorum ad esciilenta per jo- 
cum transfert. Sane Pistorienses nt 
habet Ms. Camer. hie etiam 'coquos' 
complecti videmiis; nam ' co(iuiim ' 
et ' [listorem ' apud aliquos euiidetu 
fuisse monet Festus. Taubm, 

59 Paniceis] l^opiili a Pana urbe 
Samnilinmdenominali; videaturStra- 
bo 1. V. Placenlinis] Alludit ad eos, 
qui placentas couficiuiit, Glossae : 
TrAa/cowToptos, placcnlarius, dutciarius. 
Tauliiii. 

GO Turdelanis] Significat eos, qui 
turdos veiidunt. Vide mihi Strabon. 
1. III. et Comment. Is. Casanboni,qiii 
de Turdetania, sive JJoetica.qii-.e His- 
paiiiiv regio, accurate scribit. Taubm. 
I'iceduleiisibus] l-'icednla-, vicus Ro- 
nianus. Alludit ad licedulariim ven- 
di lores. Lamb. 

01 I^larilumt] Piscatores, qui sunt 



1832 



NOTiE VARIORUM IN 



mnltonim generiira. Lamb. 

65 Reconciliassei-e'} Reducem fac- 
tiirnm. Est aiitem infinit. modi an- 
tiqiii, fiitiiri temporis. Sic Amph. 
' expugnassere,' Aul. ' impetrassere.' 
Lamb. 

66 Eccum'\ "Vide notas Amphit. 
Proloa;. vs. 120. 

73 Si patixillum potes Conterilus'j 
* Contentus aliqno' dicimus, non ' a- 
liquid.' Est qnideni fragmentum Ci- 
ceronis apud Noniiim : ' me aut ama- 
bis, vel, quod contentus sum,diiiges.' 
Sed ilie hand dubie scripsit 'quo.' 
Quid si ergo rh Cuntentus accipiamiis 
eo sensn, quern obsei vavimus in Asi- 
naria i. 1. 63. et 'esse' pro edere ? 
lit sit, si pauxillo potes parens con- 
tentusque vesci. Gronov. 

76 Age sis rnga] Quae praecednnt 
pt sequuntur, male intellerta inter- 
jM-eiibus, qnaedam et male lecla, per- 
sonae etiani tnrbatfp. Hegio, qnoni- 
am suns est natalis, parasituni ad 
roBiiam vocare velle se ait. ' Heg. 
Quia mihi natalis est dies.' Respon- 
det parasitns, ' facete dictum.' Qua- 
si diceret, Dubiumneid est, qnin vo- 
catns veniam, cimi invitatns soleam 
saepe venire ? Non ergo mnltuni o- 
perap sumenduni esse in se vocando. 
Supra dixit ideo se scnrtnm esse vo- 
catum, quia ' invocatus soleret esse 
in convivio.' Sed addit senex qua 
conditione euni vocatiiin velit, 'sed 
si panxillo potes contentus esse.' Ad 
haec reponit parasltus, ' ne perpaux- 
illnm niodo, Nam istoc me asiiiduo 
victu delecto doini.' Hie enim ver- 
sus parasito debet tribui, qui perpe- 
ram Hegioni adscribilur in vnlgatis. 
Respondet ergo parasitus se posse 
contentiim esse pauxillo, niodo ne 
illud pauxillum fiat perpauxillnm : 
possum accipere conrlitioncm cienvB 
tuap.nt panxillo sini contentus. Fer- 
pauxillum niilii ordinariiim est et qno- 
liilianinn, cum domiciiMiio laboro. 
Qnve sp(|iiuntur, verba Hegionis sunt, 
lion para-ili. He(;. Age sis, rogo. 



Age sis ergo, inquit Hegio, cum pos- 
sis pauxillo contentus esse, ego te 
rogo nt venias. Perperam vulgo e- 
ditur, roga. Quae subjiciuntur, pa- 
rasito dari debent, non Hegioni. 
Cum enim dixisset Hegio, ' Age sis, 
rogo,' respondet parasitns, ' Emp- 
tnm, nisi qui meliorem adferet. Quae 
mihi atque amicis placeat conditio 
magis. Quasi fundum vendens, meis 
me addicam legibns.' Haee omnia 
parasiti sunt, quae perperam Hegioni 
tribuuntur. Roganti ad coenam He- 
gioni bis verbis, ' age sis rogo,' re- 
spondet parasitus, ' emptnm :' hoc 
est, res empta tibi est ; ego tibi sum 
addictus, nisi quis meliorem conditi- 
onem adferat, quae mihi atque amicis 
placeat magis. Haec erat formula 
fundorum in diem addictorum. ' Ille 
fundus centnm esto tibi emptns, nisi 
quis intra Kalendas Jannarias melio- 
rem conditioneni atlulerit, vel fece- 
rit,' nt babetur leg. i. I), de ir. diem 
addictione. Parasitus ergo qui se 
tanquam fundus suis legibus addice- 
bat, non aliter se vendit quam sub 
liac conditione, nt si lautioris ccenae 
spes ei non appareat, niancipatus sit 
Hegioni. Salmus. Age sis, rogo] Sub- 
scribo libens Salmasio. Hegio aif, 
Age sis, rogo. Quod accipiendum, 
quasi esset, Age si.", veni, rogo. 
Plernmque enim ista formida, ' agfl 
sis,' cnm alius verbi imperativo po- 
nilnr: quod hie intdligitur. Para- 
situs captat argutiam in verbo ' rogo,' 
quasi rogassei, nt solebant in aiictio- 
nibus. Epidico iii. 4. ' Estne mihi 
empta hacr' Et quia penes senem 
tristem ac priusijuam invitaret, nt 
parvi cibi esset, excipientem minns 
laute se fuluium esse prospiciebaf, 
(juau) apud liilaros et escae maxinix 
juvenes, ob nescio quam spcm aliam 
andjigue proniitlit. ' Eniptimj, nisi 
i|ui meliorem adferet, Quap mihi at- 
que amicis placeat conditio magis. 
Quasi fundum vrndani, mcis hm- ad- 
dicam legibus.' Hoc solum addo, me 



PLAUTI CAPTT'IV, ACT. H. SC. 1. 



1833 



ita Jistingtii maile, et continiiari, 
'emptiiiii n)e addicam.' Sic in 1. II. 
D. de II. V. ' Si quis liac lege erne- 
rit, lit si alius nieliorcni conditionein 
attuierit, recedatur ab anctione.' 
Martialis ii. 53. 'Cannabis belie, Jiili 
Cerealis, apiid me ; Conditio est nie- 
lior si tibi nulla, veni.' ' Atqiie anii- 
cis,' ait, quia solebant et de re fami- 
liari nmicos in consilium adiiibere. 
' Meis legibus,' ut Asinaria i. 3. ' Ha- 
beo, uncle istiic tibi quod poscis dem, 
sed in leges nieas Dabc' Persa i. 
2. 'atque etiam niea lege adscribi- 
tur.' (jronov. 

78 Meis me addicam legibus"] Meo 
niodo et conditione ntar. 

80 Sed si venturus] Si venturiis cce- 
natum es ad me, veni tempestive et 
mature. Turneb. Hem! vel jam, &(c.'] 
Fuit qui ex antiqua; scriptiirae vesli- 
giis, ' apiiiiilis,' hem mulis otium est, le- 
geret, hoc sensu : meis jam jumentis 
otium est, iiec iillo occupalus sum 
opere. Qui, mediiis fidius, sensus 
non indignus est Plautino sale ; ut 
parasitiis de se quasi mulione loqua- 
tur. Itaque ne discedebat quidem : 
ac eum prope, ut discedat, cogit se- 
nex, dicens, Imo vcnare lepnrem, Ifc. 
Turneb. 

81 / jno(/o] Hnnc versiculiim tali 
modo rescribendnm vel adlmc piier 
olini vidi, Modo vetune lcporem,nunc 
erem tenes. Dicit parasite seuex vic- 
tiim suuni aspernm esse, proiude si 
velit molliorem meliorcmqiie, aliam 
mensam qiiaerat. ' Eri,' hoc est, eri- 
naceo, asperura victum siium coin- 
parat spiiiulento animali : niollcm 
antem et delicatiini ' lepori,' cujus 
pilo nihil moliius: asper victus quo 
apud me cctnabis, tibi paratus est : 
nunc erem tenes ; si tibi displicet hie 
eres, leporem venare, id est, mollio- 
rem apud alium (pisere. Male Scali- 
ger legebat nunc t'irim tenes ; quod 
editiones iiuperaR male recepernnt. 
Salmas. Venare leporem, nunc erem 
tenes] Instar proverbii ad eos, qui 



conditionem parnm commodam nac- 
ti, mcliorem qujerere jubentur : ant 
etiam, qui optimum se invenisse rati 
in multo villus inciderunt ; eoqne 
iilteriiis vestigandum monentur. Ce- 
teriim non est sua laiis intcrvertenda 
Jano iMellero Palnierio, qui primus 
sic legendiim esse vidit. Propert. 
II. 19. ' milii sit lepores audacia mol- 
les Excipere.' Gronov. 

82 i\(»« mens scruposam'] Alludit 
ad proverb. ' Terere saxosam viam,' 
pro eo quod est, in difficultatibus ver- 
sari. Seal. 

84 Calceatis deritibus] Hoc vult pa- 
rasitus : Quamvis dicis victum tuum 
asperum et scruposum esse, non de- 
terrebis tainen, quin veniam, et qui- 
dem cum dentibus calceatis, id est, 
ita munitis, ut viam illam scruposam 
facile conficere possint. Metaphora 
ducta a viatoribus, qui per saxa et 
scrupos ituri calceis se diligentius 
muniunt; cum in locis planis, nudis 
sajpe pedibus incedant. Pistor. 

80 Terrestris cwna] Interpretatur, 
quod obscurius dixerat Hegio. Est 
aiitem terrestris ccena, quje nihil nisi 
terra natnm habet: quam HoratiiiR 
egregie ' canam sine sanguine' dix- 
it, imitatione Graera. Diphiliis : SeiTr- 
pov, dA.A' oi'5' aifxa ex^'*'- P^^' Victor. 

87 Curato] Si istam coenam parare 
cogitas, eam ffgrotis apponito, qui 
teniii victii niendi sunt. Lamb. 

8U Suhducam ruliitncuUun] ' .Siibdii- 
cere rationem,' est digitis seorsum et 
secreto piitare rationem, ut appareat, 
quid nobis debeatur, quid nos aliis. 
Taubm. 

ACTUS II. 

ScENA I. 4 Eienit] Proprie : nam 
servitiis, libertas, divitiae, \'c. a Lii- 
cret. lib. i. appellantur ' evcnta.' 
Mas bonu'st] KaAjf iariv ^6oi, hoc est, 
TTphs oc5pos ^crriv ^0?; Ka\a tx^"'''''^' bene 
moratos dccet. Non minus diflerunt 
Latiiiis ' mos ' et ' mores,' qnam 
Gra?cis e9os et fidos, quae et necessa- 



1834 



NOT^ VARIORUM IN 



rio a sapientibus distinguuntur. Ca- 
saub. 

5 Eamqiie lieriii] Legendiim et e- 
niendanduni censet Lanibinus, Earn- 
que et herile iwperittm ingeniis vestris 
lene redd ere. Hac senteiitia : Et nios 
bonus est, leneni reddere earn servi- 
tiiteni, et herile iiiipeiiiim lene red- 
dere, ingeniis vestris: quod valet, di- 
ligenter et fideliter serviendo, liben- 
terqiie parendo. Ingeniis vestris, non 
sunt dandi rasns, sed auferendi. Lene 
vero conjungl debet cum liej'ili impe- 
rio, non ingeniis vestris. Boxhorn. 
Eamque herili] Siniplicissimiim vide- 
tiir, Eique herile imperium ingetiiis 
vestris lene reddere, Gronov. 

7 Oculis multam miseriam additis'\ 
Ha?c est conjectnra Camerarii. Prins 
edebatur, midla ocidis niulta misera 
edilis. Optinnis codex et Langianns, 
multa oculis multa tniraclitis. Ex hac 
scriptura conjicicndum. Nam quod 
alii script!, mira dicis, miracudis, mi- 
»(i cuditis, fecerimt pro captii qiiis- 
que siio librarii. Vide an fiierit, 
Ejulalione hand opus est : multam oculis 
modo irrogutis. Habes ' irrogare niul- 
fani ' apiid Ciceronem, Liviiiin, nos- 
tnini in hac ipsa fabnla. 'Multo' 
autein pro ' niodo,' et vicissini in 
vett. codd. sape aniniadvertiinus. 
Gronov. 

13 OJJicium quod est^ Est, pro ' sit,' 
more Plantino. OJficium autem hie 
fiiga est. Taubm. lino ' officii ' no- 
mine raptivi intelligi hi voliint omnc 
obscqiiinm, quod domino debebanr. 
Diciint antem, id pr<Estare se posse, 
Ptiam vinculis soliitos. Ciir ergo 
\iiiculis non solveientiir ? Interim 
meditanliir fiigam. lioxhorn. 

11 Eingilis] Non viilgariter dic- 
tum, ' fugam lingere,' pro moliri et 
stnicre fugam: sed honeste inprimis, 
et antiqna ratione loquciidi. Lucill. 
' Sfd fuga finpiiur, timido vadit pede 
percitiis.' J. (iul. 

17 Sine his arbiiris'] Scil. captivis 
alii^i. Lamb, 



19 Incipisse'} Mss. incipesse. Vete- 
res dicebant ' incipio,' ' incipesso,' 
sicut ' lacio,' 'lacesso;' facio,' * fa- 
cesso ;' ' capio,' ' eapesso.' Meurs. 
Verba in ' isso ' vel av^T)TiKa sunt, 
vel primigeniorum loco usurpantur: 
nee iiiiitationem significant, nisi quee 
a nominibus veniunt. Vossius. 

21 Cutn, quce~] Nihil hie difficidta- 
tis. Legitur fern)e in omnibus, cum, 
quce volumns, copia est, id est, cum eo- 
rum qua; volumns copia est, facultas 
est, et ejus copia facilis nos compotes. 
Salmas. Imo omnes scripti, ea facilis 
nos ; sine rip et, sine tw ejus. Scriben- 
duni igitur, cum, quam voluimus nos 
Copiam, eafacitis nos computes, Juxta 
Latine ' compos aiiquo ' ac ' compos 
alicujns ' dicitur. Ailins : ' magnis 
cotiipotem et inultis malis.' Gronov. 

24 Arbitrari] Id est, spectare, au- 
ribus excipere, oculis cernere. Lamb. 

2G Nisi astu colas] Nisi callide trac- 
tentur. 

29 Sobrie^ Nij^oAicos, considerate. 
Dotiza. 

34 yUilafi] Vitam ac salutem meam 
vilem et quasi venalem habere, mini- 
mique a;stimare. Carum caput] Grae- 
coruni more, (plKTj KtcpaXij, vel Ti/xia 
K«pa\i'i. Douza, 

37 Du7ii id impetraui] Impetrare 
conantur. Lamb, 

45 Animum oslendcrunt suum] Suam 
voluntatt'tn ai)eruerunt, ac declara- 
runt. Lamb, 

47 Oro per precem] Orare per pre- 
cem, est orare precaudo vel piece, nt 
liorat, dixit, ' Grains niulta prece.' 
Lamb. 

53 Memoritcr meminisse] Sic Afran. 
' memoritcr memini.' Sed vim honini 
non scnsit Lanibinus. Vide tu milii 
notas Asin, iii. 2. Taubm, 

ScENA II. 3 Ne quaslioni cssemus] 
Hoc est, ne opus esset nos quaerere. 
Dissald. 

12 IgnaviJ'uimus] Forliiim virorum 
videlur, in prteliis aiit vincere, ant 
iiiori : (jui cniin cnpiiintur, vix inter- 



PLAUTl CAPTEIV. ACT. II. SC. 2. 



1835 



diini tffugiiint ignaviic autcerte (pi\o- 
i^wx'ax, notaiii. At(]ue hoc sii;nifi<:a- 
vit Pliilociates Plautiiius,&c. Mure- 

15 Id nesciuui] Id i<,'noratiim et in- 
cognitiiiii ilicain libi. ' Nesciiis ' sig- 
nificat, et emn qui iicscit, et quod 
nescitur. Lamb. Plane ut' dubiiim ' 
dicimtis et eiiiii (|iii dubitat, et id de 
t]HO duhitatiir. JSuxhorn. 

Ifi Attitu't] Adinolos tenet : scilic. 
Pliiiocrates. Taubm. 

17 Itivolucre] Leg. Jnto/Mcrum, quod 
interpreter linteuni illud, quo ton- 
sores Solent humeros tondendorum 
involvere, ne vestis capilli tonsi lap- 
su inquinctur: wfj-dKiPou vorut Plu- 
tarclius. Signifieat, Pliilocrateui sine 
nlla acciirata cura, et sine nllo pu- 
dore ant nietn Hegionem duceptn- 
rnni. Tiirneb. 

18 Slriclim] ' Striotini tondcre,' 
est tondere ad cntoni, eV XPV Kelpeiv. 
Per pectinem, est pauliolongius a cute 
interposito pectine londere. Sic Gra;- 
cis duo tondendi genera sunt, cKa(piov 
et KTjTTos" iilud strictim, hoc secus. 
Turneh. Manet auteni in allegoria, 
ducta a tonsore. Signifieat vero, se- 
ueni velut in tonstrina esse, iit a Phi- 
locrate omnibus modis decipiatnr, 
strictim, et per pectinem tondendo, 
et admutilando, id est, non leniter, sed 
prorsus et penitus decipiendo. Lamb. 

21 ProxiimiDiKiuod sit bono] Ethic 
tacent. At inihi quin(|ue scripti co- 
dices offerinit bonum. Quo inducer, 
ut suspicer, Proxime (jiiod sit bonum, 
quodque a malo longissume. Genus 
loquendi in Obscrvatiouibus et ad 
Livium illustravimns. Gronov. 

24 Eugepa] Gestientis lapiitia in- 
terjectio est. J. Guliel. Thalein tu- 
lento] Thalem, (jui unus e septem sa- 
pientibus, prse iioc contemnau), et 
enui talento miiii addictum einere 
nolim : quia Philocrates scilicet mui- 
to est sapientior. fMtnb. 

25 Ad sapientiam] ' Ad ' conipara- 
tioDcm etiain notat ; ut liir, et apud 



Cin. de Oratore lib. ii. ' Nihil ad 
Persium.' Terent. ' At nihil ad uos- 
tram banc' Lamb. 

27 Illic Plulocrates'] Sic eum ap- 
pellat errans, cum sit Tyndarus. 
Lamb. 

30 Cum in Aleis] Cum, ait, tarn 
gratiosiis ille sit in civitate sua, ec- 
quid in re bene nncta est ? Dixerat 
autem talsus ille Tyndarus, Pliilocra- 
tis fauiiliam at(iue ipsum adeo el pol- 
lere illic ()lurinium, et roll niaxime 
ab Alii-. Verum, quid caussae arbi- 
traniur, cur hie noster ' Aleos ' sein- 
per et ' Alideni ' uominet, cum onines 
ceteri Laliui scriptores ' Eleos ' et 
'Elidem?' An, quod ea nomina ita 
elata minus nova essent Ronianis ho- 
iiiinibus, rudibus adhiic et imperitis 
reruui Graecarum? equidem censeo ; 
nam neque ' Alia ' fluvio Latium, ne- 
que 'Aliens! die' fasti clarius quic- 
quaui liabent. J. Gtil. 

31 Unde cxcuquat] J. Douza leg. 
unde excoqiiat sebu)n. He. senex Quid 
pater? vivitne? Sed nihil fuit immu- 
tandum. Ait, tarn 0[)imas esse opes, 
ut senex ex iliis posset sebum exco- 
quere. Ex mentione seiiis facta ad- 
monitus Hegio, rogat an adhuc vivat 
ejus paler. Sic itacpie <lispunge, wn- 
de excoquat serum senex (hoc est, pa- 
ter). He. quid? pater vivilne] Dis- 
sald. Cum autem sebum, ut Nonius 
ait, ' fiat ex adipe ruminantium,' 
opinantur qiiidam, Pliilocralis patris 
divitias fuisse in re pecuaria. Lamb. 

33 Orcum scire] Nam quic(|uid 
hiortunm est, apud Orcum est. Lamb. 
'6'j Tliesauroekrysonicochrysides] Lu- 
sit, more veteris comcedia', in mirifi- 
ca nominis compositione. Est autem 
hnjus significatio, ' thesauri,' et * au- 
ri,' et ' victoria-.' Si autem scribatur 
Tliesauroclirysonijchockrysidcs, ' unguis' 
erit significatio in nomine. Camerar, 
LezeThcsaurochrysonieocUry sides. Qudc 
dicMiilur a Philocr. nieam confiiinant 
sentuntiam, ' Imo edcpol propter 
avaritiam,' .Jv-c. Nam avari est Kpv-w 



1836 



NOTyE VARIORUM IN 



T6I1/ Tovs 67)(Tavpovi' Riulacis et factio- 
si, viKav SvvaffBai tw xP^'^V' Eiit ergo 
seiiex ille ant dr](ravpoxpvcrovvxoxpv<Ti- 
Srjs, aut potiiis 6ri(ravpoKpv\\/ovvxoxp"0'i' 
Sr]s, quasi qui migulis, iisque tantiim 
lion omnibus, ami siii theaaiirum 
abscoiidat : nam, 'omnibus ungulis,' 
idem est quod omnibus nervis ac vi- 
ribus. Cic. Tuscui. II. Herald. 

36 Inditum id nomen quasi est] Sn- 
spicor ipsi Plauto scriptum esse, nt 
alioqiii solet loqui; et versum esse 
inripixerpov. Vide Observ. in. 9. 
Gronov. 

37 Auduciani] ' Andacia ' hie est 
aviditas, audacter invadens alienum. 
Turncb. 

39 Pertinax] Id est, valde tenax. 
'Pertendere' est t^ inrepHiaTfiviffdai, 
ad verbum. Propeit. ' Pertendens 
animo.' Plautns more suo allnsit ad 
etymologiam verani ; non <'nim a 
' perlcndendo,' sed a ' pertiuendo.' 
Scalig. 

40 Quando'] Non est ea vox in Mss. 
Lang, et sane quid aliud est quam 
interpretamentum toO ubi ? Di^sald. 

41 Samiis vasis] Id est, testaceis 
fictilibus. Celebrata terra Samia ad 
figniina, omnium auctornm lestimo- 
niis: nibil autem ad aurum ct argen- 
tum, quibus in sacrificiis ntebantur 
ditiores. Longol. Samiis'\ Vide IMe- 
niechm. i. 2. 65. et inprimis Alex. 
ab Alexand. atque inibi Tiraquuii. 
Taubm. 

42 Surripiat] Soil. ' vasa :' si non 
Samiis, sed aiiis preliosioribus nta- 
tur: quo ipso apparet, nullam fuisse 
familiam paiilo iocupletiorem, in (|ua 
non essent sacrorum vasa, (jnibus 
Htercntur ad rem divinam, suinptuo- 
siora. Guther. 

54 I'ortuna humami] Id est, res hu- 
manas. ' Fortunam,' ait Saliust. 
« plerasque res ex liliidinc sua agi- 
tare' Et secundum Plin. ' Fortuna 
utramrpic pagiuam facit.' 

03 IIU prii/ecto] Formula oliin re- 
eepta est, qua, ' Deos esee,' excla- 



roabant. Livius lib. iii. ' Dura pro 
se quisqne, Deos esse, et non negli- 
gere liumana, fremnnt.' Brisson. 

71 Ne patri decerel ' Decere ' jun- 
xit cum dandi casu, ut in Aniph. 
' Capiam ornatum qui potis decet.' 
Sententia haec est: Te obtestor, He- 
gio, ne meae divitiae te faciant pecn- 
ni<E avidiorem, atque ad qujestnm 
attentioreni ; ut ne, si ita feceris, pa- 
trem meum decere videalur, tametsi 
tinicus ei sim filius, relinquere me 
apnd te in servitnte, tno snniptu co- 
piose viven'.em, potius, quam me im- 
penso pretio abs te redimere, ut illic, 
ubi minime honestuni est, nempe in 
patria et apud nolos, mendicus et 
egens vivan). Lamb, 

76 Scio ego] Duo bic opponit He- 
gio: Scio quidem multos avaritia sua 
ditatoa : sed et hoc scio, eos qui lu- 
cruiri in loco neglexere, rem fecisse. 
Gruterus. 

77 Est etiam, ubi] Est etiam tcmpus 
vel locus, &c. Sic Ter. Adelph. ii. 
2. ' Pecuniam in loco iiegligere, ma- 
ximum interdum est lucrnni.' Bene 
sententiam castigat, ' in loco, inter- 
dum.' Taubm. 

82 Amitta7n] Sunm hoc sibi quo- 
dammodo J^lautus liabet, ut ' amit- 
tere,' pro a se dimittere usurpet : ita 
Terent. Heaut. iii. 1. ' prius Pecu- 
niam omncm, quam abs te aruittas 
filium.' Et Virgil. /En. ii, * Quis- 
quis es, amissos hinc jam obliviscere 
Graios.' Taubm. 

84 Privntam servitute7n] Servitus 
quaedani privata, quaedam publica. 
Isti servi, late sumto vocabulo, pub- 
lici nominantur, (]ui, licet scrvitute 
liberati niauu(|ue missi fuerint, mi- 
nisterium tamen publicum aut ma- 
gistratibus aut sacerdotibus cxbi- 
bent : qui ex libertinorum corpore 
plerunque sumebantur. i'aber, 

86 Tarn hoc (juidcm tihi in proctivi] 
Hyperbole: quid cnim procliviiis esse 
potest imbri decidente ? Sic Sallust. 
Orat. II. ad C Cicsar. ' alia omnia iu 



PL.VUTI CAPTEIV. ACT. II. SC. 2. 



1837 



proclivi eriint.' Lamb. 

88 Duin all re lie quid ores] Contra 
honesttiiii et iisum. Ita 'rriniim. ' ab 
re coiisiilit,' id est, fnislia. Taulnn, 

89 Donicum] Donee ille line ledi- 
erit. Donicum antiriuiui), pro donee : 
quo et Lucretius usus est non seniel. 
Lamb. 

90 Ut cestimatum lutnc viihidcs] Sic 
Mercatore i. 1. ' Lucrum ingens fac- 
to, praeterquain milii mens pater de- 
dit aesiiinatas inerces.' Faullus lib. 
II. Recept. sent. tit. 4. 'Si rem a?sti- 
matani tibi dedero, ut ea distracta 
pretiiim ad me defcras.' Gronov. JEs- 
timalum'^ Ut, si non redierit, solvani 
ipse tibi quanti fuerit aestinjatus. 
Lamb. 

95 Tvansactum redilef] Confectum 
redder. Lamb. 

97 iScrvus ex sententia] Servus ei 
gratior atque acceptior. Lamb. 

100 Quod me esse] Lego, quod vied 
esse scio erga benevolum. Nam caus- 
sam tnittendi habere debeat alterius 
in se benevolentiam, non suaiu in aU 
terum. J. iMulielm. 

104 Optima imo] Sic libri optimi. 
Sed ncc credendiun Lambino, aliquid 
aliud dieturuni fiiisse Tyndaruni sive 
Pseudoplillocratem, nisi Hegiointer- 
pcliasset : nequc admittenda distinc- 
tio Camerarii, Optima: imo. Guliel- 
mius vero quod adfert, imo optime,h\ 
eo duplex peccatum est. Priiis,quod 
nescit juxta eleganter atque exqui- 
sitius particulae aliud verbuni vel vo- 
cabulnm a fronte prieponi. Auluiar. 
IV. 10. ' pernego imo.' Plin. in Pane- 
gyr. 'quasoimo et obtestor.' Vide 
ad Livium xxxviii. 43. Deinde quod 
adverbiuni facit pro nomine, secutus 
Lanibinuni, subaudientem etiani ' di- 
cis.' Ad interrogationem illam, Num 
qucE causa est, quiii fiat, siuipliciter 
quidcm rcspondebant, ' Nulla,' ut 
Amphit. II. 2. 223. at doctius, Opti- 
ma. Id ortuni ab religiosis veteruni 
ct ubicjue eiif^Tj^eT^/gestientibus. Nam 
' niliil' aut 'nulla' hmfrjua- ' nulli ' 



enim illis mortui. Et idem efficiebat 
alteruni: nam si optima erat causa, 
ut fieret, vel cur fieret, utiqiie et erat 
nulla, quin vel cur non fieret. Sic 
Auluiar. ii. 2. 84. ' Sed nuptias liodie 
quin faciamiis, num qua2 causa est? 
Eb. Imo edepol optima.' Trinummo 
V. 2. 64. ' Num quid causic est, quin 
nxorem eras ducam domum? C. Op- 
timum est: licet.' Ubi sane vix est, 
nt non etiam scripserit Plautus, 
' Optuma est.' Terentius Andria v. 
4. ' De uxore, ita ut possedi, nihil 
Miutat Chremes. Ch. Causa optima 
est.' Refugit enim et hie dicere ' Ni- 
hil.' Nee nimis abit illud Auluiar. 
IV. 10. 42. * Die bona fide, tu id au- 
rum non surripuisti ? Lv. Rona. Eu. 
Neque scis, quis abstulerit '■: Ly. Is- 
tuc quocjue bona.' Ejusdem evcpritiias 
est, quod in diseessti interioganti, 
' Numquid vis i' malebant respondere 
' Recte,' quam ' Nihil.' Terentius 
Eunuclio II. 2. 50. ' Rogo, numquid 
velit?' ' Recte,' inquit, 'abeo.' Cui 
simile in Hecyra iii. 2. ' Quid tu igi- 
tur lacrumas, aut quid es tam tristis ? 
Pa. Reele, mater.' Et Plauti in Mer- 
cat. II. 3. < Unde incedis, quid festi- 
nus, gnate mi? Cii. Recte, pater.' 
Et tamcu hoc ' Recte' sensu eoilem 
est quo 'Nihil:' nimirum in prima. 
Nihil volo, nisi vos recte rem gerere, 
recte se omnia habere. Aut adeo in 
omnibus ; Recte omnia se habent. 
Donatus in Hecyram : 'Sicdicimus, 
quum sine injuria intcrrogantis ali- 
quid reticemus. Alii ' Recte ' sic ac- 
cipiunt, ut iutelligant, Nihil est niali.' 
Sic in formula S(;. per discessionein : 
'Qui hoc eensetis, iliac transite: qui 
alia omnia, in earn partem, (jua een- 
setis.' ♦ His verbis,' inquit Fcstus, 
' praE>it oniinis videlicet causa, ne di- 
cat, ' Qui non eensetis." Hiuc intel- 
ligitur, quod est in Casina. ii. G. 58. 
' Cur omen mihi vituperat?' De quo 
ad illiini locum. Gronov. 

107 VoUaria'] ' Collaria,' sive 'col- 
lare,' vinculi genus, quo coilum ad- 



1838 



NOT/E VARIORUM IN 



stringitiir. Liicillius lib. xxix. ' Cum 
manicis, catiilo collareqne, lit fugiti- 
viini, Deportem.' Turn ' colitis ' et 
' coUum' dixisse veteres, docet No- 
nius. 

108 Gratia ea gravida est boms'] 
Sciibitur in libris, gratia ac gravida 
est bonis, non gratia ea gravida est bo- 
nis. Nos ex vestigiis aiitiquae lectio- 
nis scribendum putamns, Quod bonis 
benefit, beneficium gratia ac gravitas 'st 
bonis. Id est, id gratnm ac grave est 
bonis. Id alio loco, totidem fertne 
verbis et iisdein expressit. In Persa 
IV. 5. 11. ' Si quid bonis bene fit, esse 
idem et grave et gratum solet.' Istic 
dixit, gratia est et gravitas est bonis, 
cum ipsis bene fit, id est, gratnm et 
grave liabent. Ubi grave ponitiir pro 
pretioso, nam qnie ad pondiis dantiir, 
quo graviora eo majoris pretii. Unde 
apud Symmachiim, ' in gravi dono 
habeo.' Qiiibus autem gratum et 
grave beneficium quod arceperunt, 
solent et iidem operam ponere, ut se 
grates ac mcmores testentur, parem 
refereudo graliam. Salmas. Gratia 
ea gravida] Ignoro libros, in qnibus 
sit, gratia ac gravida, praeter editio- 
nem primain Parei, in qua cum id 
reprebendisset Gruterus, respondit 
alter operarum esse mendimi. Nee 
possum capere, beneficium est gravitas. 
Nihil melius vulgato, qnicnm oonsen- 
tiunt scripti, et id ita explicandiim : 
Quod beneficium lionis bene fit, id est, 
recle atqiie opportune confertur, ea 
gratia, id est, «b id gratia, est bonis 
gravida, impensa, j)iena. Gronov. 

ScENA III. 8 Utroque, Sj-c] Vide 
nolasEpid. in. 2. 35. 

11 Ea] Sc. ' ratione,' sen, ob »>am 
causam. Lamb. Tuopte] Daiuli casus 
est. Douza. Scd iiterque Lamb, et 
Doiiy.a falluntiir. Ne dubita, qiiin 
scripseiit IMautus, Tii tihi a tiiople 
ingenio prndcs jdurimum. Vera plira- 
sis IMauliua est. Triicul. iv. 3. • ab 
inpt-uio iuiproltus est.' Itoxhitrn. 

U'> Qui me] Hellcnisiiius ; nam La- 



tino more dixisset: Qui, quid ego re- 
rum bic agitem, et quid fieri velim, 
omnem rem pairi nieo illuc ordine 
perferat. Lamb. Qui 7ne quid rerum] 
Recte Lambinus, et nugatur, qui rh 
me conjnngit cum t<^ perferat. Enal- 
lage accusalivi est frequentissima 
Plauto et aliis scriptoribus. Vide ad 
Senec. de Benef. iv. 32. Gronov. 

20 Si non rebitas hue] Si non rede- 
as hue. ' Betere ' antiquum, hoc est, 
ire: tunc ' rebitere,' ' perbitere,' 
♦ preeterbitere,' hoc est, redire, per- 
ire, preeterire. Pacuvius in Medo: 
' Si resto peigit iter : turn si ire Co- 
nor proliibet betere.' Nonius. 

25 Ut adliuc Incorum feci] Ut usque 
ad hoc tempos feci. Lamb. 

30 Benevolentem] Benevolum. Usi- 
tata vox Plauto, ut et Terentio. Lamb. 

33 Facile memoria memini tatnen] 
Intelligitur, ' etiamsi nihil tiicas.' Ma- 
le, memini a me: male Tyndaro datur 
rb tamen, tanqiiam intelligatur, ' di- 
cendum fuit.' Quasi non post paul- 
lo, ' gessisse moreui in tantis a?rum- 
nis tamen.' Et sic Plautus ceuties. 
Gronov. 

36 Qucr memini] RIemorem mones : 
qui autem memoreni nionet, moratur 
eum quem monet, et tempus frustra 
conterit. Lamb. 

38 Quam primum potcris] Lege po- 
<erjt, scil. ' pater.' Quanipiiinum po- 
terit, remittat. Boxhorn. 

40 3Ieus mihi] ' Praiterea nemo 
dicendo cousequi possit, quantum re- 
ferat ad voliiptatem, existimare ali- 
quid esse proprie suum.' Aristoteles 
Polit. 11. 

50 Hied crga] Pro erga n\e. 

Gl Istic pol] Notandum loquendi 
genus. Hoc autem vult : Centum 
partibus magis a me laiidari nieritus 
est, quam ego ab eo laiidor, sen lau- 
datiis sum. Lamli. 

65 Magis non] Ordo est, A'on ma- 
g-is possum factum velle, id est, non 
magis possum cupeio id effcrtum red- 
deie, quod dico, quam re enitar, ut 



IM.AUTI CAPTMIV. ACT. III. SC. 1. 



1839 



fiat. Lamb. 

CO Testem Imdo] Id est, iioniino. 
Nonius, qui hiiDC locum profert. 
Agell. II. G. 

71 /gnores] Id est, asperneris, et 
quasi ij;uotnm negli;;as. Sic Ainpliitr. 
IV. 4. ' Qiieiii omnes moitalcs igno- 
rant et ludificant.' Douza. Vide no- 
tas ibid. 

76 Tuque te pro libera] Ne tn te 
pro libero geras, qui liber non es, et 
me, qui pro te pignori oppositus 
sum, deseras. Vide Sticlio, iv. 1. 
Lamb. 

79 Fnc Jidelis] Nonius tantum ha- 
bet, Fac fidele : cave fltixam Jidcm 
feras. Obiter nota, posterioris a!vi 
scriptores ' Hdeles ' substantive ser- 
vos suos vocasse : uti lionio in Pan- 
dectis est seivus. Lamjiridiiis, ' per 
fideles suos qnaesivit.' Flitxam] In- 
stabileni. Casaub. 

81 Inveni] Et illud, inventum in- 
veni, inleliigit de tilio Hegionis, qui 
eatenus quidem inventus erat, quod 
sciebat paler, ubi serviiet, sed nou- 
dum receperat. Quasi dicat : Inveni 
eum, qui jam ex parte inventus est. 
Phtor. 

82 Per dexteram] Pacta quae ve- 
teres rata esse voicbant, per dexte- 
rarum complicationem stabiliebant, 
in signum fidri. Lamb. 

84 IJvc ai^e] Quasi dicat : Erecto 
et intento aninio in eani curam uiiice 
incumbe ; nee [tei tnnctorie aut osci- 
tanter age, (luod agis. Taubm. 

87 Ft tun et] Et tua Hegionis, et 
tua IMiilocratis. Lamb. 

89 A Irapezita] Id est ex trapezitae 
area, sive penes eum fuerit pecniiia 
deposita, sive ab eo mutuum suni- 
serit. Sic Cic. pro Flacco : ' Pecu- 
niam opinor numeratam tibi esse non 
abs te.' Idem ad Attic, v. ep. ult. 
' Homines non niodo non recusare, 
sed etiani iioc dicere, se a me solvere : 
quod euiiu praMori dare consuessent, 
quoniam ego non acceperam, se a me 
quodamniodu dare.' Noster Cure. v. 



2. 20. Gronov. 

90 Syngraphum] ' Diploma,' per 
quod liceat Pseudotyn<laro, belli 
tempore, ire in Elideni. Lamb. 

91 Si Diis ]ilacet] Si Dii approbant, 
Diis volentibus. Interdum dpecviKcus 
usurpatnr. Lamb. 

9J Dubitari] Proinde ac si dicat : 
Stullus fui, qui dubitavi ; nullo enim 
pacto diibitare debui, bos captivos 
ernerem an non emerem. Lamb. 

97 Apparebo] Comparebo domi : 
bine ' apparitores,' (|ui semper appa- 
rent: sive ' apparituram faciunt,' ut 
loquitur Suelon. ' inagistratibus. ' 
Unde apparitores in vett. Glossis ex- 
poniintur airo^nKTai' etcrSl 5e vmjpfTai 
Toij apxovffi irpocreSpivovTes iK^i^aa-Tai. 
Faber. Praeslo ero. Gloss. 31ss. PI. 
Boxhorn. 

100 Amittam] Absolvam, expe- 
diam ; sumpta a trapezita pecuuia, 
quam tibi dem in viaticum. Lamb. 
Dimittani. Boxhorn. 

ACTUS III. 

ScENA I. 4 Oculos ejfudiam] Lu- 
ccm cripiam : tralatio est. Lamb. 

5 Malignitute oneravit] Ita omnes 
homines reddidit in me illiberales et 
nialignos. Lamb. 

G .Tejuniosiorem] INIagis jejuiiiosum, 
sou majore jejunitate tcniiem attjuc 
iuopcm : vocabuluiu risus gratia usur- 
patum. Ut autem Aulular. i. 2. cum 
totas ajdes iiianes significare vidt, 
ait ' plenas esse iuanitate;' ita hie 
hominem a cibo iuanem deuotans ri- 
dicule ' fame efi'ertum ' dicit. Taubm. 

8 Resident esuriales] ' Kesidere ' et 
* sedere,' interdum est quiescere, et 
a rebus agendis supersedere : quod 
feriis et festis diebus licebat : hinc 
' resides,' &c. Resident igitur esu- 
riales ferias, dixit Plautus, pio eo 
quod est, agitant ferias, quie Esnri- 
tioni sunt dicata? : quod nihil aliud 
est, quam qiiiescunt et cessant ab 
edendo et bibendo. Turiieb. 

9 Ilicet parasiticce] Imperfecta ora- 



1840 



NOT.E VARIORUM IN 



tio. In crucem ire jam licet arti nos- 
trae. Camerar. 

10 Ridiculos] Ridiculus, yeXaiToiroihs, 
qui risiini captal. Naimius. 

11 Laconas'] Jocatur de solemni 
verbeiatione piierorum Laconicorum. 
Camerar. Imi subsellii] Yiri imi sub- 
sellii sunt, qui sedent in ima parte 
subsellii, non prima. Apud Cicer. 
Epist. III. 9, ' res longi subsellii ' di- 
citur, quas multis indiget, qui delibe- 
rent: possunt enim in longo subsellio 
niuiti sedere. Turnebus. 

12 Plagipatidas] Legend una est 
Blagipatidas, fiXaynrariSfs. Plantus 
jta appellat Lacones, quod P\ay75is, 
id est, ov\as, cAktj, oj'ei'577, KT)\7Ses, hoc 
est, cicatrices, convitia, verbera, 
uicera flagellaque paterentur: haec 
enim oniuia significat fiXayi's. Longol. 
Quibus sunt verba, ij-c] Proverb, olet. 
Est auteni ' penus' omne id, quo 
vescuntur homines, et quod intus re- 
conditur: unde ' penitus,* ' penitra- 
re, 'penates,' id est, Uii interiores, 
et qui in adito penitissimo coluntur : 
unde et * penetraies ' dicti. Taubm. 

13 Requirunt] Esum vocant. Lam- 
bin. Qui libenter] Qui, cum jucunde 
comederint, revocent eos, a quibus 
bene accepti sunt. Cicer. de Finib. 
II. ' Ncgat eum bene ccenare, qui 
omnia ponat in vohiptate,'&c. Lamb. 

15 Apertu capite] Id est, sine pu- 
dore ; confidenter. Contra, operto 
capite, iyKaXvil/d/xevos. Et bene dixit, 
aperto capite ; talia enim loca probro- 
sa : operiebaturque caput. Quare 
non recte noster Douza hie substituit 
Inniones ; neque tarn probrosum sane 
adire maccihim. Sed ringitur para- 
Hitus, quod jam omnia per se agaut 
Hdole<>centcs, neglecta ipsorum ope- 
ra. Giniter. 

17 Tcruncii faciunt] Id est, flocci 
faciunt. 'Tenincius' a tribus uiiciis 
dictus, inquit \'arro. 

20 Qiiis nil ? hoc] Id est, hue. Dix- 
erat parasiius. Quo imus tina ad 
prandium' idco tacenlibus illis, quos 



rogarat, adjicit, Ecquis audet dice- 
re, 'Hue,' id est, ad me eamiisi' 
Usitata in ilia re adverbia, ' hue,' aut 
'hie' Menaech. ' nuniero hue adve- 
nis ad prandium.' Mostell. ' Hie 
apud nos liodie coenes.' Guiit/m. Quis 
profitetur] ' Profiteri prandium ' esse 
promittere uotat Guilelmius. Sane 
' profiteri artem ' et * promittere ar- 
tem ' eadem res est. Sed nescio 
quomodo displicet illud ' profiteri 
prandium.' Blagis etiam, quum id 
confirmat loco Ciceronis Philip, ii. 
' Ut igitnr intelligeretis, qualem ipse 
consul profiteretur, objecit mihi con- 
sulitum meum.' Hac verba exstant 
cap. 5. sed editum invenio, 'qualem 
ipse se consulem profiteretur.' Nee 
verbo meminit ille se corrigere aut 
in scripto invenisse, ut videatur me- 
moria:^ vitium. Censeo, abstineamus 
hoc genere loquendi : in Plauto zxi- 
tern quis prnfitetur ? intelligamus 'se' 
aut ' nomen.' Gronov. 

21 Neque me rident] UpotryeXccaiv 
f/xoi. Eodem modo Virgil. ' qui non 
risere pareutes.' ' Ridere parenles,' 
est ridere ad parentes ; ut infantes, 
quibus blandiunturnutrices. Scaliger. 
Atque illi abnuunt] Continuo nutu ca- 
pitis significant, se nusquam C(£natuin 
ire. Lamb. 

22 Dictum] ' Dicla ' suntjoci. Lii- 
can. in Paneg. ' patiuntur dicta jo- 
cornm.' Varro ' dicteria ' vocavit. 
Taubm. 

23 MenstruaU's epulas] Loquitur de 
coeuis quas sutficiebant promiscne 
Romani, singulis calendis. Longol, 
Qua> mihi in mensem satis essent. 
Lamb. 

21 De compaclo] Compacto, (vel com- 
pecto, scribendi ratione tunc tralati- 
tia, a ' comppciscor ') iK (TvvOiifj.aTos' 
merum Latium. Usus Livius v. 11. 
et Cicero ipse ad Att. x. 13. Lipsius. 
De compacto geri] ' De compacto rem 
gerere,' et ' compacto rem agere,' in- 
fra vs. 21). dicitur de duobus pluri- 
busvc codcn» prorsus inodo loquen- 



PLAUTI CAPTEIV. ACT. III. SC. 2. 



1841 



tibns a\it agentibiis, ita ut aiit coii- 
veiiisse inter eos aiitea, quid age- 
rent, appaieat, ant certe ronvenisse 
villi atiir. Livius dicit ctiani eodfin 
significatii, 'ox coinposito,' lib. iii. 



Flaiitiis appellat ; dalisve, ni praidja 
possideret, vaddius, vel [)i!;nore, di- 
niiltebal. Hccvaidus. 

37 Sica decotlabit] Sciiljtndiiin es- 
se dccotaliit, (jiiod est, deliciarii, de- 



Virgiliijs veio simpliciter ' ccniposi- flnxcrit, efttiixerit, eiapsa est, ut in- 



to.' Gronnv. 

2.5 Irr'Uuliini] ' Initare ' noii ab 
ira, lit qiiidani piitani, .»implici scri- 
Dentes liiera, sed venit ab 'irriie;' 
qiioJ canum est, cum liiigi incipiunt. 
Passer at. 

20 Denies ut reslrins^erentl Est le- 
viter riderent : rismi liabitum figura- 



fiii lu(|uitur, inultis ostendinius ad 
Liv. xxvir. 17. Gronuv. Decolahil] 
' Decoiaie ' natura sua est attivnm, 
ideiiKjuc (|Uod per coluni trausmitte- 
re, sed inteiligitur iiic proiioinen 'se:' 
sic igilur ' s|ies dorohit,' neriipe se 
ipsani, quse detluit, iuterit, .sublabi- 
tur. Varro de R. R. 1.2. 'Duo vi- 



lent, sic ut labellis dischisis dentes dentur specta.sse Iiali homines colen- 
ostenderent. Quintil. Decl. xii, « In- do; possentne fructus pro impensa 
ter horrorem ac famem restrictis la- ac laboie rediie, et iitriim sahiber 
bris moisus abrnpimus.' Appuleius locus esset an non. Quorum si alter- 
in Apologia : ' Ne qua visatur tetra utruui decolat, et nihilo minus quis 
labes sorilium, restrictis forte si la- vult colere, mente captus est.' ' De- 
bellis riseris.' Gronov. Restringrrent] colat,' id est, detieit. Sic noster 
' Rcstriugere' est aperire, et quod Casin. ii. 4. 28. * Si sors auten. deco- 



constrictum erat, laxare ; ut bic ' re- 
stringere denies:' qnod irritati ca- 
nes, dum ringuntur, faciunt. Tunieb. 
Ita et Casaub. notat, rh re in niultis 



lassit.' Quod interpretalur ipse ii. 
0. 47. ' Ista in sortiendo sors delicu- 
erit,' id est, liquefacfa fuerit. ' De- 
collare ' Ccecil. apud Nonium, pro. 



esse niodo i-KnaTiKhv fx.6piov, niodo de collo deponere : ' Habes, vide, tibi 

crrepriTtKov. Taubm. tradidi, in tuo collo est, decolles ra- 

2'J Vclal/ro olearii] Sicnt ii, qui o- ve.' Et 'decollate ' pro capite trun- 

leum vendiint, communi pacto et care, sen cervices pra^cidere, apud 

j)retio id vendunt. ' Velabrum ' lo- Senecam et Suetonium hue nihil per- 

ous Roma; juxta Aventinum monlem, tinent. Gronov. 

vel a ' veliindo,' quod viam ad hip- Scena ii. 1 Bene rem gererel -Sd- 

podromum ferentem e foro, velis in hitationis genere expressit Griecum 

ipsis ludis obtendcre solebant, vel niodum x"'V*"' '^"^ *^ ■"'/"*''"'''*"'• ^""'""• 

dictus a ' vcliendo ;' nam olim palu- Uono publico^ Hoc eo dicit, quia au- 

dibus Aventinus mons a reliquis erat dierat, Philocrateni summo loco na- 

fliscliisus. Hoc loco prostabant om- turn: et idcirco non solum sua, sed 

Ilia, quae ad victus rationem, et deli- etiam reipnb. interesse, eiim suis 

cias pertinebanl. Lamb. reddi. Lamb. 

32 Barbaricu] Id est, Romana. In- 3 licstitando^ Dum ipsi crcbrocon- 

nuit autem eam, quje a Q. Vario lata sistunf. 

est in eos, qui in remp. conspiras- 5 Eminebam] Vix videri poteram ; 

sent, consilio inito, quo populum ita me pivne obrutum et sepuitiim 

Rom. vita et viclu prohibeient. Ca- quasi detincbant. Taubm. 

vier. s Indc illico rcvortov domu))i] \'ide- 

• 34 Irrogabo mitltum] Si honestior tur dlstingnendum : Indc illico nvor- 

esset persona, quam ut eam rapi in tor: domum, post'iuatn id actum est, eo. 

j«s conveniret, «licm ei dicebat, earn- Ncqtie cnini etsi brcvius ha c dici po- 

que, proraissa pccna, qnani 'niultam' tuissent, ideo plebeia fxaKpoKoyiq. sic 

Vclplt. cl Var, Clus. Phut. 6 A 



1842 



NOTiE VARIORUM IN 



quoqne dici non posse necesse est. 
Tale, quod in Livio notarunt veteres : 
' Legati non impetiata pace retro, 
unde venerant, domiim reversi siiiil.' 
Gronov. Eo: Prolinus'] Aut Plantiis 
sui hie oblitus, leges oeconomise nii- 
gravit : ant ilia dno sunt additamen- 
ta andacissinia : Inde iliico revortor 
doinum, et inde abii : cum in nnllis 
etiani editi. appareanl. Legoitaque : 
rogo syngraphum, Datur mihi: iliico 
dedi Tyndaro : ille ubiit domum. Post- 
quam id actum est, eo Protinus ad fra- 
trem, jnei ubi sunt alii captivi. Acidal. 

ScENA III. 1 Cum me/«fsse] Quern 
auctores ivc(>r]ixovvTes volebant dicere 
♦ niovtuuni,' dicebant, ' vixit.' Ut 
Cicero de Conjuratis : ' vixerunt.' 
Vug. lEii. II. ' fuiinua Trees, fuit 
Ilium.' Passerat, 

2 Segregant spermintque] Segregant 
est velut interpretanientiim verbi 
subsequentis. Nam ' spernere,* dis- 
jungere ct segregate est. Ennius: 
' Melius est virtute jus : nam sa?pe 
virtntem mali Nanciscuntur : jus at- 
que a?quum se a malis spernit pro- 
cul.' Douzii. 

4 Neque exilium exitio est] Quasi 
dicat: Necpie ullus locus est, quo 
profugiens po>sini exitinm declitiare. 
Paullo post ' fugam ' dixit, quod hie 
' exilium.' Lumbin. Ego legehain, 
auxilium exitio est. Quasi dicat : Nul- 
lum prxsto est auxilium, quo minus 
in cxitium ruam. Dissaldceus. Dicit 
Tyndarus : Pizescntissimum certissi- 
niumrjue exilium sc nbique locorum 
manere ; cupere se illud quasi in exi- 
lium niittere, in ultimas terras de- 
portare, et procul a se aniandare ; 
sed non posse, adeo(|ue baud dubie 
sibi esse pprenndnm. lioxhorn. 

Manlellum] Genus pallii aut ve- 
lament!. Vairo vocat ' mantelium,' 
quasi ' manutcriuni ' x^'P'^/"'"''''?'"'* 
Etiam apud Athcnjeum x^'P'^M'"'''?'"' 
c'st genus velamenti. Sic Latine ' man- 
tfliiim ' et 'mantile' ad tergcndas 
niauim. Scalig. Manttllum] ' .Mau- 



tnm ' dixere Latini veteres, qnod 
Graeci ;uapBoK77, amictum. Est enim 
7] fiapSoKi^ irepi^KTj/ia bfxoiov T(f Ka\ov- 
ixevw (payviirr), ut ait Pollux, amictui 
similis ei, qui vacatur panula, unde 
' chlamys mantuelis' apud Trebell. 
Poll. Claudio. Est ergo ' mantelium,' 
diminutivum , proprieidem quod pal- 
liolum, velamentum, aniiculum. Vo- 
rabulum * mantum,' cum diminu- 
tivum niagis pldceret, sprevit cito 
vetus Latiiiitas. Sed recentior re- 
sumsit, unde apud Isidor. ' Manfum, 
quod manus tegat lantnra : est enim 
breve amictum.' Postea ' mantel- 
ium ' confuderunt cum ' mantili,' id 
est, mappa, qua vel manus ad nien- 
sam tergentur, vel ipsae mens» ster- 
nuntur, eaque est recepta significa- 
tio. Varro de L. L. lib. v. ' Mantel- 
ium, quasi manutcrium, ubi manus 
tergentur.' Hoc irvjxov magis ab nsn 
illius aevi, qtiam a proprietate vocis 
depromtum. Sed nihil impcdit, quo 
minus et bic de stragula mensaria 
accipiatur. Gronov. 

ScENA IV. 5 Quam periisti e patria 
<««] Utinam prius vitam perdidisses 
quam patriam, et in hostium non ma- 
nus, sed gladios potiiis ipsos incidis- 
ses. Siberus. Etiani jurisconsuiti di- 
cnnt eos periisse patriap, qui capti 
sunt, vel exules. Taubm. 

6 Qui ex paruta re] Omnia compo- 
sita conturbas. ' Imparati,' ' parati,' 
passim etiam Tacito dicuntnr, qui 
jam impares aut pares sunt defen- 
sioni. lioxhorn. 

7 Occisa est] Id est, interiit, et de- 
sperata est haec res. Lamb. Atrocem] 
Festus : ' Atroces appellantur ex 
Graeco : quia illi ArpuKra appellant, 
quap cruda sunt : sive ' atrox ' dicitur 
ab eo,quod nihil timeat.' Scalig. 

18 Qui sputtttur] Plin. x. 23. et 
xxvMi. 3. disertissimis verbis nion- 
strat, ' epilepsiani ' euin t'uisse mor- 
bum,qui insputabatur. Ego sum ejus 
sententi*, id fecisse priscos hac in re, 
quod (diiiint hodie in plerisque regi- 



PLAUTI CAPTEIV. ACT. III. SC. 4. 



184J5 



onihiis, tit ubi cpilcpticns vel occur- 
rit, vel luorbiis nominatur, sputum 
emittatnr, tanqiiam liiijuscemodi con- 
spnitio ad aveitendam a sesc morbi 
perniciem coiiferat. Neque vcio si- 
mile videtnr, vel in a»gioti»iitis faci- 
em, vel alio pacto adversiis ipsiim 
conspuitionem faciendi consuetiidi- 
neni extitisse. Mercurial is. 

19 Ultro] V. N. Aiiiph. i. 1. 

21 Ut qui me] Mss. Lang, non ha- 
bent ut: et hie sane male feriatur. 
Qui, hoc est, ciijiis caiissa. Dissald. 

23 Quibiis insputari] Argiitationo 
sua usque adeo Hegioni persiiaserat 
Tyndarus, Aristoplionteni couiitiali 
morho laborare, ut ille jam bono ani- 
mo Arislophontcin esse jul)eiet ; pos- 
se euin sola inspntatione sanari : ad 
qua^ verba servus : Bene loqueiis, in- 
quii, et veriim est, quod hie sputo 
cnrcntur homines cadiici : nam et 
npque apnd nos in Alide idem est 
eidem n)orbo remedium. Gruter. 

25 ConcecW] Tutissimum est ei cedi. 
hamb. 

29 Hand ridi] V. N. Amph. it. 2. 

30 AlcmcBo] Ties insauos nobilissi- 
niosconimcmorat : quos eodem modo 
sibi dirit sodalcs esse, atquc istum. 
At iili nullo modo fuerunt : neque 
igitur iste. Lamb. 

37 Vera] Id est, qui ea qua? vera 
sunt, convincas vanitate ac menda- 
ciis tiiis. Douz. 

42 Quern pntrem] Idem sonat, at- 
que si scriptum esset, ' Patrem non 
habet:' additur ratio: quia servus 
est. Mercer. Hoc autem eo perti- 
net, qiiod jure civili nulla sit servilis 
I'ognatio. Lamb. 

46 Non equidcm me Lihcrum] Huic 
loco optima interpretatio accedet ex 
vs. 59. ubi ait Tyndarus, ' Pergin' 
servom me exprobrare esse, id quod 
vi hostili obtigit.'" Non ait Tynda- 
rus sfe esse liberum, quia sit in servi- 
tutem redactus, sed fuisse. Certe 
liber natus fuerat, et postea reperie- 
tur Hesjionis filius. Sed ludit etiam 



altcro ambiguo, j)otest enim intelligi, 
' non dico ine esse libprum, sed me 
esse Philocrateui:' et * nou dico me, 
sed Phiiocrateni esse liberum.' Dis- 
satd. 

51 Bonia] Id est, divitibus et bea- 
tis. Douzn. Ita ' bona' dicuntur opes, 
Nata autem est oa loquendi ratio ex. 
opinione vulgi, in amplissimis opibus 
ac posscssionibus sumnium bonum 
con^tituentis. Boxhorn. Vide Tri- 
num. II. 4. 

53 Alitjuid pugncB edidit] Aliquid 
jam macliiuatus est. Lamb. 

59 Exprobrare] 'Oi'eiSi^nv. Etsi 
pari jure habebantur servi bellocap- 
ti, atque ii qui verns essent : hoc il- 
lis tameu quasi miseriie suii: solatium 
ac levanieu eraf, quod exprobrare 
servitutem non liceret: cum id ipsiim 
mininie honestnm existimarent.ilifur- 
sius. 

62 Ardent ocuU] Nam, ut iratis, 
ita et iusanis ardere oculi solent ; iiec 
niirum; cum ' ira sit furor brevis.' 
Lamb. 

64 Atra bilis] Vide Menirchm. v. 
2. 

05 Atra pix] Qua cruciabantur sou- 
tes et malctici. Liicret. ' Verbera, 
carnifices, robur, pix, lamina, tzeda-.' 
Vid. Mercat. iii. 4. Lamb. 

66 Deliramenta] Vide Aniphit. ii. 
2. 

72 Adbiles] Vide notas supra ii. 3. 
20. EtEpid. 1.2. 

7S Ut verux Iwdie reperiare Tynda- 
rus] Ut vaptiles, queuiadmodum ser- 
vi vapuhire solent. Lomt. 

80 Nuf^as ludificabilur] Id est, Nu- 
gator ludos faciet. Scio, ' nugas 
capi posse 'niigax:' nialim tamen 
'nugas ' seorsini poni, ut subintelli- 
gatur, ' egeris.' Acidulius. 

81 Neque pes unquam] Vide Asin. 
in. 3. 

82 Ornamenta absunt ; .■1'"'^*'"'] 
Hiinc cum vides, inquit, Ajaceui ip- 
suni vides. Ornamenta tantum ab- 
sunt Ajacis. Hoc uno excepto quod 



1844 



NOT.E VARIORUM IN 



non ornatus est nee indutus, iit Ajax, 
cetera Ajaci similis est. Quid sint 
ornamenta liisiiioni'.ni vel persona- 
rum coniicami!) tras>icarunique, ne- 
niiueni latet. Salmas. 

84 Inter sacrum saxumque sto'] Id 
est: In piasentissiiuo atqiie inevita- 
Tjili periculo suui, quod dicunt alias 
'inter malleuni et inrudetii.' Ubi 
scilicet quod est, fieri nou potest, 
quin feriatur. ' Sacrum ' est hie idem, 
(]!!od sacrificiuni, victinia ; ' saxum,' 
quo victima feritur ex antiquissimo 
veteniin more. Liv. i. 24. ' Id ubi 
dixit, porcuni saxo silice percussit.' 
Nam porcus liic pro sacro est, sea 
victima. Gronov. 

92 Nullum caussam dico] Non recu- 
so. Lamb. 

93 Ddiquio siVi] ' Deliquio,deliqui- 
ouis,' idem quod ' deliquiuni,' ut 
' obsidio, obsidioni* ' et ' oi)sidium,' 
' vrstimio, aestimioniSj'et 'a>stiinium' 
pro £estimatione. Et sic alia sexcen- 
tn. Salmas. Robertas Steplianus in 
tertio casu accepit: et pntat Sibe- 
I lis dictum ut ilia: ' Est nilhi bono, 
fraudi, exitio.' Taubm. 

95 Fui] Veruin diclt impradens ; 
est enini Hegionis tilias. Lamb. 

99 Si recte facias^ Sic Cic. pro 
Rose. Amer. dixit,' si recte fiat,' pro, 
si officio t'ungatur. Lamb, 

103 Quin qxdcscis dicredum] Quid 
sit 'dierectain' qua-ritur. Frustra 
qaa?ritur in Latino solo liujus vocis 
origo et significatio, quaB Latiua non 
est, sed plane Gra-ca, at niultas usar- 
patas a Plauto constat, ut ' protliy- 
iniam,' ' tynipanotribani,' ' niastipi- 
am.'et alia infinita. Nam ' dierec- 
tum' dixere pro ' diarectum.' Sic 
'palenam' ex ■naTikvr} fccere. Sic 
' reninlcum' pro Gricco pu(xov\Khs, 
una littcra inutata; ct ' pinccrna,' 
(|ui Gra-cc est iniKlpvas, ' thcnsau- 
rum' Bcribebant pro ' thesauro,' ex 
Grirco O-qaavpux. Ita ergo ' diercc- 
tuni ' srripsisse pro ' diarectum,' lioc 
o*t, oiujiftriKTOi. ' Abi dierccUi-,' iUc uj 



quod &vi9i Sid^priKros. Qnod nno ver- 
bo apud comicos, Stappayeirjs, ut saepe 
apud Aristophanem occarrit. Hinc 
'dierectum' pro corde disrupto, ' lien 
dierectns ' disruptus. Quod e'Ao/cjjffe 
fxecros in N. Test, id ipsnm Graecis 
dia^payrjvai, oiapp-qKrov elvai. Quo re- 
ferendum est, et illud ' rumpauiur ut 
ilia Codro,' et disrumpi, ' disrumpor 
miser,' Siapp'liyvTjfj.ai. Inde etiam dicti 
' dierectarii ' portarum efFractores, 
fures et dvpeTravvUTes, ut vocantur in 
Glossis, quod fores SiappiiKTovs face- 
rent. Vel quia Grascis Siapp'rjKTes, id 
est, effractores, qui Latinis inde dicti 
sunt' dierectarii' pro ' diarrectarii.' 
Sic qui Greecis aifM/Maxoi, Hygino ap- 
pellantur ' symmacharii.' Qui Grav- 
els Trapdi3o\ot, Latinis ' parabclarii.' 
Qui opxy]ffTvn\oi, et aliis birXopxriaral, 
' orcistoplacii,' et alia ejus generis. 
Dierectarii igitur sunt SLappriKTai, sive 
effractores. Dierectus, Si&^^tiktos. Ita 
et diatretum Latini ex Grteco sump- 
sere ZiaTpy\Tov. ' O quantum diatreta 
valent,' ftlartiali. Pro ' dierectarii ' 
perperam in Glossis scribuntur ' <le- 
rectarii ' et ' directarii.' A ' dierec- 
to' venire illani vocem, vel Glossa? 
testantur, qua." etiani KaTap6.7ovs in- 
tcrpretautur : Dcrectarius, d-qpciravolK- 
rr\s, sTreKTTTjjSaT^js, KaTapa,TO<i, Nam 
sa>pe pro Karapais, usurpatur haec 
vox, 'abi dierecte,' ilsKorapav, vel Ka- 
TapaToi, utpote disrumpi dignus. Sal- 
musius. 

108 Deruncinntus] A ' rnncina,' 
quaa serras genus est, nt censent cri- 
tici ; pvyx^VT] (Jra-cis : verbo non in- 
scita trauslationc sed vere coniica 
nsurpato. Tnrneb. Deartuatus~\ Id est, 
per artus coiicisus. Nonius. Bosius, 
Siei.ie\lx0r)V. 

110 Vide sis] Sitne hoc ccrtum et 
ex(|uisitum. Lamb. 

117 Morienturl Hoc satis expliciit, 
cur ' uluiornm Aclieruntem' dixerit 
Ampliilr. iv. 2. min»\ virgarum or- 
ciiui et necem. Turneb. 

119 Vt vos cuslodiam] A contrario 



PLAUTI CAPTEIV. ACT. III. SC. 5- 



1845 



spnsu ; ut ' ciistos carceris.' Asin. 
Taubm. 

122 PiUaminu] ' Piitaniina non so- 
lum arboi'iiiu sunt, veniin oiiiniiini 
leniin piirgainenta ; nam qnicfuiicl 
ex ijiiaque re piojicitiir, putaiiieii ap- 
pillatur.' Nonius. 

125 Lignatum] Sencx rasligando 
Tyndaio lora clamat : (nam servis 
f.uniendis lora poscebanttii) illi aii- 
tem joco, quasi ambigentes, ad lic- 
nationem referunt; nam ^-t lii^na- 
tum itiiri ferebant secuiim it lora. 
Lips. 

ScENA V. 3 Sartorque] ' Sartores' 
jion modo a ' sarciendo,' sed et a 
' sarriendo' dicti sunt. Nonius. 

Occant] ' Occatlo ' satis denmm 
frugibus locum habebat. Hinc occa- 
tiuneni, ' occascationeni ' veteres ex 
nominis veriloquio ioterprelabantur, 
quod ea occsfcareiitur fi\imenta, 
lioc est, sub terra operirentur et oc- 
I iiltareutur. Hanc statim sequeba- 
tiir 'sarritio,' jam eiiatis frugibus. 
Kialmasius. 

7 Decet innoccnteml Similia sunt 
Ainphitr. ii. 2. ubi notas vide; et 
Pseud. I. 5. 

14 Deartuavistique] In articulos 
dissecuisti : 5ifix4Xtaas. Bosius. 

15 Confecisli] Ita, ' conficere ar- 
^'fntum,"rerent. dixit; et ' patrimo- 
iiiuiu conficere,' Cicero: id est, per- 
dcre, decoquere, lacerare, consu- 
jiiere. Pusserat. 

30 Pona'e] Pro exponere. Dotiza. 

31 Aclierunti] Adverbium; ut Km- 
lliagini. Lamb. Sententia est : Faci- 
«o ergo tu, ut apud Acherontein ce- 
Jel>reris laudibus. Tuiibm. 

32 Periiat, non interit] Id est, non 
separatur prorsiis a vivis, sed re- 
inauet in fama iiominum. 

33 Exemplis] ' Graves poenap, quae 
possunt ceteris docuniento esse, 'ex- 
empla ' dicunlur.' Donaius. 

34 Sutelns] Glossar. Stilela, kciko^- 
^>a<pia. V. N. Amph. i. 1. 

35 Vel te interissel ' Interire,' est 



ex quacunque caussa occidcre et 
eniori : ' Perire,' casu vel infortunio ; 
ut iyni, fame, naufragio. Itaque ' in- 
terire' RiMieralius est, et majorem 
vim liabet, quam ' perire,' quod ali- 
(juando sii^nilicat evanescere et exte- 
nuari, spe deeidere. 'Perire' liic 
exponitur ' mori,' sed niorte violenta. 
AuH. Pop ma. 

30 hiterduo] ' Nibil interdare, ' 
siiS(|ue deque facere est, Kal aSiacpo- 
peiv. Riid. n, 7. Trinun). iv. 2. J. 
Giilielm. Sed tanieu et ' interdico' 
inierpretor ouSer Sidcpopov iroiovfiat, 
adtacpopio. Scdiig. 

42 .^que meliusi Comparativum pro 
ab^oluto. Terent. Heauiont. ' Cui 
deque audivisti commodius quicquam 
evenisse?' Act. iv. 2. 47. Taubm. 

59 Custodem] Id est, paMJagogum. 
Hor. I. Sat. 4. ' Dum custodis eges.' 
' Herns major' hie est, Tlieodoro- 
niedes, Philocratis pater, 

GO Novitium] Servus novitius, est 
servus rudis, et ministerioruni om- 
nium servilium imperiius, qui oppo- 
nitur veteratori. Cic. in Pis. ' Syro- 
rnm nescio quem de grege novitio- 
rum.' Lamb. 

Gl Perdoccre] Id est, persuadere. 
Douza. 

G3 Gratiam istam] Gratia, v X"P'^> 
bcneficium cujus gratia comes. Te- 
rent. Hecyr. iii. 3. ' Hauc gratiam 
sibi uti des rogat.' Passerat. 

G4 Crassasi Id est, duplices, non 
singularias. Douza. 

65 Latomias] Id est, lapicidinas : 
qua', alioqui sine adjectione, carce- 
rcm significant : a latomiis Syracu- 
sanis. Turneb. 

GO Effodinl] Pro effoderint. Ca- 
nter. At lioc nulla analogia potest 
defendi : scribo, cffndent. Veteres 
' fodare' pro ' fodere ' extulisse tes- 
tator Festus. 3Icurs. 

f)7 Cotidianus] Lego, co</i(/(un«. So- 
ldi* priscis sine additione dicere 
' hesterno,' ' coltidiano,' ' anno,' ' lior- 
no,' ' postero:' et vere adverbionim 



1840 



NOT^ VARIORUM IN 



in moreii). Tacitus, ' Postrio, cum ad 
eosdein cruciatus retraheretur.' Lips. 
Sesquiopus con/eceris^ Id est, octonos 
et qiiaternos lapides effoderis. Est 
enim liic niiinerus ■^/^idAtos, id est, 
sest/ui ad octo. Cam. 

70 Perduis] Sententia aperta. At 
Hegio aliovorsiim hoc veibuni acci- 
piens, obtestationem Aiistophontis 
eludit response ex anibiguitate, quae 
verbo ' peidideris,' subest, jociim au- 
cnpatns. Douza. 

71 Nervo'] ' Nervus' liic pro vin- 
culo aut compede ponitur. Lamb. 

80 Ne qui deterius] Ne qua ratione 
deteriiis cu)n illo agatur, quani cniii 
his qui pessime habentur. Eodem 
ergo plane modo cum co agi vnlt, 
quo cum pessimis. Alii dicerent, 
iVe qui melius hide sit, quam ciii pes- 
sume est. At Hegio, quia, ne melius, 
uiollius aliquid mitiusque significat, 
nialnit dicere, we deterius. Boxhorn. 

82 Slat tuo pericuto] Servus euiin 
cum damno et periculo domini iiiori- 
tur. Lamb. 

85 Minitas'] Pro minilaris. 

86 Vale atque salve] Haec conjuu- 
gebant veteres, discedentes ab iis, 
quos nunquam visuri essent. Quin 
ita ' salvere ' et ' valere ' mortuos 
jubebant. Virg. iEneid. xi. ' Salve 
sternum milii, maxime Palla, JLter- 
nuniqne vale.' Lamb. 

92 Vis hac] Veteres cum velic- 
nientius et violentitis vel arctiiis te- 
nebantur, pellebantur, trudcbantur, 
exriamare solebant, IJac vis est. 
Sic C Jill. C;psar peti se videiis pu- 
gioiiibus, ' Ista quident vis est,' cla- 
mat. TiDucb. 

93 Phylucam] 4>kAok^, career. Vide 
Auliilar. III. 5. 

91 Dociimeiilum dabu,iie quis] Vide 
bac du aiiliqua eleganlia, qua; scrip- 
^iimiis Observ. iv. 11. firnnov. 

90 Quod absque hoc essel] Id est, 
quod nisi hie esset, videlicet Aristo- 
phonics, (|ni niilii patefecit Tyiidari 
tit Pliilucralis laliacias. Sic sa.>pc 



nostcr loqui solet, item alii coniici. 
Terent. Phorm. ' Nam abs(|ue eo es- 
set, Recte ego mihi vidissem, et se- 
nis esseni ultus iracundiani.' Lamb. 
Vide Menaechm. v. 7. 

97 Offrenatum'] ' Offrenati dolls ' 
sunt, qui veluti capistro ori injecto 
dolis devincti quolibet ductantur. Sic 
Apul. lib. vs. ' Hunc (de Cerbero lo- 
(j liens) offrenatum unius offiilae pra?- 
da, facile praeteribis.' J. Guil. 

105 Quasi in orbitatem'] Sic milii 
omnes liberi pereiint, quasi eos pro- 
duxerim, non ut liberis essem aucti- 
or, sed nt orbus viverem. Lamb. 

108 Exauspicavi] Jocus ab auspi- 
ciis tractus. Auspiciiim itineris hue 
faciundi mihi e vinculis ductiim est: 
et ita malo aiispicio hue veni : qiiare 
ad vincula meriio redeiindiim est. 
Lamb. Die potiiis, allusum ad disci- 
plinam K. ubi domi repetebantiir a 
ducibus aiispicia, si quid male ressis- 
set publice. Et hoc ' redanspica- 
li ' dicebant, Grseci fj.eToiunni(faa8at. 
Taubm. 

ACTUS IV. 

ScENA I. 6 A'am vel prodesse] Po- 
tentis honiinis est facern utrumqiie. 
Notum est illud, ' Servare potni ; 
perdere an possim, rogas r' Lamb. 

7 Oneravit] ' Onerare,' copiam non 
modo mali, sed el boni significat. 
Boxhorn. 

8 Sine sacris] Id est, sine siimtii. 
Sacra enim fainiliaria, quae peruni- 
aiii, id est, hasredem sequebantiir, 
alii|no cum sumtii fieri necesse erat. 
Lamb. Soli cives Rom. habebant sa- 
cra hanreditaria ex lege xii. Tabb. 

SACRA. PKIVATA. PERPETVA. MA N EN- 

TO. qua cavebatiir, ut pater filiusque 
lucres cadeni sacra colerent. Undo 
cum de potestate filiiis exibat, non 
anipliiis paternis sacris astriiigeba- 
tiir. Pvpma. Aplus] Id est, adeptus. 
ab ' apiscor.' Vouza. Vide Epid. v. 
2. 

12 Conjiciam in collum] Vctcrcs 



PLAUTl CAPTKIV. ACT. IV. SC. 2. 



1847 



Gra?ci ct Romani subligaculis, iitinos 
liodie, extra stadium aut scenam iion 
iitebaiitur; itaqiie illi pallium, hi tu- 
gain ad calceus demitlebant. Quod 
si quid iiiis, qui navi et actuosi iiabc' 
ri voleliant, diligentius faciendum es- 
sct, vel pallium ponebiint, vel in lin- 
nieios rejiciebant. Atijue bicest fVie 
servorum habitus in Conioediis. Pal- 
lium sane Grxci banc ipsam ob caus- 
sam, ut expeditiores essent, belli tem- 
pore deponebant ; ut Romani togam. 
Casaub. 

13 Mlernum cibiun] 'iEterna' di- 
cnntur, aut qua; revera talia, ut Dii ; 
aut qua; veto talia facimus, ut Prin- 
cipes ; aut quae effertissima, uberrima 
ao prope Inexhausta sunt, ut cibus, 
hoc loco. Jioxliorn. 

ScENA II. 7 Sencx ductus] ' Duci- 
tur ' eniui <jui decli'itur; qui alierius 
ad libidineu^ hue Illuc circiimducitur. 
Gruter. 

9 Collecto'\ ' Pallium collectum ' 
oppunitur ' lluido.' Hoc otiose de- 
anibulantium est; illud eoruui, qui 
guaviter ct celeriter aliquid acturi 
sunt. 'Colligere' dicuntur res suas, 
qui cupiunt esse expediti. Boxiwrn. 

11 Liiihwr] Palam, vel pro nieo 
jure minor : sic dictum ' eminor,' ut 
edif'o, (mod est vs. 23. Lamb. 

l'.{ Ore sistet] Ad fum modum, quo 
in Curcul. dixit, ' capite sistet.' Box- 
horn. Pugilatumincipit] Brachia jac- 
tat, quasi pugilatu certatiirus. Tuubm, 

IG BuHista] Du|)lex instrunienluui 
priscis, quo in hostes emittercut, et 
jacularentur : altero, tela vel ^randi- 
ores sagittas, altero lapides ct saxa. 
Id prius ' catapultaui ' dixere vete- 
res, hoc po«terius ' b^liislam.' Plau- 
tus hoc ipsuni discrimen palam hie 
ingerit. ' Pu^num ' enim suum, qui 
rotundus, cum lapide ballistario coni- 
parat; 'cubitum,' qui longior, cum 
telo catapultse ; ita dico, 'telo:' ncc 
aliter in his versibus utraqne vox ca- 
pienda, quam pro eo quod catapulta 
emittilur, aut ballista. Lip-. 



17 Turn genu'] Sententia est : Non 
tantuni mihi pugnus et iubitu5, et 
humerus sunt, quibus valeo, scd prae- 
terea etiam genu; quod ad queni- 
cumque jecero, id est, quo (]uenicun- 
qiie iuipeliero, ad terram dabo. ' Ja- 
ci ' dicuntur, quibus alios aggredi- 
niur, ut ' oscula,' 'manus,' 'genua,' 
Box horn. 

18 Dentilcgos] Denies ex ore ex- 
cuiiani ; ita ut eos in terram decus- 
SOS, e terra tollere et colligere neces- 
se habeant. Lamb. 

25 In ventrem sumpsit] Vino et epu- 
lis calens ac repletus, potius ex ven- 
tre, quam aninio et fiducia virtutis, 
adeo confidens ac niinax est. Box- 
horn. 

20 Impensior] ' Impensus' hcic va- 
let, f'arctu'< : quomodo ' impensa,' 
farclura.il/curs. Quod olim majorem 
pccuniarum numerum in cella Dei 
reponerent. lestus ait 'impensam' 
vocatam fuisse earn pecuuiani ; quod 
nondum esset pensa, sed tantum sli- 
pata. Unde factum, nt qua>vis sli- 
patio et farctura diceretur ' impen- 
sa.' Scaliger. Ms. Camerarii legit 
imperiosior, id est, (popriKSi- quod re- 
tinendum censet Salmasius. 

27 Scrophipasci] Scrophas pascen- 
tes : 'scroplia' sus fa^mina. Lambin. 
J-^trfitrc] Pro, crassiori farinae recre- 
iiiento. Vossius. i-'ui/uri] Pro J'urfu- 
re. Cic. in versu : 'parti niiscetur 
in una:' mutato e in i longum. Ca- 
merar. Vide Menaechm. ii. 3. 

30 Ex ipsis dominis] Lepide mina- 
tur se id facturum dominis, quod 
juxta nexum oratioiiis facturum quis 
putaret suibus. (iriit, 

31 Basilicas] Quicquid splendidum, 
maguificum, et imperiosum erat,Grae- 
ci fiaaiXiKuu dicebant. Longol. 

34 Quadrtipcdanti] Turnebiis xxvi. 
29. 'Quadrupedare,' inquit, de qua- 
diupodibus dicitur. Vide Virgil. 
Taubm. Crucianti canterio] ' Crucians 
canterius' Ausonio dicitur 'caballus 
tripes,' et ' claudicans,' et ' aiium- 



1848 



NOTiE VARIORUM IN 



nosiis,' et ' rnptns terga verbere :' 
qiiales sunt plerumque, qui ad ma- 
chinas inolarias <iamnantnr. Scalig. 

35 Suhhasilicanns'l Homo aySpaios 
est, qui totos dies forum conterit, 
queniqiie oratores et comici appel- 
laut ayopas irepiTpt/xyua- Latini veteres 
' hominem ordinaiium,' teste Festo ; 
vel 'snbrostianiim,' utCic. Glossaiii 
aiictor paiilo aliter, Basiliciarius, /xa- 
AaKhs, ay6pai.os. Notum est in basi- 
licis jndicia Romae, preesertim cen- 
tumviralia, celebrata fuisse. Casaub. 

36 Surpiculis] 'Surpicula' vel 'sur- 
piculnm,' canistri genus, a sirpanilo, 
id est, liffando dictum. 'Sirpare' a 
sirjw, ffxoiv(ii, ex quo oniue -irAeyna fie- 
bat : unde qiiiestiones obscurie 'siipi' 
olim Latinis, Giaecis vero yplcpoi di- 
cebantnr: quod ut yplcpoi erant irAe'Y- 
fxara aXievTiKo, ex sirpo; itaetiam ex 
sirpis nassa; piscatoriep, dicebantiir 
' siipif'uliv.' Scalig. 

39 Duplam agnivam danuvt] Qneri- 
tur bic paiasitus carnem agninain 
frequentioiein esse veivecina, apud 
lauiones, et duplo plures aguos ciedi 
quani verveces, Parasiti qui ventri 
tantnm implendo operam dabant, 
pr:pferebant vervecinam agnina". Ag- 
niiia, ut t«iieiior, baud adeo sabunan- 
do abdomini idouea est ventripotan- 
tiuin paia>itovum. Pra-terea agnina 
etiani caiior. Et male hie adnotaut 
docti a veteribiis despicatni liabitam 
agniiiam et vilissinram fuisse. Ut 
coniiiiendarent agiiinam lanii, vcrve- 
ci sectario indebaiit nomeii J'etronis, 
quia niniii'um dura esset ac respon- 
saret dentibus vervecina. Petroncs 
diiri liominis est, asperi, ut et nipices. 
Laiiii verveci sectario indtbant no- 
men pplroni ob diiriciani carnis, ct 
fifidundds agnos rrebrius locabant 
qiiam vciveces, adcoiit diiplaiu agni- 
nain vendcrent pra- sirnpla vervecina, 
lioc est, duplo plus agnin.i! vende- 
rent, quani vervecina". Quod liuic 
parasito displicct. J)iij)ltim agninnm 
ditnunl, id est, vcnaleni babcnt, prae- 



bent. Sic paulo ante, 'qui prabent 
populo pisces foetidos,' id est, vena- 
les exbibent, vendunt. Salmas. 

40 Pelroni] ' Petrones,' rustici a 
petraruin asperitate: qui et 'Rupi- 
ces :' item ' Varrones,' a 'varris,' 
qui stipites sunt non dolati, preeduri 
ac enodes. Ita Festiis et Scalig. 
' Seclarii ' epitlieton aptandnm non 
'verveci,' sed ' petroni.* Nec'sec- 
tarius ' nspiau) reperitur pro eo cui 
ablati testes; est potius admissarius 
qui gregem init, qui feniellas passim 
sectatur : veiuti miles Plauti dicitnr 
'consectari qua mares qua feminas.' 
G niter. 

43 EJictiunes (edilitias'] Vide Hist. 
Fori Rom. Fr. Polled iii. 2. Taubm. 

41 Agoranomuin] Vid, Rud. ii. 3. 
46 In portu cibus] Nou est legen- 

duin, in porta cibu' est. Sed sic dis- 
tiugueiiduin : Tuntus, ventri commen- 
tits meo, adeat in pnrtu cibus. ' Cibum' 
enim vocat per iire^r]y7]'nv, quam vul- 
go appositionem voc.uit, commeatiim 
ventri suo. Neqne intelllgit alium 
quam Pbiiopoleninm, a quo per om- 
nem vitam (hoc enim est ' eeternum ' 
IV. 1. 13.) cibum sperabat. Priscia- 
nus 'cibus' quarta declinatione se- 
ciuido casu accipit. Gronov. 

52 Vel assuhttim'] Id est, minuta- 
tim. Nonius. Assulatim foribns exi- 
tium afferre Planto in Merrat. dici- 
tnr, facere foribus assulas. Scalig. 

54 Forlutm quod] Ludit in verbo 
ambigiio, ' respicere.' Jnbes, iuquit 
parasitus, nie ad te respicere, qnod 
I'ortuna tibi non facit ; nam tibi, 
qui me properatitem moraris, eer- 
ie irata est : quia pngnis, cnbito, 
bumeris, caput tibi coniiuinuani, 
dcnlesqiie excntiam. Alludit autcm 
ad ji'dem ' Fortune respicientis,* 
qua' Roma" jiixta templum Jovis Vic- 
toris (irat : quam Cic. de Lcgg. ii. 
rommcniorat, el Plufarclnis. Lamb. 

(H E.rigam omiics] Lo(|uilur tan- 
quam de vcstc : ut corpus Immanum 
vcstis est auimi, eum(|ue a;grnm ina- 



PLAUTI CAPTFIV. ACT. IV. SC 2. 



1849 



ciilis, ill est, pallore, illnvie, riigis 
l>rodit. ' Exignntiir niaciilae' e vesti- 
biis, qmini a fiillonibiis !>iil)igiintiir 
vpstes. Gronoc. 

G3 Ingentem] Tertntiiis Enntirh. 
III. 1. ' Magiias vero agere gratias 
Tliais niihi ? fJN. Ingciites.' 

(i7 Fvculis^ Veliin liic non fociilos 
significaii, sed ' fonila,' qiije sunt 
(ut Non. docet) mitiimenta. Plant. 
Persa, ' intns fumaiit focula.' Om- 
nium tamen iiiaxime velim It gi, cncu- 
lis: ct vasciila apnea ad coqucndum 
apta intelligi. Omnia enim vasa co- 
(jiiendi cans>a parata, ' cociila ' di- 
cuniur, teste I-iidoio et Festo. Plaii- 
tiis, ' itneis cociilis niilii excocta est 
oninis niisericordia.' Lamb. 

70 Scis bene esse] Scis lante te ac- 
oipeie, si habeas unde smniiim facias. 
Vide Most. 111. 2. et Mena-clim. iii. 
'2. OpiUlutlmiii] Pijcis ab otidoiiiH! 
magnitiidine sic dictus. Pliniiis ' ocu- 
latani ' vocat ; alii ' nielaiuirum.' At 
'J'lirncb. carnem ocidis vicinam ocii- 
losque interpretatiir, quo mode car- 
nem capitis Liicillius dixeiit ' ceplia- 
leam.' Lamb. 

71 Ilora-um] Salsamenti genus ex 
pelamide pisce. Vide Apicium x. 5. 
Diciintiir ab ' horaea,' non a tenipes- 
livitate, sed a Veris tempore: quod 
turn salsanienlum istnd fieret. Tur- 
veb. 'Scomber' piscis est, ex quo 
garuni optimum fiebat, Tpvyicv piscis, 
qui Latiiiis pitstinaca marina dicitur. 
Celiun] Majores pisces 'cete' sive 
' cetos ' appellant ei Grxci et Latini. 
Lamb. HJollem caseum] Keccntem, 
vel pingueni. 

75 Victi] AfFer ad me vcntiem non 
fastidiosum, sed victn quotidiano 
contt-ntiiiii. Lamb. Vkti, pro victus. 

79 Nilulseiitio] Vide Epid. iv. 1. 

80 Nun es in senticeto] Non est mi- 
rum, te nihil sentire : non enim es in 
loco sentibus obsito. Jocus. Lamb. 

81 Vasa tibi] V. N. Aulular. ii.3. 

82 Proprium] Id est, tuum, nam 
aliena Uiis inimolare nefas ; vel sa- 



cris accommodum ; ut habeat soil, 
omnia insignia hostiae necessaria. 
Pius. 

87 Hk. Tuo arbitrntu] Ita Ms. Ga- 
mer, et liidit parasitus anibiguitate 
verbi ' patior :' ' n)ulieres ' enim 'pa- 
ti natas ' Seneca ait. Gr«(. 

90 Nunc tu milii ])laces'] Non jilaces 
e«t placeris : nee legenduin, Non tu 
viilti places : nee sunt lia^c verba Ile- 
pionis. Parasitus dixerat se emptum 
Hegioni, nisi quis meliorem afferret. 
Eandem quucsierat in. 1. et qucesi- 
ttim ituruiii amplius se dixerat in por- 
tu : qiiie si spes decolaret, tum de- 
mum se recepturuni ad Hegionis cn;- 
iiani asperam. At qnani aliaui qua?- 
rcrot invento in portu Hegionis filio 
Philopolemo? Nunc ait, tu mild pla- 
ces, hoc est, nunc aliam conditionem 
iiullam circiiinspiciam : nunc nihil 
vereor, ccenam hic fore asperam aut 
victum tuum scruposani couimeare 
viani ; nam et ille non nolet, et tu ei 
ind(dgel)is ut possit me lautius alere. 
(ironov. 

94 Celoce] Fulgent. ' C'dox, genus 
navicula; modicum, quod bauiplum 
dicimus.' Vide notas insuper Asinar. 
II. 1. 

95 Alium] Id est, Eleum. Lamb, 

97 Saturilas] ' Saturitas' parasito 
edaci omnium Deoriim est instar. 
Idem. 

98 Condec. nomine] Et ita me sem- 
per facial saturum. Imo faciat, ut 
dici possim S.iturio.' Idem. 

99 Et genium vteum] I'arasiti, di- 
vites sub quorum clieutela essent, 
' Genios sues ' nominabant. Mciirs. 

100 AUdensem'] Poljcratem. Ma 
rhv'A.] Per ApnUinem. Quod Graeci 
jurantes, Ma, vi], pra^ponunt, id Ro- 
maiiis erat 3IE el E, Mccastor, T\Ie- 
dius fuiius, Mehercule, Ejiuio, E(iui- 
rinc, Ecere, Epol, Ecastor. Sca- 
liger. 

101 NvjTof '^opai'l Neccssario scri- 
bendum cum Camerariano, Langianis, 
Palatinis, el quinque nostris Nt; 7av 



1850 



NOT.E VARIORUM IN 



Kopwv nam alioqiii nnllus est trans- 
iliis ab Apoiline ail tirbes. Sed rav 
K6pav dat occasioiiem conimodam : 
id enini sequittir piins jiisjnrandum, 
lit rjKdpf) est Proseriiina, Dea Deiim. 
At liaiic seqiiitur r/j rav TlpaiveaTTit', 
quasi prius inteliexisset Coram iir- 
bem. Grvnov. 

102 UpaiuiaTTiv'] Haec Praeneste, et 
reliqua quae sequiintur nomioa civi- 
tatum Campaniae sunt. 

l(H Barbaricas] Pro Italicas ; nam 
' Barbari ' dicebanliir antiquitiis om- 
nes jzentes, exceptis Graccis, Festiis. 

106 Sedulo] Id est, sine dolo : bona 
fide. Nonius. 

108 Boius est] * Boia ' accipiendum 
pro collaii : cum tamen, qui hoc di- 
cit, vellet accipi, tanquam si dixisset, 
ipsum Galium cum Galla cubare. 
Notum enim Boies esseGallos. Glos- 
sar. Bos, ^ovs : Boi, Irepoiajs ol ydAAoi. 
Est etiam in verbo terit, alaxp'^^oy'^''- 
Piopert. III. 11. de Cleopatra, * Et 
families inter fcemina trita sues.' 
Scalig. 

110 Bonan' fide'] Erat etiam affir- 
niatio et jusjurandum, ' Bona fide.' 
Nos tamen liodie, nisi ajipellato nii- 
niine, sacranientum non putainus : 
nam se(|uitiir mox, ' sancte cum ju- 
rem tibi ?' Turneb. 

111 Ittrum gyiatus] Antiqui voca- 
ruiit 'natales' omiies dies, propter 
ali(|uam la'titiam insignem, sibi so- 
lenines. Cnsaiib. 

110 I\Jantiscinalus] Alii codices 
scri{iti, inantissinalits, aiit mantichia- 
tus. Unira littera mutata scriben- 
dum, nisi panticinalus probe cro. Id 
est, nisi pantices probe implevero. A 
pantico ' panticinari.' P, B, et M, 
in veteribus »a>pe invicem permu- 
tantiir, lit ^eiius vanis niodo * bas- 
caiida,' niodo ' inasconda' in libris 
scriptum repei itiir. Pra-terea quibiis 
igiiutiiiii erat vcrbiini ' paiilicinari,' 
poiiiig voliieriint facerc, le^cndo 
' inaiiticinari,' (jiiasi a mantica. 
' Pantict^s' sunt iutcstina. Virgilius 



in Catalectis, ' noctnqne solvit pan- 
tices.' Apud IMartialem, ' pantices' 
sunt intestina, ' Quod cum panticibus 
laxis et cum pede grandi.' Inde ergo 
verbuni ' panticinari,' pro ' pantices ' 
implere et sagiiiam casdere. Salinas, 
Fasti, pro fuste. 

ScENA in. 2 Collos] Collusin masc. 
gen. dicebant veteres. Tattbm. Tergo- 
ribus] Turneb. leg. tegoribus : et iia 
est in Paris, nam apparet veteres 
non tantiim ' tergus,' sed et ' tegus ' 
dixisse. Quia vero neqne sic loci 
difficultas tollitur, Lamb, snspicatur 
legi posse, ptcnribus. 

4 Absumedo] Vocem finxit ab * ab- 
sumo,' non multiim a ' sumine ' dis- 
crepantem, in paronomasia leporem 
qiiaerens. Lamb. ' Sumen' auteni 
contendunt dici quasi ' sugiiiien :' ac 
proprie in suibus, quo siiilla ubera 
conlineiitur. Jam delitias et ganeain 
a siiibus peti solitas. Taubm, Callo] 
' Apri ' a veteribus in conviviis aesti- 
mabantiir; ciijus ' lumbus ' omnibus 
aliis partibus ejus pripponebatur : 
hiinc Plautus et Cato ' aprugnnm ' 
vocavere, cujns tenera durities com- 
inendata ipsi etiam ' calli ' nomen 
dedit. Propter iiiiod etiam Horatins 
' longa ova ' extoUeiis, ' callosa' niin- 
ciipavit, tanquam compacta ilia tene- 
riliido ill omnibus cibnrum gcneribiis 
et deiitibiis et palato valde grata sit. 
Mercer. Var. Lect. ii. 22. 

5 Porcinariis] lis, qui porcina? carni 
praefecti sunt. Lamb. 

7 Ad prafecluram] Solebant enim 
pra-fecti in siiis prafecturis jus di- 
cere. Pollet. 

8 Pendent indeninut(c] Non cepe- 
runt interpreles ignoraiitia t'ormiilae 
juris ' lite pendente.' Accessit et 
(|ui ' iiidemnatas,' innoceiites, sns- 
pensas, et tamen nulla jiidieis senten- 
tia ad luquniiii aiit siispendiiim dam- 
natas interpretaretiir. Proprie ' pen- 
dent indemnati,' quorum lites buiit 
pcndcntcs : qui non qiiidcm iiino- 
ccntes, sed accusati ct iionduui per- 



I'LAUTI CAPTHIV. ACT. V. SC. 1. 



1851 



acli sunt lei. Suet. Doniit. 9. ' Keos 
(|iii uiite r|iiii)qnenniiiiii |)ruxiiinim ae- 
raiiiiiii apiid pependissent, uiiiversos 
discrimine liberavit.' Qiiiiitiliaiius 
Tiisf. VII. 5. ' Cmn ex prajsciiptione 
lis pendet, de ipsa re qna-ii iion est 
necesse.' Cum igitur dicit, qua- pen- 
dent, simplicitcr accipit, iit soleiit 
snspensas in carnaiio esse periia; : 
cum addidit indemnatce , loquitur de 
illis, lit leis, rontinuata aWTjyopla.' 
inceperat eniin, ' et jus dicani la- 
rido.' Plin. Epist. iv. 9. ' Accusatus 
est sub Vespasiano a privatis duo- 
biis : ad senatum remissus, di» pe- 
pendit.' L. xxi. D. de accus. ' Ca- 
pitis reus suspenso crimine causani 
dicere non probibetur.* Ubi male 
Gotbofredus : non liabita latione 
criminis. Cicero pro Cluentio^ ' Haj- 
rebant in tabulis pnblicis reus et ac- 
cusator.' Ceterum scripti fere il/o 
ut ]>r (if L durum : Angl. ilw in prcFfec- 
turam. Lege, Nunc ibo in pra/ec- 
iuram, ut jus dicam larido. Nam ire 
in prafecturam, qiiemadmodum ire in 
provinciam. Tb ut autem bic neres- 
sario poscit sequens ut ferani. Gro- 
iiov. 

ScENA IV. 4 Quasi lupus esur.'\ Ad- 
monet ujc bic locus versuum e sexto 
Satyrarum Ennii, quos ob elegantiam 
adscribam ex emeudatione Mureti 
Variar. xix. 7. ' Quippe sine cura, 
laetus, lautus cum advenis, Exsertis 
malis, lupine exspectans inipetu, 
Quam mox alterius obligurrias bona. 
Quid censes domino esse animi ? pro 
Divum lidem! Dum ille cibum tristis 
servat, tu ridens voras.' 

7 CAandiii] Plin. ii. 37. ' Tonsillar 
in bomine, in sue glandula; : ' qua; et 
' glanilia' dicuntur, sive 'glandula.' 
Glandulae sunt in cervicibus, ideoque 
per glandia, sen glandulas, cervices 
bic significari pnto. Lamb. 

8 Modiales^ Modii unius capaces. 
Pius. 

9 Posscntne scri(e'\ Ac si quis * or- 
cas ' nostrates, id est, ' cades salsa- 



nientarios' (fleisclUunnen) ad focum 
admoveri postulet ; quasi iiiicgruni 
bovem pariter, Herculis ^ovqxiyuv in 
niorem, prinio velut pedatu absiim- 
turus. Douzd. 

10 Armarium] Turneb. Armarium 
bic interpretatiir pronipluarium, e 
quo proniitur cibns: at Lanibinus lo- 
cum, in quo numnii reconduntnr. Wd. 
Epid. II. 3. 

12 Dicamut sibi] Hoc est, sicpiidem 
volet aliquando genio suo indiil^ere, 
censeo illi aliud penum quu;renduni 
paranduuKjue. Nam parasiiiis toium 
carnarium detuibaverat, et aulas, et 
calices confregerat, et cellas omues 
refregerat, et omnia denique, qutc ad 
genium lepide curandum valt -nt, con- 
ttirbaverat. Haec vulgo male acci- 
piunt interpretes, cum sarcinosis illis 
commentariis. Salmas. Si sese uii 
volet] Sese uti non est se ipso uti, vel 
sibi esse utibilis,non geiiio indulgere, 
sed quasi esset si sese eo volet uii. Th 
sese nape\Kei, ut plurimis locis apud 
Plautum : perinde foret si uti volet, 
si quod in posterum penum bal>ere. 
Non voluptates, sed usus tantummo- 
do necessarios signiticat. Neque id 
ignoravit Lambinus, qui diserte: 
' Penu subiutelligendum, nt intelli- 
ganius antique dictum : si volet se 
uti penu, pro, si volet uti penu.' 
Sed blaniliente ingenio alteram ex- 
plicationem falsam addidit. Grono- 
rius. 

ACTUS V. 

ScriNA I. 4 Quiv] Qu(e, referen- 
dum ad totam orationem. Lamb. Sed 
Acidal. bunc versum, ut indignum 
Plaiito, aiit delendum censel, aut 
ita emendandum, Qutis, dum te caren- 
dum hie /nil, susteviabam. 

5 Ilunc] Stalagmum. 

8 Hoc! Sutis] Sic Mss. et editi, 
nisi quod Camerarius rh Hoc dclevit. 
Grutcrus putat sic belle distinxisse. 
Placeret magis. Hoc (satis jam audivi 
Tnas icrumnas, adportum mihiquasmc- 



1852 



NOT.^ VARIORUM IN 



mnrasti.) Hoc agamus. Quasi sit, Hoc, 
hoc, incjuam, agamus. Nisi coniipta 
tea vox ex iiiterjectione, (Jh! satis 
jiiin audivi. Qua in Lac ipsa fabula 
ja;i! his usus. Gronov. 

10 Ttcu7n'] Id est, tibi. Dnuza. 

20 Pretiu)n] Id est, ineicedein. 
Sic Terent. Andr. ' Ego pretium ob 
sfiiltitiain fero.' Lambin, 

•i4 In lapicid'mas] Ita Ms. Canier. 
etsi taiuen piins videbatur habuisse 
liipidicinas : quomodo adluic servant 
Pail. 4. priores, nt iiotat Gruterus. 
Ita Heraldus contendit perpeliio le- 
jjeiid. lapicidiyiafi. Gloss. LajiidiciiUE, 
XaTOfxia. Lupidarius, Xard/xos. Taiibm, 
Compeditum cGndidi'\ Compedibus 
viiictuni conjoci. Lamb. 

27 LibeUam'] Libeliam argenti, id 
est, assein. Cic. Aceiis. ii. ' si unam 
libeliam argenti dedisset.' Id. pro 
IiO.-c. dixit, ' ad libeliam debcre : ' 
(juod Horatiiis, ' ad assem.' Quanilo 
iiiiiiiniain pecuniam sigiiificare vole- 
bant, ' assf m ' et ' libeliam ' dicebant. 
V. N. Pseud, i. 1. <JG. 

31 Inlcrilii cgd] Interea ex hoc 
verberone Stiilagiiio volo ' erogitare,' 
id est, rogando extorcpierc. Tauhm. 

!5CEN\ II. 3 Nequcfrugi buna-] Rit- 
terslius. e Ms. Eystadiensi, (|uem cum 
Fr. Modio coutulit, versuni liic in- 
serit talem: Atiiiie ubi ego fui in la- 
picidinis bonus vir, neque bona: fntgi : 
Neque ero, ^-c. 

8 Quod ego falcar] Credi^nc fore, 
lit nie ejus pmleat, quod fatc^ir, sc. 
nie iccte niiii(|uam quicquam fecissc: 
cum til ill dicas? Lumb. 

'.} In riiborcm] Jocus. Qiios piidet, 
I uborc HiiO'iiiKliiiitiir ; ot qui loris ca-- 
duiitur, ciiaiii riibeiit saiigiiiin'. Lamb. 

10 Imperiln] Ironia, ipiasi dicat ; 
Expt'rieiidojaiii prideiii didici, quam 
sis plagosiis. 

11 Tandem istn anfcr'] Id est, cum 
sermoiicin oiiiiile. Iloxhitrn. 

Quid fcrs] Quid in ammo habeas. 
Douzn. 

J3 Dene morigcrut] I<1 e^t, fiiii ini- 



piidicns, et aliorum libidine obsecii- 
tiis est; sed nunc exoletum et gran- 
dem iiatu non decet. Hegio ergo 
ilia, ut vis fiat, ad spurcitiem adoles- 
ceiiiis Stalagmi traxit. Lamb. Vid. 
Cistell. IV. 1. 

18 Patica effugiani] ' hTpoaro6K7)rov 
servilis joci in periculo. 

ScENA III. 5 Peculiarem'\ V. N. 
Asin. III. 1. 36. et Scenam banc se- 
quent, vs. 16. 

14 Argumenta loquitur] 'Argumen- 
ta loqui,' vel ' eloqui,' pro signis, in- 
diciis, ox quibus depreiiendi conjcc- 
tura Veritas potest. Ampb. v. 1. 35. 
Sic ' res exqiiirere argnmentis,' Rud. 
IV. 4. 13G. id est, indagare, investi- 
gare. Gronov, 

18 Phis minnsqne feci] Plus mail, 
minus boni. Lamb. Ilivc fuernnt 
in meiile Foeno illi, cum scriberet 
Phoi m. ' Ne quid plus niiiiusve fax- 
it, (|Uod nos pi^eat postea.' Plnsmi- 
7ms, -nXilov t) ^Kuttov in quibus rebus 
omne vitiiiin intelligitur. .7. Gulielm. 

20 Ornatus hand ex suis] Ita Mu- 
retiis, Lips, et Acidalius : ex mcnte 
Hegionis, qui (ilium suum non pro- 
iiide, nl nieritus esset, acceptuiu in- 
dicat. Placet et Grutero: qiiamvis 
legat l\Is. Cam. aitdax suis virlidibus: 
et olim cnsi, el Pallat. uudax suis vi- 
ribus. 

ScEN A IV. 1 Acherunti] Veteres, 
nt melius in officio contiiiereniur ho- 
mines, et a aceleribiis absterrcrentiir, 
cruciatns iufernales, quos imminere 
iis credebant, in tabiilis depinge- 
bant, lit quasi pra'sentes intiiercntur. 
Mciirs. Achcniuti'l Id est, apud Ache- 
runtem,in inferno, vel Latiiiius, apud 
inferos. Dictum autcm est, nt ' ruri,' 
* Cartbagini.' Gronov. 

7 Vpupn] Hoc loco upupa non est 
malleus, nt stultc sunt iiilci prctali ; 
sod opv^, ut optimc (ilossarii aiictor 
cxpoiiit; non ea (|iiid<'m plane forma, 
nee idem insiriinieiitum cum ' ama ;' 
Diim hac ad terrani fodiendani, et 
latior, nude (rKa(ploy TrAari/ exponitur 



IM.AUTI CURCUL. ACT. I. SC. 1. 



185:i 



a graminaticis : ilia ad eniendos lapi- 
(ies, et acuta, et non male rcfeiens 
upiip.K caput cum rostro. Nobis est 
U7ipic: nomen tauieii etiani 'upupac,' 
vel ' opop*,' vulgo letinemiis : nam 
lio'ue vocamus instiiiinentuiu illuii 
opvKTtK6v ut ' ciicubam,' qu« est noc- 
tiia, cho'ile appellamus : sic ' upup<im ' 
vel 'opopam' lapidiciuis reddidiiniis. 
Sttlmas. 

1 1 Quia milii] Ad lapicidinas rctoro, 
quiK sub terra eraut tciiebrosit^ : unde 
sit productiis et quasi deiino in lucem 
opera Hegionls editus. Sub terra au- 
tem fuisse, docet ille versus su[)ra : 
' Interdius sub terra lajjides eximet.' 
Quo pcrtinet illud Cassiodori, ubi de 
roiscrabiii iilurnm vita qui in uietal- 
lum daumantur, loquitur: 'Intrant 
homines caligines profundas: vivunt 
sine superis : exuiant a sole,' &c. 
Pistor, 

Ifi Peculiarcm] Ut adolescentulis 
servuli custodes dabantnr, ita puellis 
servulat", qu<E in laniticio una essent, 
eas sectarentur et curareut : ii aque, 
ut jurisconsulti loquuutur, ' peculia- 
res ' iliis plerunque eraut, hoc est, in 
peculio. Et vero qua? curabant |)u- 
ellani, aut in latiiticio una erant ser- 
volap, Latine ' circa illam esse,' dicun- 
tur. J. Gulietm. 

22 At ego liunc grandis] Longe ele- 
gantius erit, si scribas, At ego nunc 
srandis. Boxhorn. 



20 Awlisse me quasi] Namque et 
per nebulam, si ea crassior sit, obtu- 
sius audimus; uti in strepitn. Alii 
tralationeni esse dicmit a sensu vi- 
dendi, ad sensum audiendi : propter 
siu)ilitudineni, quam inter se habe- 
aut. Cic. ail Attic. ' In strepitu ex- 
audisse videor:' item, 'per calis;i- 
nem videre,' Philipp. xir. 2. item 'per 
caliginem cerneie,' ('ic. de Tinib. v. 
15. Victor. 

29 Ceitum est] Stat sententia pri- 
mum omni\mi id facere. Lamb, 

31 Quui pecnlii] Distingue, Cuj;)e- 
culii nihil est. Rede feccris. Stalag- 
nius jocatur, et rh dem ita accipit, ac 
si alia omnia potius, quam compedes 
subintelligercntur. Recte ergo tli- 
cit facturum Hegioncui, si det ali- 
quid illi, ciii peculii nihil est. Box- 
horn. 

Caterva. 2 Subagitationes]' Si\h- 
agitare mulierem' est lascivins earn 
attrectare. 

3 Pueri sujipositio] I'uerum suppo- 
nere dicuutur mulieres, quie fetiim 
alienum pro suo alunt, ac foveut. 
Hinc ' pueri suppositi,' iu est, subdi- 
ti. Lamb. 

5 Reperiunt] Excogitant, finguiit; 
quod proprium poiitarum est. 

7 Signuin hoc] IMilii videtur hoc 
gestu expressuin fuisse sigmini, quod 
spectaiores suo exemplo Grex imi- 
tari postidct. Douza. 



C U R G U L I O. 



ACTUS T. 

ScENA I. 1 Quo] Ha'C Comcedia, 
nti multa? alia, prologo caret, quia 
ab ipso auctore prologus non fiebat, 
nisi si quaudo in eo arguuientum t'a- 
bula3 narrarent. Alias cum fabuhe 
post mortem auctoris in scenam re- 



ferrentur a celebribus histrionibus, 
solebant illi de suo pnvstare aliquid, 
et in prologo rationem dicere, cur 
banc aut illam fabulam de novo re- 
posuissent. Salinas. 

2 Ornatu] Cum cerco funali in ma- 
num, et cctero inslrumento armato- 
rum proprio. Lamb. Pompa] Cum 



1854 



NOTiE VARIORUM IN 



aliis servis, qni vinuni et jentaculum 
Veneris gertint. Lamb, 

4 Si media] Sponsionum et stipu- 
lationuin formulas certis verbis con- 
cipiebant, et fere ordiebantiir a ' si,' 
* sive,' ' ni,' * nive.' Vide Mercat. 
II. 2. et Pseud, iv. 6. J. Gul. 

5 Condictusi * Condicere ' inquiiint 
jiirisconsuiti denimciare est prisca 
lingua. Lamb. Vide de iiac formula 
Gronov. Not. ad Senec. de Tranq. 
Anim. lib. n. et plura de t^ ' condi- 
cere ' Observ. I. 1. Gronov. 

7 Tandem tandem] Scil. intelligo te 
ainare. Vel, desine insanire, resipis- 
ce et ad sanitatem revertere. Lamb, 

9 Tute tibi puer es] Ex tot dorto- 
rnni opiiiionibus nihil placet niagis, 
qnain iiliid Scaligeri, sensiis lit sit, 
Tute lotus ex balneo tibi faceui ges- 
tas. Puerorum sive servulornm erat 
officiuni doniinis a rcena vel balneo 
ledenntibus faceni pra^ferre. At liic 
Phaedrouius ipse nitidus, lautus, et e 
balneo veniens, facem portabat. In- 
de Palinurus, Tute tibi puer es ; id 
est, ipse tibi ministras, te ipse ut pu- 
ero uteris. Ut Mercat. v. 2. ' Ego- 
met niilii comes, calator, equus, aga- 
so, armiger.' Martialis xiv. 64. 'De- 
fneiit si forte puer, soleasque libebit 
Sumere,pro puero pes erit ipse tibi.' 
Deinde lautus luces cereuin: id est, e 
balneo modo egressus pra?fers tibi fa- 
cem. Casin. 1. 1. 30. Gronov. Puer 
es lautus] Pueri lauti, id est, uncli 
terse et splendide vestiti pra>luce- 
bant novae nuptic faces. Quod hie 
amator pra>ter decorum sibi ipsi prac- 
luceri't, dicit pueruni eum sibi lau- 
tum esse et lucere ccreum, id est 
facem cercam ])raelucere. Non aliud 
quiprenduni. Sntmas. 

11 flh'Uiculo] Planesio, amoribus 
meis. Donza. 

16 Salve : valuistin' usque ostium] 
Erat baec ronsuctudo interrogandi 
cos, qno« ex intervallo videbant, 
non, nt ita siuipliciler dicercnt, Vn- 
luistine? s<'d hoc inodo, Vnluistin' 



usque? ant Perpetuone valnisti.' Mu- 
ret. Mlrum vero, banc loquendi ra- 
tionem Palinuro esse insaniae argu- 
mentum. Nam de tedibus, villis, 
siuiilihusque aliis, baud aliter, quam 
(ie bominibus, quaerere veteres sole- 
bant. Plin. Epist. lib. 1. 'Quid agit 
Comum, quid arbor, quid porticus,' 
&c. Boxhorn. 

17 Caruitne] Quoniam bomines ex 
febre aut ex longo jejunio delirare 
interdum, et mentis errore adfici so- 
lent, idcirco interrogat herum ser- 
vus, carueritne febre proximum bi- 
dnum, et num vespere coenaveril ? 
Videbatur enim ei delirare, qui tali- 
bus verbis ostio blandirelur. HJuret. 

20 Taciturnissimum] Votum amato- 
rum, qui difBciles sectantur Veneres, 
ut januee sine stridore pateant. Lamb. 

28 Tuum amare] Id est, tuas ama- 
tiones. Sic Graeci, rh ipav, pro rb 
fpios, K. T. A. Taubm. 

30 Intestabilis] Ne sis infamiae no« 
ta innstus, neque amittas testimonii 
dicendi potestatem. Lamb. 

36 Fundum septum] Agricolationis 
vocabula ad rem voluptatum crebro 
translata, dictum Asin. v. 2. Taubm. 

41 Oblnquere] Ambigiium. Phae- 
dromus accipit ut indicativum, pro 
'obloqueris:' servus ut imperativum, 
quasi obloqui Jiibeatnr. Lamb. 

45 Minus formidabo ne excidnt] Li- 
bri liabent excednt pro e.rcidat. Sic 
apud Salustium * accedere ad genua,' 
pro accidere. Quod sequitur, odiosus 
es, non mtitaudum putem in otiosus 
est. Locjuutio lia>c familiaris comi- 
cis, cum quis pra'tcr rem rcsponde- 
rct, aut ill re seria jocaretur, dice- 
bant, ' Odiosus es,' 'Odio enecas,' 
' Digniis es cuinbac tna superstitione 
odio.' Salmas. 

47 Facere nolo mutuum] Quod mi- 
raiulum videretur, cum certum esset 
mutuo amore sese invicein depcrire ; 
eed captavit jocum comicis familia- 
rem, el dixit, cum ab ilia insane 
araareinr, se tamen nolle facere cum 



PLAUTI CURCUL. ACT. I. SC. 1. 



1855 



ea mutnum. Alter mirabnndns quaj- 
rit : (juidita? quia, inqiiit, propriiim 
facio, aino paiitcr simul. Allii>it ad 
differentiam, quie est inter intitmini 
et proprium. Quse propria liabemiis 
ea servamus, ne a nobis anferantur : 
qna; vero niiitua accepimns, a nobis 
aliqnando recedunt, cum repetit a 
nobis is qui dedit. Ut ostenderet 
igitiir arooris sui magnitiidiiiem, qui 
sibi extorcjueri et eripi niinquam pos- 
set, proprinin in aniore cum ea qna» 
ilium aniabat se facere respondet 
non mutnum, cum sese ambo ita 
efflictim amarent, nt amor ille utri- 
iisque esset proprius, id est, nunqiiam 
auferendus, ut ea quae mutuo dantur 
et accipiuntur. Salmas. 

50 Fert jugum] Est, quod inferius 
dicit, ' cubatne cum viris ?' Ita ' jn- 
gum Veneris ' dicit matrinionium 
Oppian. Servius et Isidor. memo- 
rant, jujjum dicis caussa imponi con- 
suevisse sponsis, ut societatis indi- 
vidnae admonerentur hoc synibolo. 
Et ' Junoni jugae ' noraen inde esse, 
monet Rittersliusius. 

51 Pudica est] ' Piidica matrona,' 
qua" niarito contenta est ; at liic pu- 
dica, quae omnino virum ignorat. Et 
* signalam virgincm ' in eum sensuni 
dixit Lurillius illa?$am, inviolatam. 
Terentius * integram a viro.' J. Sca- 
lig. 

53 Flamma fumo] Significat, oscn- 
lis concnbitum esse proximum. Lam- 
bin, 

56 Pandit saltum snviis'] Vtdgo, 
pangit saltern suaiium. Sed illud pro- 
bavit ex Langianis Palmerius: nee 
aliter optimum Cameraiii codex. Ca- 
rina V. 2. ' Ubi ilium saltum video 
obseptum.' Gruterus. 

59 lino ut illam censes] Nugas max- 
imas agit ille cum s<io, Tu illam cen- 
ses, ut quaque, Sfc. ad me? Idque eo 
inftilicius, quia quae liic dicenda fue- 
runt, jam occuparunt interpretes il- 
lustrate genere loqnendi admodum 
comico, qiiQil ille non intellexit. 



Baccliid. ii. 2. ' Imo ut earn credis? 
misera amans desiderat.' Trinummo 
III. S. ' Diei tempus non vides? quid 
ilium putas Natura ilia atqiie ingc- 
nio ? janidudum ebrius est.' Teren- 
tius Andria v. 2. 'Quid ilium cen- 
ses f cum ilia litigat.' Adelpli. iv. 5. 
'Quid aiuntf Mi. Quid illas cen- 
ses? Niliil.' Formula (jua interrum- 
pebant narrationeni rei pr»sertim 
inopinatie : qnalis apud Ciceroneni, 
' Quid quaeris ?' Gronov. 

60 Suavium oppegit] Ori meo con- 
tra affixit. Lamb. 

62 JEsculapii fano] Qui a Diis ali- 
quid petere cogitahant, cubabaut in 
eorum, quorum ope indigebant, fi- 
nis, tanquam responsa ab lis vel vi- 
gilantes vel in soninis accepturi : ut 
notat Servius ad illud Virgil. JE». 
VII. ' caesarum ovium sub nocte si- 
lent! Pellibus incubuit stratis, som- 
nosque pelivit.' Sic igitur aegroti in 
templo iEsculapii incuhahaiit, ad re- 
media per soumium accipienda. Lam- 
bin. 

66 Id ab] Vel id, apquum et bo- 
nuiii. L'amb. 

70 Dextrovorsum] Nam in saliitan- 
dis et precandis Diis, dextrovorsum 
se vevtere solebant. Hinc festive in 
verbo ' vertere' ex anibiguo hie ludit 
Palinurus. Turn. i. 17. et xxn. 23. 

71 llorunc] Lenonis, lenae, et pu- 
ellaj. Lamb. 

72 Veneri roti jam jentacidum] \o- 
tum est e Latinis auctoribus, pueros 
fere solos jentaculo uses : perinde ut 
hodie ubique fere gentium hoc usnr- 
patum CNt, ut pueri summo mane 
semper aliquid cibi capiant. Ea 
propter Plautus facit PhaDdromiim 
adolescentulum Veneri jentaculum 
vovere. Mercurial. 

73 An te pones Veneri] Palinurus 
excitalus novitate dicti. Quid, in- 
quit, an temet Veneri dabis in jen- 
taculum? et applicant joculariter 
statim ; Ph. Me, te atque omnts. 
Taubin. 



ISofJ 



NOT.E VARIORUM IN 



75 Sinum] Vasis genus siniiosiiui. 
IS'onius. 

7S Quasi tu lii^e7iam] Allmiit ad ii], 
quod Latiiii scriptoies soleliant cor- 
pus liumanum appellare ' iitrera' et 
' foUem.' Ariiob. 1. ii. Lncili. ' coi- 
ticem.' Varro. 'Amphora' Vopisc. 
Boiioso : ' Laqiieo vitam linivit : turn 
qtiidem jociis exiitit, ainphorain pen- 
dere, non liominem.' Gruter. 

79 Chium] Jocatur ex eo, rpiod 
cum -vino Grapco fere aqua maris ad- 
luixta esi^et, Cliio tamen non addcba- 
tnr, sed meracum erat. Horat. Sat. 
II. 8. ' Alcon Ciiium maris expers.' 
Turneb. 

S3 Istunc qui fert] Injuriam farit 
Lambino, qui scribit euin t^ istunc 
retulisse ad s'mum: sed et sibi iliudit, 
quiim legit istuc. Recte Lambinus : 
' Islunc, nempe puerum, qui fert si- 
num villi plenum, adflictum ad t>T- 
ram veliin, nt ejus casu omne vinum 
effuuderefur, ac periret potiiis (piain 
ad auum perferretur.' Gron. -Afflk- 
tuvi] Ad terram datum. V. N. Au- 
hilar. IV. 3. 

8G Ist'tc fiuvius] Cum mari anum, 
cum fliivio vinnm coniparat. Vide 
Lucan. V. 355. Lamb. 

89 Vokntes propitia:] Hoc dictum 
ex relii^ione prisca, et communi sa- 
crifieantium formula petitiim. Ex- 
emplo fuerint concepta ilia et soleni- 
nia prerationum verba apud Caio- 
nem : ' Mars pater, te precor qiiasso- 
que, nti sies volens proi)itius milii, 
domo, familiaque nostriv.' Duuza. 

90 VuUisne vUvas] Urbane iierum 
jidet. Quod ' oiivas ' el ' capparim ' 
dicit, vult bijinifirare biEC condimen- 
ta in crapulis et ebrietatibus conve- 
nientissima. l)e ' ca|)pari ' pknius 
Dioscnr. II. 201. Lvn^. 

SCKNA II. 1 rios vflcris villi] 'Av- 
Ouff/xias ohos, ut et apud Lucrci. ' liac- 
ciii fios,' odor es-t et fragranlia viui. 
' Flos vini ' alias etiam dicitur, cum 
viiiun) in sunnno tcnuem (juuudum 
Label spumain. Carrier. 



2 Amos] Antique; nt ' colos,' ' va- 
pos,' ' nidos,' tie. Hac una de cau- 
sa censeo, Plautum dixisse ' amos,' 
' odos,' 'lepos;' ut exprimeret ser- 
monein anus blasula?. Acidal. 

4 Libert lepos] Bacchi suavitas. 
Taubm, Vcteris vetusti] Quae ejiis- 
dem signilicationis conjungnntur, li- 
cet significatione non augeaut, au- 
gent conjunctione. Ita hie significu- 
tur vinum veterrimnni. Sed et en, 
(pue desinunt in ustus, ut, ' onustUN,' 
' robustus,' et alia, vim habent au- 
gend i. Boxhorn. 

5 ]S:autea] Vid. not. Asin. v. 2. 45. 

7 Crocinum] Croci nnguentnm ; ila 
dictimi, ut ab ' amaraco,' ' amaraci- 
num.' J. Gul. Bdellium] BSiWiov 
diminntivae forma; est : nam princi- 
pale est ySSeAXa. Ita vocal auctor 
Peripli aliquot locis. Marcello Em- 
plrico, bedtlla: ' Crocon atque be- 
dellam.' Apud Plautum in antiquis 
libris bedeUium scribitur pro bdellium, 
quod aliud non potest significare 
pra'ter aromaticum gummi. Salmas. 

8 Pervelim sepuUum] Veteres lis, 
qua2 viventes gratissima habuerani, 
spargi aut perfiindi sepulchra sua 
optabant. Hand aliud votum est ant 
mandatuni Sergii Polensis parasiti, 
in veteri inscriptione, qua; iegitur 
Pola; in Istria: 'Si urbani perhi- 
bcri vultis, arenli iiu-o cineri can- 
tliaro piaculum vinarium feslinate.' 
Boxhorn. 

U Nihil ago tecum] Sc. O odor, ni- 
hil te moror ; nisi et vinum bibam. 
Lamb. Ipsus] Flos Liberi. Jdcin. 

12 Livergere] Id est, infundere. 
Virgil, ytn. vi. 244. ' Frontique in- 
vergit vina saccrdos ;' id est, deor- 
sum fuudit : de quo Strvius. Dio- 
nii dcs ' seusiui illabi et influere,' ex- 
pouit. Tauhm. 

Ki Duclim] E siiu). Adverb, lioc 
Prise, inlcrpretatus est airffvarl, 
quod significat in bibendo avidita- 
U.m et coplam. Camer. 

1.0 Quadrunlal] Vas pedis quadrali, 



PLAUTI CVllCVl.. ACT. I, SC. 3. 



1857 



ocio ct fiuadrapinfa capit sextaiios : 
amphora C I aeiis, Fesliis. 

18 Sii^a.v nasum] ' Nasiim ' genere 
neiHro observat ctiam Nonius. Ita 
Mena'clim. i. 2. ' Spurcatiir iiasuni 
odore.' Taubm. 

20 Imperator quis esf] Sic Canu-ra- 
riaaiis codex et Pal. 4. Reiiqni, quis 
es, ut ct olim impiessi: bene, nisi 
obstaret infra vs. 24. Grut, 

21 Vini pollens] Vini copia in- 
sfructiis, scil. Baccliiis ipse. Taubm. 

22 Siccce] Vide Mil. m. 1. 

28 Oculissume] Muretus ad versuni 
Catulli, ' Ambobiis milii quae carior 
est oculis,' notat : Oculoruin sensus 
nobis omnium est caris.simus, ut pras- 
clare disputat Aristoteies de Sapien- 
tia lib. I. Ideo oculorum in expri- 
nienda vi amoris crebra fit nientio. 
Plautus quidem * oculitus amare,' 
pro eo, quod est, sinpulariter aniare : 
et 'oculissimum liominem,' pro ca- 
lissimo dixit. 

29 Cloacam] Ventrem. Taubm. 

31 Venus, de] Exprimit anus ri- 
tuu) libandi. De pociilo enim pleno, 
quod erat potatura, pauliim Veneri 
libat, id est, in honorem Veneris le- 
viter defundit. Sic enim libare so- 
lebant, quod vel in aram faciebant, 
vel in mensam, quze arae loco erat ; 
vel in focuin, qui sacer habebatnr ; vel 
in mare, in lionorem Deorum niari- 
norum ; vel in quemcunque locum 
pro re nata. Virg. lEu. v. ' extaque 



quo dcdicationunt ritii desumpta : ita 
infra iii. 1. GO. ' Ibi nunc staluam 
vuli dare,' necnon Hud. iv. 2. Duu- 
zu. 

51 Motiimentum] Formula ex anti- 
quo dedirationum ritu desumta. Sen- 
sus est: Vineam tibi pro statua sta- 
tuani, quam ingurgites. Meurs. 

57 Occentem] Vide notas Mercat. 
II. 3.73. 

CO Pessuli, heus pessuli] Is. Casau- 
bon. ad illud Persii Sat. v. ' dnm 
Clirysidis ndas Ebrius ante fores ex- 
tincta cum face canto:' Gr»ri lioc 
vocant (Plutarchus 'EpceriKCf) aSuv rh 
TrapaKXavalOvpof. Qui ibant comessa- 
tum,funalia ac faces gestabant; sed 
quas extinguebaut, cum ad fores erat 
ventum. Exemplum canticornm c- 
jusmodi, quEB ante fores cantabant, 
babes liic veniistissimiim. 

G3 Lyili barbari] ' Ludins' et ' Lu- 
dio ' dixerunt alii, nt ' Sums ' et ' Su- 
ria.' ' Ludins* saltator proprie La- 
tinis, non a ' ludendo,' ut plactt doc- 
tis viris, scd a ' Lydis,' qui inter na- 
tiones saltationi bacciiationiqne de- 
riitas. Sulmas. Vid. Pa-nnlo, v. 3. 
Turneb. xix. 10. 

66 Dorntiunt] Vid. Mostell. in. 2. 

ScENA III. 3 Medicinam facit] Scil. 
cardinibus. Supra i. 1. 'Vino has 
conspersi fores :' item * bibite, festi- 
vae fores :' in (juibus morem Gra=co- 
rum tangit, apiid qnos amatorcs ilia 
perfusione nti soleiit. Hiec vcro suf- 



salsos Porriciam in fliiclus, et vina fiisio longe alia est, Et fallendis ma- 

liquentia fundam.' Turneb. ritis ad januaj cardines aquani mu- 

32 Amanles, propinanlcs] Insulsa lierculaj affundebant, ut streperent. 



niihi semper visa est lectio vulgata. 
Lego ergo, amanles propinant et Vi- 
num polantes dant omnes. Boxhorii. 

41 Bibit areas] Crcdidil vetustas, 
Iridem demissis in terram cornibus 
aquani e fnntibus haurire: liinc illud 
Virgilii Geoig. t. 380. * et bibit iu- 
gens ArcHS.' Propert. lib. iii. ' Pur- 
pureus pluviascur bibit arcus aqua*.' 
Turneb. 

4<J TUn ncB ego] Formula ex anfl- 



Lips, Hujus rei banc ego causain 
esse arbitror, quod medici apgrotos 
vino probibent, aqua dtcocta uli ju- 
bentes, recto quidem : sed -.rgroti 
inteniperantes baud sane libenter id 
ferunt. Itaqne vulgo audias : 'Ip^i 
sibi viunm suiiuint, nobis quasi cuni- 
bus aquam relinqnnnt.' Quin et 
iiiiiiti oliuj ex niedicis vino paulo 
largiore ntebantur, (]iiod ex Athe- 
nzeo, et Phileuionis rcliquiis discas. 



Delph. et Var. Clas. 



Plaut. 



6 B 



1858 



SOTJE VARIORUM IN 



Eo igitur respexit poeta. Tan. Fuher. 

5 Convadatus'] Qui quasi vadibus a 
me acceptis me in jus vocas. Active 
etiam ' vadato' dixit Hor. Sat. i. 9. 
Noster, ' vadatnm amore,' passive, 
Bacciiid. II. 2. Lamb. 

6 Libello] Quia etiam edicto pub- 
lice adtixo latitautes citabantur. Rce- 
vard. 

7 Sisto me'] Verbnm juris in ob- 
eundo vadimonio. Taubm. 

11 Sum Deus] Propeit. ii. 12. * Si 
dabit haec miiltas, tiam immortalis in 
illis. Nocte una quivis vel Ueus esse 
potest.' 

13 Male valere] Lambinus ex tri- 
bus, Male valere le quidem mihi trgre 
est. iVIIror quos libros citet : cum 
onmes Mss. editiqne habeant, quod, 
Grut. Quaesiverat Pbaedromus, Quod 
vidisli? Respondet Palinurus, Mule 
valere te ; nenipe animo. Subinteili- 
gitur ' vidi.' Boxh. Lege, Male va- 
lere te quam mihi cegre est. Tan. Fa- 
ber. 

16 Cupiam vivere] Gratissima sibi 
ita exprimebant veteres, ut dice- 
rent, se propter ilia diiitius vivere 
velle, sicut ingratissima, propter 
qiun mori. Inde, Vita, amantibus 
dicunlur aiiiatiu. lioxhorn. 

17 Pl. Prokibel] Oninibu» suis in- 
terpretationibus hie supersedere po- 
tiiisset Lambinus, si retiuuisset in- 
terrogationeni, quae est in vett. li- 
l)ris : Pl. Prohibet ? nee prohibere 
quit. Necprohibebit. Quia eniin Pliiie- 
dronius dixcrat, lenoiiem prohibere 
conventiis istos, negat Planesiiini 
eiim prohibere. Est auteiii ambigui- 
tas in verbo ' prohibere :' quod cum 
crtectu accipil Planesiiim. Pistoris. 

20 Amare sane] Ita ut homines 
sani soleiit. 

25 Pervigilare] Alinsum ad pcr- 
vigiiia Clereris, Veneris, et sacra 
nocturna. Martial, ix. 70. ' Nam 
vigilare leve est, pervigilare grave 
est.' Douza. 

20 Nam hue quidem edepol] Recte 



Lambinus, SeiKriKus ccelnm : et in- 
^pta est iuterpretatio : Hoc tuum 
pervigilare Veneri orto die omnibus 
patebit. Amphit. i. 3. ' Eamns, Am- 
phitnio : hiciscit hoc jam.' Teren- 
tins Heaut. iii. 1. ' Luciscit hoc jam.' 
Vetus poeta : ' Aspice hoc sublime 
candens, quern invocant onines Jo- 
vem.' Groiiov, 

27 Dormio] Scil. tibi, non mese 
Planesio. Douza. 

29 Inscitia est] Id est, stultitia, 
Festus. Vid. Mostell. i. 3. 

30 Ilicet] Actum est. Vid. Epid. 
V.2. 

32 Ut misere tiioliuntur] De hac 
amantium rabie Lucret. lib. iv. ' et- 
enim potiundi tempore in ipso Fluc- 
tuat incertis erroribus ardor aman- 
tum, Nee constat, quid primuni ocn- 
lis nianibnsque fruatur,' &c. 

34 Propudium] Non dubium, quae 
Graecis Kadipfiara, ea Latinis propudia 
dicta. Inde iiomines sceleratos, ut 
Graeci/caflap^oTa, Roinani eosdemp'o- 
pudia vocarunt. Scalig. 

35 Cum noctuitiis] Giaucos ocnlo5 
Romani non perinde amabant : nigros 
autem magni facicbant. Itaque ad 
ludibriiun, cujus erant ocnii glaiici, 
ea ' noctuinos oculos' habere hicdi- 
citur ; de avis inauspicatae, cujiis ta- 
les oculi sunt, nomine pctita illusione. 
Eos oculos ' virides ' vulgo dicimns. 
Ac a'quc amaro joco per comicam 
lasciviain ' herbeos ' poiita vocavit 
scena seq. eosdem et ' felineos' ap- 
pellabant. Ttirneb. 

30 Pcrsolla: vuga] ' Persolla; nu- 
ga?,' rectum est, pro persoUe. Per- 
8ola3 autem nuga; sunt luida; nugae. 
Ut alio loco, 'banc amas meras nu- 
gas.' Persolus autem pro admodiiin 
solus, 6 fioviiraros. Sic ' peradolcs- 
cens,' 'pcrvirgo,'apud auctores. 6'(il- 
mas. 

37 Quod quidem] Puto haec dici a 
Phaidromo hoc seusu : Krgone t'eram, 
ut servus plagipatida hie mihi argu- 
tias serat ? Haccque ita sunt enun- 



PLAUTI CURCUL. ACT. I. SC. 3. 



1859 



cianda, »it statim manum allevet, et 
piit;n08 impiiigat. Gruler. 

38 Polluclus] ' Polliictnm viigis' 
(licit dccumulatiim veiberibiis : ut 
ara Herciilis, cum referta essct iis, 
quae imponi ric ritii religionis priscas 
solebant, turn ' polinctum ' illiul dice- 
batiir, quasi ' projectiim,' ut Varro 
intcipretatur. Camerar. 

40 NoctuvigiUi] 'Noctihicam' Ho- 
ratius Od. iv. G. eandem cum luna 
facit. Lacvinus vero, vetustissimus 
anctor, videtur cam Venerem noiiil- 
nare : ' Venerem igitur almam ado- 
raiis, sive foemina, sive mas est, ita 
nt alma uoctiluca est.' Quare ab ea- 
dem ratioue dicitnr noctuvigila a 
Plauto, hoc est, wKriXafxiriis. J. GU' 
Helm, 

42 Probrumque'} Vide not. Mercat. 
I. 1. 

45 Auro contra] Id est, date mihi 
pari et apquo auri pondere repensum, 
ego tantnndem auri dederim. Turneb. 

46 Cedo mihi contra aurichalcol Non 
ex hoc loco colligi potest, aurichal- 
ciim antiquis auro carius fuisse. Si 
enim prius de auro praecedit, non se- 
quitur, nt quod reponit servus deau- 
riclialco, carins esse debeat. Sed 
coiiiicojoco lusit. De auro dixerat 
her\is ejus, reposuitille de auriehaico, 
in quo etiam aurum est saltern de 
nomine. Fuit certe eo tempore jcris 
genus praestantissimi. Horatius, 
'Tibia non ut nunc oriclialco vincta.' 
Nam auriclialcum idem cum orichal- 
CO. Sic enim scribebant, ut ' plos- 
tram' et ' plaustrnm,' 'Plotus' et 
* Plautus,' et similia. Multi credide- 
runl auriclialcum esse aes et aurum 
mixtum, propter illam auri in auri- 
ciialco denominationem : sed falsi 
sunt. Inde optimce Glossa;, auro- 
chalca interpretantur Kpa/iaTira, id est, 
ex auro et aere temperata. Vernm 
nomen est liujiis vocis, orichalcum ex 
Graico opei'xaAKoi', quasi ws monta- 
num, sive ex lapide a;roso excoctim), 
quod fuit genus xris prsstantissi< 



mum. At pro orichalcum veteres Ro- 
niani scripsere auriclialcum, cum ta- 
men nihil auri admixtum haberet. 
Salinas. 

48 JFAliluum aperire fanumi Imper- 
fectam locutionem censet Camerari- 
ns, nt in illo, ' Item alios Deos factu- 
rum scilicet.' Sed hie nihil imper- 
fectum: vis enim est in particula t^ 
' scilicet.' Nee tamen adituumtiue 
placet, sed, vani sonitu et crepitu claU' 
strorum inaudio JEdiluum aperirefanum. 
Gronov. 

53 Te liberalcm] Id est, quae in me 
tam liberalis es. Vel, quae tarn libc- 
rali facie et ingenio es. Lamb. 

.54 Tene etiam, priusquam'\ Frustra 
laborat Lambinus : nee tene est ab- 
sens hujus osculi memoriam conserva, 
sed simpliciter, cape, habe, ut cen- 
tum aliis in rebus. Gronov. Adde 
Tau. Fabrum Epist. Crit. ii. 28. 

56 Istoc verbo vindictam'] Non ma- 
gis, ut priEtor, quam quilibet assertor 
et vindex. Sed nee audiendus Pisto- 
rius, qui Js/oc verho interpretatur, cura 
dicto, et statim. htoc verbo, est prop- 
ter id quod dixisti, ut quando velis, 
videre me possis, redde me liberam. 
Ut id, quod dicis, non sit subjcctum 
alterius ditioni. Verbum pro re, quae 
verbo significatur : fere enim eodem 
sensu, ob earn rem. Mostel. iii. 1. 
* Molestus si sum, reddite argenlum, 
abiero. Kesponsiones omnes hoc ver- 
bo eripite.' Id est, re, qujp hoc verbo 
significatur. Hac Fabula ii. 2. 'Sem- 
per tu huic verbo vitato abs tuo viro, 
i foras mulier.' Ambrosius Ep. iir. 
' Rara itaque confessio de peccatis, 
rara poenitentia, rara in hominibus 
ejus verbi adsertio.' Gronov. Vindic' 
tam] Tanquam prastor, id est, viam 
reperi, qua me liberes. ' Vindicta,' 
virga praitoria, qua servi contacti, 
manumit tebantur. Lamb, 

57 Pervincan] Quemvis ajiiim emp- 
torem pretio ut pervincas facito : ne 
opus sit rogitare, quando me visurus 
es. Lamb. 



18G0 



NOTiE VARIORUM IN 



ACTUS II. 

ScENA I. 6 Geminos in, S^c] Quia 
utrinique et a dextra et a laeva cin- 
git nie lien venterqtie, eo tumidiore 
et niajore facto milii distenditiir, pro- 
jnde ac si gemiiios in utero filios ge- 
ram. Lamb. 

12 Tormento ferreo] Id est, catena 
ferrea. ' Tornientnni ' idem qtiod fu- 
nns tortus, nam cum fit funis, ' tor- 
queri ' dicitur. Propert. ' Dignior 
obliquo fiino qui torqueat Ocno.' 
Priap. 'Tormento citharaqne tensio- 
rem ;' id est, quam funis aut fides 
citharif . Unde machinis, quaj tentis 
et contortis funibiis moventur, emis- 
sa aut excussa, ' tormentis missa,' 
aut ' excussa ' dicuntur Liv. 1. xliv. 
Gronov, 

IG Collativo ventre'] Id est, mag- 
no et turgido : quia in euni omnia 
edulia conferautur, Festus. Ego pu- 
to leuonis ventrem 'collativum' eo 
esse dictum, quod propter vitium 
corporis et viscerum, omne alimen- 
tum, quod deberet in omne corpus 
distribui, in eum conferatur : et boc 
pacto visceribus omnibus vitiatis, 
venter intuniescat. Lamb. Oculis her- 
beis] Vide supra i. 3. et Capteiv. iii. 
4. 

20 Vivo] Quasi dicat: vivo tantum, 
Jion item valeo. Lamb. 

23 Ilira;] Festus: ' Hira, qu» di- 
minutive dicitur billa, quam Graci 
dirunt vtjcttiv, intestinuni est, quod 
jej(muni vocant.' GIossje : Uira, eV- 
Ho'iKwu ujiarip. Arnobius lib. vii. 
' Non similiter fendicas, quaj et ipsaj 
sunt liirae.' Pro aliis tanicn etiam in- 
tcstinis sumi, docct Nonius : unde 
hiUcE apud Horat. Sat. ii. 4. Glossar. 
Ilium, (sine aspirat.) v6.p67)Kos rh fVTus' 
et hoc bic probat S(;al. ad Fcstum. 

20 Duiii intcslina fxjnilcscunt] Vnlt 
pcrdMr.'iiidum Icnoui, donee ci intcs- 
tina tabesciint : utir|ue cum sit ca 
anni tempestas, <|ua .salsura solilo 
carins vx-ucat : eo facto, futiiruuj, ut 
iutestina sola a.'que care distrahun* 



tur, si non carins, quam ipsemet ho- 
mo totus, iioc est, vix tantum feres 
pretii a te toto, quantum ex solis iu- 
testinis. Taubm. 

27 Nunc dum sahura] Hand qna- 
quam accipio cum Grutero, cum ea 
sit anni tempestas, qua salsura solito 
carins veneat : nee cum Lambino, 
ex tuis intestinis sale conditis et ma- 
ceratis sat bona salsamenta confici 
possunt : aut cum Turnebo censeo ad 
gannn ex intestinis piscinm putridis 
pretiosum liquamen respici. Nunc 
dum, inquit, salsura vel mnries intes- 
tinorum tuorum, quae conservat in- 
testina tua, sat bona est, Integra est, 
facit officium, ut nondum omnia tua 
iutestina computruerint. Et devita, 
deque eo, quod sani restat in intesti- 
nis, loquitur, ut deniuria: de ipsis, 
Ht de muriaticis loquebantur. Quem- 
adniodum suibus animam pro sale 
datam dicebat Clirysippus. Gronov. 

28 Intestinis vilius] Ne hoc qiiidem 
accipio cum Grutero, eo pacto futu- 
rum ut iutestina sola aeque caro dis- 
traliantur, si non carius, quam totus 
homo. Nam intestinis vilius est oni- 
nino, ob iutestina pntrida et delinita 
vilius. Sic in illo, ' Isto villus.' So- 
sipater Cliarisius lib. ii. ' Rex qui 
vocarat ad ccenam, si 8ibi ea res ex- 
hibcnda iudicereiur, quam exhibere 
non posset, respoudit, ut Trauquillus 
refert: Hoc vilius hodie mibi erit 
coena.' Id est, ob banc rem non 
pra>l)itani vel appositam vilius, fru- 
galius, ehreXeffTepov apparata erit ho- 
die cccna. Sic Terentius Adelj)h. v. 
9. ' Tu tuum oflicium facies, atque 
huic aliquid paiilluluni prae manu 
Dederis, unde utatur : reddet tibi 
cilo. Mi. IsIoc vilius.' Hoc est, ob 
id, quod dicis, non comniissum illi 
vilius mihi constabit. Satis inagno 
hie niihi constat: id quod vis si ad- 
deroiu, plnris conslaret; nam hand 
dubie, quir daicm, pcrdercin. Quod 
ad hoc igitur attinet, villus et minus 
erit, quod in ilium iuipcndi, quoque 



PLAUTI CURCUr.. ACT. II. SC. 2. 



18G1 



per ilium careo. Jam Parrliasins 
et Puliiicriiis liaec duo luca cotnpa- 
rarnnt ; scd alter explicat neutruui, 
alter explicat iitrumque male: iiec 
profuit (inidcto vidisse illos. Hanc 
formulam licet addas iliis, quibus ad 
Captivos, ne palaui negarent tiKpij- 
fie'iv veteres solitos iiutavimus. Est 
igitur intestinis vitius, quod ad illaui 
partem, quw detrahetur; quauto in- 
testina constarent, villus : eoque fa- 
cilius emtorem inveneris. (iiunov. 

29 Dierecfus] Vide notas Capfeiv. 
III. 4. 103. Trinum. ii. 4. Amhula] 
Celsus IV. 9. scribit, vitium lieiiis 
quiete augeri, exercitatione et labo- 
re miuui. Taulnn. 

33 Hie homo] AdKriKws se ipsiim 
signiticat. Sciat divinitus] ' Divinus,' 
substantive, ut grammatiri loqiiun- 
tur, fidvTrjs est, si ve vates. Horat. ()d. 
III. 27. ' Imbrium divina avis iuiiiii- 
nentum.' Martialis iii. 71. ' Non sum 
divinus : scd scio quid facias.' Taiihin. 
Divinitus, repete anh koivov, conjec- 
turam facere. Lamb, Vol subintelli- 
gitur ' fari,' estque conceptum, ut 
apud Juvenal. ' Nescire Latine,' nbi 
snbintellige 'loqui.' Gronov. 

ScENA II. 6 Supjwno] Id est, vi- 
carinm do. Douza. 

7 Operam ut det] Reticetur nihil 
aliiid (juam * vereor.' Nam ' vercor 
ut det,' est, vereor, ne non det, ut 
recte interpretantur. lUud alterum, 
'dummodo milii operam det,' sensu 
quidem couvenit, sed non possunt 
jnde suppleri verba defecta. Gro- 
nov. 

8 Facit hie quod pauei] Jocus est 
ex eo, quod ex inepta re salubrc mo- 
nitum et gravis querela de corrnptis 
jiiventutis moribus colligitur. Fas- 
sus erat Falinnrus se quicquid sciret 
TTJy oveipoKpiTiKris debere coquo: sic 
agnoverat euui magistrnm : eoque 
jubente abierat depromptum quae 
opus essent : ita fuerat ei dicto obe- 
diens. Hinc Cappadox, quum jam 
intra aulaeuni esset Palinurus : Facit 



hie, nctnpc Palinurus. Pe«sime igi- 
tur hzcc verba dant Palinuro, quasi 
is eo quod co()uiis morigerns esset 
in omnibus magistro, probet datu- 
rum baud dubie operam Cappadoci. 
(juid ? an et Caj)padox ejus niagis- 
ter !" Gronov. 

9 No7i novi] Vidt'tur hoc respon- 
dere corns: Etsi te non novi, tamen 
daho operam, et auscultabo tibi. 
Et sic accipit Cappadox. Veruni il- 
le ambiguitatem sernionis de indus- 
tria captans significat, somniorum 
nionita suaui iiitelligentiam fugere, 
neqne se conjeclorem esse. J. Gu- 
Helm. At malim iamctsi non vovi, da- 
ho ; nam ' vovere,' idem quod ' pro- 
niittere,' sen 'addicerc, ' significat. 
Douza. 

10 Incubare] Vide notas supra i. 
1. C2. Jovi] In Jovis templo. Taub- 
man. 

17 Tibi qui auxilium tidit] Quia 
optimus Cam. codex, Qui tibi auxi- 
lium in jurejurando fuit, sperno ouines 
alios, in quibus est auxiiio, quod per- 
inde fecerunt librarii, ut auctorcs 
vulgatae tulit, quod genus loquendi 
non capereut. At (piolies ' auxi- 
lia' dicuntur pro auxiliariis ? quotios 
' pra\sidium' appellalnr, qui est pr»- 
sidio ? dicit ergo qui tibi auxilium 
sive auxiliarius fuit ad augcndam 
rem et alios fraudandos in jurejuran- 
do indulgendo tibi: quum vel juras- 
ti tuum esse, quod non erat tuum, 
aut te facturum daturumque, quod 
non fecisti vel creditum abjurasti. 
Gronov. 

19 In Cnpitolio'] Claud. Verdcrius 
miratur, cpiod Plautus parasitum bzcc 
ita loqui facial, qui tamen sit Epi- 
dauri : tan(|uam t\ nuspiam esset 
Capitolium nisi Roma; : inio sic vo- 
cabant qualiacunque templa grandia 
piimoribus dicata Deis, etiam extra 
Italian!, ut pluribus ostendit Grute- 
rus. 

20 Pacem'] Id est, veniam. Amph. 
V.2. 



'v 



9ALWQm\^^ 



18()2 



NOTiE VARIORUM IN 



ScENA HI. 6 Slrategus] Id est, 
iiiiperator exercitus. Agorauomus'l 
Vid. Capteiv. iv. 2. Lamb. 

7 De/narc/tus] Tribunus plebis. Vi- 
de Turn. XIV. 11. 

8 Capite sistat] Id est, quin in ca- 
put praeceps a me detnr, atqiie ita 
sistatur hiimi prostiatiis iu via, qtiatn 
ita arctain reddehat, ut ' semitam 
facerct:' nam locum ruina aperiam, 
et laxabo, et de semita viam faciam. 
Turneb. Dicit igitur parasitus, eos 
qui ipsi obstiterint, in viam e semita 
se projecturuu), id est, se deturbatu- 
rum eos ex loco, quem ipse elegerat, 
ad cursuram apto in viam, iibi minus 
commoduu) sit ire. Pistor. 

9 Capile operto'] Mos Romanis in 
capite aperiendo et operiendo hie 
fuit. Laciniaui nempe toga; in ca- 
put s<Epe rejecere contra zestum, ant 
ventuui : eamque detraxere, quando 
opus: interdum et palliolum; sed ab 
aogris id factum aut delicatis. Lip- 
sius. Vide Epid. i. 1. et ii. 2. 

10 Suffarcinali cum libris'] Id est, 
qui libros sub axilla fereiites et sub 
pallio, quo onere et sarcina ob tu- 
mentein uiolem qua'^i sufterti vide- 
bantur, aut quod idem est suflFarci- 
iiati. Nam antiquum est ' farcinare ' 
l»ro farcire. Sic apud Terentium in 
Andria, iv. .5. ' Vernm vidi Canllia- 
ram suffarcinatam.' Ob pucrum sci- 
licet quem sub veste attulerat, qui 
snpponeretur Glycerio. Ita euim vi- 
deri voluit Servius. Non autem, ut 
explicat Donatus. Salmas. 

11 Constant] Id est, simul slant. 
Drapetcc] Quicrunt cur Gra>cos ' fu- 
gitivos ' appcllet? an ()uia tauquam 
servi, ab iis, quibns nierccnarias ope- 
ras dabanf, aufucerint ? an necUK 
descrtores!' an deui(|ue quia ultro 
citroquc discurrerent ? At respon- 
dct loto Uialogo Lucianns qiiosdam 
appellari sic potuisse vere et bona 
fide, quia drapet'a> vel I'ugitivi sub 
ptllio pliilnsopiiico interdum lale- 
bant, et dominorum inquisitioneni 



frustrabant. Gronov. 

13 Tliermopolio] J. Lipsins argu- 
mentis vincit, non in usu solum anti- 
quitus ' calidam,' sed, quod miremur, 
in delitiis fuisse. Inde et apud Plau- 
tum fieri meutionem thern)opolii,cnm 
liilarior invitatio describalur, aut 
solutior luxus : ut hie de ebriosis. 
Vide Trinum. iv. 3. 

14 Calidum bibunt] ' Calida ' olim 
bibebantur et solitaria, et infusa vi- 
no : atque baec guionibus expetita 
niaxiine, et laudata : quam mixtio- 
nem, prjeter ceteros, probat claris- 
sime Plautus, qui viuum ita n)ixtum 
intelligens, ' calidi' nomine uti, non 
'calidae' hie voluit. Lipsius. Vid. 
Asinar. ii. 4. 89. Trin. iv. 3. 

16 Crepitum] Meurs. Exerc. Crit. 
II. 5. 2. inter cetera docet, crepitum 
ventris interdum etiam metu emitti, 
quemadmodiim hie Curcnlio niinetui" 
pliilosophis, ita se eos pngnis excep- 
turum, ut prae anxietate et metu 
emissuri siut polentarium. Poleiila- 
rium] Ex polenta comesla natum ; 
vel qui polentam oleat. Polentam 
Gra^ci d\(ptTa vocaut. Vide Plin. 
XVI II. 7. Lamb. 

17 Datatim] ' Datatim ludere,' e- 
rat pila ludere: propteiea quod da- 
batur : unde quidam ' datores ' di- 
cebantur in lusu pila?, qui pilam 
dabant ; alii autem ' factores,' qui 
faciebant, id est, qui feriebant et 
ludebant, quique in factiones eraiit 
divisi, id est, ut dicinius, ' iu partes.' 
Genera autem ludendi fuisse viden- 
tur 'datatim,' ' raptim,' 'expiilsim.' 
Novius apud Nonium : ' In niolis lu- 
dunt raptim pila, datatim morso.' 
Varro apu<l Non. ' Videbis Roma; in 
furo ante lanienas pueros pila cxpul- 
sini ludere.' Turneb. 

18 FJ (lalures et faclurcs] Non 'J'ur- 
ncbuni solum video serio ponere, 
' factores ' dictos, qui faciebant, quod 
fit, qui feriebant et ludebant, (|Ui()ue 
in factiones erant divisi : non Hadr. 
Junium, ' factorcai,' <jui allcri parti 



PLAUTI CURCUL. ACT. II. SC. 3. 



1SG3 



sive fiictioni dat operam obstniendo, 
pellendo, et excursus metani signaii- 
do : sed etiani Scaligeiiun ad Manili- 
nm, 'factiones' proprie in liisu pilae 
dictos et ' factoies.' Aiictor illi liic 
Plaiitus et Pollux, ex quo adducit: 
4<t>' V KaTaTtOevTes tV a(paipav, (Tfpas 
Svo ypa/xfias KaT6TTiv iKartpas ttjs TrpA- 
leoiy KaTaypaxf/avTes. At locus est ix. 
7, ubi inveiiies rrjs Ta|6aij. Nunquam 
vero concoqnere potui ' facere pi- 
lam' proferirc: a factionibiis autem 
ludentiiim, si quds dictac sunt, collu- 
sores dictos ' factores,' et 'factoies' 
esse alicnjus factionis homines turn 
«iedam, quum videbo a factionibiis 
in circo, quae sine controversia fue- 
runt, auiigas vocatos esse 'factores.' 
Quin sermo parasiti mere nugax est : 
nam quia * datores ' appellavit, so- 
lent autem jurisconsulli conjungere 
haec duo, ' dare facere,' turn in re 
venerea iitrunique connectitur ; quasi 
de alterutro lioriim loqueretur, quum 
ajipellandos haberet 'datores' lios 
datatira ludenies, quasi pleniiis dicit 
' ct datores et factores:' non quod 
ha?c vox ea in re proprie quid signi- 
ficet, sed risus gratia. Nee contem- 
nendus adeo Lambinus, qui alludi ad 
turpem verborum significalionem su- 
spicatus est. Neque triim ut hoc va- 
leat, oportet libidini locum in via 
pulilira fuissp. Captatur vorabulnm, 
pcrinde quasi dixissent, 'et qui dant 
et (pii faciiint.' Si datores refers 
ad priora, videtur loqui de iisu pilae: 
si ad posterius, de re turpi, vel quos 
oportet dare facere. Quo joci eene- 
re constat omnis Plautus. Gionov. 
Et factores] ' Factores ' proprie in 
hido pilae dicebantur et 'factiones' 
Grsecis aipeVeis. Vide Scalig. ad I\la- 
nil. I. et V. Et Nomenci. Junii. So- 
lum'] Pro solea oalceamentoruni. Vi- 
de Trinum. iv. 3. Lamb, 

v.} Vilent inforttntio] Sic Trucul. ii, 
2. ' vitare nialo ' elegauter. Tauhm. 
Sic 'vitare verbo,' pro operam dare, 
ne hoc verbum audias, Casin. ii. 2. 



;J5. ' Vitent ancipiti iufortunio,' I'np.n. 
prol. 25. Dictum pcrindf, ut ' malo 
cavere' saepe apnd nostrum. Gran. 

20 Si imperare possel] Id est, im- 
perando asse(|iii possit, ut quod mon- 
strat, fiat. Lambiui (ilossa explosa, 
lego, Ilecle hie monstval, se imperare 
posse, hoc est, satis verl>is osteudit, 
qualis factis ct quam iiupotens de- 
mum futurus sit, siquidem imperator 
eva<idt scilicet. Douza. 

22 Genium] V. N. liaccliid. et Cap- 
teiv. IV. 2. 

29 Mece] Diversa sjierant Phec- 
dromiis et Curculio : ille pecuniam 
ex Caria; hie parasitus mensam in- 
strnctam. Illius pecuniariae ; hujus 
cibarise spes sunt. Boxhorn. 

33 Et aqualem cum aqua] Ut quasi 
exanimato aquam otfundat. Vid. Mi- 
lit. IV. 8. Frustulcntu] Id est, frustis 
carnium effera. Taubm. 

35 Ventum ut] Anibigue dictum 
est ; vel, facite ventum sive ' ventu- 
liim;' vel facite ut gaudeam ventum, 
id est, me venisse : itaque mox sub- 
jicit, ' ut venaini gaudean).' Turneb. 
Uicit paiUlo post Curculio se nolle 
sibi 'fieri ventulum.' * Ventulum ' 
dixit potius quam ' ventum,' ut sic, 
siiblata auibigiiitatc, intclligeretur 
planius (|uid vcliet. Boxhorn. 

39 Osamanim habeo] Mcdica; artis 
placita, velut aliud agens, lepidissi- 
mus poeta inseruit. Cal. llhodig, 
XIII. 24. Dentes plenos] ' Pleni den- 
tes ' iiou sunt mutandi in blennos. 
Nam jSAeVi/os Cra-cum non couvenit. 
' Plenos dentes ' vocavit Plautus, ob- 
tusos, liL'betes, situ jam, priv fame et 
edendi longa inertia, crassiores fac- 
los. Ut ilia quiP non exercentur, 
riibigine et situ obducuntur, et sic 
pleniora evadunt ; acutiora autem, et 
subtillora, qua' sunt in continiio ex- 
ercitio, ut ferri acies. Parasitus igi- 
tur, qui diu dentes non exeroiierat, 
sibi illos plenos esse et crassos, ob- 
tusosque,silMriue occupatos queritur. 
Sic 'plenum lilum' pro crasso dix- 



1864 



NOT/E VARIORUM IN 



erunt, et siibtili opposueriint, ' pleno 
velamina filo.' Salinas. Lippiunt] Jo- 
cosa et aiulaci translatione, fanielici 
' fauces ' dixit ' lippire :' ex eo, credo, 
quod, cnin iu fame os aiiiarescat, sa- 
livaqne concretior reddatur, et hx- 
rescat faucibus, dentibus, palate ; et 
arenosa etiam quaedani ore patente 
fila lentore suo deducat ; llppitudi- 
nem oculoruin imitari videtur. Tur- 
neb. 

40 Laxls lactihus] Perperam scri- 
bitur ' lassis lactibus : ' vel potius 
accipitur perperam, noii scribitur : 
nam 'lactibus lassis' declarant, de- 
falii;atis; at debebant, iiianibus, nam 
'lassis' et ' laxis ' promisciia vete- 
lum scriptura est: ut iisdem 'adas- 
sint ' et * adaxint.' Ut autem dis- 
tenduntur saturitate, ita vacuitate 
laxantnr intestina, non lassantur. J. 
Guliehn. 

41 Nolo, hercle,aliquid] Ver atiquid 
ergo incertuni quid, vaguni, quod 
abest, et digito in prjesens monstrari 
non potest, et quod quid, aut quale, 
aut ubi sit iiesclas, significatur. Pliap- 
dromus dixerat, Jam edes aliquid ; 
idem est, ac si dixisset, 'edes ne- 
scio qnod.' Certum ergo quid ma- 
vult Cnrculio. Boxhorn. 

43 Jllis conventis] Conventionem, 
quam sermoni tribuere solemus, ad 
dentes siios dentientes per ridiculum 
accommodat, saUs pol parasitice. 
Et alludit ad id, quod supra dixerat, 
'Ph. Qui le conventuui cupit.' J)uu- 
za. 

44 Suis Klundinm] Vide Men. i. 2. 
49 Iiivcnirc pnssim^ Quod Lami)in. 

de argrnto dictum vidrri cupit, ego 
de ipso Plix-dromo iutcrprelor. At 
Parasitus in diversum scnsum objec- 
tiou'-m illani retorcpiens, quasi PliaK- 
dromus dixisset, Amisisti me; (am- 
biguitas enim in verbo perdulisti) 
poAxini, inquit, inveiiire te, iti niilii 
operam adderc volueris: non alio- 
vorHum, (|nam ad |)erditartim rorum, 
quibii.t rc'cipiendis satagere solemus, 



fortuitam recnperationeni respiciens- 
Quo etiam referenda, quse sequnn- 
tur : 'Ph. Perdis me tuis dictis. 
Cv. Imo servo et servatum volo.' 
Douza. 

52 Scires telle gratiam tuam^ Frns- 
tra hie sudaut interpvetes. ' Velle 
gratiam alicujus ' est cupere aliquem 
demereri, vel certe non offensum 
velle. Contra ' negligere gratiam 
alicojus,' est nolle in honorem ali- 
cujus facere. Cicero pro Plancio, 
' Neqiie enim ad negligendam gra- 
tiam meam debet valere, quod dixit 
idem.' Nee vero valent ha;c ver- 
ba : ea usus est praefatione, ex qua 
intelligeres eum amicum. Sed est 
lusus comici. Apparebat, inquit, 
eum te amicum velle. Hoc quum au- 
dit Phaedromus et spectatores, ex- 
spectant, ut sabscquatur, argentum 
numerasse. Contrarium auteni eve- 
nit, et lioc apponitur gratiae, quia 
genus est simplicis amoris non lac- 
tare : uon agere, ut illi de quibus 
queritur Cbarinus in Andria iv. 1. 
' In <lenegaudo modo queis pudor 
pauiulum adest : nam ubi tempus 
promissa Jam perfici, tum coacti ne- 
cessario sc aperiunt.' Exip.so facto, 
non aliqua praefatione hoc colligit. 
Gronov. 

GO Prehendit dextram] Coniitatis 
ct benevolentiae indiciuui maxime 
apudCraecos. Lambin. Carium'\ Pro 
in Cariam. 

(j(> Apud trapezitam silumest] Sole- 
baut veteres nunimos suos non eos so- 
lum, quos aliis debei)ant, sed ct quos 
nulli debebant apud trapezitas col- 
locare. Lamb. 

71 Religio fuit\ Verba sunt, para- 
siti significantis se (ut vulgi verbis 
utar) conscicntiamfecissc, si homo ipse 
parasitus ad coenam vocatus non iret. 
liiidccus. Vide Merc. v. 2. Sticho, 
II. 1. 

73 Mc morari] Dicit Parasitus, fa- 
cile se conseusisse, nt illico cnena 
committeretur, etiamsi adhuc niniis 



PLAUTI CURCUL. ACT. III. 



i8r)5 



tempori esset, Non enim parasiticae 
discipliuae professoiem decere, lit di- 
em iiioretiir, sen, iit patiatiir sil)i 
niurain atierri a die, quo minus luce 
cceaet. Ne decere eiiani, iit niniis 
tarda coenaiido iiocti noceatiir, atqiie 
ita soiiino decedat. Lamb. Nucli no- 
cerier] ' Nocti nocet/ijui non recii)it 
se dommii ante nocteii), nt crenet. Id. 

7G In aleuin] Douza docet ' ait- cE ' 
nomine, iiniversa i.stiu!>modi iiidoi'iim 
genera indiffereiiter comprrliensaan- 
liquitus. Pono pallium'} Ut ego, a 
militc provocatus, ludere possini (for- 
tasse quia nummos non habebat) pono, 
id est, depono pallium, tanquani pig- 
nus. Cui miles ' opposuit annuluni.' 
Lamb. Vide Baccliid. iv. 4. Cap- 
teiv. I. 1. Asin. iv. 1. 

79 Nulricem Herculem] Legend us 
est locus ad liunc modum, et inter- 
pungendus: Tace parumper : jacit vol- 
torios quatuor. Talos arripio, invoco 
aXfiav mcam nutricem. Hercule Jacto 
bolts Ciiium. Dicit parasitus se invo- 
casse aXfxav nutricem suam: quibus 
verbis t'acete ludit et jocatur, quasi 
nutricem, quai sibi sit, non designet, 
sed epitlieto, quod perpetuuni est, 
' lialmae ' ornct : ciun tamen intelli- 
gat d\iJir]v, id est, lepores, jocos, atque 
saies, venustatpuique suani : iis quip- 
pe artibus victum sibi quaerebaut 
parasiti, merebanturque sales isti 
' nutricis ' nonien. Addit, Hercule; 
quod est affirmantis de siiccessu aleae, 
cum tarn prosperum habuisse vix 
qiiisquam crederet ; affirmantis, in- 
qnam, cum jurisjurandi rcligione de 
60. Quatuor autem jactus sive boli 
fuerunt : iiinc ista intelligenda, jacit 
voUorios (junluor. Miles misit, singu- 
lis illis talorum jaciibus et bolis qua- 
tuor, ' voltorium ' sive ' canem: ' at 
vero parasitus inquit de se, jacto bolis 
Chium, Singulis scilicet bolis talo- 
rum, quos jactavit, Chium, id est, se- 
nionem misit, et vicit. Petitus. Lege, 
almam meam nutricem Ferculam. Ut 
alibi, * Sanclam Saturitatem,' ' Lu- 



beiiiiam,' ' Commoditatem," Suavem 
Suavialionem ' Deas facit. Tan. Fa- 
bir. Vera ouinino est Lipsii sentcn- 
tia de deciniis Herculaneis locum 
liuuc interpretantis. Prselerea ipse 
Hercules inter woXvcpdyovs nomina- 
tissimus. Cum libri scripti non va- 
rient, ad alias conjectnras decurri 
non potest. Nee vero alilcr licet ex- 
ponere quod vulgatum est. Salmas. 

SI Caput deponit] Vide Aulular. 
III. 6. 

88 Panem] Hand dubie legendum 
est panem. Nee ordo verborum no- 
minativum exigere vidcbitiir, si ista, 
Ilfcc sunt ventri stahilimcnia, paren- 
thesios notae includantur; aut httc 
sunt, accipias pro ' quae sunt.' liox- 
horn. 

ACTUS III. 

I Beatus} Id est, dives. Vide Pce- 
nul. I. 2. Subduxi rat.] Capteiv. i. 
2. 

5 Cum belle recogitol In Langianis 
fuit, cum velle recogito, quod J. Gu- 
lielm. vitiosa ilia scribendi ralione 
liabet pro belle. Bellum esse videtur 
avaro trapezitae, non reddere, quod 
debi-at, nisi in jure coactuui. Taub- 
man. 

a Ad prcctnrem sujferani] Barbarnm 
est, ' snfftrre ad praUorem,' pro, de- 
ferre : apage igitur siz/feranf. Kecte 
Lambinus duci, rapi, trabi, ut scili- 
cet ibi Jupiter auxilium mibi sit, 
dum vel abjuro, vel bonam copiani 
ejuro. Ut et intra v. 3. * Pessime 
metui, ne liodie mihi apiid praetorem 
solveret.' Gronov. 

10 Qui homo mature] Hunc locum 
Cliarisius lib. ii. ita explicat : Qui 
homo tarde, id est, vix et apgre quae- 
siit pecuniam, nisi ei cito peperce- 
rit, cito esurit. Lambin. 

12 Vsurarius] ' Puer nsurarius' 
est catamitns. Vide Ampliitr. Ar- 
gum. Turneb. iii. 12. 

II Kil tu me saturum] Verba sunt 
Curculionis ad Phaedromum, et qni- 



186G 



NOT^ VARIORUM IN 



dem ab eo discedenlis, ac nioniti, lit 
bene rem gereret. Dicit autein, sa- 
tnrura officii non esse monendnm ; 
parasiti enim, per acceptiim sattui- 
tatis beneficium, quod .estiniaiit ma- 
ximum, iis, a quibus laute excepti 
sunt, ouiniuo et inpriiiiis, nee nioni- 
tos, ad res bene gerendas obstiiclos 
se putant. Boxhorn. 

19 Operto capite] V. N. Araphilr. 
V. 1.42. 

24 Catapulta hoc] Hoc SetKTMws di- 
citur: nenipe, malum, aut vulnus, 
quo nnoculus factus sum, catapulta 
ictum, inflictiim miLi est. Boxhorn. 
Capt. n. 2. 

25 Sicyonem] ' Sicyon,' urbs ve- 
tustissima in Peloponneso, non procul 
a Corintho. 

27 Superstiliosus] Id est, divinus, 
seu vates, et ariolus: tvdios koI Oia- 
(paros. Scaliger, V. N. Ampbit, i. 1. 
67. 

28 CatapuUce] Ergo * catapulta' 
non solum tormentuin, sed etiam te- 
lum est, ut infra v. 3. Turneb. xv. 
1. 

29 Hoc intus mihi] Gruterus incus- 
mm. Acidalius iclus. Parens ulcus. 
Salmasius inustuin- Qui nescit, cur 
interpretes liEeserint, et intus mihi 
nil aliud esse pronunciat, qnam in 
me, in ore meo, vellem hiijus generis 
Inquendi aliquod excniplum afferre 
•lignatus esset. Liceat igitur et no- 
bis ronjicere, Adolescens, ob rcmpub- 
licam hoc virlutis mihi Quod insigne 
habeo. Gronov. 

32 A'«« in/orabis] Jociis ex ambi- 
gno, alludens ad ' forum' et ' comi- 
tium.' F.tiani Scaliger in Priap. mo- 
nuit, perforare, -ntpaivtiv, flagitiosum 
verbuin esse. 

35 /n;t/« u m(?] Gratiam ab aliqiio 
iuire, est dato beneficio aiicujus gra- 
tiani et amiciliam mereri. Donat. ad 
Kunurh. iii. 5. 

.^7 Ciijittis] Vide Menapcb. ii. 2. 

40 Di/m scribo'] Duin ei per syn- 
grapham, ob accc])tam pccuniam ca- 



veo. Tauhm. Tolas ceras] De * cera- 
tis tabellis ' vid. N. Asin. iv, 1. et 
alibi. Item Job, Mercerum Opin. i. 
12. nbi etiam docet, quid ' prima,' 
quid ' ultima ' cera sit. 

46 Summano] ' Summanus ' Deus 
est manium summus, (unde et dictus) 
id est, Pluto, qui omnes avarissime 
rapit in suum tbesaurum : inde • sum- 
manare,' pro avide rapere et furari, 
Summani more, finxit lepidus poeta. 
Turneb. \\. 7. Putat Meursius, ' sum- 
manare ' dixisse Plautum propter 
eupboniam, pro ' submanare,' id est, 
vwoxeipLov iroielc, et ludere voluisse in 
alliteratione. 

53 Signum nosce"] V. N. Amph. i. 
1. 265.BHCcbid. iv. 6. 

54 Muchara dissicit] Lego, Clypea- 
tus elephantum ubi machara dirigit. 
' Dirigere ' proprie est Sixoronuv, in 
duas partes rectas et seqiiales scin- 
dere. Titinnius apud Nonium, ' per- 
nam totam dirigit.' IMale apud No- 
nium ' diligo ' pro ' dirigo.' Festi 
A bbre viator, ' dirigere apud Plau- 
tum invenitur pro discindere.' Sic 
ibi scribendum. Nam vetns liber 
qui penes me est, babet discidere : 
editur, discedere. Salmasius. * Dis- 
siccre,' pro dissecare, probum et an- 
tiquum verbum est, sed qiiorl passim 
in libris coiruptum mutatnm in ' dis- 
jicere," quod est dissipare, cum illiid 
sit secando dividere. Virgil. lEn. xii. 
306. ' Ille securi Adversi frontem 
median! mentumque reducta Dissi- 
cit.' Lactant. ii. 8. ' Cape igitur 
banc cotem, eamque novacula dis- 
sice.' Gronov. 

61 Hamum voraf] Tabellis, quas 
legit, capietur, ut liiimo pisces. Lamb. 

62 Ttcnm ojo] Amat Plautus sic 
loqui, pro vulgari, ' ore te.' Asin. 
ill. 3. 72. Rud. III. 4. 6S. Pers. i. 
3. 37. Casin. n. 5. 16. et in. 4. 5. 
(Jronor. 

7 1 Pcrediani] ' Perediam et Bibe- 
siam Plautus cum dixcrit, intclligi 
voluit cupiditatein edcndi et bibciidi,' 



PLAUTI CURCUL. ACT. IV. SC. 1. 



18(37 



Festiis. Veimste, iit nihil supra, Per' 
ediam el Perbihesiatn, iit provincia- 
rum Domina conimentns est: ita lit 
prius ' PeredicB ' noiiien referat, et 
esca tanien comiteni contimio potio- 
nem, quae ' Perbil)esi«' nomine ex- 
priiiiatnr, attraliat. ' Classis ' vero 
' Uniinammia ' figura comica et fic- 
tione exercitnin Amazonnm signifi- 
cat, cum et 'classis' exercitnin de- 
claret : et coustet, ferramento can- 
dente alteriitram sibi adiississe mam- 
mam Amazoncs, iit una tantiim els 
reliqiia esset. Sed fantiini exercitiira 
pro terra Amazonnm aiidiri vult, 
et regioinim terminatione formavit. 
Qiiiu et ' Centaiironiachia ' jociila- 
riter hie Tliessaliam significat, cnjiis 
olim partem tenuisse Centaiiros e 
poetis notissimiini est. Et, • Lihyaui- 
q\ie oram oninem Conterebromiam,' 
cum dicit, jocatnr novate verbo, sig- 
nificans omnem illam terram, quam 
Liber Pater exercitu lustravit, quam- 
que obeundo contrittis et fatigatus 
est. Turneb. Arbitror designari hie 
Libyam illam, qu-.e vini est ferax, 
eamque vocari idee ' Conterebro- 
miam,' quod Bromitim, hoc est, uvas 
8ive vinum conterat. Vindemiarace- 
lebrantibus satis dixi. Grut. 

82 Credo, hercte, tc esse ah illo'] 
Nugas blatit, qui negat liic Lambi- 
num aut alios interpretes quicquam 
vidisse : ' esse ' enim hie significare 
edere, et ' esse ab illo,' parasitiini il- 
lius esse. Tarn liercle, quam quod 
Poenul. II. 2. ' Esnc tu, an non es ab 
illo milite Macedonico ?' et Milite 
II. 2. ' Qiien)<|ue a milite hoc vide- 
ritis.' Gronoc. Hlatis] Au blattis leg. 
vide Epid. ui. 1. 

88 Juralus sum] Scil. me virginem 
Pliaedronio traditurum. Lamb. 

90 3Iilii mom] In hac (^omcedia, et 
hoc pra-seriim actu terlio, existimat 
Gulielm. Canterus Nov. Lect. iv. 10. 
aliquot scenas desiderari. 



ACTUS IV. 

SCENA I. Choragus] ' Choragos ' 
vocant hodie eos, qui pecnnia sua 
cliorum condncunt et instruunt ; ac 
priniitHS x^P^T^* dicebatur is, qui 
erat vere riytfiaiv Tovxop'*^' cujus erat 
officium, videre ne imperitia chori 
aut lascivia vetus niusica corrumpe- 
retur, sed pura alque sincera serva- 
retur. Cusaub. 'Chorus' est pars in- 
ter actum et actum ; vel poiius pout 
Bctinn, intioducta cum concenlu, &c. 
Fuit autein per initia chorus mono- 
prosopus in fabulis. Unns enim quis- 
pianj prodibat, civium vitia recen- 
sens ; idque sine cantu. Talis est 
apud Plautum 'Choragus' in Cnrcn* 
lione ; deinde alter additus, nt in« 
terrogationibus et responsionibus ex- 
plerent animos varietate. Snnima 
enim laus in poiitica, novitas. Scnlii^. 

2 Ilalophantam] Recte se habet 
Halophanta. Non reperitur tamen 
hoc nomen apud Graecos, sed tictum 
est a comico, ut olim bene Scaliger 
censuit ab habitu marino. 'AKo(pav' 
T7JS, nt <TVKO<pavT-r)s. Nam et (pavrd^eff- 
6ai Graeci pro decipi et avKocpavTe'ttTdat 
dixere. Hesychius, (pavrd^ofxai, <tv- 
Ko<pavTovfiai, Et ita apud Ari>topha- 
nem legitur. Sed et (jJoiVeic abso- 
lute pro ffvKO(pavTe'tv posuerunt. Ut 
idem Aristophanes : Tiij ^aduiv <|>ai- 
reis &vev OpvaWiSos. Item tIs 6 (pal- 
pwv fcniw. Sic a.\oipdvTr]s, mariti- 
nius est sycophanta cum habitu Iha- 
lassico. Alioquin et &\o(pdvTr)s eti- 
am dicerctur omnia mentiens et fal- 
lens, non ut inepte earn explicat bre- 
viator Festi, Salmas. 

G Quoin] Pro iH quo; dignumqne 
animadversione similimn morum ho- 
mines aiiis in locis urbis reperiri so- 
litos, non Komx modo, sed et Athe- 
nis. Cnsnub. 

7 Sumnl operam] Sciiic. quis ves- 
trum. Boxhorn. 

9 Comitium] Id est, ad puteal Li- 
bonis : quod ara fuUse videtur in co* 



1868 



fiOTM VARIORUM IN 



initio, iu gradibus ipsis ad laevain 
curiae sita, in quam jnraii solebat. 
Nod sine caussa perjiiros dicit in co- 
niitio esse; nam in coniitio, nbi jus 
dicebatnr, eiant litigiosi. Et ' comi- 
tiales homines,' qui religionem ju- 
risjnrandi parnin colere noveiant. 
Turneb. 

10 Apud Cloacinw sacruyn] Aiireliiis 
Victor in foro Romano poiiit aedeni 
Veneris Cloarinae. Circa earn versa- 
tus (non enim habitasse) iudicat Plau- 
tiis. Gronov. 

Jl Sub Basilica] V.N. Capt. iv. 2. 

12 Quique stipulari sole7it] Et hoc 
fuisse genns male suadentiiim credi- 
bile est. Suetonius Vitellio : ' Turn 
foeneratornin et stipulatorum pub- 
licanorumqiie, qui unquam se aut 
Roniae debitum, aut in via porto- 
rium flagitassent, vix ulli peper- 
cit.' Rud. V. 3. ' Cedo qiiicuui ha- 
beam judicem, ni dolo malo insti- 
pulatus sis.' Sic autem Ms. non 'ad- 
stipulari,' ut Passeratius voluit. Gro- 
nov. 

15 Canalem'] ' Caniculae forenses, 
homines pauperes dicti : quod circa 
canalem fori consisterent.' I'estus. 
Ad (luod Scaliger, 'Canalicolas fo- 
renses ' vocat, nt etiam Grajci d- 
ypaiovs, id est, x^Sa/ous.' 

IG Supra lacum] ' Lucrinum ' de 
quo sus|>icati nonnulli, facile liinc 
dimittimus, qui tam longe ab nrbe 
Ronia aberat. Sane Aurelius Victor 
' vicum Jugarium,' ad cujus caput 
crat Servilius, itemque ' lacum Ju- 
tnrnae ' ponit in regione octava, qua; 
fornm Roiiianum vocabatiir. Sed in 
eadem j)OMit cliani niulto nobiliorcm 
' larum (^urtium.' Necpie intcliigo, 
quid sibi velint viri docti, qui Plauti 
tempore lacum ('uriium nullum fuisse 
aiunt: etsi J^mdiidum hoc alius ex 
alio describat. Qui primus dixit, vi- 
dctur viguificasse stagnuiu vol aqnam 
ii)i nullam xtatc Plauti fuixsc. (^ua- 
r(! autem nccesse est, <|uimi dicitur 
suj)rn liicuni, inlclligi lucuin stagnun- 



temr Locus nempe ipse, nbi lacus 
fuerat, sive tempore Romuli sive 
paullo post cousules de plebe, et diu 
ante Plauti zetateni et postea Livii 
Tacitique aetate ' Lacus Curtius ' di- 
cebatur. Et eum intelligere malo. 
Gronov. 

17 De nihdo] Vide Mostell. in. 2. 

19 Sub Veteribus] De privatis foe- 
neratoribus hoc est intelligendum. 
Haa * Veteres' in foro tabernae con- 
sistebant. Sequitur de publicis, ' Po- 
ne aedem Castoris,' &c. Quod de 
argentariis,sive trapezitis, accipi de- 
bet, quos ubique eo nomine vellicat 
Plantus, quasi male iis credatur, ut- 
pote qui seepe foro cederent. Hi rn 
ea parte fori, nbi templum fuit Cas- 
toris, tabernas snas habuerunt, ut 
privati in foro q»ioque eodem consis- 
tere solebant, sed in eo loco qui di- 
cebatur, sub Veteribus, Salmas. 

21 Venditant] In Tusco vico homi- 
nes liberi consistere soliti, qui se ve- 
nales postnlarent: illudque Horat. 
Sat. II. 3. 'Tusci turba impia vici,' 
contra interpretes hue traho : cum 
foeneratores non in Tusco vico, sed 
sub Veteribus assidui fuerint. RcBvard. 

22 Velabro] V. N. Capt. in. 1. 
29, Vel pistorem vel lanium] Quare 
omnes hoc et sequent! versn, ntiqne 
sequent!, comprehensos accipiam pro 
iis, qui sese ad rem divinam priva- 
tam conductos cuperent, intereaque 
ibidem starent oiiosi, et pistorem 
pro nescio quo fictore, qui pararit 
fietas hostias iiumilioribus, quod ex 
Gutherio hue allevere, nihil rationis 
video. Et est hoc, qualia illius mnl- 
ta. Tu vero pistorem et lauium accipe 
fiiinplicitcr, qui vulgo his verbis sig- 
nificantur. Gronov, 

23 Vel qui aliis ut vcrscntur] Hapc 
Lipsii conjectura est. IMss. vel qui 
alii subver, ; hoc est, vel qui i|)si ver- 
tant ac uiulent merces ujuunsrularii 
negotiatorcs, vel pr-rbeant institori- 
bns mprres,qui!)us excrccant negoti- 
atioriem sub aliis, (|uas mutent domi- 



PI,A.UTI CURCUL. AUr. IV. SC. 2. 



18G1) 



noium vice. Finxit eiiim 'siibversa- 
li,' lit * snppromiini,' ' fiibballionein,' 
ille apud Quinctilianum ' subcoenant,' 
Ovidiiis ' siibnuba lecii.' Vide de 
Pec. Vetere iv. 14. (ironov. 

24 Vitis damnosos marUos'\ Scri- 
bendiim, dites, damnosus maritos. Ita 
legcnduin bic et supra. Et potest 
fieri ut in bis diiobus locis, ' dites ' 
ei 'damiiosi niariti' versari soliti t\\- 
erint, ideo eundeni versum de illis 
repeliit. ' Damnosos maritos ' ap- 
pellant non profiisos, qui scrotantur 
et potant, sed qnos iixores sumptu- 
osze et prodigae damno feriebant, qui 
propter nxores mnltiiin impende- 
baiit : nam damnosus est Satrai/rjpds. 
Alind est homo damnosus, aliiid ma- 
ritus damnosus. Simpliciter ' damno- 
sus ' est qui pro se sumptum facit. 
At damnosus iiiaritiis, is dicitur, qui 
propterea quod est maritus prodigee, 
in iixorem nempe qiiiE sumptibus vi- 
rum exbaurit. Salmas. Leucadiam Op- 
piain] Leucadiam Oppiam cum dicit, 
opinor, domum inteliigit Libertae Op- 
piornm, qua; ' Leucadia' voi;abatur, 
in foroque habiiabat : ad quam dam- 
iiosi et neqiiam niariti plerunique di- 
vertebant. Certe in ilia urbis regione 
erat Oppiornm domns : cum a»nig- 
matice ' Oppios de Velia ' nominet 
Cic. ad Attic, vii. 1 3, Sed in anti- 
quis volnminibiis, opcriam (ut sit, ex- 
pectabo) scribitur: ut non dubitem 
pronuiiciare, Lsucadiam fiisse Leuca- 
dioruni in foro stationeni; ut ' Grse- 
costasin,' quae a Greccis nomen liabc- 
bat. Turneb. 

SCENA II. 4 Memento prom.'] Non 
assentior iis, qui admonitionem istam 
de evictione promissa, non Lyconi, 
sed Curculioni tribuunt, ea raiione, 
quasi iiibil ad Lyconem pertineret. 
Sed lioc potius est. Stipulatio ilia 
a railite facta fuerat praiseiHe Ly- 
cone, ut apparet infia v. 3. Et quia 
Lyco pecuniam nomine militis nume- 
rare debebat, ideo stipniatus fucrat 
miles, si virgo aianu adsereretur, le- 



noncm aut sibi aiit Lyconi tan(|uaiii 
militis negoliorum gestori, pecuiiiain 
reddere debere. Euit itaque Lyco 
tanquam • adjectus ' solutioni, ut ju- 
risconsulti loquuntur. lileo recte et 
caiite loquitur Lyco. Non dicit ' sibi ' 
promissum, sed in genere ' promis- 
suin ' (scil. militi stipulanti,) pecuni- 
am ' milii ' (tanquam adjecto) ' reddi- 
tiim iri.' Et ideo ait, ' sibi redditiiin 
iri,' quia nnmeraverat: quod de Cur- 
cul. dici non potest. Hie planiss. 
sensus est : et ita recte sequitur id, 
quod Curculio subjungit, ' Et memi- 
nisse haec ego volam te.' Quibus ver- 
bis Curculio id, quod quidem antea 
ignoravit, callide tamen arripit, quasi 
pro milite sollicitus, cum suum ipse 
potins iiegotium gerat. Pistor. 

5 Liberali caussa maim assereret'\ 
' Liberali caussa aliquein nianii asse- 
rere,' signiticat, in judicio bominem 
liberum, qui in servitute est, defen- 
dere, vindicare ex servitute in liber- 
tatem, sen nianu alicui, qui in servi- 
tute est, injecta apud praetorem haec 
verba pronnntiare: ' Hunc ego ex 
jure Quiritum libernm esse aio.' Nam 
bis fere verbis utebaniur, qui liberali 
judicio natalibus aliquem restitue- 
bant. Anceps autem est ' adserere,' 
ideoque adjicitur, ' liberali caussa.' 
Infra v. 2. GS. et v. 3. 31. Terent. 
Adelpb. II. L Ad quem locum vide 
Donatum. Poen. iv. 2. 84. et v. 2.4. 
et 142. Gronov. 

8 Mancupio tibi dnbo] Qui alteri 
quicquam mancupio tradit, ita dat 
quasi suum: ut accipicntis illico fa- 
ciat, dominiumque transferat pure at- 
que in perpetuum, hoc est, sine diei 
atque conditionis adjectione : cum 
sit ' niancipatio ' actus legitimus : at- 
que adeo cum auctor sit, de evictio- 
ne teneatnr auctoritatis nomine, qui 
rem accipientis non fecerit. Faber, 
Semesir. ii. 23. Mancipio dabo, acci- 
piam] ' Mancipio dare et accipere 
rem enitam,' est ita tradere et aufer- 
re adbibita libra et xre, et quinquc 



1870 



NOT^ VARIORUM IN 



testibiis civibus Romanis praesentibns 
vit evictiouis periculuiu prastetur a 
venditore. Gronov. 

10 Alijurant] ' Abjiirare,' est rem 
alienam perjurio negare, ait Servins 
ad illud JEne'id. viu. ' abjiirataeque 
rapinse.' Quanquam hiijus explicatio 
hiiic potius loco convenit, quam Vir- 
giiiano. 

12 Auctor'\ ' Auctor' is est, qui 
rem siio pericuio vendit: node ' auc- 
toritas ' pro evictione apiid Venii- 
leinm et Paiillnm jurisconsiiltos. Bos. 

20 Vos] Trapezitas, Trinnm. ii. 4. 
libus, pro iis, Milit. 1. 1. Pono et pa- 
ro] Utraque plirasis est Virgiliana JEn. 
n. pro eodein loco et ordine habeo et 
censeo. Sen. Ep. 108. ' Una ponere 
inorbos et senectutem ' dixit. Idem 
Ep. 124. 'Te cum Deo pono.' Val. 
Max. 111. ult. ext. 5. ' Aniicos inimi- 
cosque juxta ponere.' Gronov. 

24 Rogatas'] Id est confirniatas ro- 
gationibus. 

25 Quasi aquam] Ut enim aqnam 
ferventem, quamdiu fervet, nemo 
tangere audet ; ubi refrixit, nemo 
tangere dubitat : ita leges, primum 
latae, valent et metuuntur ; cum tem- 
pore obsolescunt, et negliguntur. 
Lamb. 

2G Au ! male medit.'\ Ausim ego ad- 
severare, non meditate sed meditato, 
dandi casu legendum, ut subaudiatur 
'milii:' utque boo significet Cappa- 
dox : Cnrculionem male, id est, non 
recte dicacem el contumeliosnm esse 
in se, qui parum paratiis instructiis- 
que (lioc enim male meditato est) ad 
deccrtanduni cum eomaledictis vene- 
rit. Oinnis proinde argutia in am- 
bigua significatione ruv male posita 
fiierit. ' Meditatum ' porro band ali- 
tcr sane a I'iaut. usurpari, notum est. 
Douza. 

29 l\Iuncipem] Id est, praedem sen 
fidejiissorcm. 

32 Eduxi] ' I'ducare ' ad corpus ; 
* fducere,' ad ingcnium perlinet. 
Jytimb. 



39 Decemminas'] Minas triginta de- 
derat Lyco lenoni pro virgine, resta- 
bant decern pro auro et veste. Lam- 
binus. 

ScENA III. 4 Deposivi] Pro 'de- 
posui:' utitur et Catullus. 

7 Facias ferocem] Vide Mostell.iv. 
1. Ferocem, superbum, magni animi. 
Vide Mostell. iv. 2. Supplicare, me 
tibi. Vid, Epid. v. 2. 

13 Tabulas] Si vera est scriptura, 
de quo dnbito, pronnnciandum Kara 
(rvyKonrjV, tablas. De qua scriptura, 
etsi alias etiam facio conjecturas, 
baec tamen est praecipua : tabellas 
aliquem adscripsisse explentem sen- 
sum ; Plautun) autem fecisse kut' eA- 
Xei^iv, quas tu mihi? nimirum tabellas. 
Camer. 

14 Quos tu mihi] Lyco usns erat 
nuniero singulari: miles autem ea- 
dem nomina ponit in plurali. Notat 
hoc Donatus ad id Terent. Adelpii. 
' turbas, lampadas, tibicinas,' bis ver- 
bis : ' Bene totuni pluraliter ,- ut qui 
reprebendit. ' Sic Plautus multa, 
Quas tu mihi, Ifc. Lambin. Somnias] 
Id est, nugaris et blateras. Turneb, 
Vid. Menaschm. ii. 3. 

IG Latronnm] Id est, militum. Vid. 
Milit. I. 1. Douza. 

24 Umbraticus] Homo in umbra 
educatus, et ignaviis ; non sub dio, 
et strenuus. Truculent, dicitur ' um- 
braticola.' Vid. ibid. ii. 7. 

ScENA IV. I Quoi Iwmini] Pote- 
rit versus hie usurpari, cum suspica- 
mur ne princeps bona tide se nobis 
amicum pra;stat, vultii inquam et 
voce; sed corde aliud volutat. Gru- 
ter. 

4 Jusseram'\ MaViwjtisscrim; tum, 
quia non jusserat sane ; turn, quia 
pulcbre id cxpiimat f'astidiosum aut 
iratum salutatorem. Acidal. 

Ddint^es salem] Nedum ut 'coe- 
na adventitia ' tibi detur. Jam ' sa- 
lem lingerc ' dicuntur, qui perqnani 
tenuiter victitant. Nam apud vete- 
res in tenuioruni crenis, salem loco 



PLAUTI CURCUfi. ACT. V. SC. ( 



1871 



cibi fiiisse notnm est. Sali, acetuni 
noster addit in Kiid. iv. 2. Lambin. 
Moris fuit veteribus salem in niensa 
liospitibiis apponeie, eo concoidiani 
iuter se nititno optantes ; lit ex aqua 
et terra ille constat. Uleurs. 

7 Vocata res est] Sic Sticho, in. 3. 
' vocata est opera.' Est formula ex- 
cusandi se apiid invitantem, quod 
jam alii promiseris. Gronov. 

9 Ne facius testes] Uiii simpliciter 
nionet accipiendum, ne in testibns 
contra me adduceudis ant snhornan- 
dis miiitnm ac incassiim labores : lii- 
sit operant. Si quis in re diibia ant 
nnde lis oriri posset, andiebat ad- 
versariiim imprudenter dicentem.quo 
convinceretnr aut teneretnr, prte- 
sentes ant subito praeterenntes ap- 
pellabat, meniinissent lioc ab isto dic- 
tnni, inqne earn rem, ubi opus foret, 
testimonium perhiberent. Kepenti- 
nnm hoc erat, et nullns locus snbor- 
nandis. Terent. Adelpli. ii. 1. ' Ubi 
nie dixero dare tanti, testes faciet 
illico vendidisse me.' Noli sperare 
verbis abs to circuniventum iri, ut 
si quid ambigunm dixero, tu arrep- 
tnm id appellatis testibus mandes. 
Gronov. 

17 Pugna: prceliares] ' Prccliares 
pugnas' dixit ad distinctionem veli- 
tationnm,qua? verbis fiunt. Nam et 
pngnare verbis dicebant, ut et Grifci 
Ixax^TQai, unde et AoYojuax'C". Salinas. 
Obtrita] Vide Sticb. iii. 1. 

20 Friistulatim] Vide Baccli. iv. 
8. Lamb, autem, ut liinc formica. 
Scriver. 

21 VolselltE] ' V^olsella,' sive ' vul- 
sella' instrnnientnm, quo pilos radi- 
citus e corpore exstirpant, TpixoXd- 
fiiov. 

22 Axicia] Forfex, quo secantur 
capilli : ([nasi ' exicia,' ab ' exican- 
do :' nam ' exicare,' pro 'exsecare' 
dicebant. Turneb. Veneta et Colon, 
leg. exicia. Lamb, legit excutia, et 
interpretatur parvas scopas quibus 
excutitur pulvis e vestibus. Linteum- 



(jue extersum] Captivis ii. 2. nomina- 
tur ' involucre.' Lambin. mavult 
interpretari mantile, x*'P<'M'"^P<'*'' 
J. I'alm. leg. Unteumque extersui, id 
est, lintenm ad extergendum compa- 
ratum: qnam emendationem Duuza 
ait verissimam. Ua Sallust. ' Lt 
alia, aqux portandip, con(|uiri ju> 
bet.' 

29 Centuriatus est] Centuriatus mi- 
les dicitur, in centuria adscriptns. 
At facete et suo sale comicus «licit 
eum centuriatum esse in expuncto 
manipulo, id est, adscripiuin esse 
manipulo exauctorato, et a militia 
dimi.vso. Sulmas, Ex]mncto in mani- 
piilb] Quemadmodum ' lecti milites ' 
in tabulas et codices (vocant ' pittai- 
ca,' ' breves,' ' laterculum,' ' inatri- 
culam')refcrebanturet scribebantur 
ita delebantur ' non milites' et ' re- 
jecti :' quo respexit Plautus. Et ex- 
plicavit Sclioliastes vetus in hoc Per- 
sii, ' Proximus expungani :' ' Tractuin 
a militibns, qui expuncli dicuntur, 
dum foras a militia euiittuutur.' So- 
lebant et mortuos ibi notare, et ' Tlie- 
ta ' suiun affigere. Lipsius. 

30 In tritico] Alludit ad ' curcu- 
lionem,' quae vermis est, frumenta 
exinaniens, ut Varro ait, Graecis k'ls. 
Virg. Georg. i. ' populatcjue ingiii- 
tem farris acervum tlurculio.' Lani^ 
bin. 

31 Reperius] Alii reperies. Vid. 
Aulul. III. 5. 

ACTUS V. 

ScKNA I. 1 Antiquum po'i-tam] To- 
tius bujus loci base sententia est : 
Omnis mulier mala est, riatro yw7] x^' 
\6s i<TTi, ut est in veteri Epigram- 
mate. Duas igitur niulieres pejores 
una esse, rcctissime oliui dictum est. 
Malum quippe malo aiidito augetnr. 
At ego in una Pha-dromi arnica, 
(|ui(l(iuid malorum singula; mulieres 
divisum tenent, conjuuctum iuveni. 
Boxiwrn. 

8 Caniculain] Planesium, quae mor- 



1872 



NOTiE VARIORUM IN 



det ad instar caniculae. Lamhin. 

SceaA II. 2 Nulla est] Jocus ex 
ambigiio, in voce res, qnara ilia nego- 
tiiini magiii niomenti iuterpretatiir, 
hie fortunas et rem faniiliarein. 
Lambin. 

G Vivo facilius'] Nihil verius. ' Nu- 
garum' enim tractatio propria pa- 
rasitonim provincia. Merito ergo 
propter eas ipsas facilius, id est, 
lautins atque ex sententia se victita- 
re gloriatur Curculio. Vid. Epid. ii. 
2. Douza. 

11 £/i«i] ' Eludere,' inqnit Dona- 
tus, gladiatoriiim est, cum viceriint, 
et ludo finem iiuposuere. Horat. i. 
Sat. nit. ' Davoque Chremeta Elu- 
dente senem.' Propert. ii. 2. ' Sic 
a Dulichio juvene est elusa Calypso.' 
Passerat. 

13 Tribus bolis] Id est, talornni 
jactibns. Vide Rudent. ii. 3. Vel] 
Vide INIii. i. 1. In chtamyilem'] Scil. 
paratus sum hidere. Taubin. 

14 Cum boletis] Joctis stomachan- 
tis miiitis ex annominatione. Est an- 
tem, ' holetiis,' species fungi, solus 
innocuus, jScoAi'tijs. ' Bulbus,' radix 
rotunda tunicata. Lamb. 

15 Tricas] Notanduin, aith rod ' tri- 
cis,' hand ' triconihus argentariis ' 
modo, vernm etiani ' tricosis,' nomen 
jnditum, idem significantibus. Lu- 
cillius: 'Hie tricosu', bovinatorque 
ore improbu' duro,' &lc. Douza. 

21 Quju/ruyWiccm] Actione furti nta- 
nifesti, qua peisequiniur quadrupii 
pcenani. Lamb. 

23 Licet te antesiuri] Liretne mihi 
aliquem coruni, qui hie adsunt mo- 
ncie, nt mihi ttstificetnr, mc niilitem 
in jus vocasse? Vide Persa iv. 9. 
Lambin. Non licet] Quia nemo liber 
adsit, <iui testis esse possit. Lamh. 

24 Intcsialus] V. N. Sc. seqvientis 
vs. 17. et Milit. act. v. 

25 At ef^o, quern] Non limit vcte- 
runi more, in jus vocatuni invitum 
qin)f|iio modo injiis ducerc. Nee earn 
v-is iufercndic rixirquc concilandir, 



quoties in jus vocatio a privatis fie- 
ret, occasionem veteres aut probasse 
aut admisisse. J. Roberlus. 

28 Accede huctu] Scil. tu miles, et 
auricnlam mihi prehende, si audes. 
Lamb. 

31 Quern elusit] Qnem tibi dornii- 
euti et eluso ademit. Taubm. 

34 Fastidit] Vid. Sticlio v. 4. et 
extrema Tnic. HJitte islunc] Scil. 
Curculionem, qiiem retinebat Ph-*- 
dromns, ne a milite vapularet. Lam- 
bin. 

36 Surge] Incunibebat enim in 
genua militls Planesium. Lamb. 

41 Servavi] Id est, observavi, co- 
lui. Lamb. 

47 Veiitus tui'bo] Apnleius: 'Tur- 
bo dicitur, qui repentinis flatibus 
prosilit, et omnia turbat :' a Lucret. 
' ventus versabundus' dicitur. Spec- 
tacula] Aula;a et cetera instrumenta 
scenica. Theod. INIarcilius censet 
' .«pectaculum ' hie dici cum Servio 
JEn. V. ' theatrum,' sive ' visorium,' 
ut Cassiodorns vocat. Ludi aiitem 
scenici in thoatro cdebantur; in ani- 
philheatro gladiatorii ac venatorii : 
illudque Veneri sacrum, hoc Marti. 

49 Nee rivam] Id est, semianimem. 
Vide Muret. Var. xvii. 13. 

51 3Ieminislin'] IVIiruui ni mcmi- 
nerit ttirbam fieri, qua? etiam multis 
verbis earn, ut facta est, explicarit : 
itaqiie oraculum putato, non conjee- 
turam, Memini istanc turbam fieri, nam 
de 8ua memoria loqui militcm, non 
Planesii, manifestum est. ./. Ciuli- 
elm. 

53 Una anulum] Alinm ab eo, 
quern parasitus militi surripuerat. 
Douza. Atque ita hie locus tuendiis 
est, qui alioquin a J. C*s. Seal, in 
Hyperoritico c. 3. va|)ulat. 

58 Deus] Verlere hoc loco est ivtp- 
yT1TU(6v sic Terenl. Adelpli. 'Me. 
Puer natus est. Mi. Di bene vor- 
lant.' Ubi notat Donatus, in omni- 
bus f|u<r rupite venerinf, ' l)ii bene 
vortant,' dici solerc; quia sirpc ho- 



PLAUTI CURCUL. ACT. V. SC. 3. 



1873 



iniiiei ea optaveriint, quae aliisalitcr dit aliciii peciiniam, spem tamen ha- 

atque expectavcruiit, conligisseiif, bet aliqiiain recuperaiidi, nee jjiopmis 

qiiain potesiateni reriim vertentium perdit; at qui aigentariis credit, 

seniet in utramque partem, Verlnm- prorsus perdit : ergo nugantnr, qui 

no Deo snperesse, veteres existinia- aiunt argenfariis male credi. Lamb. 

verunr. 4 Omnis meJisas] Soil, aliormn ar- 

60 Ccenam de.i snroriam^ ' Crena so- gpnlarioruni, ex (jiiibns lias derem 

roria,' est qiiiv dalursorori niiper ag- minas corrogavif. Liimh. 



nitae: ut 'advenlnria' quae datnr a- 
inico advenienti, notoqiie. Salmas. 
Epid. 1. 1. 

63 Tu istanc] Recte liic rogatur 
miles, nt sororeni siiam viro despon- 



i) Poshjuitm nihil Jit] Sir Cicero 
Fani. vii. 18. ' An lioc significas, ni- 
hil fieii, fiigere te ?' (irouov. 

G Aiiud prdtorem] Per cessionem 
bonoriim. Lambin. ' Ad pra-torem 



deal; nam patro mortiio, frater so- solvere' significat ita solvere, nt ni- 

roris pnpilla: legitinins tutor est. liilo ditior sit creditor, sive id fiat 

Douza. per cessionem bonornm, et bonam 

6.5 Verittn herclc] Hnnc versnni copiam ejcrando, sive per perjininm, 

Cure, parasitodo; q;ii per ridiculum diffitendo aut inliciando debitnm, 

asseverat,se serio plane dotem illam quod dicebant ' abjurare debitum.' 



constituere ; et velle, ut miles ea con- 
ditione sororem despondeat. Neqne 
enini hie ronsentire |)otest Phivdr. 
qui infra demnm deliberet, et e so- 
rore cxqnirat, utrnin velit,iS»."r. Pislor. 

68 Hanc Uberali] Scil. ' caussa.' 
Vide N. supra i. 3. et Poen. iv. 2. 

75 Et ego line idem] Lego, Ph. 
Et ego liuic cilium una spimdeo ; ut re- 
spexerit ad superiorem cibi perpetui 
flagitationem Curculionis. Acidal. 

70 Tliesatirum meum] Lauibinns ihe- 
saurum ineum interpretatiir, vel apnd 
quern deposui x x x . minas ; vel, nndc 
tanqtiaiii t x thcsaiiro depromam nuui- 
morniii quantum volan). Porro, vcr- 
siculus hie palam corruptus est. S\\- 



Grnnov. 

7 Amici compulerunt] Leg. coniule- 
runt. IMos fuit pulcherrimus et vere 
pins apud Graecos, sublevandi amicos 
pauperes. Erant enim sodalitates, 
qun; habcbant eomniuncm arcani, iu 
quam quot mensibus certum quid a 
singulis pendereiur, ut esset mule 
juvari possenf, qui ex ilia sodalitate 
fortunam adversam aliquo modo es- 
sent experti. Tales iiaqne accipie- 
bant ab istis aniicis et Bodalibus pe- 
cuniae aliqnam summam, ea lege, nt 
si Dens ali(|ii<indo meliora darer, 
qnantum esset erogatum, tantnndf m 
ipsi resiitucrent. Et hanc stipein 
collatitiam vocabant epavou, et factum 



spicor levi mutatione legendum, &d ipsnm epwifeiy. Nee raro accidebat, 

eccum lenonem; incidi in iliesaurum nt importnni exactores dtbitonm 

meum. Boxh, adorirentur, cum iile ab amicis « era- 

ScENA III, 3 Nan nude credilur] num,' id est, pecnniam erani nomine 

Creduntur proprie nnnimi qui red- coUectam, auferret. Casaub. Non 

duniur; quemadmodum contra pro- male, nisi obstarent sequentia, red- 

prie debentur, qua> deinde solvuntiir. dit nrgenlum domo. Nam dovio reddit, 

Inde argutia Marlialis ii. 3. ' Sexte, qui promit de area propria, quod an- 

nihil debes; nil debes, Sexte, fate- tea ibi repositum habebat: ut ita 

mur. Debet enim, si qnis solvere, coUaticia pecnnia amici eum nonjn- 

Sexte, potest.' Tornorup. Hoe sig- verint. Gruterus. Imo id ipsum, quod 

nifieat leno: Credere pecnniam ar- contulerunt amici, reddit domo; non 

gentariis, non est male credere, ut enim a mensa, neque apud pra?fo- 

nonnulli dicunt. Nam qui male ere- rem : quibus hie opponitur rh domo 
Delph. et Vur. Clas. Plant. 6 C 



1S74 



NOT.E VARIORUM IN 



non coilationi ant epa'iy. Fnllitnr 
Grntenis, et Casaiiboni ronjectura 
nihil verin>. Cicero de Off. lib. ii. 
' Liberales antem, qui siiis facultati- 
bus ant captos a pr.pdonibiis redi- 
mnnt antjps alieniim su?cipinnt anii- 
conim.' Cornelius Nepos Epanii- 
nonda, nbi inter alia: ' eamqne sum- 
main mm faceret, prinsqnam accipe- 
ret pecnniam, addncebat enm, qui 
qiiarebat, ad eos, qni conferebant, 
eiqne nt ipsi nnmerarent, faciebat.' 
Grortov. 

10 VoKiercl Tralatio est a ventri- 
cnlo, qui cibi impatiens enm revo- 
mit. Dignns bomine militari sermo. 
Tmibtn. 

11 Autttcum? aut] Addifnnis erat 
* mihi :' sed miles interrnmpit. Douza. 
Acidal. ita distinguit: aut tecum? Mt. 
aut? quia ex te hodie fuc. auctoritate, 
lit ait, vett. editt. Hnilie romice ad- 
ditur, et abundat in ornatum ; nt sta- 
tim, ' delicatum te bodie fariam.' 
Pili/rn calapultarium] Id est, jaciihim, 
quod ecatapnlta mittitur. Taiibm. 

] 2 .Vfrro] Sic Vitruv. x. 15. ' Per 
qna> tendnntnr nervi torti, qni bra- 
cilia rontinere catapultarnm debent.' 

13 Delicatum] Qui? non videt nnil- 
to ita elewantins h^r Pha'dron-um 
dicere, qnasi sucrinenteni niiliti ? 
Hie qiiidem e re niiWiari de catapul- 
ta exemplnni dncens ; Pha-dromns 
antem, nt delicatns et amatorius ado- 
lescens, de delitiis. Certe lenonem 
ab ntroqiie irritatiim, ostendit re- 
sponsnm ejns : ' At ego vos anibo,' 
&c. Pistor. Calello] Ambigiinm. 
Festns : ' Catnlns genus qiioddnm 
viDcnli, qni interdnm canis appella- 
tur.' 

14 Ferreo] Jocns xapo irpoaZoKiav, 
Homines delicaii liabent cafulos, 
quales sunt Mehlcri, qnos srcnm cii- 
hare facinnt : non antem ferreos. 
Torrent. In robusto carcerc] Id est, in 
robore. Nam in areas e robore far- 
tasjervi includcbantnr poena- canssa 
Vide Poenul. v. 3. 34. 



17 Atque intestatum'] Etsi doctis- 
jimis intestatum probari video; ego 
tamen magis laiidaveriin, quod est in 
Sarracenica, inattestaturn ; prapseriim 
cum hue nnice faciant ilia Sc. prje- 
cedenti, ' intestatus viviio.' Si ' in- 
antestatus ' hie reiinemns, sciendum 
triplici venire significatu : et pro eo 
cnjus auris testimonii ergo appre- 
Iienditur : item eo qui in jns vocat, 
et qui vocatur. Pro prime facit illnd 
Herat. Sat. i. 9. ' casu venit obvins 
illi Adversarins : et, Licet antestari ? 
ego vero Oppono anricnlam : rapit 
in jus,' (i^c. Pro secundo Prise, lib. 
VIII. qui ex Livfo disertiin affirinat, 
' impuberem libripendem esse non 
posse, neque antestari ;' ubi 'antes- 
tari' passive accipitur, et sigiiat, ut 
idem ait, irpo'Siau.apTvpriQTiva.i. Teriio 
modo usurpat liic Plaiitus, et Poen. 
V. 4. ' Antestare me, atque dnce,' 
^jc. Istic siquidem Auterastilis jn- 
bet aurem sibi \eili, et deiude dnci 
in jus. Nannius. 

25 Tibi permittimus'] Te jiidicem 
sumimns. Taubm. 

31 Liberali] Sril. ' caussa:' ne ad 
mauu reteras. Vide notas scenae 
pra-cedeulis. Idem. 

40 In j.'erro] Haec eo referenda 
sunt, quod qui pecnniam alteri de- 
bebant, et se debere confess! eranr, 
am judicati fuerant, nisi intra tri- 
ginta dies solvissent, neque quisquam 
pro lis, a creditore dnci et vinciri po- 
terant: quod ex A. Geliio xx. 1. in- 
telligere licet, et Liv. lib. vi. 

44 Ad prcFtorcm] Qiioties bonis ce- 
dendum fnis<et lenoni, si omnibus, 
quibns debebat, ita satis fecisset .' 
Potius est, nt ad perjurium lia-c re- 
fprantnr: nt dicat leno, se onines 
creditorcs snos ad prjetorem vocare 
solere, aiqiie ibi jiuejnrando affii- 
mare, se nihil ipsis debere. Quo 
pertinct, quod supra ei objicil co- 
ons: ' Naniqne incnbare te satius 
fiierat Jovi, Qni tibi anxilio in jnre- 
jiiraodo fnit.' Lt infanics fuissc per- 



I 



PLAUTI CASIN. PROLOG UM. 



1875 



jiiriis lenones notissinuim est. £o- 
dem referendum videiiir, quod supra 
Lac isc. legitur : ' Pessime metui, ne 
milii hodie apud pr£etorem solveret :' 
quamvis et hoc ad bononim cessio- 
nem pertinere videatur LambiDO. Bo- 
aius. 

4G Ne tu me nescias] Docti&simus 
Batavus hie quEedain mulabat. Ve- 
rum QOD putem debere quicquam 



lieic luutari ; nisi anieiuus reddere 
lenoois senuonein bt-ia languidioreoj : 
pra^sertini cum ei etiam mox alludat 
miles : ' Novi ego iios pugnos meos,' 
scilicet, non le, o Cappadox. GnUer. 
49 Licet] lllud licet, verbum est ac- 
cipientis pecuniam praeseutem, quam 
paullo ante a Lycoiie extortam secum 
portabat leno. Acidal. 



CASI> A. 



Argcm. 1 Conseirami Casinam. 
Conserti duo] Chalinus et Olyiiipio. 

2 Senex] Stalino. Filius] Euthy- 
nicus, Kceiphv TTpOcrcinroy. 

5 Mulcat] Vide notas Tiinnm. iv. 
2. Ms. Cam. et quinque Pall, et 
Lang, mulgat : bene; nam mulgat est 
mulcal. ' Mulcare ' est verberibus 
efficere ; ' nuiltare ' autem pecunla- 
rum pcenam exigere. Gronoc. 

6 Adolescens] Euthynicus. 
Pkologls. 1 Saltere] ' Prologus 

CasiuiP, non Plauti, sed Plauto dig- 
na. Qtiem Apnhim aliquem Comoe- 
dum Plautin-JB Fabulze prsefixisse,' 
existiniat Alciatus. 

2 Facitis maxumi] Sic Gruterns ex 
Mss. cum Camerarius transposuisset 
versus gratia, maximi facitis : conjicit 
vero, utque vos Fides. Lege, Fidem 
<jui facitis maxumi, ut et vos fides. 
Gronov. 

14 Iti scnioribus] Notum est Ser- 
Tium TuUium populum Rom. discre- 
visse in varias classes, centuriasju- 
niorum et seniorum, ratione habila 
statis. /n senioribus ergo hie nihil 
est aliud, quam in centuriis senio- 
rum. Boxkorn. 

15 Flos] Vide notas Cnrciil. i. 2. 1. 
19 Communtm locum] Orcnni, vel 

terram. Lucretiu!, ' Omnipotens, 



eadem rerum commune sepulchrum.' 
Coraicus hie ev(priixu' nam et ' abire,' 
et ' communis locus,' kut' ev(pritu<Tii6v. 
' Coranuinis locus ' est ille, ' unde ne- 
gant redire quenquam.' Sicev^rj/Aow- 
Tes sepulchretum dicebant iroXvavSpiov : 
et TXfioyas, mortuos : qnin et ^aKopiVat 
dicebantur: sic et ' felices ' Latinis. 
Flerald. Artemidorus Oneir. i. 80. 
Ko7vos 6 T&Kos ovTos KaXfiToi, 6 rovs 
viKpovs Sexo^foS' Gronov. 

20 Sed absentes] Id est, defuncti. 
Bosius hunc locum ita explicat : Sed 
absentes tamen sunt pro prasentibus, id 
est, proinde ac si prjesentes essent; 
ut sit avaffTpofpTj. 

22 Gregem] Comicum. Lamb. 

23 Ejicite ex animo] Omnet Mss. 
aiuut habere ducite : quod vere Plau- 
tinum esse et idem significare quod 
abducite : rh ejicite ex superscripta 
interpretatione natum. Videant so- 
des Gruteri notas: ibi invenient u- 
num omnium optimum codicem Ca- 
merarianum, a quo sine gravi causa 
non est fas recedere, exhibere cicite : 
lit fere semper in scriptis ' abicio,' 
•adicio,' ' subicio.' Maneat igitur 
ejicite. Cicero pro Sex. Roscio : ' Ut 
naiuram ipsam vinceret : ut amorem 
iiluni penitusiusiium ejiceret ex ani' 
mo.' Gronov. 



1876 



aOTJE VARIORUM IN 



24 Flagitatorem] Creditorera ira- 
portiiniim. Vide notas Mostell. in. 
2. 

25 Ludus datus est] ' Dare liiduni,' 
est metaphora a ludimagistris, qui 
Florallbiis et aliis ejiisinodi diebiis, 
ptieros ferlari sinuiit. Tunc diiiin- 
tiir * dare ludiini piieris,' lioc est, liidi 
vel Indendi potestatem illis facere. 
Unde iiietHphora in alias res dediic- 
ta ; lit, ' dare liidiin) alicui,' sit iii- 
dulgere illi, neqne ab eo quotidia- 
nuin pensum ant luborem exigere : 
qiiod hoc loco iiidiilgetur argentariis. 
Scalig. 

26 Alcedonia'] Hae aves nidos fa- 
ciunt in mari, media liyeme, quibus 
diebiis taiita est tranqniliitas, ut pe- 
nitus niliil in mari possit moveri : 
inde etiam 'dies Halcyonii' vocaii- 
tur. Servius. Plin. it. 47. ' Ante 
briimam septem diebus toiidemque 
postea sternitiir mare alcyonnm fce- 
turaa : et unde nomen ii dies traxere. 
Reliquum tempus hiemat.' De nu- 
niero dissentiunt auctores: nam Sui- 
das Aristoteiem et alios undeciin po- 
suisse ait. Gronov. 

27 Ratione utuntur'^ Non irritum 
omnino t'uit liic ingeniunj Bosii mco 
judicio: sed quod alii simplicius vo- 
lunt, id non est ei adversum. Nam 
eo jocatur Plaiitus, quod ntrovis 
modo verba possent accipi. Ratione 
ulunlur et significat agunt ex tabulis 
Btqne objiciiint grandi cmn codice 
Domen : et agunt commode scienter- 
que : ut cum Columella vi. 2. ' Non 
eajvitia, sed ratione emendentur.' 
Sic ludis pnscunt est et, quia ludi sunt, 
ncniincm ilagitaut debitum, et, neiui- 
iiem flagitaut ludindo,sed serio. Dc- 
niquc sicunduin ludvs est et, ludis per- 
actis, et, post<|Mani aliqueiu ludificati 
sunt accipiendo, quod non curant 
reddcre. GroA. Ludis jwscunt] S\}GC- 
taculorum cnim tempore nccpie libcl- 
los dare, nequc in jus vocare hoiulncm 
fas erat. Doiiza. 

211 Vaciiyr] Rctineo cum Lanibin. 



vacivas : Et jocus comiciis est in * va- 
civis auribus;' nam locutio est fami- 
liaris, ' si vacat, audi.' At comicus 
dixit, -si vaciva sunt aures, joco capto 
a vacuis aedibus. Scalig. 

30 Dare cobis] Id est, dicere. Vir- 
gilius Eel. I. ' Sed tamen iste Deus 
qui sit, da Tityre nobis.' Boxhorn. 

31 Clerumence] K\r]povixivoi, id est, 
sortieuies. 

34 Cum latranti nomine] ' Latrans 
nomen,' est Casina ipsa, nomen neui- 
pe mulieris. Proprium quippe mu- 
lierum semper ganniie et latrare. 
Et nullum frequentiusfuit convitiuni, 
quo apnd Graecos verberarentur mu- 
lieres, quam canis. Apud Aristo- 
phanem siepe occurrit. Si kvov, de 
muliere oblalrante, et fjuBvari kvoov, de 
ebria. Vespis : @pa<Teia koI /xeOuiri} 
ris vAaKTei kvwv. KaTretr' fKUvos «T- 
■ntv S) KVOV, KVOV. Scholiastes : Ti\v 
apTonwKiSa Kvva tiTrev, vXaKTOva-qs aou 
<prt(jlv ov (ppovTi^ii), S>v KVOV, Graecus 
auctor, unde Iianc comcediam acce- 
pit Plautus, nomen ei fecerat, kAoj- 
povfitvot, id est, sortientes. Planto 
placuit titulum ex nomine ancillae ei 
facere, de qua servi contendebant. 
Ea est ' Casina ' latranti nomine, 
quod, ut dixi, mulieium est propri- 
um. Casina autem est Kaaivr] Grae- 
cimi nomen a primitivo Kd,(Tis fac- 
tum. At • canissa ' Petiti falsuin 
et inei)tum. Salmas. 

41 Exponi] Extra aedes poni, ad 
incertum mortis, et vitac casum : 
(piod fariebant, qui pueros natos 
alere, sen tolleie uolebant. Terent. 
Hccyr. ' Continuo exponetur : ' ad 
quod Donatus : ' ad mortem scili- 
cet,' Lamb. 

48 At earn puellam kic sencxl Udec 
scriptorum et editiouum piiscarum 
lectio est servata etiam Camerario, 
aqualicenter recessit Aldus facien- 
do amavc puellam earn hie senex Effiic- 
tim occijiit, vt item hujus contra Jilius. 
Cui tauten lia-siruut Douza ct Gru- 
terus, quod parum commode proce- 



I'LAUTI CASIN. FROLOGUM. 



1877 



rferet oratio. At liiiic icmediiim 
aliunde qiia>reniliini. Posteaquum, 
quod viiljro liabeliir, est a (Jameiaiio 
adjiivante verj^um : nam et optiiiiiis 
ejus codex et alii sciipti editiqiie, 
Postqiiain. Hoc dividinduni et stri- 
bendiini : Post qua; adulevit ad earn 
atatem, ut viris Plucerc posset. At 
earn. Sic niliii est in oratioiie coii- 
fragosi. Gronov. 

50 Legiones parat] Allegoria a re 
militai'i. Ita ' piigna ' idem est, quod 
dissensio, ' pii(;nare,' idem quod, dis- 
sentire. Lcgioncs, liic copia- sunt ra- 
tiontim et argumentoium, blanditia- 
ruiii insidiaruiiique. Bo.vlmrn. 

62 Allegdvil] Privaiini niisit. Lam- 
binus. 

54 Excuhias foris] Si'^nificat pei- 
vigilia Veneris et amHntiuni, apud 
villicum, cliim iixoiem, patri paiata 
futura. Boxhorn, Vide not. (lurcul. 
1.3. 

57 Intra prcpsepk siias] Id est, in 
sua potestiite. Lnngol. 

63 Sciens ejus] Id est, ejus rei con- 
scia ac gnara. 

CG Inlcrrupit] Intercliisit ei redi- 
tuni. Allegoria a re miiitari. Cae- 
sar, 'ponteni rescindere,' dixit ; Li- 
viiis, ' intercidere.' Lamb. Ego ex- 
istiinem, liic niliil esse allegoricuni ; 
sed risus tantuiii ca\isa dici. I'istor. 

C8 Seniles niiplio'] Neque enim 
justae serviles sunt nuptiie ex jure 
civili : neque servorum mulieres di- 
cuntur ' uxores,' sed ' conjuncla-,' 
Varro. 

75 Id ni fit mecum] Id utrum fiat 
necne si quis sponsione mecum cer- 
tare vuit, deponat apud jndicem vel 
arbilrum pignus, ut ego quo(|ue de- 
ponam, ea condiiione, ut uter victus 
fuerit, nou recipiat piguus, nisi urna 
inulsi data. Genus loquendi, quod 
non intelligitur.nisi posit is exempils. 
Baccli. IV. I). ' Fdepol qui me esse di- 
cal cruciatu malo diguum, naj ego 
cum illo pignus baud ausim dare.' 
Epid. V. 2. ' Aio, vel da pignus, ni ca 



sit filia. Pe. Quani negat noyisse 
mater? Ep. ni ergo matris tilia est, 
In meum nummum, in tuum talen- 
tum jjignus da :' id est, depone pig- 
nus et certa mecum sponsione, qua 
ego pauper victus nummum perdide- 
riin, lu iocuples talenlum. Pn;n. \. 
4. ' Da piguus ni nunc perjures, in 
suavium, uter uiri det.' Cell. vii. 11. 
' Ni lioc ita est, qui spondet niille- 
nunif Plauti verbis sit, 'qui dat 
mecum pignus in mille nummum r' 
Aristoplian. in Nubibus : TlepiSov vvv 
4fiol, el jUTj rfrpdiJ.eTp6p ian rh r]iJ.ttKTfov. 
Ubi Scliol. TieplSou vvv ^/uol, avTi roiJ, 
ffvvdrjKas •jroi7)(70i'. Gronov. 

76 /'oHu.s] Ideoaiit Pn:nnm,ant GrjE- 
cuin, ant Apulum judices desiderat, 
quod supra dixerat, Cartbagini, in 
Gra'cia.et Apulia serviles nuplias tani 
spiendide celebiari. Vnltigiturjudices 
adbiberi locornm peritos. Quanquam 
boc de nnptiis servilibus in bisce lo- 
cis curatis, comica quadain licentia 
potius confictum, quam ut pro bisto- 
ri<r testimonio possit alleg;iri. Pistor. 

78 Niliil ugilis] Pignore dato me- 
cum non certatis. Lamb. 

81 Ea incenietur] Prostibula per 
ludos publicos in Scenam introduci 
soiebant, et exponi ou)niiini non libi- 
dini solum, sed licentia>. Scilicet ut 
qua- perditi bomines in mimis et ce- 
tera obscoeiiitate fabularum, paulo 
ante natautibus oculis videraiit, ea 
post ludos in reliquo corpore pecca- 
rent. Is nios Rouise vetus. Statins, 
' Hue intrant faciles emi puellae.' Et 
apparet vel ex Tertulliano, banc pro- 
«luciionem scoitorum non sine solem- 
ni ponipa fuisse, et cum pra?dicatione 
publica pra>conis. Ad bunc rituni 
acconimodaudi bi versus Prologi. 

86 Non manebit auspices] Cicero de 
Divinat. lib. i. ' Nibil fere quondam 
niajoris rei, nisi auspicato, ne priva- 
tim qtiidem gorebatur : quod et nunc 
nnptiarum auspices declarant, qui re 
omissa, nomcn tamcn tencnt.' Sed 
cum auspices adcundi mos dcsitsset, 



1878 



NOTiE VARIORUM IN 



' proxcnetae' vel 'conciliatoics ' eo- 
riim vice fiierunt; qui et ' proniibi ' 
dicti, felici oinine omnia inchoantes. 
Glossariiim : Auspices, pronubi, Trapd- 
vvficpoi. Et hi, quod conventum erat, 
nt rite fieret, tabiilisque mandaretur, 
curabant. IJotoman. 

ACTUS I. 

7 Sulelis^ Vide notas Ampliitruon. 
I. 1.211. Capt. 111.5. 

10 Quid in urbe reptas] Lego, et 
ex parte cum Lanibino emendo, 
Quid in urbe restas viliice hand magni 
preti. Primuin fastidiiim est in eo 
qnod sit villicus, ac eum propterea 
!ion ileceat in iirbe restate, lioc est, 
remanere et cunctari : postrenuiDi 
quod non sit magni pretii. Dissal. 

12 Legattim] Mandatum est. 

15 Dierectiis] Vide notas Capteiv. 
III. 4. 193. et Trin. ii. 4. 

18 Ego, hue quod rcni] Quod hie 
tentant,/ioc subjiciendo.sine vitio est. 
Nam hnc quod veni in urbem est ob 
quod hue in urbem veni. At quod se- 
quitur, intentatuui relinquunt, <|uum 
tamen Camer. codex et omnes scripti 
Pali, nisi impetravero. Scribendum 
autem, ut et Parens voluit in scriptis 
noil*, si impetrnvero. Ea enim parti- 
cula utuntnr interdnm ea vi, qua 
alioquin ' ubi ' vel ' siniulatcjuc.' Ca- 
tullus, ' Nam si luxerit, ad librario- 
rimi Cnrram scrinia.' Gronov. 

24 Potior fins'] Id est, prfrferaris 
inihi, potiore apud earn liabearis loco, 
quam ego. Nihil ergo hie mutandum. 
lioxliorn. 

30 Lucehis nova; nupta facem] Aa- 
Sovxvca^. Curcul. 1. 1.' luces cereuin.' 
Qninque facibus utcbaiitur in nnp- 
tiis: quod is numerus cpiasi synibo- 
liini quoddani <<it nii|>tiarnni, ut (|ui 
ex prinio imparl, et prinio pari, tan- 
quani ex mare et ffcniina constet. 
Plura vide apud Plutarch, in Pro- 
hlcmatis. E.ts qui pra'fVrcbant, 5a- 
6of/xot a (Jrwcis, a Liilinis fortasse 
oiim ' pucri luuti ' dicebantur : d« 



quibus vide notas ad Plant! Curcnl. 
I. 1. 9. Quin et suspicor id olim 
ominosum habitum fiiisse, credi- 
tumque, qui novae nuptse luxissent 
facem, eos postea nihili fore. Murel. 

32 Id locorum] Id temporis. Lam- 
bin. 

33 Una semila'] Meursius scribit, 
et una femina, apxa'iKoos, pro liemina, 
salvo metro. Vide ipsum et notas 
Curcul. II. 3. 8. Taubm. 

36 Curvom aquafaciam] Ms. noster 
disertim habet circum. Quod elegan- 
tissimum et Plauti mihi esse videtur. 
' Circus ' Latinis dicitur, quidquid 
rotundum est. Unde diminutivum 
'circulus.' Nihil autem circo incur- 
vatius est. Boxhorn. 

37 Postilenu] Lorum crassnm, sive 
lignum incurvum, sub jumentorum 
Cauda, ad sustinendum ;3acrT07;UO, cui 
onus iuiponitur. Lamb. 

38 Aisj («] Non possum probare 
Turnebi lectionem et explicationem, 
nisi ut mures de accriw edere. ' Acer- 
vnni edere,' pro de acervo edere, 
vix probum. Legendum putem, nisi 
tu acus bourn cderis : nisi ederis acus, 
nt boves soleni, ant nisi terram, ut 
lumi)rici. Fortasse an et acer bourn 
scripserat. Ut «c<?c pro 'acus' dix- 
erint veteres ; unile in secundo casu 
' aceris.' Acus est palea. Palea 
autem pro pabulo bubus, nt est apud 
Varronein de R. 11. xi. 5. Salnias. 

39 Quud te postules] Istud quidquam 
non est mutandum in quidvis, Et de- 
teriores sunt libri qui sic habent. 
Sine distiiictione scribendum : Quod 
te postules, gustare quic(iuam, nu7iquam 
edcpol jcjunium Jejunum est (cque, ifc. 
Ratio lo(|Ucudi postulabat, nt dice- 
ret, Quod te postules gustare quidquam, 
non est, pro eo dixit, (juod tc postu- 
les gustare (|uid(|uam, nonjejiminm 
leque est jejunum, ut ego te reddam. 
Salinas. Sic Mil. ii. 2. 'Quod ille 
gallinaui.' Sententia est: Non est, 
quod ille dicat: ne accipiatis banc 
cxcusationeni. Cicero Vcrr. lib. ii. 



PLAUTI CASIN. ACT. II. SC. 'J. 



1879 



< Quod civis cum cive agat.' Turneb. 
4S Condigne te cubes] Apage, cum 
tilitiis iccubes. Noiiduni expressit, rjuo 
niodo velit