Skip to main content

Full text of "Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji [Kirchen-lexikon] Wetzera i Weltego ..."

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the worlďs books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was nevěr subjcct 

to copyright oř whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge thaťs often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the originál volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we háve taken stcps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personál, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's systém: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition oř other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpeopleabout this projcct and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be ušed in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the worlďs information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discovcr the worlďs books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through thc full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 




Ij^ 



m 



6000369330 



í)7 d. it? 



5 



I 



* > 



■J... • 



'-%r 



MdKLaPEBJA 

KOáCIELNA. 



ENCYKLOPEDJA 

KOŠCIELNA 



PODLCfi TEOLOfilCZNBJ ESGYKLOPEDJI WBTZERA I WEinCO 

z LICZNEMI JKJ DOPEíiNIENIAMI 

FBZT wsBóííFBAoavnncrrvnR ErusxnsAenu duchowhtch 

I áWIECKICH 08ÓB 



WTDANÁ 



rKZEZ 



X MCHAiLA NOWODWOR8KIEOO. 



Tom V. 



fEwunaga.—f^tltRbtrgJ, 




■ - O 



WARSZAWA. 

W DSDKÁBMI CZEBWIŇSEIEGO I SPÓUU, 
olica áto-Knjxkft Vt 1326. 

18 7 4. 



4r*- 




V'. 



APPBOBATUB.^ 

TladialATiaOi die 27 Octobris 1874 anno. 

Florianus KosiAski, 

AdminiBtrator Dioeceais Tladislay. seu GaliscienBis. 



AosBOJieHo Il^eHsypoK). 
BapmaBa 6 HoAÓpji 1874 ro^a 



■Ví* 



r 



SPIS ARTYKimÓW 

^1^ tonue pifflT^m za^^ajrty^oli. 



sír. 

ElzbieU kr. ang. ob. Tador 

Emanacja « i 

Eouuicjpacja — 

Embolizm % 

SmlnrjOQ *^ 

Emerencjana áw — 

Emerj Jak. And 4 

Emeryci 5 

— w Polsee .... 6 

EmíiMza 10 

Emfiteaza .•••.• li 

Emmanuel kr. port • • • 12 

Emmaos ..••... 13 

Emmeram áw — 

— opactwo .... 15 

Emmerich An. Kat . . . , — 

Empli... ob. £mf. — 

Empiryzm 19 

Emser 24 

Emski kongres • . • • . 25 

Encyklika 28 

Ency kloped jád 29 

£ndor Si 

Energnmeni S2 

Engaddi 84 

Engel Lndw — 

Engelbert áw — 

Engelbrecht Jan .... 86 

Engelhns Theod — 

Enkolpion 87 

Enkratycy — 

Ennodioa 88 

Ennon S9 

Enoeh — 

Enocha kši^a 41 

£on 48 

Epafras . — 

Epakta 44 

Epaonnn ....•• — 

Epée Kar. ICcIl . . . , — 



Tiror. 



Epiíianjasz é. ^jprjjski 
Epifaigasz sehohs^k 
Epifanjosz áw. bp . 
Epikcja .... 
Epiknreizm . . . 
Episkopalny systesa 
Epištolně obscororum 
Epo Boecjnaz . 
Erastns . . . 
Erazm áw. . . 

— Boterdamcsyk 
ErdOsi Jan . . 
Erfnrt . . . 
Erígena Jan Scotns 
Erlan . . . 
Ermold Kigellns 
Ernesti Jan Ang. 
Erpenins Tomass 
Eschatologja 
Escobar Barttom. 
Escobar y Mendoza 
Esknijal . • 
Espen Zeger Bern 
Espencensz Kland. 
Ess Karol yan 
— Leander Tan 
Esseúcsycy . . 
Estella Diego ď 
Ester . . . 
Estery ksi^a bibl 
EsteTe Eng. M. Fr. 
Estins Wilh. . 
Estrix Idzi . . 
Eth... ob. Et . 
Ethai . . . 
Etjopja . . . 
Etnarcha . • 
Ettal . . . 
Etymologia . • 
Encharystja ob. Sakrament 



Ant 



Van 



4a 

4€ 

47 
48 

51 

58 
54 



55 

60 
61 

67 

68 



•t 

70 
71 

72 



75 
76 

%T 

88 

89 

91 



TI 



Euchenosz i. bp 



Eachologinm 
Eudaemon-Joannes 
Eademonizm 
Endes ob. Eadyáci 
Eudocja áw. 

— cesarzowa 
EndokBja ob. Eudocja 
Eudyáci . . 
Eiifemja áw. 
Eufrat . . 
Eufrozyna éw. 



Eugend éw. . • 
Eugenjusz I Papiež 

— II — 

— III — 

— IV — 

— áw. bp karatg 

— — tole 
Eulalja áw. . * 
Eulaljnsz antypap. ob. Boni 

facy I . . . . 

Eulogja 

Eulogjusz éw. bp . . 

— — pustelnik 

— — z Kordowy 

BuDuch 

Euouae 

Enryk król . . . 
Eusebius ob. Enzebjusz 
Eustachjasz sw. . . 
Eustatjusz áw. anijoch. 

— bp Sebasty. 

— arcybp tessaL 
Eustocl^a áw. . . . 
Eustocbium ob. Eustodig 
Eutyches áw. . • . 

— heretyk • . 
Eutycbjan Papiež éw. 
Eotyobjanizm ob. Eutycbes 
Eutyclgafiz aleksandr. 

— kplski •. 
EutymjuBz Zigabenus 
Euzebjusi P^p. áw. 

— aleksandr. 

— cezarejski 



■tr, 

98 
' 94 



95 



96 



97 
98 

99 

101 

102 
108 
106 
107 
108 



108 
109 



110 



111 
112 

118 

lU 

115 

116 

122 

128 
124 



Enzebjusz emezeňski 

— Pampbili ob. Euze 
bjutt cezarejski 

Euzebjusz samosatetfski 

— éw. weceUeňski 
Euzojusz antjocheň 

— cezarejsk 
Ewa .... 
Ewagrjusz . 
Ewald éw. . 

— Jerzy H. A. 
Ewangelja we Mszy 

— wieczna . 
Ewangeljarz . . 
Ewangelícki zwi^zek sekta 

— stowarz. w Anglji 

— zwi^zek we Francji 
Ewangelickie konferencje 
Ewangeliczka ob. EwangeUarz 
Ewangelje kanoníczne 
Ewangelista blog. . 
Ewaryst éw. . , 
Ewodjusz éw. antjoch 

. — z Uzalis 
Examen biskupów . 
Examinatorzy . . 
Exarcba .... 
Excepcja ob. Proces 
Excessa ducfaownych 
Exedra .... 
Exegeaza . . . 
Exekrcja . . . 
Exekucja dekretów 
Exewje. . . . 
Exempeja . . . 
Exhumacja obacz Cmentarze 

w Polsce . 
Exkluzywa . 



Exkommunika 

Exorcysta . 

Exorcyzm . 

Exorta . . 

Expektatywa 

Exporta . . 

Expozytnra . 

Exsuperius ob. Exuperjosz 

Extaza ob. Zachwyt 

ExtraTagantes . . 

Exultet... byma 



■tr. 
128 



12í> 
180 
182 

182 
138 



134 
135 
187 

18& 

139 

160 

161 

161 
162 



164 

184 
186 
187 
191 



198 
194 
198 
199 

200 
201 
208 



204 



vn 



Exuperjou . . 
Ejbel Jan Wal. 
Ejxneryk Miko}. 



— Jan 



Ezdrasz i Nehemjasz 
Ezdraszowa III ksi^ga 

— IV ksí^ga 
Eziecbjasz . . . 
Ezecbjel . . . 
F.. ob. Ph. . . 
Faber Piotr btog. 

— de la Boderíe 

— Bazyli . . 

— DjoDÍzy . . 

— Feliks . . 

— Fryderyk Wil. 

— Jakob . . 
SUpnlensis 

a Carrinis 

— — Angnstanus 

— — z Heilbronnu 

— — bp Wiedeáski 

— Ida ... . 

— MacMJ . . . 

— Mikolaj . . . 

— Stefan . . 

— Wit .... 
Fabjan šw. Pap. . . 
Fabiáni Karol . 
Fabri Feliks ob. Faber 

— Honorát . . 
Fabrícins ob. Fabrycjnsz 
Fabrici Gabijel. . . 
Fabr}cjoss Jan . . 

— Jan Albert 

— Jerzj 

— Teodor . . 

— r. Fabrycy 

— Piotr . . 

— Walentj Groza 
Fabrjka koácielna ob. kosdól 

(íabrjka koéc.). 
Faceasz ob. Faeee 



Facejasz ob. Faeee 
Facnltates . . . 
Facnndns . . . 
Fagina Pawet . . 
Fagnani Proiper . 



■tr. 

305 Fagnndez Stefan 

— Falcandus Hngo . 
206 Falconia Proba 

— Falda .... 
20 7 Faldjstorz . . . 

218 Faleg .... 

219 Falkenstein J. H. . 
223 Falkowski Jakob . 
225 Falkowski Jakob • 

— Falloux Fr. A. P. 
231 Faltonia ob. Falconia 

23 7 Falszerstwo . . 

— Familišci . . . 

238 Fanatyzm . . . 

— FanelU Katarzjna . 

239 Fanon .... 

242 Faran .... 

— Faraón .... 

243 Fardeila Michal 

— Farfa .... 

244 Farínacťi Prosper . 

— Farlati Daniel . . 

24 5 Farnesius ob. Farnowski 

— Farnowski . . . 

— Faryzeusze . . . 
24 6 Fastidins bp . . 

— Fatalizm . . 

— Fatam ob. ř^atalizm 

— Faunt Artur 

— Faure Jan Chrz. . 
24 7 — Jakob . . 

— — Piotr ob. Farre 

— Faast ob. Socyn . 

— Fanst ob. Fanstns 

248 Fanstns z ULiez 

249 — manichejcz. 

— Faustyn i Jowita áé. 

— Favre ob. Faber . 

— ' Fea Karol . . . , 

250 FebroDjusz ob. Hontheim 
Febure 3IichaI . . 

— Fécam .... 

— Feder Michal . . 

— Feilmoser And. Ben. 

— Felbiger Jan Ign. . 

— Felder Fr. Kas. . 
252 Fereti ob. Wojsko n 

— Felgenhaner Pawel 
258 Feljanci .... 



Hebr 



8tr» 
253 



254 



255 
256 
257 



258 

262 
263 



2C4 
265 



268 
269 

27» 

27S 



274 



275 
276 

277 



TUI 



Fe^aniki . . . . . 
Felicissimns ob. NowacjaDíe 
Felicitas ob. Felicita . . 
Felicyta ^w, .... 
Feliks I Papiež . . . 

— .II — • . . 

— III (t;. H) Papie* 

— IV (v. ní) — 

— V antypap. 

— Praeses 

— i Reguia íL 
*— z Kantalícji áw 
— • z Kantes éw. 

— z Noli áw. 

— Walezjnsz áw. 

— z Aptongi ob. Dona 

tyáci . 

— manichejczjk 

— Minuciusz ob. Mina 

cjusz • 

— z Prato 
Feliňski Zygro. Szcz. 
Felix ob. Feliks . 
Felix Józef . . . 
Peller Franc. Ksaw. 
FellOcker Zjgm. . 
Felton Jan • . . 
Fenelon Franc 
Fenicja .... 
Feniks .... 
Ferdynand III król, áw., 

— Niezlomny áw. 

— katolicki 

— I ces. . 

— II ces. 

— III ces. 
Feretron . ^ . 
Ferezejczycy . . 
Feria .... 
Ferrandus Fulgentias 
Ferraryjsko-Florencki 

*Ferrara Jan . . 
Ferreri Zachaijasz 
Ferreijosz Winc áw. 
Fenila .... 
Ferns Jan . • . 

— Jeny • • 
Fesch Józef . • 

Fessler Ign. Aur. . 



sobor 



sir. 
279 



281 

2S9 
284 

285 



.286 
287 

288 



289 



290 — 



291 — 



296 
298 

SOI 
804 
805 
810 
818 
819 

820 

831 
830 
881 

885 



Fessler Józef . . 
Festus Porcius • • 
Fetyszyzm . . . 
Feoillants ob. Fe^'anci 
Feuillée Ludw. 
Fěvreob. Faber ^ 

— ob. Febnre . 

— Jnstyn L. P. 
Ficinus Marsilius . 
Fidelis z Sigmar. . 
Fietzek J. A. . . 
Figura w Bibtji 
FiladelQa miasto . 

— ducbowna 
Filakterje . . . 
Filastrjnsz . • . 
Filch Wilh. . -. 
Filchius ob. Fich. 
Fileasz áw. . . • 
Filemon áw. • . 

Fi^a 

Filip macedoňczyk 

— frygijczyk 
syn Heroda . 
m^i Herodjady 
áwi^ty Apoštol 

— — Djakon 

— — Neri . 

— — Benicjusz 
. — ces, rsym. 

— II kr. hiszp. 
Filip n August. . 

— Sidetes. . . 
Filipecki And. . . 
Filipiáci .... 
Filipon ob. Boskolnicy. 

Filipy 

Filistynowie . • . 
Fillastre Wilh. . . 
Filliucins Winc. . 
Filologja biblijna. • 
Filomena áw. • • 



887 



Filon Žyd. . . . 

— bp karpaiyjski 
Filopatra Djalog. • 
Filopon Jan. . • 
Filostorgjuss . . 
Filostrat. . . . 



itr. 
188 



840 



341 
342 
343 

346 
347 
363 

364 



365 
366 



367 

375 
376 
378 
^82 
388 
389 



391 



393 
394 

399 
400 

401 



FílosoQa 40S 

— rttíal 416 

Fiaetti FntDC 4it 

Finiiiw nwr6e«ie. ... — 

nnak) 4S1 

Flrmicas Hatona. ... — 

FiniiiljMi — 

Ffamia iw. «s3 

IlKalis ob. K<Mi^iton. . . — 

FumnaiB ob. Féom. . . — 

Fíacber db. Fiaser. ... — 

faen BartloMÍQJ 4ss 

f^sber ob. fiaset .... — 

Fistuli 4S4 

flner Ju bp — 

— Jm tPerawn). , . tti 



Fixmílliier Benedjlrt . 
— Jéttť. . . 
Flabrihun .... 
Flacích ob. Flujsn . 
Fbqoax Mad^j. . . 



FlamMos Mař. Ant. . . . 4St 

— NobiUm. ... — 

FlawjAD íw. aatjoeb. ... — 

— kpUki . . . 4SS 

— ftDtjocbeůild . . . 4li 
FUvigny ob, FUriiiiKllffl — 

FlaTiniacum ~. 

Flsiqim <A. iiaeí F1. . . -~ 

Flécfaiar Esprit 48& 

Flectamu genaa 497 

Flectom matledatwo . . . ' ^ 
Fleariaa ďAzneiionTllle Tom. 

Kar — 

Fleoiy opactvo. .... — 

— Andn^ Hork. . . 440 

— Klamyiiu .... 441 
Flexierde Benl ob. Flécbíer ~ 

Flodoard. 44S 

Flora ob. Fknacsdskie igrom. — 

FloraccttUe ignm. ... — 

Florencja ' 444 

FloicDCki tobir- ob. F«m- 

rTJiko-Fkv. sob. ... — 

Ftorencoiirt Franc . . . 45t 

Florei Hemrk ...... 4S3 



Floriaenm ob. Flenrj opaetwo 4M 

noijBB f«. — 

norýulskiB opaetwo. . . . *i» 

Florimond s Bajmood . . 4*4 
Floria, Joacbim de, ob. PIo* 

racedikie igrom. ... — 

Flonu IjoAsfci 4S7 

ílnctibna Bobert de, ob. 

Findd — 

Ftodd Robert 4*9 

Flao Hlkot«j U(^. . . . 4&» 

Foebenri ob. Foacnri . . — 

Fo^an 441 

Foistet Jós. Teof. . . . 467 

Fokas c«i — 

Folengo Teofil 4C« 

Fonaeea Piotr — 

Fontaine Jakob de la, 

FoDUnella ob. Fonteidle. — 

Fontaoey Jan de, . • . - — 

FontcDelle. 469 

FoDtenand 470 

^ODtis Ebnldt nkon ob. Fon- 

téTraud -* 

ForcelUtii Idzi 471 

Foreiro Franci3i«k ... — 

Forer W'»wriyTiiec. . . . 471 

Foreríns ob. Fonrier ... — 

Foreeti ADtoni — 

Forma . » — 

Formaria. 4T4 

Fonna^ — 

Formoeta ob. Formoa. - . — 

FormoE PapKi — 

Formclarze 4TS 

Fonter Jan 4I9 

— Jan — 

— Walenty — 

F8rtter Henryk — 

Foitnnat Wenan^nsi . . . 490 

Forum ob. Jnrjidjkcia. . . — 

Fomm Appii 480 

Foscarari 481 

Fossom 48S 

Fotyn — 

Foorior Piotr bř. . . . . 486 

Fonmet Adrz. Unb. Tig. . 484 

Foomier Jerqr 487 

— Piotr — 



str. 

Fox Jan 487 

Pragmenta Woifenb. . . . 488 

Pranc Jan Jerzy 489 

Pranchen ob. Franken Chr. — 

Francja 490 

Pranciszek áw. z Assyža . . 535 

— — Borgjasz . . 5i6 

— — Garacciolo. . 520 

— od Dziec. Jez. • 521 

— áw. de Girolamo. 522 

— — de Hieronymo 

ob. Fr. de Girolamo. . — 
Pranciszek blog. Mayron. . 

— áw. de Paaía . 

— bh de Posadas. 

— áw. Salezy . 

— — Serafícki 
ob. Fr. á. z Ássyža. 

Pranciszek áw. Xawery 
Pranciszkauie . . . . 

— w Polsce . 
Franciszkanki . . • 
Pranciszek I ces. . • 

— II 7- . . 

— I król franc. 
Pranciszka áw. Rzymíanka . 
Prancke Ang. Herm. . 
Prancken ob. Franken Chr. . 

Pranco Parisiens 

Prancolini Baltaz. .... 
Prank Jak. Józ. Lejbowicz . 

— Kacper . . . 

— Otbmar . . . 

— Sebastjan . . 
Pranken Cbrystjan . . 
Prankenberg Jan Hen. 
Prnnkfurtski recei . . 
Prankoáskie paňstwo • 
Pranków nawrócenie , 
Pranzelin Jan Chrz. . 
PraticeUi ob. Fratricelli 
Pratrícélli .... 
Prayssinoas Djonizy . 
Predegarjaiz. . ' . . 
Preiburg ob. Pryborg. 
Prelndaller Fr. Józ. . 
preising bpstwo. . . 
Preppel Kar. Em 629 



52S 
524 
527 
528 



531 
543 
548 
588 
589 

590 
592 
593 

595 



Freudenfeld Burk. H. . 
Frevier Karol Joz. . 
Prey Franc. Aná. . . 

— Jan Ludwik . . 
Preyburg ob. Fryburg 
Preysing ob. Freisíhg 
Fríaul ob. Fřiol . • 
Friderich Melch. . . 

Fridigern 

Frídyaidszki Jan. . .. 
FriedhoffFr. Mel.. . 
Friedrich imiQ ob. Fryderyk. 
Friedrich Jan . . . 
Frint Jakob. . . . 
Frisi Paweř .... 
Fritz Samuel . . . 

Fritzlar 

Friul 

Frodoard ob. Fiodoard. 
Froelieh Edward . . 

•Fro6s Ludwik . . . 
Frohschammer Jak. . 
Frois ob. Froés . . 
Fromage Piotr 
Fromm Andrzej 

— Jan . 
Fruktuoz áw. 
Frusius Antoni 
Fryburg . . 
Fryderyk áw. 

— Jagielloňczyk. 
I cés. Rudobrody 

— ir cesarz . 

— m — . . 
-^ II hesski. . 

— III saski. • 
Prydolin áw. . . . 
Prydryčh ob. Fryderyk 
Frydrychowicž Dominik. 

Prygja 

Frygjanie ob. Monianiáci, 
Pryzowie. . 

Ftartolatria ob. Aftartodoceci 
Fucbs Grzegorz. . . 
Pul ..... . 

Fulbert áw. . . . . 

Fulcbeijusz z Chartres • 
Pulda. 



600 — 



602 
608 
604 

613 
615 

616 
621 
622 



8tr, 
629 

630 



635 



636 
637 



638 



639 



640 

641 

642 

643 
644 
645 
650 
655 
656 

660 

661 
662 



664 
665 
666 



Xi 



sir. 

Falgettcjuaz áw« 668 

FalgeDQau Femndos ob. Fer- 

rmodos. — 

Faligsttí Jakob 670 

Folko íw 671 

— Mog. — 



sir. 

Ffflfto s Neoiilr 671 

— król jeroz 6 7S 

Folio Piotr 6 74 

Fortado — 

Foneasz ávr. 6 74 

FOrstenberg F. W. F. . . — 



SKRÓCENIA UŽYWANE W TEJ ENCYKLOPEUI. 



al(ia8 t. alibi) 

ap(ad). 

arcbp • • . 

bp . . . 

bpstwo 

cf. 

dr . 

f 

gr 

hebr 

ib. ibia. ....... 

íb p. inf. 

izr 

Konstpol, a meldecfy Epol 
Konstplski, a niekiedy Eplski 

kr. . . 

1. c. (lo<^o citato) . . . . 

N. T. 

(ob.) albo (ob. t. a.) . . . 

ok. . . : 

op. e 

pko 

rzplita 

a.KC.aUH) S. K. O. . . 

S. T 

t. . . 

WA • .....w... 

um. Inb t 

T 

W 

Yulg 

70 



inacxy: gdzieindzicij. 

w (antorze). 

arcjbisknp. 

biskup. 

biskupstwo. 

porównaj. 

doktor. 

foUo. 

po grecka. 

po hebrajskn. 
tamže. 

-in partibns infidelinm. 

izraelski. 

Eonstantynopol. 

Eonstantynopolitaňski . 

król. 

w miejscQ (z dziela) jož przj- 

wiedzioném. 
Nowy Testament, 
obacz artykul pod tym wy- 

rázem, 
okoto. 

dzielo jož čytowané. 
przeciwko. 
rzeczpospolita. 

Swi^ta Eongregacja obrzgdów 
Starý Testament, 
tom. 

nrodzi! bíq. 
nmarh 
Tolnmen. 
wiek. ' 

przeklad hiciňski Wnlgaty. 
grecki przeklad Pisma áw. 
siedmdziesiQcin ttnmaagr. 



Emanaeja (od etaanare — wTptywaé), szeroko npowszechniony ca 
v^boiJzie sjstem religiJDV, a nast^pnie i fílozoficzny, podtag któresro 
wszystkie rxeczy wypty waj^ z Istoty Najwyžszej, tak iž wszystko co jest, 
jest objawem tej Istoty Najwyžszej. Wyph'wy pierwotnie z Istoty Božej 
vfvszře s% jeszcze bóstwami; ale czém dalej zst^pujemy w laňcocha rze- 
ozy swiatowych« czém bardziej w tym vryplywie oddalamy si§ od pier* 
v.otDego žródla, tém wi§cej zaciemnia sie bóstwo. £. wi^c jest jedn^ z form 
'^>antei2ma (ob.). Pierwotny stan irtwolucji\ w którym wszystkoác bytu, ze 
wszystkiemi szezególowemi swemi formami i zjawiskami, zaajduje si^ jnž 
w iiatarze Boga, przechodzi w stan ewclucji^ przez jaki rozwija si§ pel* 
r.obó byla. Produkt wyplywn jest w istocie swej jedoo ze žródiem, zja- 
kiego wypiywa. Nie ma tu wlašciwíe nic indywidnalnego, samodzielne- 
í:o. ho wszrstko ginie w jednej powszecbnej substancji. Religje: indyj- 
^ka. perská, egipska mája za podstaw§ swoja emanacj^. U indjan Brakm^ 
odwieczna dochowa jednošc, jest tajemným \rszelkiego žycia zródlem. 
Z niego wyszli trzej wielcy bogovie: Brahma, Wisznu i Sziíca, Z trzecli 
tych pot^g naj^yžazych idzie nastepnie caly szereg bogów nižszycb, na- 
!^tepoie demonów i rzeczy materjalnycb. W parsyzmie žródlem wszech- 
hytu jest Zertcane^Akerene^ niestworzone wszystko. Wiekuistošc ta obja- 
wia sie w Ormnzdzie (jako šwiatlo i dobro) i Arymanie (jako ciemno-^ó 
i zloi. Z tych najwytszych emanacji i«l^ dalej amszaspawbj^ art-ydčn/^ 
-íiy, fericery i i/iřiry, narcszcic swiat materjalny, jako miejsce walki 
pomi^dzy dobrem a zřem. Egipcjanie z najwyžszej istoty, Knefa^ wy- 
wodzili Amwia^ FtaKa i Ozyrysa. Amuu, najwyžsze swiatto, podaje pier- 
wowzory wszecb rzeczj'; Ftab, jako sila twórcza, daje trm pierwowzorom 
rzeczy n^iátoác; Ozyrys wreszcie, žródto wszelkiego dobra, daje wszystkie- 
ir.u žycie i blogoslawieňstwo. Z tych trzech bogów w}-plywa osm bogów 
pierwszego rz^dn, od których czas sie rozpoczyna: stanowi^ oni reálna 
wizech rzeczy podstawe; z tych idzie dalej dwanašcie bogów dnigiego 
rz^dn, którzy wytwarzaja swiat widzíalny; nastepnie idzie trzeci szereg 
Logów rz^dz^cych šwiatem, na których czele stoi Ozyrys. System ema- 
nacyjny wystgpuje takže i w filozof ji záchodu: najprzód w neoplatoni- 
zmie ťob.), nastepnie w gnostycyzmie fob.), wreszcie u arabów, którzy 
z arystotelizmem mieszali cz^stokroč poj^cia neoplatoiiskie (szczególniej 
Alíarabi. nr. pod koniec IX w.). O fílozofícznej wartosci systému ema- 
nacyjnego ob. Pantcizm. -V. 

Emancypacja. I. W znaczeniu prawa cywilnego (e mancipio 
dare, enancopare, t. j. ze swej reki, ze swej wlarlzy wypnszczac) naz>- 
waío s\^ u Kzyioian postepowacie prawne. jakióm wyzwalat si§ niewol- 
nik z pod wladzy pana, lub syn z pod wřadzy ojca. E. ta poczatkow^ 
przywiazana byla do wielu uciafdiwych forffialncsci; žona pozostawí^ía 

Encykl. T. V. 1 . 



2 Emaacypacja. 

zawsze niewolQÍc% in^ža. Dopíero chrysijanizm utatwii i wpiyweni 8wo- . 
im przeprowadzil wyzwolenie niewolnika fob. Niewolnictwo), žodq zamio- 
nit na towarzyszk^ i przyjaciókk^ mgža (ob. Kobieta), a nadto ojca nau- 
czy) w dziecku szanowaó ludzki^ jego osobistosc. Pod wpíywem Eoócip- 
)a odjíte zostalo ojcu dawniejsze jego prawo žycia i smierci (1. un. 
God. de bis qui parent. IX 1 7), a nawet zbyt surowcgo karania dziecka 
(Instit. § 7 De noxal. actioo. IV 8). Syn pozyskal prawo nabywahia 
osobistej wiasQOsci, z prawem swobodnego ni^ dysponowania (1. 3 7 pr. 
Cod. De inoff. testam. III 28); dawniejsze prawo dowolnego wydziedzi- 
czania dzieci zostalo ograniczone do wažúycb i dowiedzionych tylko przy- 
czyn (justae causae, wymienionycb u Justynjana Novell. 115 c. 3 §§ i — 
1"^; c. 4 §§ 1 — 8), mi^dzy któremi znajdige si^ tež i odstgpstwo od 
wiary katolickiej, uwažane w tym razie jako rodzaj uiewdzi^cznoáci (spe- 
cies iDgratitudinis) wzgl^dem rodziców.— 2. W znaczeniu prawa ko- 
scieinego emancypacji^ uazywa 8i§: a) uiegdyš praktykowane uroczy- 
ste wyzwolenie domicellarjusza (ob.) z pod nadzoru i przeložeástwa 
scholastyka; í) uwoluienie duchowuego éwieckiego z djecczji, lab zákon- 
nika z pod postuszeústwa wladzy zakonnej, gdy która z tych osob otrzy- 
nii^ge godnoéó biskupi%, lub inn% jak§ prelatury. Prosba o takie nwol- 
nienie nazywa síq postulavjq; dokument piámieony, wyražaj^cy to uwolnie- 
nie, nazywa si§ liu. dimissioraUs v. einancipatoriae. c) Niekiedy e. na- 
zywa 8ÍQ uwolDÍenie koáciola ze zwi^zku paraQalnego, albo biskupa zo 
zwi%zku z metropolj%, lub klasztoru i zákonu z pod jurysdykcji biskupa; 
pospolicie jednak na oznaczenic takiej zmiany stosunku zaležnosci u2y- 
wa 8ÍQ wyraza exempcja (oh,). — 3. W znaczeniu locjalistowskiém 
wyraz ten szczególnemu ulcgt skaženiu: nie oznacza on juž tu zmiany 
stosunku prawnego i godziwego ubuai^cia jakiej uci%žliwosci, lub nie- 
sprawiedliwoéci, ale wywrót wszelkiego spoleczaego i moralnego porz^d- 
ku. I tak emancypoi^ja wt/c/unaamu, azkoiy^ znaczy tu usuni^cie wplywu 
religji na mlode pokolcuie; em, kobiety znaczy wyzwolenie jej od tycb 
ograniczen, jakiemi, zgodnie z jej natur% i powolaniem, otoczyl j^ oby- 
czaj cbrzeácjaúski i ustawy towarzyskie; emancypacja ciala^ stanowi^ca 
koron§ emancypacji socjalistowskiej, jest wyzwolenicm zmyslowosci z pod 
wszolkicb kr^puj^cych j^ praw moralnych. W d%ženiu do em. ciala 
lezy objasnienie zabiegliwe propagandy cmancypatorów szkoly i kobiety. 
Nátury tej emancypacji zrozumíeó latwo. Jak duch poddaný Bogu i z nim 
po}%czony podnosí i uduchownia cialo, tak zdowu w skutek zcrwania je* 
dnosci z Bogiem, przez nieposluszenstwo, porz^dek ten si§ wy wraca i duch 
z pana stáje sig slug% popgdów cielesnych. W znaczeniu tedy socjali- 
stów, úpadek rodzaju ludzkiego przez grzech pierworoduy byl pierwszym 
taktem emancypacji ciala. Poganizm nast^pnie byl zlotým okresem dla 
rozpasanego ciala. Bezwstyd žycia przeji^l wówczas czlowieka tak da- 
lece, že ten rozpustných sobie potworzyl bogów i czcil ich rozpusty. 
Dopiero Chrystus przywrócil pierwotny porz^dek w czlowieku przeje* 
dnanym z Bogiem, zlámal panowanie ciala i duchowi przywrócil wla- 
bciw% mu wladz^. Laski^ tedy Bož^ winien czlowiek pož^dliwosci ci^a 
swego poskramiac, nad niemi panowac i zadowolaienia swego szukac 
iiio w zmyslowosci, ale w rzeczach nadzmyslowych. A zt^d, že chrystja- 
iiizm glosi i przeprowadzá panowanie ducha i služby ciala, nie wynika 
bynajmniej, aby cialo uwaial za zle w swej istucie; owszém, uczy on, 



že tMo jest tworem Boga i te powinno bjč íwi^tym pRjbjrtkiem i na- 
rzQdiieai dasxj; dla tego tet czystoáč i wstrzemf^liwoáó ma za CDot^. 
Ale prmwdziwj ten stosanek ducha i ciab by} tylko w Koiciele naležjcie 
atnjmany. Jni w pierwBzjch wiekaeh poj§cíe to wykrzywiali gnostycy, 
maaichejezycy, a póžniej i iime sekty marzycielskie, ncz^ce, že cialo 
z natary swej jest ite, albo te2« že wszelka cielesna nieprawoáč nie 
kala duszy (ob. Aotynomizin). W cz^ci zasadom tym boldowali i re- 
fonaatorowie XYI w., gdy aczyli, že sama tylko wiara zbawia i že grze- 
cfay cielesne nie zdolají czlowieka pozbawič pozyskanego usprawiedli- 
wienia, dopóki tylko nie ntraci on wiary. Uistoija tež wykazuje, že 
zásady t^ stosowano wówczas fáktycznie w emancypacyjném rozpasania 
ciata. Po za cfarystjanizmem i jako wróg chiystjanizmn, by} Mahomet 
vieUdm emancypatorem ciata: w religji jego zmyslowa rozpusta nietyl* 
ko jest dozwolon^, ale stanowi w niej jeda^ z glównych rozkoszy raj- 
skidL Francnzcy encyklopedyšci byU wielkimi zwoleonikami mahome- 
tanizmn, któremn stanowcz^ przyznawali wyžszoáč nad chrystjanizmem. 
Ale bez wzgl^n na nauk^ Koránu, jako mateijalisci i ateosze, a przy- 
tem lodžie zepsuci moralnie, byli oni gorliwymi gtosicielaml emancypa* 
cji dala. D*Alambert i Helwecjnsz uczyli, že cudzolóztwo nie jest žá- 
dným wysttpkiem, bo, podtng prawa nátury, wszystkie kobiety powínny 
byé wolne. Teoretycznie tež i praktycznie szerzono swobod§ ciala za 
rewolacji francazkiq, kiedy po raz pierwszy w dziejach chrzeácjaúskich 
4 že pominiemy Juljana A postaty) zrobiono prób§ zniweczenia chrystjani- 
zain. Tak zwane »Mlode Niemcy,* wyszře z panteistycznej szkoly Megla, 
€fmtMmeypuejr eiaiti wzi^ly za swoje haslo; im naležy antorstwo tego wy- 
raženia, choč rzecz sama, jak widzielišmy. datuje od dawna. £. cíala 
jest wreszeie jedn^ z zásad tak zvranej moralnoici niezaleznej dzisiejszycb 
mateijalistów. N. 

Enboiízm, z greckiego 6«Lj3oaiTj1Ó^, embolum^ wkladanie, przydatek, 
zt^d rok przybyszowy uazywa 8i§ annus emboUimalis^ t. j. is miesi§cj 
ksi^cowych (ob. tej £nc. III 303) maj^cy, albo miesi^c przybyszowy 
(m^iuú emMismalis)^ t. j. miesi^c trzynasty roku ksi^žycowego. Modli- 
tira Lihera nos (ob.) we Mszy po Fater notter^ wtr^c<lna mi^dzy modli- 
tw^ Pansky a lamanie Hostji, zowie si§ embolizmem u liturgistóvr. X, S. 71 

Enbryon nazywa síq w ogóie niedojrzaly owoc, zaroJek; w žycia 
lodzkiém nazywa si^ tak dzieci§, przebywaj^ce jeszcze w lonie matki 
i nie mog%ce žyó jeszcze zewn^trz tego miejsca swego rozwijania sj^. 
Poniewaž z rozpocz^ciem žycia zarodkowego dusza jest pol%czona z cla- 
lem, przeto w tych rzadkich razach, gdy e. oddzielony od matki, jeszcze 
žyje, powinien byč ochrzczoay bezwarunkowo; ježeli zas žycie jego jest 
w%tpUwe, ochrzcič go naležy pod warunkiem: jeteli zyjesz, albo ježeli 
zdoUym je$te$ do przyj^cia chrztu. Niektórzy z czasów jozcfiúskich teo- 
lofowie pastorální traktuj^ o wydobywaniu zarodka z tona zmarlej, lub 
nmieraj)cej matki, przez tak zwane ci^cie cesanlrú (sectio caesarea); 
rzecz ta wszakže zupelnie jest nie na swojém miejscu, bo naležy ona 
wyl^eznie do medycyny i chirurgji. X. 

Emerencjana {Einerentiana\ sw. (23 St.), panna i rogcz. Šwi^ty 
Ambrožy wspomina o niej w legeodzie o šw. Agnieszce. Mówi, že byla 
9iostr% mleczn^ tej m^zenniczld i jako katechumenka um^czon^ zoslala, 
gdy vk% modlila na jej grobie, krwi^ wlasn% dopelniajv^ chrztu éw. 



4 £«ierwcjana.--«E|iwry« 

Chrzeá<;áaiii6 zgromadzeni w k|ftplic^ sw. Agnieszkii Dapadai§ci przc^ino- 
gan« ucic^kaó zacz^li, lecz £. stangla u oUarza i z cal^ , moc^ gromUa 
pbgan za ich zuchwalstwo i przeslaďowania, za co przez nich ukamio;- 
iiowan% zostata ok. 30 i r. Chwilg ukamieDowania bior% malarzo dla 
je(j przedstawienia ni obrazacb, albo tež daj^ jej w x^k^ kamieá i pal- 
m^, a niekiedy liljQ. Gdj na pocz^tku XVI w. naprawiano koációl áw. 
Agnieszki, zuajduj^cy si$ na drodze nomeutaúskiej, kardynal Pawet 
EmiUusz Sfondrati znalazl zwloki tych dwóch swi^tych dsiewic, któro 
z polecenia Pawla V Papieža wydobyte i, po skoúezonej restauracji ko- 
sciola, z wielk% uroczystošci^ w icb grobie zložone zostaly. Gf. Acta 
Sanctor. Jan II. p. 45 8, 353— 35 á. /. 

Emery Jakob And rzej, jeneralny superjor sulpÍQJanów, zna- 
komity kapkn francuzki z czasów Napoleona I. Ur. 2C Sierp. 17 82 
w Gex, gdzie ojciec jego byt urz§dnikiem w s%dzic miejscowym, odbyl 
nauki u jezuitów w Macon, a nast^pnie w kongregacji sw. Sulpicjusza, 
do której tež wst^pit po otrzymaniu áwigceii. R. 17 59 przeznačzony 
byl na profesora dogmatyki pczy seminarjum w Orleanie; ztamt^d prze- 
niesiony do Lyonu, gdzie wykladal tcol. moraln^. R. 17 6G zostal prze- 
íožonym seminarjum w Angers i jeneralny m wikarjuszem biskupim, a po 
smierci opata Le-Gallic obrany na jeueraluego superjora catej kongre- 
gacji. Byt on godnym nast^pc^ Oliera, pierwszego ^aložyciela kongre- 
gacji, i Tronsona, trzeciego jej superjora. Moc charakteru, po^czona 
z wrodzon^ }agoduosci%, glgboka znajomosc ludzi i gruntowua uczonosó 
zjednaly mu powszcchny szacunek. Jego staraniem powstato semiuarjum 
sulpicjaúskie w Baltimore (17 8 9), któro dot^d znajduje sig pod kierun- 
kiem kongregacji éw. Sulpicjusza. Wkrótce potem rewolucja targn^la 
sÍQ na Kosciót i kongregacja zostala rozproszoní|. E. dostat síq do 
wi§zienia, w którém przesiedziol IG miesit^cy, co chwila oczekuj^c wy- 
roku émierci. Odzyskawszy wolnosč, zostal mianowany jener. wikarju- 
szem znajduj^cego si§ na wyguaniu Juignoťa, arbpa paryzkicgo, i ad- 
ministrátorem djecezji. W sprawowaniu tego urz^du tak^ zjednat sobie 
miíoáó, že nawet ówczesny rz^d nie mógl go sobie lekccwažyc. Propo- 
nowanego mu (i8p2) biskupstwa w Angers nie przyjí^t, gdyž najgor^t- 
szém je^o pragnieniem by to wrócic do kiasztoru i resztg žycia poswi^- 
ci6 modlitwie, oraz ksztalceniu przyszlych kaptauów. Zebrawszy gromad- 
k% mtodziežy, pragn%cej pošwiQció si§ stanowi duciiownemu, wynaj^t na 
jej pomieszczenie dom, w pobližu zburzonego przez rewolucjouistúw dawnego 
seminarjum áw. Sulpicjusza. Tym sposobem na nowo powstala stynna 
szkota duchowna, któr^ biskupi nazwali jedn^ z najdzieluiejszycb wa- 
rowni Koáciota we Francji (Vie de M. Olier, Paris 185 3). Po nieja- 
kim czasie wrócili níoktórzy zakonnicy rozproszouej kongregacji i obo- 
wi^zki paraQalne znowu do nich przeszty. Wplyw K'go nie ograniczat 
sig na seminarjum: wielu pratatów radzito síq go we wszystkich wa- 
žnicjszych kwestjach i, za porady jednego z nich, zuakomity. sulpicjanin 
zostat powotany na cztonka najwyžszej rady wychowania. Nalézat on 
tak/e do komisji, maj^ccj wyjašnic kwesIJQ stosunku rzi^du do Gtowy 
Kosciota (iG List. 1809). Pytania, przedstawione do rozpatrzenia ko- 
misji, tyczyly si§ konkordatu, spraw religijnych w Nien^czech oraz To- 
skaDJi, a glównie kwestji zatwierdzania nominowanycb biskupów. Ponie- 



' 'EMeít>^Emenf<6f: -' ' 5 

wiž tnymADj w wi^eoin Papiež nie chcial prekoolzowaé biskapów* 
mUsowaoych przez cesarza, Napoleon wí^c cbciaí, abj mu komicija 
podala sposób, jakby možná bylo obejšó zatwierdzenie papiezkie. Komi- 
fja dogodzila rz^dowi, Iccz przeniewierzyla sí^ wlasnemu samíéníu, radz%c, 
aby prékonizaqi dopelníá) metropolita, )lekro6 w przeci^gn 6-ciu mie- 
si^cy Papiež: zatwierdzeriia apostolskíego nie ndzieli (ii Stycz. i8io). 
Jeden tylko E. odmówiY podpisu na t§ opinj§, za co tež zwierzchni- 
ctwa w semlnarjnm zosta! pozbawiony. W nast§pnym roku znowu go 
powotano do owej komisji, lecz nie wiadomo jaká t§ raz§ byla jego 
postava wzgl^dera owego roemorjalu. Niepospolit^ moc duszy wszakže 
okázat, kiedy sam cesarz, na poslucbaniu w Tuilerjacb, z grožn% zwró- 
cil si^ przemow^ do stojacej przed nim komisji. Nikt z obecných bi- 
skupów nie oámielil si§ sprostowač bl^doego pojmowania rzeczy przez 
Napoleona, žáden nie odczwat si^. w obronie zniewažanego Papieža. Je- 
den tylko E. na pytanie uczynione sobie przez najpot^žniejszego wladc§ 
Eoropy, bez wabania si§ odpowiedzial, že žadaych uchwal wažniejszych, 
žádných postanowieá bez Gtowy Koáciola przedsi^brač nie možná; že 
nawet sobor, którym Napoleon sig odgražal, žadnej nie ma wladzy, je- 
leli zbiera si§ i obradaje bez pozwolenia Stolícy Apost.; že nawet arty- 
knly 16S3 r. i przcpisany przez sam rz%d katechizm nanczaj^, i^ Pa- 
piežoirí naležy si§ calkowitc poslifczenstwo, gdyž cialo od glowy swojej 
odt^czooe nic czynic nie može. W koňcu wspomnial, wspieraj^c si^ na 
Bossnede, w energicznych wyrazacb o koniecznoáci zwrócenia Papiežowi 
4wleckich posiadlošci. Na cesarzn mowa sgdziwego kaplana uczynila 
gífbokie wraženie, i kiedy biskupi, obawiajac sie gniewa monarszego, 
starali si§ nsprawiedliwié smialoščEgo, Napoleon powiedzial: „Jesteécie 
w bt§dzie, gdyž mówi on, jak przystoi czlowiekowi, który zna swój 
przedmiot i znpelnie go posiada (possěde). Lubi§, kiedy tak do mnie 
przemawiaj%.*' Zreszt^. podlug kardynala Consalvi (Pami§tniki o Piusic 
vn przed i po nwi^zienin, przez kard. Pacca)^ E. byl stronnikiem zásad 
galUkanskicb, choč cofal si^ zawsze przed ich konsekwencjami. W klika 
dni po rozmowie z Napoleonem £. žycie zakoňczyl, 2 8 Kw. 1811 r. 
Po jego áfflíerci kongregacja šw. Sulpicjusza na cigžkie byla wystawiona 
przeiladowania i wreszcie, za obron^ praw Glowy Koáciola. rozp^dzono 
ja. Emery odznaczyl si^ takže jako pisarz. R. 1803 wydal: Pensées 
de Leibnitz tvr la religion et la morale. 2 t.; 1800 oglosil Defense de la 
r^vélation conlre Us ohjeciiona des esprits forts par M, Eider (slynnego 
astronoma); 17 9» Le Chrlstianisme de Franyis Bacon^ 2 t.; Pensées de 
DegcarUs^ 1811. Smieró nie pozwolila mu ddkonczyč rozpocz^tego 
dziela o Newtonie. Jeszcze w czasie pobytu w Lyonie napisal: Uesprit 
de Su Therese^ 17 75. Oprócz tego oglosil kílka drobniejszych prac, 
tycz^CTch íig kwestji biež^cjxb. Ob. Vie fle M. Eméry^ 9e superieur 
4u séminaire et dč la crmip, de St,'iSulpii:e^ précéJe ďun précis de tltiiUď 
re d/s ce géminaire et de cette comp.^ depnis la tnort de M. OUer, Paris 
1**<>2 2 vol. 8-0. (Kerl-ei-). J. N. 

Emeryci. Jnž Rzymíaníe užywali slowa emeryci, gdy mówili o žol- 
nierzach wyshožonych. Zt%d znajdujemy wyraženia emerita militia^ emeri- 
ta ftipendía, emeriíttm. Ví Košciele wyslužonym dacbownym ásí}% nazw^ 
emerytów, roianowicie tym, którzy pilnie i požytecznie pelni%c obowi^- 
zki swojego stanu, stali si§ nareszcie do nich niezdatnymi. Koiciól tak 



a Emerycl— Eneryci w Polsce. 

troskliwy o ubogich, chorjch, starców i . wszelkiego rodzigu cierpi%čjch 
i opňszczonychi nie mógl, co jest bárdzo nataraloém, zapominaó o losie 
s}ag swolch, osIabioDjch ^iekiem, prac^ i chorobami. W starožjtnošci 
chrzeácjaňskiej nie byto zak^adów w tym celu arz%dzonych, bo chrzeácjaň- 
ska mi}oéé i pobožnoáó wiernych, nad každ% czuw^j^cych n^dzu, przede- 
wszystkiém przychodzila z pomoc% potrzebiU^cym kaptanom. Dosyó przy- 
pomnieó sobie prawdziw^ wspólnoáč dobr pierwszych chrzeácjaQ, którycb 
bylo serce jedno i jedna dasza (Act. 4, 32), i obfíte ofíary wiernych 
w pierwiastkowym Koáciele. W wiekach érednich klasztory byly jakby 
ci^gle bij%cém žródlem dobroczynnoáci, nietylko dla luda ubogiego, ale 
i dJa podeszlych wiekiem i potrzebami przyciánionych šwieckich ducho- 
wnych. Ale po czasach Lntra, gdy reformacja obalila klasztory, a Ko- 
éciól pozbawiony zostal swobody, praw swoich, maj^tków i instytncji, da« 
la 8i§ nczuó potrzeba obmyálenia zakladów i árodków, któreby dla wyslu- 
ionych dnchownych czyli emerytów zaštípily dawne korporacje, pomoc im 
nios^e. W.tym wi§c celu albo urz^zanodomy schronienia {domus etm* 
ritorum) dla tych weteranów milicji koácieluej, w których oni zn^duj% 
mieszkanie. požywienie i insze pomoce, tak do fizycznego jak i ducho- 
wnego žycia potrzebne; albo tež udzielaó poczgto im pewn^ pensj^ 
p|eni§žn^, z ogólnych funduszów koácielnych, lub od rz^du, mianowicie 
w tych krajach, gdzie skarb paústwa, ^aji^wszy míg^tki košcielne, wyplaca 
duchownym pensje na utrzymanie žycia. Poniewaž domy emerytów nie 
W8z§dzie síq znajduj%, lub tež wszystkich emerytów poroieáció nie mog%, 
przeto udzielanie im wsparcia pieni^žnego w czgáci przynajmniaj zaradza 
ich potrzebom, mianowicie pod mateijalnym wzgl§dem. JÍ, Á, S, 

Emeryci w Polsce. Nie znajdujemy áladu, aby przed r. I600 by-. 
}y u nas domy dla emerytów kaplanów; zapewne wi§c w klasztorach, 
przy plebanach, lub przy familji mieszkali, albo pelnili obowi^zki altarzy- 
stów, lub wreszcie zn^jdowali przytulek w licznych dobrach i palacach, 
czy zámkách swych bpów, którzy równiež swym wlasnym kosztem utrzy- 
mywali zdrožnych kaplanów, naznaczaj^c im za wi^zienie który z swych 
zamków. Djecezja krakowska pierwsza dala przyklad troskliwoáci 
o zabezpieczenie utrzymania chorým lub wyslužonym kaplanem. Macie- 
jowski maj^ na uwadze, že starzy i niedol§žni zajmuj^ miejsce mlodszym 
i zdrowszym, lub zmuszeni s^ ngdz§ cierpieé, a nawet i prosíc o wspar- 
cie, na synodzie djecezjalnym r. I6O1 rzucil myál založenia domu dla 
emerytów, nie m^^cych árodków do žycia. Duchowieňstwo poparlo pobo- 
žné ch^ci zacnego bpa, który zaraz wydal ustawQ, aby na založenie ta- 
kiego domu w Krakowie obracaó maj%tki pozosUg^ce po ksi§žach zmar- 
tych bez testamentu, oraz pólow§ legatów zapisywanych ogólnie ad pias 
causas^ kary pieni§žne, wymierzane na dnchownych, i dochody z zasekwe- 
strowanych dobr koácielnych. Doložyí zapewne do tego wíasnych pie- 
ni§dzy niemalo, i stanul instytut, dla którego kapitula odštípila preben- 
dy áw. Marcina z koáciolkiem i wsi% Szyce; sam zaá bp doložyl dwie wsie 
w ksi§stwie Siewierskiém. Pó^niejsi bpi pomnažali fundusze, daj^c hojné 
ofiary od siebie i innemi árodkami napgdzig^c grosza. Tylicki nakázal, 
aby duchowny, pisz%cy testament, koniecznie na ten dom uczynil zapiš 
przyn^mniej dwóch ówczesnych zlotých pols., grož^c w przeciwnym ra- 
zie o(U§ciem nd ten cel pewncj cz^ici z pozostalej masy, gdy bpowí 
testament. przedstawiooy zostaoie do potwierdzenia (synod krak. 160 7). 



EiMfyے w Pobcc 7 

Aby zas dochody te rzetelnie obracane byly na dom emerytów, Tylícki 
QsUDOwit im%d kwťsUfra (qnaestor doiniis emerit.), którego obowi^zkiem 
bylo dopominač 9í§ o píeni^dze, z powyžej w3rniieiiioDych žródel pIyD%ce 
fsyvod krak. teis). Ta instytocja pnetrwala wieki, chodaž w pier- 
wsiym podoale Polski wsie odpadly do Pms, a emeryd przeniesieni zo- 
itaK do klasztora ^. Ducha. W r. 1807 dostali gmach éw. Marka, 
przy któryro dot^ zostaj^. — Na wzór doma krakowskiego, bp Wohicki 
postanowil založyč przytnlek dla ^merylów w djecezji kajawskiej, na 
eo czlonkowie kapituly cb^aie oliary zložrli, a každý pleban zobowi%- 
zal si^ roczDie plačíc po gr. lo, wikaijnsz zaá po gr. 5 (synod wlod. 
r. 16S0 dnia ii Czerw.). Nie szlo tn jednak tak pomyálnie jak w Bia- 
lopohce, bo i djecezja byla mniejsza i ducbowieústwo mniej zámožné niž 
w Krakowskiéro. Gdy M. Eabieťiski obj^l rz^y djecezji knjawskiej, nie 
bylo jeszcze doma dla emerytów, a skladki, przez W(rfackiego nchwalooe, 
nie zostaly zabrané, bo ten 4wi§tobliwy bp wkrótce žyé przestal. iSn- 
bíeúski wi§c dwa lata na to naznaczyl, w ci§gu których dziekani obo- 
wi^zani byli pieniadze pobrac i zložyč w řece prokaratora kapituly, któ- 
ry miat byc zárazem pro wi zorem szpitala, cz}ii domu emerytów (synod 
wlocL r. 16S4). Termin uplynal i pieni^re byly žebrané, lecz okázaly 
«i§ niedostatecznemi; bp wi§c dal ze swoj kieszeni zip. 6,000 i czynsz 
od nich zapisal na dobrach Gla«zyn&; a nadto, na dobrach Bischofstal 
pod Gdaňskiem, które kapitále przekazal, uczynil zapiš fl. 600, aby t^ 
icam§ prokurátor corocznie wyplacal, i z wloclawskiego klacza swych 
dobr wydzielil pewne daniny w naturze. Odt^d uwolnil klér od skladek, 
ž^aj^c tylko, aby každý z obowii|zanych dawniej do placenia, co rok 
odprawil jedn^ Msz§ éw. za niego (Lubieňskiego Macieja) žywego lub 
mnartego. Na pomnoženie tych dochodów przekazal maj^tki ab intesta- 
tis, wjj^wszy po kanonikach katedralnych. Emerytów pomiešcil w pólo- 
wie domu przy košciele sw. Stanislawa nad Wisl% (dzis nie egzystuj%cym), 
w którym wówczas mieszkali oo. reformaci (a dmg^ pólow§ odifil psal- 
terzystom, kiórych równiež fnndowaí); reformaci zas przeniešli sie do no- 
wo wystawionego klasztoru dzisiejszego (synod wloc. r. I64i> Niedln- 
go zapewne istniala ta dobroczynna instytncja, gdyž slad jej ginie pod naste- 
pcami Lubieáskiego. W tymže samým roka 1620, w którym bp Wohi- 
cki objawil duchowieťistwu kujaw«ikierou zamiar založenia domu emerytów, 
arcybp Waw. Gembicki w m. Paždziemika zwolal synod i o tymže przed- 
miocie naradzal sie z klérem. — Archidjecezja gnieznieáska prawie tak^ 
niaj%c rozleglosc, jak djec. krakowska, wi^ksze mogla zebrač fandnsze na 
ten cel; wi§c tež zamiar przyszedl do skntku. Arcybp swym kosztem po- 
stanowil wybudowaé dom w Lowiczn i corocznie dawac pewn§ sum^ 
obiecal, a duchowieástwo ofíarowalo skladk§ pieni^žna, plebani w sto- 
sunku 5 groszy od grzywny srebra, wedhig dawnej taksy beneficjów; wi- 
kaijusze zaá, altarzyáci, psaherzyáci i t. p., každý po 4 gr. tylko, pod 
kar% podwójnej sumy. To miálo obowi^zywač až do przyszlego synoda, 
na którym z rachunków pokaze si^, jak wysok^ powinna byč skladka, 
aby potrzebom domu zaradzič. Nast§pcy Gembickiego nie wypuszczali 
z opieki domu emerytów. W§ž>'k, na pomnoženie fnndnszów i odnowie- 
me tcj instytucji, káže obracač wszeDcie maj^tki ruchome i nieruchome, 
po ksifžach ab iutestato pozostale (synod gniez. r.^ 1628); Maeiej £a- 
bie&ski faodaqt t$ potwierdzil i zabezpieezyl jej dochody (synod r. 



8 Eimryci w Poteče- 

164S); Iccz po nich dom cmery tów w takiém hjl zaniedbaniu, iž arcybp 
Stan. Szembek zmuszony by} uazniczyé komisj^ do wyálcdzenia zatr^co- 
Dych fanduszów i wprowadzenia w wykoDaníc ustaw swych poprzedników, 
a tymczasem przeložouemu szpitala sw. Jana w Gnieznie, faudowaoego 
r. I24 2prz6z ksi^cia Przemystawa dla uczniów, poloci} utrzymywač przy- 
najmoiej pi§ciu ksi§žy emerytów. Potwierdziž tež fundacJQ szpitala cUa 
emorytów w m. Choczu . i zobowi^jzal przciožonego, aby w braku emery- 
tów tamtcjszej koUegjaty, žywil emerytów archi^jecezji, jak chce akt erek- 
cyjny (synod r. 17 20). Nastgpcy Szenibeka zwrócili caí^ sw^ troskli- 
woáó na wznowienio domu . w Lowiczu. Komorowski na ten. cel dal 
18,000 zip., a Wlad. Lubieňski 2 2,000 zip. Pomimo to instytnt ten 
nie mógl powstaó. Dopiero arcybp Ostrowski, znaný w Koáciele polskim 
z wielkich zdolnoáci ckonomicznych, podžwign^l íowicki dam emerytów. 
Na powi^kszenie jego funduszów oddal dziesigcin§ z gruntów wiejskich 
i miejskich, zdawna arcybpom naležn%; lecz uie mógl juž rozporz%dzaó 
maj^tkiem po duchownych, bez testamentu zmarljxh, gdyž konstytucja sej- 
mowa r. 17 6 7 tak^ pczostalosó kázala oddawaó krewnym, a tylko czwar- 
t^ jej cz^ó pozwolila obracaó na kosciól. Ostrowski wi§c wydal okol- 
nik (r. 17 7 9) do duchowieústwa, polecaj^c czynic testamenty i w nich 
pomieszczaó jak% ofíar§ dla domu emerytów, gdyž w przeciwnym razie 
nie b^dzie ich zatwicrdzaó, amaj^tkiem rozporz^dzi stosownie do praw 
rptej i synodalnych. Wieá Pilaszków (r. 1825 zamienion^ na wsie Nie- 
džwiada i Klewków) oddal na fundusz wieczysty, oraz druIcarniQ pryroa- 
sowsk^, wraz z pojezuick^ kalisky, które sprzedano. Akt erekcyjny 
Ostrowski podpisaH r. 17 82, a w dwa lata póžniej przy kosciele sw. Ja- 
na wystawiony zostal dom murowany, w miejsce którego r. 1840 — 1842 
stanul nowy, obecnic istniej^cy. Prowizorem tego domu, czyli szpitala, 
mial byč jeden z kanoników kollegjaty lowickiej. Dwunastu kaplanów 
moglo tu mieó ucrzy mánie (Gawarech\ Pami§t. hist. Lowicza). — W chel- 
miňskiej djecezji juž w pierwszych latách XVII w. Jan Kuczboi*ski, 
Lp, ofíarowal na emerytów zl. s,ooo i takowe zložyl u Mortcckieý, kale- 
ni klasztoru chelmiňskiego, która na ten cel ofiarowala dom w Chelmnie. 
Chwalebny zamiar tego bpa przywiódl do skutku jego nast^pca Dzialyň- 
ski, który zwolawszy synod r. 1641, fundacjg potwierdzil i dochodów 
przysporzyl, naznaczaj^c skladki od duchowienstwa. Prowizorem domu 
miauowal na zawsze archiprezbytera, cz>li dziokana chelmiňskiego. Z cza- 
sem uposaženie wzrastalo. J§drzcj Stan. Zaluski, bp, na synodzie r. 
1745 nakázal duchownym* czynic zápisy testamentowe na ten dom. Z te- 
gož synodu dowiadujemy 8i§, že w djecezji chelmin., prócz domu emcry 
tów przy kosciele katedralnym, byl jeszcze drugi takiž w Lubawie, a oba- 
dwa posiadaly role, kapitály i inne dot^icje. Prowizorów wybiorano wte- 
dy z czlonków kapituly. — Dla archidjecezji Iwowskiej Stanislaw Gro- 
chowski, arcybp, zamyálal založyó dom emerytów. Na ten cel przezna- 
czy} pólowQ dochodów ad pias causas^ kary synodálně, dochody z dobr 
zasekwestrowanych bcnefícjatom za wyst^pki i pewn^ cz§éó z maj^tków 
po zmarlych kaplanach. Duchowieústwo ofíarowalo skladki, stosownie do 
wysokoáci swych dochodów, i wnioslo proáb§, aby tak zwani patroni, 
czyli opiekunowie domu, wybierani byli kolejno z kapituly katedralnej, 
a prowizorowie, czyli ekonomi, z kleru (synod Iwow. r. I64i). Czy teu 
zamiar przyszedl db skutku? Zdiýe si§, že nic; pó^niejsze bowiem syno. 



. Eamyci m PtliM. 9 

áf aic o dfNQa emeijtów nie wspomini^il. — W djeoe^ poznaútkiej 
jas bp Adam Nowodwonki nm synodně laradia^ si^ z dochowieAstwem 
o zaloienie podobBego domu, lecz dopiero Szotdrski r. 1643 oddař na 
lexí cel szpital švr. Wawrzjnca, t^znie z domem mHrowanym, przylegtym 
lemn icpitalowi, i opiece kapitoly go powienyh Na pomnoženie fnnďa- 
S2ÓV oaxnaczyl maj^tki po dacfaownych, zmarlych bez testemeato, i ošwiad- 
esy} iyczeníe, aby každý beneficjat testamentem cz§šč jak^ ofiarowaí, gdyi 
w pnseciwoym razie iiDiewažni go. Dochody mlat pobierač jeden z pěni- 
tencjarzy katedralnycb, którego kapitála wyznaczy (synod r. I64 2). Inni 
bpi Dsilowaii t§ instytacj§ ntrzymač, lecz potrzeba bjlo wytrwale walczy6 
z přzeciímosciami, czego wlašnie nie bylo. Dopiero Krzysztof S^embek 
užyl wszeiidck možeboych sposobów i, na czas niedlugi, stanuly w tej dje- 
cezji dwa domy emerytów. ^Wspóhibolewamy, mówi ten bp, nad losem 
osob dacfaownych, zwlaszcza plebanów, których wszyscy maj^ za bogaczów 
i cficiwców, a przedež tak 84 biedni, iž nawet zbywa im na tém, co mm 
každý nbogi: nie maj^ przyzwoitego nbrania, a co gorsza, po tyln pra- 
cach, w poznej starosci nie ÍDn% maj§ poetech^, nad p§dzenie reszty žycia 
w przykrej ngdzy.** Przyczyn^ upadkn domn emerytów w tém npatn^e, 
iž daehowieástwo jest abogie, a zatéro rzadko któ zostawia majetek, któ- 
ry stanowi! dot%d jedyne žródlo dochodu. Odzywa si§ wi§c do wszystkich 
sloirami pasterskiej troskliwošci: ^Blagamy mitosierdzia wszystkich wier- 
nycii, aby raezQ ten cel mieli na wzgl^dzie, jesli powzi§li zamiar nczy- 
nienia jakiej fundacji; a zwlaszcza niech o to stany^ si§ sami kaplani, 
ižby ten smutný los nie stal si§ kiedyš ich udzialem.** Nakaznje odt%d 
z pozostalosci po ztnarlych ksi§žacb poczynic najprzód niezb§dne wydatki 
na pogrzeb i dlogi, a czwart% cz§sc reszty oddač na dom emerytów. Po 
kaptanach z Wielkopolski ta cz§ič szla na szpital przy koádele éw. Wm- 
wrzynca w Poznanin {tukaszewkz^ Krótki opis hist. koáciolów, I 64), 
a po zmariych w Mazowszn, na dom dla archidjakonatn warszawskiego, 
który byt w m. Górze, przy koudele šw. Krzyža, nalež%cym do koma- 
nistów {ibid. III 336). Szpitale te oddal Szembek w opíek^ pewnym 
osobom, wybieranym z wyžszego duchowieústwa, i obowiazki im wskazat. 
Prokuralor powiníen byl czuwač, aby wiernie oddaoo ^/^ po beztestaroen* 
towo zmariych, iub to, co testamentem na ten cel zapisane zostalo; oni 
tež samí, Inb przez innych, corocznie powinni byli zbieraó jalmužn§ od 
ksi^y, C2J to w zbožu, czy w pieni^dzach, i wczesnie oddawac przeložo- 
nemo, czyli proboszczowi. Promotorowie byli obowi^zani starač 8i§ o do- 
bré azycie i zachowanie tego, co žebrali proknratorowie; prowizorowie 
zas dogl^dali, czy proknratorowie i promotorowie wiernie spelniali swe 
obowiazki, a w razie ich niedbalstwa, powinni byli przedsi^wzi^sé odpo- 
wiednie érodld (synod pozn. 1720). — Dia djece^gi wroclawskiej dom 
emeiytów založyl ksi%že Karol Ferdynand, ofíamj^c na ten cel dom z za- 
bodowanimmi w ro. Ňissie, do bpów wroclawskich nalež^cy, i 200 impe- 
fjalów ze skladek, oraz inne samy i dochody, w statntach synoda r. 
1653 odbytego, wyliczone. Nadal ma nazwQ domus s<ioerdotum, oddat 
glównie pod opiek§ kapituly wroclawskiej a prowizorami mianowal káno* 
nika i proboszcá w Nissie, oraz dragiego kanonika tejže koUegjaty, któ- 
rego bp zawsze wybičraó b^dzie. — W 4i^cezji przemyskiej bp Krzysz. 
Jan Szembek wy£oac;QÍ dla emerytów na mieszkanie dwa szpitale, w Prze- 
myslu i Jaroslawiu, a przeložonym ich placil za stolowanie z funduszów 



10 Emeryei w Polsea.— Enfazi. 

po kfiíQiach zmartych bez testamentn, z zapisów i t. p. (synod r. 1738). — 
2e i w cli^ezji tuckiej samiensano zbieraó fandasz na zalotenie doma 
emerytów, pokaziye síq z nstaw synodów: Gembickiego r. I64i i Rapniew- 
skiegor. 1726. — Na pocz^tkn w. XVIII bp Pancerzyt^ski zacz%! 6i§ krz^ 
tač okolo fundacji podobnego domu dla (^ecezji wileňskiej, lecz pie- 
nÍQdzy przez niego žebraných niyl dopiero jego nast^pca Zienkowicz, 
a przysporzy} ich ks. Jan Žebrowski, pralat i ofícjař wileňski, zapisujíc 
na ten cel caly swój majetek; Dom ofiarowa) bp, a zarz^d ínstytntu 
oddat przeložonemn, który zaležat od samego bpa i jego ofiejala; mn- 
8ial ira skladaó rachnnki, mógt kai^žy emerytów w miloóci npominaé, na- 
wet karač. Dom ten složyl i za dom poprawy, bo akta synoda r. 1744 
czyni^ wzmiank§, že jeáli paroch Inb komendarz zostanie tam poslaný 
na pokuty, przeložony ma pilnie nad nim cznwaó i podawné sknteczne 
érodki do pokuty, podlug przepisów, jakie w tym razie bp przeóle. Ci 
ostatní swym kosztem utrzymywaó síq byli powinni (ks. Przyalgowski, 
Žywoty biskupów wileá. III 1 5 7). O tych tylko domach posiadamy dm- 
kowane wiadorooitei. Inne djecezje, jeáli nie mialy ich, utrzymywaly ber. 
w^tpienia emerytów swym kosztem, leoz ci žyli prywatnie. Ci zaá, któ- 
rzy mieszkali wspólnie, žyli podhig regul przepisanych im przez bpów, 
bo prawie wszystkie te domy mialy swe statuty. Wypadki, które spowo- 
dowaly úpadek rzptej, wpiyn^ly tež na zmnicjszenie funduszów domów 
eroerytalnych, wreszcie prawie zupelnie one wsz^dzie upadly; z resztek zač 
kapitalóWy jakie pozostaly, udzielali bpi wsparcie niedol^žnym i choroby 
oslabionym kaplanem, rozproszonym po djecezji. Po przywróc^niu kró- 
lestwa i zaprowadzenin nowego podzialu koácielnego, rz^d zamierzal tak- 
že emerytów obj^ó etatem uposaženia, lecz wypadki polity czne r. 1880 
projektów tych na dlugo nie dozwolily przywieáó do skutku; tymczasowo 
tylko zaradzono potrzebom emerytów, przeznaczaj^c každému po zip. 600, 
luh wi^cej, z tak zwanych funduszów suprymowanych, czyli powstalych 
z inkameracji dobr klasztorów i opactw zniesionych r. 1 819, za zezwole- 
niem Stolícy Ap. Ukaž z r. 1865 § 20, proboszczom i administrátorem pa- 
raiQi, po 65 roka žycia zarz^aj^cym jeszcze paraQ^, pozwala podwyž- 
szaó pensj§ o sto rubli. A'. Z, Ch. 

Emfaza, Empham. Wyraz grecki l(i.cpaat<; (demonstratio, magni- 
tudinis signifícatio), znaczy nacisk, jaki czlowiek w mówieniu kladzie na 
niektóre swoje wyraženia, przez co ukazuje (demonstrat), že do 'nich 
przywi%zuje jakieá wznioálejsze znaczenie, aniželi je maj^ owe wyraženia 
samé przez sig. W Biblji emfatyczne wyraženia rzadko si§ trafiaj^. 
Do nich nalež^: np. Dzien Paňski (dzieň Jehowy), t. j. dzieň pami^tny 
szczególniejszemi dobrodziejstwami Božemi (Psal. 118, 24), albo prze- 
ciwnie, pami^tny kar^ Bož^ (Isai. 2, 12. 13, 6. 9). Dzieň Jerozolimy 
(Psal. 18 6, 7) nazywa si§ dzieň, w którym Jerozolima przez nieprzy- 
jaciól zdobyt% zostala. AzaUé ty nie mqzf mówi emfatycznie Dawid do 
Abnera (I B.^g. 2 6, 15). Podobníež Dawid do Salomona: Bqdž m^zem! 
(in Reg. 2, 2), — iPiotr do P. Jezusa (Joan. 13, 6): Panie^ ly mi no- 
gi umyivatzf-^iP. Jezus do Judasza (Luc. 22, 48): Judaszu^ pocalowaniem 
wydajeěz syna czhmeezegof i t. p. Strzedz síq jednak naležy brač za 
emfaz^ to, co n wschodnich ludów jest zwyklym sposobcm mówienia. 
Np. król íprawiedbwoéci^ mqi émieroi i t. p. nic wi§cej nie znacz% nad: 



:£«faza.— EnfilMza. 11 

krdl Mprawiědtíwjf^ mqf godtitm émierci i t. p. GL Kohlgruber^ Uenne- 
nent. § iSi s. 195. 

Emfiteuza, Emphfteum^ dxieržawadiiedzicKDawieeziia, jest daedad- 
czDém neczowém prawem do zupeínego olywaiiia roli, b^d%cej ciidz% w)a- 
sMád^, I obowi^zldem wazakže odpowiedniej nprawy tej roli i skladania 
wlaácicíelowi pewnej oplaty, kanónem^ czynězem zwanej (a niekiedy peruio^ 
rtditMs), £• Jest greckiego pochodzenia, ale rozwini^cie swe zapelne zna- 
laila ona dopiero w prawie nymskiém. Gdy bowiem Rzymiaoie pokoDa- 
wsxy iiieprz3PJadela, zabrali mn kawal kraju, wówczas, albo wcielali to ter- 
TTtoijom do dobr paástwa (ager publicos popnli romani), álbo tež roz- 
dzielali je pomi^dzy obywatelL Cz§áci dobr paňstwa uprawne oddawaoe 
bjljr w wieczn) dzieržaw^, za odpowiedoi podatek (yectígal); ježeli zaá byly 
nieiiprawne jeszcze, oddawano je w emfítenz§. W koácn i prywatne oso- 
by pocz^y oddawaó swoje dobra w emfiteiiz§. Róžoica ta otrzymala síq 
ai do czasów cesarzy. Cesarze, koácioly, miasta dawaly paste kawaly 
demi w emfíteaz^. Zwoloa wszakže zatarla si^ róžnica pomi^dzy ager 
vtctigaUš a ager emphiteuticus^ do czego szczególaiej przyezynila si§ jedna 
s koostytncji Zenona i dwie Jostyigana, tak, že co w prawie Justyujana 
powiedziano o jednej dzieržawie, rozomi si^ zárazem i o drngiej. Przed- 
miotem £*y jest zawsze rzecz nieruchonia, zazwyczaj grant (ag^^ fundui), 
može byč wszakže bndynek. Oddaj%cy w e. nazywa si^ ilominus em- 
ph^teuieot; bior^cy nazfwa 8i§ emphyteuta; ten ma obszerne prawa; nie- 
tjiko može on ožy waó, jak mn si^ podoba, owoców emfíteazy, ale roože 
rzecz^ rozporz%dzac, koma ínnerou * odst^pič j^ za žycia, Inb testamentem, 
može oddaé j^ w zastaw i serwitotami obci^žyé. Po beztestamentowej 
ámierci emfitenty, prawo do rzeczy mig^ jego sakcesorowie prawni. Za 
to emfiteata obowi^zany jest grat aprawiac o tyle, aby ten w wartosci 
swojej nie*npadl, wszystkie ci^žary ponosič. Ježeli emfiteata chce rol^ 
sprzedaé, obowi%zany jest zamiar ten objawič wlaácicielowi, poniewaž ten 
w takim razie ma prawo aprzedniej sprzedažy (jus prot/miseos)^ którego 
jednak nžyé može tylko przez 2 mi6si%ce od czasu zajawienia zaoiiaru 
emfitenty. Ježeli przychodzi do sprzedažy, nowy emfiteata winiem wla- 
ádcielowi zložyč tak zwane laodemiam, y^^ cz^šc wartošci sprzedanej. 
Zasadj te przyjgte s^ i do prawa kanonicznego: cap. 5 — 9 X de reb. 
eccL alien (s, is); c 2 eod. in Yl (s, 9); c. 4 X de loc et cond. 
(S, 18); c. an. £xtr comm. de reb. eccl. n. alíeo. (3, 4); przyczém 
wszakže zaawažyč naležy, že Koáciol wlasnoáó swoj^ odbiera, gdy emfi- 
teata przez dwa lata nie 'placi calego kanonn i nie nzasadnil prawnie 
swego opóžnienia (jntrgatio morae). DLa czego Koéciól chcial dobra swoje 
oddawaó w erofiteaz§, zrozomieé téma latwo, kto roznmie dacha Koáciola. 
Gdyby Koáciolowi chodzilo o zyski éwieckie, przekladalby on nad emfi- 
teaz§ dzieržawQ czasow%; ale Kosciót, žyjacy myál^ wiecznoáci, w ogóle 
jož nie može byč bardzo przyjaznym ci^glej okolo siebie zmianie sto- 
sanków, a nadto, przej^ty miloéci%, chce przez dzieržaw§ wieczyst^ zape- 
wni6 dzieriawey los lepszy i tym sposobem silniej przywi%zaé go do sie- 
bie. Dziwny zarznt stawiigi| niektórzy nowožytni pnblicyáci, že emfíteaza 
wlaáciw% byé može tylko w czasach nižszej koltory; gdy wlaánie dzier- 
iawa emfiteatyczna, przecbodz%ca na potomstwo, pozwala dzieržawcy na 
zaprowadzanie takich amelionu^i, na jakie nie móglby si^ odwažyó dzier- 
tawea sawet wieloletoi. Gdzie wazakža przewažiý^ zásady niechneácjaú- 



1 2 Einfitéuza.— Einmtimil. 

Bkie, rewolucyjne, gdzie prawo whisnosci }atwo tl^a sakwestjonówamii' 
tam Koációl wstrzymuje si§ od paszczania dobr swoich w emfiteaSQ: emfi- 
teata stalby si^ tatvro wówczas nie wdziQcznjm Koáciola syneiri, ale wro> 
gíem czychoj^cjm na jego wlasnoáé. We Francjl dzieržawy emfitenty- 
czne zniósl Kodeks Nap. art. 530. Zreszt^, gdzie nast%pí}a sekoiaryzacja 
wlasnošci koácielaej, tam o emfíteuaie koécielnej mowy nie ma. N. 

Emmanuel, król pertngalski, i Žydzi. Jeszcze przed npad- 
kiém ostatniego paňstwa maurytaúskiego w HiszpaDji, rozpocz^Yy síq 
przeáladowania Žydów na póřwyspie Iberyjskim. Jan 11, król portú- 
galski, lagodniej wszak^e z nimi post^piř niž Ferdynand i Izabclla, gdyž 
Žydom zostawil czas do nrcgnlowania swoich interesów 1 zapewnil im 
bezpieczeňstwo przeprawy do innych krajów. Žydzi roieli mu za to pe- 
wn% danin^ zložyé, której król postaňowil nžyé na wypraw§ przeciwko 
Maurom afrykaúskím. Lecz chciwoáé Portngalczyków udaremnila dobré 
zamiary króla, a projekt wojny z Maurami spelzl na niczém, z powodu 
rychtej émierci Emmanuela 11. Pomimo wyražnego zákazu, Žydzi, opu- 
szczaj^cy kraj na okr§tach portngalskich, tak ci§žko byli krzywdzcni, 
že wielu z pozostařycb, slyszQC o gwaltach popelnianycb na wspólwyznaw- 
cach, wolalo zatrzymaé sie w Portugalji dlužej, niž pozwalalo rozporz^-. 
dzenie królewskic, a Xym sposobem wolnoéó utracié. Ci wigc, którzy na 
w§drówk§ do obcych krajów i pol^czone z ni) niebezpieczeástwa odwa- 
žyč si^ nie cbcieli, rozdáni byli jako niewolnicy mi^dzy mieszkaňców, 
z zastrzežcniem, aby jak najla^odniej z nimi si§ obcbodzono, i powszecbnc 
panowařo przekonanie, že Jan II wkrótcc im znowu wolnošč przywróci. 
Istotnie uezynitto Emmanuel (14 í»ó — 1521), nast§pcaJana II, i nie przy- 
j^l nawet wielkiej summy pieni^dzy, któr^ mu Žydzi z Mrdzi§cznoáci ofia- 
rowali. Usposobicnie króia wzgl§dem iLy^b^ wkrótce jednak zupetncj 
uleg}o zmianie, pod wplywem Ferdy nanda i Izabelli, usilnie 8i§ dopomina- 
j^cych o zřamanie uporu Žydów i o zmuszenie ich do przyj^ia chrze- 
ácjaňstwa, albo opuszczenia Portugalji. Nadaremnie przedstawiono królo- 
wi niesprawiedliwosč podobnego kroku i szkodlíwe skutki, jakie zt^d dla 
monarclijí wynikui|6 mogly. Przyczyny, dla których Žydzi stali Bi§ w wy- 
sokim stopniu nienawistnymi Iliszpanom, nie istnialy w Portugalji. Wy- 
p§dzenie Žydów rausialo poci^gn^é za sobi^ utrat§ znacznych kapitařów, 
które w ich r§kach si§ znajdowaly. Przeniesienie si$ ich mi§dzy maho- 
metaňsk) ludnosč nie moglo przyniesé žadnego požytku sprawki nawró- 
cenia, gdyž Žydzi z wyznawcami Mabometa latwo 8Í^ I^czyli i wiarg ich 
nawet przyjmowali. Zwracano uwag§ Emmanuela i na t§ okolicznosó, že 
Papiež pozwala im mieszkaé w posiadloáciach koácielnych i že w wielu 
krajach chrzcácjaňskich Žydzi korzystaj) z opieki prawa. Na te uwagi 
odpowiadal król i jego doradcy, wskazuji^c na nienawié^, któr% Žydzi 
Ifortugalticy paíajt} ku chrzeácjanom, na ich zuchwalstwo, dochodz^ce do 
tego, že nawet prozelitów jednač sobie usitoj), na sympatje ku Arabom, 
odwiecznym wrogom Portugalji; co do pienigžnych zaá strat, wlaáciwic 
pytanie tak powinno byé postawione: czy lepiej b§dzie wyp^dzaó Žydów 
dopiero, kiedy cale bogactwo krajů przejdzie w ich r^ce? E. najpierw 
cofn^l poprzednie rozporz^dzenie, nadaji|ce im wolno^ó, a 149 6 r. wydal 
rozkaz, aby wszyscy žydzi i roahometanie ptqrj^li chrzest, pod kar^ útra- 
ty wolnoici, lub wygnania. Žydzi i mafaometanie zacz§K si^ sposobič do 
opntscxenia Portugalji, gSy w tém król, chc%c dogodzič przeciwnikom 



FMa^ml — Epmeraat 13 

przeáladowaniA róžnowierców, ohrat drog$ posrediii%, niemniej sxkodliv§, 
akiDiiiej przedwiui zasadom naoki Chiystasa: wszjrstkie bowiem žyd^- 
wskie dzieci, nie majíce i-l latžycúi, mialj pozostač w Portagaljí i przy- 
j^ chrjstjanizm. Šrodek ten wywolal ci^ki| rozpacz loi^dzy Žjdami, 
kxórzy zabijali wlasne daeci, izDcali je do stadzien, abj Qoiko%č przy- 
znnsowego nawracaiiia. Z pocz^tka wyzoaczono trzj miasta portowe, 
zk^d Žydzi mo^ si^ przenosič do obcych krajó\f, póioiej jedo^ tylko 
Lizbon^. Przeáladowani gromadnie do stolicy d^yii, lecz pomimo to zoa* 
czna ich cz^ nie zdolala przed termiocm wsi^ na okrety. Ostatnim 
wi^c jedno a dwojga pozostawalo do wyboni, albo odirzdč si^, aibo pój:íd 
w niewol^. Król hidďl si§ nadzicý^, že syoowie tych, którz>' sil% zosísl- 
c^ nawróceni, przywi^ž^ síq do nowej religji i b§d% dobrjini cbrze^ja- 
oamL Zdawato mn si^, že tym sposobem tysí:|ce dusz, w bledzie pogr^- 
žonych, ku niebn poprowadzi. Dia wyjaánienia sobie smutnego faktu 
nie naleiy zapominač, že £. panowal w czasacli, bliskicii tej cpoki, kiedy 
znonarchowie. niby sprawie Košciola služce, uzur|)0'.Tac sobic zaczgli wla- 
áz^ nad somleniem poddaných. Jak £. po3t4pil sobie wzgledein Žydów, 
tak podobaje póiniej Eižbieta, królowa angielska, post^powala wzgledem 
katoiików. iHufler)^ J. X 

EmmatlS, nazwa kilku miejscowosci w Pakstynie, z których dwie 
wspomniane w Pismie éw.: I. wioska o 60 stadjów, t. j. o i' ^ inili odle- 
gía od Jerozolimy (Luk. 24, 13. Cf. Joaeph. Bell. jud. VIÍ 6, c). Podíug 
dawnego podania, to £. ležalo w pobližu dzisiejszego £1-Kubeibeb, gdzie 
jeszcze dot^d staré lež^ ruiny. — Balej kii zachodovfi iežalo 2 miasto £., 
dzii Amicas^ 10 mil rzymskich na wscbúd odlegle od Lyddy, przy wej> 
kin do doliny Sepbela; Judasz Machabejcz>'k oduiósl tam ^wietne zwy- 
cx^wo nad Syryjczykami (I Mach. 3, 40. ^7 — 5*j; 4, 8..); Bachides 
fob.; ufortjákowal to miasto (I Macb. 9, bo. Joa. Antt. XIII i, :*•; 
Kzymianie zdobyii je (/o^. Antt. XII ii, 2) i spálili (ib. XVII 10, '^)\ 
jkmíhíosIo sig jednak potem i zostalo stolic^ tojiarobji tegož nozwiska. 
\V III w. prefekt, a zárazem kronikarz JuLiu^i Ajricanm zápropor.owal, 
aby to ojczyste jego miasto na pamL^tk^ zwycigzrw, odniesionych przez 
Rzymian za Tytusa, nazwanem zostalo SíkofiUu (Chronic. pasch. ad a. 
223); pod těm tež nazwiskiem znanc jest púiniej to miasto biskupie 
w bistoiji koscielnej. — 3. Inne £. ležalo \s pobíižu Tyberjady íJou, Antt. 
XVIII 2, Z)y prawdopodobnic jest to dawne Cliammatb (Jos. \^, 3 0). 
Xarsra E. widocznie od CCH pí>cbodzi zapewne od 'jorarycU zr-jlel, ja- 
kie 5i§ z pewnozíci^ znajdowaly przy tej ostatniej micjscowoáci. a byc 
može, že i przy dwóch poprzednich. Bledne zdaiiia co do položeni a tych 
mi^sc, wytkn^l i sprostowal jnž Eelatvi^ Palaestina, 1. II c. o i 1. III 
pcd Ammaos i £mmaus. {Beitihard). 

EaimerSlin (Eihmerammtté^ Uaimeram^ Heiineran^ Ihmin^riin)^ >\r. 
Í22 Wrz.), žyl w pierwszej pólowie w. VII; ur. si§, weflluij Ariboaa 
(ob.) jego bjografa, w Poitiers (Pictavium), w Akwitanji; nowsi bistorycy 
bawarsej nieslusznie za miejsce urodzcnia wskazuj^ Pettau (Petavio) 
w Styrji. Aribo pisze, že £. dla swcj pobožaoici i nauki wybrany zo- 
stal na biskupa w Poitiei^. Lecz boilandyšci (Comment. *)raev. ad vi* 
tam S. £mmer. § 2. n. 2^ — 41 w Ada :S6\ Septemb. VI 4 7 4) i Herman 
Schoiiner w swoj|ej rozprawie o ojczyzaie, biskupstma i ra^czeástwie tego 
iwigtego (ob. ]Vatenriecier^ Beitrágc t. II), dowodzi) že £ a nie ma w dawnym 



U Emmeram:^ 

8pi8ie biflkupów piktawskich, žé bislnip Dídon zasiadat na tej stoliey od 
r. -628 — 650 i dlažej, przeto E., którego ámierč wypada r. 652, nie 
mógl bjč w tym samým czasie fitmže biskupem. Antor artykula ap. 
Westenrieder (op. c. t. III) przypaszcza, že prawdopodobnie E. hyl bi- 
skupem w Pettau, w Styiji. >yinter zaá (Vorarbeiten zur Beleuektung der 
bayer, u, ósterr. Kirchengesch,^ Mtiachen, 1810 t. II g. III soct. II) 
a w nowszych czasach Řettberg (Deutschlands Kirehengesch, I p. 304) 
twierdz%, že E. nie by) wcale biskupem. Že E. by) rzeczywiácie bisku- 
pem, nie ulega w^tpliwoáci, albbwiem nietylko Aribo biskupem go tytu* 
luje, ale nazwanym jest ponti/ex w najdawniejszych aktach donacyjnycli 
(Ried, Cod. dipl. t. I p. 8). Arnold de Vobburg (De míracuHs s. E, 
ob. nižej) nadaje mu takže tytul biskupa i m^czeanika, z czém zgadza- 
i% 8i§ ci^gle podanie koáciola ratysboňskiego i wszyscy starožytni histo- 
rycy bawarscy. To tylko nie wiadomo, gdzie E. byl biskupem, zauim do 
Ratysbony przybyL Prawdopodobnie nie byl biskupem ani w Poitiers, 
ani w Pettau (w Styrji), lecz zapewne byl chorepiskop^m bez stalej rezy- 
dencji, lub tež biskupem koadjutorem w Poitiers. E. z Ga^i udal si§ 
do Pannonji, opowiadaé Ewangeljg Awarom; lecz napotkawszy tam prze- 
szkody, przybyl r. 649 do Bawarji, za panowania Teodo^na I, i trzy lata 
opowiadal tam slowo Bože, przebiegaj^c wsie i miasta, a przcczuwaj^c 
bliski kouiec žycia, przcdsi^wzi%l pielgrzyrak§ do Rzyrau. W tém Uta, 
córka Teodo'na, i uwodziciel jej Sigibald przybywaj% do £*a, wyznaj% 
swój bl^d i blagaj) o radQ, w jaki sposób mogliby ujáó przed gniewem 
Teodora. Jak^ rad§ dal im E. nie wiadomo, ale to pewna, že mówil 
z niemi tak, jak mówič powinien biskup i éwi^ty. Za zupeln^ tež bígk^ 
uwažač naležy, co, za podaniem ludowém id^c, napisal Aribo, že dla za- 
chowania Uty od ámierci, radzil jej E., aby jego, w miejsce Sigibalda za 
wspólnika grzechu ojcu wskazala. Uta, skládajíc przed ojcem win^ na 
biskupa, uczynila to na usilne nalegania Sigibalda, który wiedzial, že E. 
jest w dalekiej podróžy. Uta zostata przez ojca wydziedziczon^ i tlo • 
Wřoch wygnan^, gdzie póžniej umarřa; brat zaá jej Lambert, chc^c porn* 
sció haúbg swej rodziny, udal síq w pogoA za biskupem, napadl na niego 
pod Uelfendorfem, niedaieko Monachium, zbil go okrutnio i wpólmartwego 
porzucil na drodze. Zabraný przez služby, która obronič go nie byla 
^ stanie, i wieziony do Aschhaim, umarl na Tvozie. Z \nelk% uroczysto- 
sci^ i przy niezmiernym naplywie iudu pochowano éwi§tego biskupa w tém 
miejscu. A gdy sig wkrótce dowiedziano, že Sigibald uwiódl Ut§, ksii^- 
že, dostojnicy paňstwa i ducbowieňstwo uroczyšcie sprowadzili zwloki E'a 
do Ratysbony i zložyli je w koáciele svr. Jerzego. E. jest patronem miasta 
Regensburga i djecesyi. Na obrazach przedstawiany jest w biskupiém 
ubraniu; attrybntem jógo jest drabína (poniewaž przy biciu položeny tíyl 
na drabÍD§) i dzida. Najdawuiejszóm žródlem do žywotu áw. E'a jest 
Vita S, E, auctore Aribone eppo Frising,^ pisana ok. r. 780 (ap. Ca- 
nisturá, Lect ant. t. II; ap. Surium^ Vit. ss. 22 Sept.; lepiej ap. DoUand 
1. sup. cit.). BiograQa ta zdala si§ niedokladu^ Arnoldowi z Vobburga, 
iyj^cemu w klasztorze éw. Emmerama (ob. nast. a.); chcíal j% popra- 
wió i w}'gladzió j^zyk, lecz zakonuicy go z tym projektem wyp§dzili. 
Arnold udal sig do Magdeburga, tam zaprzyjažnil síq z Megiufredem, 
przeložonym szkoly katedralnej. Meginfred odáwiežyl bjograQ^ Aribo- 
na, na proábQ Arnolda (Vita S, E, autore Meginfredo^ ap. Canis. 1. c; 



15 

ap. BútiamL Septanb. TI 48€). Arnold potám wródwny do klMito* 
r«, aipisal ok. r. 10S€^ oiycia i codacb éw. £*a (D0' núraadiš S. Ei) 
dl^gi 4Í^og, |inepbUii7 mnóstireiii Qwag normliqrcii (caiy ap. Ccmtjnfm 
L c; fragmenty ap. MabiUon^ AcU* aa. ord. a. Bea. YI 1; ap. BoUand. 
L c; Partz, w Momum. Genm, IV 54a, wydat takie ten djalog, opoád- 
vsy nanki BM>raine). Cf. Fr. Jat. Strauss^ Leben n. Leiden des hdL 
£^ Bagensb. laao. (Sekródl). 

EanerUii opactwo beaedyktyúskie w Regeosbargu, podhig nio- 
któiTcJi zatožyt Teodo, za którego éw. fjnaieram pnybyt do Bawaiji; 
prmwdopodobniej jedaak založyl je dopiero xeodo II rasem z éw. Raper- 
lea, l^em salzburgskim, ok. 697 r. Opactwo po^czone byto wówczaa 
z biakopstwem ratyiboáftkiém i pierwazym opatem biskupem byt Wicterp. 
Pny grobie sw. Emmerama dzialo si^ wiele cadów, rosta wi^ stawa 
i bogadwo klaaztom. S. Wolfgang (f 994) oddzielil opactwo od biskup- 
stwa; podzial jednak maj^tnoaci, przez niego przy tém oddzieleniu zro* 
bioay, byl póžniej przez dlugi czas powodem spora biskupów z opactwem. 
Pierwazym opatem iofolatem byl Ulrych (124 7 — 1260). Opat Karol 
<1291 — 1105) otrzymal dla opactwa od cesarza Adolfa tytul ksigstwa. 
Ktoartor ten bogactw swoich užywal na opatiywanie biednyeh i szerzenie 
nauk. Biedni mieli tam codziennie stol gotowy; opat Bomuald zbudowat 
doD dla biedoych i szpital dla chorých. R. 961 cesarz Otto I w daro- 
viznie swej dla klasztom roówi, že robi j^ dla tego, poniewaž zakonoicy 
umteiň poboznošci^ i nauk) gorliwie Bogu slaž^. W XI w. odzoaczyli 
si^ ta: hrabia Arnold v, Vohburg (którego 2 ksi^gi o áw. Emmeramie na- 
lei) do ni^pszych žródel historji bawarskiej); OUdo i WiUulm^ póžoiej- 
S27 opat w Uirscbau. Z XI tež wieku pochodzi Emmeramen$U manachi 
cMromiam (ap. Oefele^ Rer. Boic. scripL 1) i przez Awentyna (ob. Tur- 
mair/) ipožytkowana ksi^ga zakonnika Haimerana o pisarzach koácieloych. 
Póiai^ zas^^li tu jako pisarze: Krzysztof Hofmann f 1534; opat Ign, 
Tranmeri 1694; Benedykt Widd; CeUstyn Vogl f 1691. autor dziel: 
pManaoleiua d. Elmmerami* i ^Ratisbooa roonastica,*, pomocžODej przez opata 
/. B.Uemm (R^ensb. 4 wyd. 17 52); Fróbenius Farsíer, któremu zawdzi^- 
czaay ni^ýiepsze wydanie dziel Alkuina (ob.); Hamán Zirngibl^ zaslužony 
w dzMjíopisarstwie bawarskiém. Gdy staré to opactwo zostalo i8oa r. 
zniesiooe (oddané ksi^in Thum i Taxis), 912 cenných r^kopismów prze- 
úesiono zt^d do królewskiej bibljoteki w Monachium. {jSchródU). 

Eoiaierícll Anna Katarzyna, ur. 8 Wrz. 17 7 4 r. w Flam- 
ske pod Goesfeld, w Westíalji, z rodziców stanu wlo.4ciaáskiego. Od dzie- 
oáátwa widoczD) w niej byla nadzwycz^gna laská Boža, objawiaj^ca síq 
azczagóln^ m^droáci^ i silným pocitem miloáci kn rzeczom ówi^tym 
i Bož>'m. Trzyletniém jeszcze dzieckiem bgd^, modlila si^ juž, aby Bóg 
dat jej raczej ámieré wówczas, aniželi, žeby kiedy póžniej grzechem obra- 
zié Go miala. Przechodz^c próg domu rodzicielskiego zawolala raz: ra- 
czQ tmpem pasé tu na progu, niž wrócic z grzechem do domu. Od dziecin- 
stwa tea rozbndzilo síq w niej praguienie cierpien i zdumiewig^ce w nich 
zamítowanie. Cierpienia, jakie na tú% obficie splywaly, równie jak umar- 
twienia wlasoe, podejroowala przedewszystkiém za drugich, za ubogich, 
za grzeazników, za cierpi^ych. Dziecko jeszcze, noce na modlitwie spQ- 
dzata. Przy každém jedzeniu starala sig o czgsč najgorsz^ i najmniejszv 

tak nudo, že nia wiadomo jak žyla. Ujmuj^c sobie jedzenia^ mówila 



16 Emmerielr. 

ona w 'diiszy: ^DaJQ ci to Panie Bože, abyá to M vbogim, n«jbardziej 
potrzebttj^cym/ Gdy w dziecku którém widziaía zly nalóg, lub wykro* 
caenie jakie, nietylko modlila aÍQ o jego poprawf^ ale &adto wk^odata 
na siebie pokutQ za nie i prosila Boga, aby jej t§ pokatQ o<lbyWač po- 
zwoli^ Gdy póžniej pytáno jej, jakim sposobem doszta ona do tej pra- 
kjijki^ odpowiedziala: ^ie nmiem powiedziec, kto mnie tego nauczyí, ale 
lezy to juž w naturzc wspólczucia. Czolam zawsze, jak wszyscy vr Chry- 
stasie jedném s^ cialem, i jak palec u r^ki bolala mnie každá bieda bíi- 
ŽDiego. Od dzieciástwa wypraszalam sobio u Boga cierpienia drogicb, 
mialam bowiom to przekonanie, že Bóg nie zsyla cierpienia bez szcze- 
gólnej przyczyny i že cierpienicm zawsze si§ cos wypřaca. Že cierpie- 
nie nieraz tak silnie kogo niQczy« myálalam sobie, zU|d to podbodzi, iz 
nikt cierpi^cemo nie pomaga do wyplacenia si§ z dlugów. Modlilam 
si^ tedy do Boga, aby mi za niego wyplacaó pozwoiil i prosilam dzie- 
cii^ko Jezus, aby mi w tém pomagalo, i niebaweui cierpienia mialam 
dosyč/ Gdy raz w cadzym byla doma przy chorém dziecku, nadsze^il 
jego pijany ojciec i na žong rzucil kawalem drewna, tak jednak, že drc- 
wno wprost na chore dziecko lecialo; wówczas Katarzyna i)odsunQla si§ 
pod pocisk i cieszyla si§, že swoj% rozbity glówk^ zaslonila dziecko od 
uderzenia. Co tylko jako dziecko ^ieé mogla, ro^dawala ubogira. Wcze- 
snie nabrala wielkiej zr§cznoáci w obwi^ywaniu ran i z heroiczném za- 
parciem sig siebie dla ulgi chorých wysysala ich wrzody* Šwi§tobliwosc 
Katarzyny byla pokorná, co najpcwniejszym jest znakiem jej prawdzi- 
woáci. Žadnej pychy, žadnego falazu, žadnej ch§ci š\fiecenia swemi cno- 
tami nie bylo w tej prostej duszy, która dzieciec^ naiwn(JSc do pózna 
przechowala. Rodzice jej, prostacy, nie rozumieli co si^ z ich dzieokiem 
dzieje, cz^sto wigc cierpieó musiala lajanie i kary. Dia tego uwažala si^ 
za zl§ bardzo i kary godn%. Nie raz ubolewala nad tém, že przed Bo- 
giem musi staó nie dobrze, kiedy J2| rodzice zawsze ganií^. Najmniej^zy 
grzech budzil w niej žal wielki. W pú|tym roku zapragii§la raz jablka 
z ogrodu sQsiada: za to pož^danie grzeszne postanowilu nigdy jablek 
nie jesó i postaniewienia tego ddchowala. Gdy pierwszy raz szla do spo- 
wiedzi, . poszla ze Izami rodziców, aby jej pomogli do zupelnego poznania 
jej grzechów: „Nie chcg miec nic skrytego, luówila wówczas, nie chc^ ža- 
dnej faldy w raojém sercu. Bo gdyby aniol do mnie przyszedl, w ktú- 
rcgo sercu widzialabym fald§jak2|, powiedzialabym, žerna on jakás wspól- 
k§ z szatanem, który kryje si§ w zak^tkach i faldach scrca/ Katarzy- 
na byla bardzo zr§czn^ we wszystkich gospodarskicb pracach i w kobiecyh 
robotách. Jej modlitwy i widzenia wcale jej do tych zaj^c nie przeszka- 
dzaly. W 6 roku žycia poczula powolanie do klasztoru. W 12 r. žy- 
cia oddaný byla na služb§ do krewncgo wloscianrna. Že jednak byla 
slabowit^, wzi§la j% matka do siebie, a po niejakim czasic oddaná do 
szwaczki w Coesfeld, przebyla tam 2 lata, a póžniej igř^ przez 3 lata 
zarabiala sobic na posag do klasztoru. Ale tradno jej szlo to zbieranic: 
co zarobila, rozdawala zawsze nbogim; niekiedy nawet wlasno z siebie su- 
knie. Rodzice i cala rodzina byla przeciwna wst^pieniu Katarzyny do 
klasztoru; chcieli j^ za m%ž wydaé; lecz ona poradziwszy si§ spowiednika i pro- 
boszcza nie poszla za idx r^á% i wytrwala w swojém postanowieniu. Ale 
schorowanej i ubogiej dziewczyny nie chcialy przyj^c ani augustjanki 
w Bokům, ani trapistki w Darfeld; klaryski w MUnster obiecaly J4 przy* 



Eomeríeh. 17 

j%6 pod waraskiem, ie si$ wprzód wjiiczj ^ac Ba organacb. Poszta 
tedy oa štolby do organisty w Coesfeld. Ale ta byla ciežka bieda 
w domo. KaUnyna, zaraiast nczyc síq na orgaoacfa, najd^isze spetniahi 
\fOÚn^ oddala 20 talarów, jakieznów žebrala na posag klasztoroy, naro- 
bila oawet dhigów, rozdala wszystko co miala i znosila glód, w^lnie 
I cal% Inedjí) rodziiM|. Zdawalo si^, že teraz jeszcze dalej Katanjruie 
od Idasztoro, ale jej nfiiosc níe zachwiala si§ na cbwil§: byla pewn^, 
ie medligo zostanie zakonnic^. I ▼ rzeezy samej tak si§ stalo. Jedna 
z córek organisty, n którego slnžyla Katarzyna, cbciala zostac zakonnic^; 
przyjsiowaly j%, jako graj^c^ na organach, augastjanki w D&lmen, ale ta 
o^wíadczyla, žewst^pi do nicb triko wówczas, ježeli przyjm^ takže i Ka- 
tarzTD^. W krotce przed wstapieniem do kUisztom otrzymala w widze- 
nia koroD^ cierniow4, od której jednak raný póžníej si^ pokazaly. Kla- 
sztoTf do którego w3t^[M>wala £., znajdowal si^ w stanie zaniedbania mo- 
ralsego. Regnla byla w zapomnieniu. Zakonnice žyly tam wi^cej jakby 
przypadkovo žebraní Indzie, którzy sobie jak oiožna najdogodniej urza- 
diaj4 žycie, aniželi jako czlouki jednej docbowej rodzioy, zwiazane iciúlt 
regiit% i siabami i do doskonalego žy wota obowiazane. Obyczajem podtrzy- 
mywal á^ jeszcze jaki taki porz^dek, ale wla^wie sukni) tylko, nie zas 
wyžsz% |K>botno8ci). róžnily ši§ owe zakonnice od kobiet chrzescjaĎskicb, 
žTi%cycb w Mecie. O jakiniš wyžszym kiemnku dncbowym nie bylo 
tam JDOwy. Bóg sam prowadzil nowicjoszk§. Katarzyna byla ostatni% w kla- 
sztorze i do najróžnorodniejszych poslug užywan%. Wzmagaly 8i§ tež jej cier* 
pienia i cboroby. Laski, jakiemi byla obdarowaca, jej dar lez. jej czeste 
ekstazy, jakicb nie roznmiano, byly dla niej žródlem vkielu goryczy. Cz^- 
sto niešfnsznie byla karan%; co, przy jej wielkiém pocznciu sprawiedliwo- 
idi niexnal) bylo prób), któr§ jednak wytrzymala, przyjmnj%c wazelkle 
aary bez oqirawiedliwiania si§ i bez szemrania. Wéród tych wszystkicb 
dolegliwoéci byla zawsze zadowolnion^ i 8zcz§áliw% ze swego stann; szcze* 
gólniej zas z powoda bliskoáci Zbawieiela w Najsw. Sakramencie, do któ- 
rego d%gle jej serce bylo zwrócone. Uczynnosc jej i uiloáč dla wszyst- 
kidi, osobliwie zas dla tycb, od którycb coé acierpiala, byly niewyczer- 
pane. Wady sióstr znosila cierpliwie, starajíc si^ wszystko bledne pole- 
p«zyč, odpokntowač. .Masialam plakač, mówila ona póžníej, gdy widzia- 
lam, jak gorszyly si^ z mego powoda te. dla którycb cb^tnie žydebym 
swoje oddala. I któžby nie plakal, cznj^c sí§ kamieniem obraienía w do- 
ca pokojo, pomi^dzy osobami Boga poáwieconemi? Masialam plakaó nad 
ubóstwem, n^dz) i álepot§ tego žyda, jakie z zamkniftém sercem wysy- 
cha w pobliža morza lask Najéwi^tszego Zbawidela." D. 13 Listop. 
i«(05 r. zložyla álnby zákonné. W 8 lat póžníej klasztor zo^tal znie- 
šiny. Katarzynie zdawalo si^ latwiej omrzec, niž klasztor opusdč. Po- 
zottala tam jeszcze do niosny 1812 r., gdy innc juž si^ wyprowadzily; 
ale pozostala cbora, prawie nmierajaca. Bylaby zupelnie opnszczon^, gdyby 
nic starý francazki emún-aat ks. Lambert, który od 12 lat Msze w kla- 
sztorze odprawial i sam prawie tylko jefJen umial ocer.ic cnoty Katárzy- 
ny. Saoi chory i bieduy dal jej w bwém mieszkaciu abog% izl^. Byla 
tak c/iora. že przyjr.řa ostatnie sakramenta. Poioiosla ^ie jednak i tego 
jeszcze roicu mogla iác klika rázy do kosciola. L>. 3 St. 1«13 r. po- 

Xcci.kl. T. V. 2 



18 Emmerích. 

raz pierwazy zaawažaao u niej na r^ku w czasie ekstazy krwawe stygma- 
ta; 1 3 St. zobaczyt je jej spowiednik ex-dominikanin o. Limbiirg i po- 
wiedziai o tém ksi^dzu Lambert. Ten przyszedlszy do izdebki Katarzyny 
i spostrzeglszy krew, rzekl: jej: „moja siostro, nie placz, tys Katarzyna 
seneúska/ Ale gdy raay do wieczora nie zgingly, ks. Lambert prosil 
spowiednika, aby o tém nikoma nic nie mówió „bo inaczej bgdziemy mieli 
nieprzyjemnoáci i stanicmy 8i§ przedmiotem widowiska." E. nigdy tež 
nic o tém nie mówita i ukrywařa stygmata jak uajstaranniej.' Ale fakt 
ten nie ukryř sig i dr. Wosener, lekarz powiatowy, przybyř do wylecze- 
nia Katarzyny w przekonaniu, že to rzecz naturalna, albo ztudzenie. Prze- 
konawszy si^ jednak o swym bl§dzie, razeni z ks. dziekanem RensingUem 
przyst^pit do pierwszego badania (w Marcu 1813 r.), i Keusing przesial 
protbkót do oficjalatu. Nastgpnie przybyl na zbadanie sprawy ofícjat 
z OTcrberg^em i Druffeťem doktorem; poczém oddáno j% dla dogl^dania 
i leczenia Krauthausen^owi, chirurgowi-medykowi. Na wszystkie tc osoby 
Katarzyna robila wraženie najzupeluicjszej prawoáci i pokory. Doktor 
prowadzil 8Woj% kuracj^ i swoje obserwacje, E. sluchala wszystkich jego 
rozpon^dzeú, cbociaž na duszy i na cicle niewymownie zt^d cierpiaia. 
Franoazki dyrektor policji z Muuster takže poddal zakonnicg badaniu, 
czy czasem nie prorokigo i w polityk§ síq nie wdaje. Potem nowa wi- 
zyta ofícjala i pisanie protokolu. Odt^d wizyt pelno. Doktor Kuhfuss 
protestant z badaú swoich przyszedl do wniosku, že jest tu coá nadnatu- 
ralnego. Nast^pnie idzie trzecie badanie ofícjala. Cierpliwoáč i poslu- 
szeástwo Katarzyny byly zawszc jednakowe i jednakowe tež jej ckstazy 
i stygmata. E. byla niepodejrzywana nawot, od nikogo nic nie przyjmo- 
wala, wszakže miano j% bacznie na oku. Od czasu otrzymania stygma- 
tó\f E. nic nie jadla. Leczenie ran i przyjmowanie pokijirmu, nákazy wane 
jej pod poslnszeástwem, sprawiaio jej straszliwe boiesci; wszystkie pokar- 
my z bolem zwracala napowrót. Szczególniej m§czyla j^ ciekawoác ludzi 
i ci^le odwiedziuy, ale cierpliwoáč jej byla niewyczerpana. Przez 10 dni 
20 obywateli miasta DQlmen, zmieuiaj^c sig ci^gle, dniem i noc^ czuwalo 
nad Katarzyny: przekonaiio si^ nareszcie, že rzeczywiácio žyje ona bez po- 
karmu, že swoj% drog^ odbywaj^ si§ ckstazy i wyst§puj% krwawe sty- 
gmata, szczególniej w pi^tek. Koácielne badania ustaly, ale nie ustaly 
róžne badania ciekawoáci, choč mi§dzy niemi byly niekiedy przynosz^ce 
pociech§, jak wizyta Stolberga i Sailera. We Wrzesniu 1818 nawiedzil 
j% Klemens Brentano (ob.) po raz píerwszy. E. 1821 umarl ks. Lam- 
bert. Siostra Katarzyny, istota bardzo pospolitá, wiele jej wyrz§dzala 
prxykroáci; E. wyprosila jej nareszcie lask§, že zupelnie innjrm stala síq czlo- 
wiekiem. Za jej wplywem nawrócil síq dr. Druffél, Wesener i Brentano. 
We wszystkiém byla ona wieruém Koáciola dziecigciem; wszelkie nieko- 
scielne marzycielstwo bylo od niqj dalekie. Na zlecenie spowiednika 
ndxieiala ona do spisania Klemensowi Brentano swoje objawienia o M§ce 
Paňskiej (Das bittere Leiden unsers Herm Jesu Christi, 6 wyd. MUnchen 
1842) i žyciu Nsgáw. Panny (Leben der heil. Jungfrau Maria, ib. 1852). 
W Sierp. 1819 r. Landrat z B5aninghausen, z trzema lekarzami, zabral 
si§ do nowego, a bardzo cuergicznego áledztwa. Wzi^to Katarzyny do 
domu pewnego nrz^dnika, pilnowano j^ dzieá i noc i, juž to postrachem 
juž pochlebstwem, cbciano z niej wydobyó zeznanie, že jest ona osznstki| 
oszukan^ i naaadxon^ do odgrywauia swej roli przez ksigžy, a osobliwie 



Eameríeh.— Emiiiryzv. 19 

prsex Lamberta. Proste, krótkie, ale zabójcze dlá inkwireDtów jej odpo- 
wíedzi przypominajil rozmowy z dawnjcb aktów m^czeúsldcb. éledztwo 
do flkzego me doprowadzilo: landrat wszakže wydal broszark^, w której 
zapevnia, že bs|dž co bí|dž, musi w tém bjč oszastwo. Protokólów wszakže 
wówczas ád^^i§tTcb nic gloszono publicznie, a odeslané do Berlina, gdzie 
bez ilMdn zagÍD§!j. £. wróciTa do doma; odtad jnž jej nie niepokojono, ale 
der^enía wewn§trzne cíata i doszy wzmaga^y si§ cí^gle. By?o to wla- 
ínie azaególnéoi jej žycia zadaniem, že za potrzebv wiela ladzi, paraíji, 
i za przeróžne w widzeniacb nkazane jej cndze ntrapienia ofíarowywata 
cíecjlko modlitwjT swoje, ale dobrowolnie podejmowane m§czamie zno- 
lila doiami i tjgodniami calemi. W ostatních latách przed šmierci^ 
przjjmowala cierpienía za konajacjch, abr, w zostawionjm sobie pokojů 
chwil ostatnjcb, lepiej o dnszj mjšiec mogli. Pokaz>'wa}j si§ w niej wów- 
czas wszjstkie zjawiska przej^tycb chorob, a ginqly natvchmiast, gdj 
f/soba, za któr^ cierpiala, zeszla z tego swiata. Katarzyna nmarla jak 
3^(ta 9 Lnt. 1824. Po smierci w kilkanaácie tygodni wiesč si§ roze- 
szla, že dalo jej zostalo zabrané potajemnie: odkopáno wi^ grób i cia!o 
okázalo df zupetnie nienarnszone. Koációl nie wyrzekl o £. swojego 
zdania, wszakže možná byč pewnym. že Bóg powola? ja rzeczywiácie w spo- 
sób nadzwyczajny do ožywienia wiary i pobožnoáci, w czasie gdy šwiat, ra- 
cjonalízaem przej^y, zapominač i calkowicie zacz^t w§tpič o wszelkiém žy- 
cni nadprzyrodzonéni. Wybome dziclo o Katarzynie £. napisal ksi^dz 
JT. E, Sckmóger^ Das Leben der gottseligen Anna Katb. E., Freib. im 
Br. I 1867, II 18 70; 2 wyd. ib. 18 73; na franc. przeložyl E, de Caza- 
/«ř, Vie d'Anne-Cath..£., Paris I87i — 7 2, 3 t. Na pol. j§zyk przelo- 
iODe s% tylko objawienia o M§ce Paúskíej, p. t. Bolfsna Meká Zbaicície- 
ia éwiata^ wedU rozmyUaň Anny Kat. E., przehlad przez X, T (omasza). 
B (ojanovddego). zgr. mis., Warsz. 1844; ib. 184 9; przeklad z franc. 
przez Jf. JIř. C (iemniewsk§). ib. 1863; z niemiecldego, Poznaó 1867. y, 
Empíryzm. i. Zásada empiryzmn. 2. £. intellektnalny. 3. Sensa- 
aiízni. 4. Krjfyka empiryzmn w ogóle. 5. Krytyka emp. intellektnalnego. 
6. Krytyka sensoalizmcu — I. £. jest teorj§, objaániajac§ pocz^tek nmyslo- 
w^o nassego poznania na zasadzie: že wszystko w nmyslowém pozna- 
fini oaszém zawdzi§czamy doéwiadczenin. Trešé tedy nroyslowe- 
go poznania nie jest, podtag tej teorjí, róžn^ od treáci do.4wiadczenia. 
Umjat nasz nie ma tu przyznanej wtasdwej sobie trešci idealnej, 
któřabj, jako taká, róžnila si§ od treád poznania, doáwiadczeniem naby- 
t^go. Dwa te rodzaje poznania co najwi§cej róžnič si§ maj^ tylko formq 
awqí^ o Oe mianowicie jedna i ta sama trešé poznania inaczej síq for- 
■oje w doéwiadczeniu, a inaczej w myšleniu. W došwiadczeniu wyst§- 
pnj# ona w swej bezpošrednioáci, w mysleniu zaá ulega dalszemu rozwi- 
ni^eia i opracowaniu. £. uznaje wi§c tylko jedno žródlo poznania, a mia- 
nofwlde doiwiadezenie. Rozum podlng tej teoiji nie jest wlašciwie žádném 
fródkoi poznania, poniewaž nie ma wlaáciwej sobie trešci, róžnej od tre- 
íá doMadczenia. Nie ma tedy, podlug empiryzmu, žádných zdaú aprio- 
rystycznych, któreby mialy wartoéé przedmíotow%. Caie poznanie nasze 
ogranícza si^ do tego tylko, co nara daje doáwiadczenie i o ile nam je 
daje. Dia tego E. za jedyn) metod§ badania nankowego uwaža metod§ 
étpoUerforycmq, czyli indukcyjnq. £. ten znów w dwojakiej wyst§pnje po- 
stad: jako E. mteUekuUdny (E. w šdálejszém zuaczenin) i jako $ensualizm.-^ 



20 Empíryzm. 

2. E. intellektualny, którego glównym przedstawicielem jest Locke, spro- 
wadza wprawdzie wszystko nasze po^anie do (zewn^trznego i wewD^trz- 
nego) doswiadczenia, przyjniige wszakže, prócz wltadzy zmys^owego wyo- 
braženia, jeszcze drug%. róžn^ od poprzedniej w}adz§ myálenia, rozum, 
i przypisuje mu wlasciw^ i samodzielo^ dzialalnoáó. W zroyslowém tedy 
poznaniu dusza ma sig wzgl^dem przedmiotów zmysbwych zupelnie bier- 
nie^ rozum zas do trcáci poznania, zdobytej doáwiadczeniem, przyst^puje 
czynnie i w myáleniu rozwija j^ dalej i opracowywuje. Tresč bezpoáre- 
dniego poznania doáwiadczeniowcgo stanowi^ „idee proste," wywolane w nas 
bezpoárednio przez przedmioty doswiadczenia. Z tych „idei prostycb"* ro- 
zum formi^e najprzód „idee ztožoue," które si^ daj^ do trzech sprowadzió: 
do idei substancji, do idei sposobu (módi) jej bytowania i do idei sto- 
sunku. Gdy bowiem rozum zauwaža, že pewne idcc proste zawsze z so« 
b% 8i§ }^cz9, wówczas podstawia on im jakieá podácielisko (substrát) i na- 
zywa to substancj^. Czém w sobic jest ta substancja, nie wiemy, ale 
przyj^ó j^ musimy jako nosnic§ owych idei prostých. Sposobami zaá by- 
towania s% idee, które myál% ucbwyt^jemy jedynie jako wiasnosci sub- 
stancji, stosunki zaá otrzymujc rozum przez to, že na róžne przedmioty 
zapatruje síq odnoánie do innych rzeczy. Od tych idei zíožonych wznosi 
síq nareszcie rozum do „idei powszechnych," gdy abstrahuje od tego wszyst- 
kiego, co ideom szczególowym jest wlaáciwego, i wszystkie je pod wspói- 
114 nazwQ podcis^ga. Frawdq poznania nazywa si§ tu wzajemna pomi§dzy 
sob^ zgodnoáó naszych idei. Od prawdy jednak odróžnia empiryzm rze- 
ezywiatoéé poznania, polegaj^c^ na zgoduoáci naszych idei z rzeczami. 
Proste idee s% wszystkie rzeczywiste, ponicwaž bezpoárednio z rzeozy po- 
ckodz^; ze zložonych zaá idei tylko idea substancji jest rzeczywist% i to 
jeszcze tylko pod warunkiem, že idee proste, z któiych ona powstaje, 
w naturze rzeczy rzeczywiéde z sob% s% zawsze polí^czone. «Idee powsze- 
chne** nic maj% wcale w empiryzmie žadnej rzeczywistoáci, 8% to tylko 
nazwy, przez które rozumiemy wiele rzeczy. Dia tego tež i zásady ogól- 
ne, jakie si^ z tych idei form^j^, nie mog% roiec tytuíu do rzeczyivistoáci. 
Zásada przyczynowosci (^nie ma skutku bez przyczyny*") uwažana za aprio- 
rystyczn^, wywodzi sig, podlug empiryzmu, tylko z doswiadczenia. Spo- 
strzegamy bowiem, že jedno zjawisko poprzedza zawsze zjawisko drugie 
i že dla tego jedno od drugiego jest zaležne. Spostrzeghzy to, nazywamy 
jedno zjawisko przyczyn%, drugie skutkiem, i z jednego wnosimy o dru- 
giém. — 3. Sensualizm od empiryzmu intcllektualnego tém si^ róžm, že 
nie przyznaje juž žadnej wladzy myálenia, rzeczywi^cie róžnej i wyžszej od 
zmyslowej wladzy wyobražania, lecz cal% síIq poznania iudzkiego ogranicza 
jedynie do whdzy zmyslowego spostrzegauia, czyli wyobraženia. Podlug 
sensualizmu tedy nie ma žadnego innego poznania, jak tylko poznanie 
zmys^owe. Sensualizm ten wyznawali starožytni materjaliáci; w XVIII w. 
staral sig go uzasadnió nanoi^o Condillac (ob.) i materjaliáci zeszlowie- 
czni. Wszystko opiera síq tu na zmyslowém wraženiu, na sensacji. Pod- 
miot poznaj^cy nietylko przy pierwotnej sensacji ma ai^ biernie, ale 
i w dnlszém podmiotowem przetwarzuniu sensacji nie ma samodzieinego 
wspóludzialu. Bez jego przyczynienia sig sensacja odbywa w nim caíy 
proces swoich przeobražeú. Dia tego róžne owe czynnoáci duszy, jakie 
rozróžniamy w procesie poznania: áwiadomoáé, uwaga, refleksja, porówny- 
wauie, s^d, wnioskowauie, wyobražaia, parnice, s% tu tylko dzialaniem 



Empíryzffl. 21 

w oas sensacji i róiDemi stopniami jej przeobraženia. Jest to dawmejsza 
fomift senBoalizmn; nowa jego forma wjst^paje w sjstematacb wspótcze- 
snych materjalistów. I ci sprowadzaj% wszelkie poznanie do sensacji 
i nse przTznajil žadnej sily umyslowej, wj^szej nad wladz§ zmvsřowego 
spntrzegania; ale tém síq róžnia od swych poprzedników, že poznanie 
to Qwažigíi za rezultat czjsto fízjologicznej funkcjí mózgu. Jedni poczj- 
to3% niyil za fosforescenej§ mózgu (Moleschott, Kreislauf des Lcbens, Mainz 
1855 8. 419 etc.); inni majj| j^ za wydzioliny mózgn, utrzymuj§c, že myál 
do mózgu ma 8i§ w tym stosunku, co žólé do w^troby a uryna do ncrek 
( TťT^ř, Physiologische Bríefeu, Stuttg. 1845 — 47 s. 326: te^ož Vorles. 
ober den Menscben, Giesscn 1854); inni jeszcze uwažíij^ poznanie za 
skutek wspóřdzialania róžnycb cial, obdarzonycb silami, czy pewucmi wla* 
«Q0sciami: raózg przyrównywany tu jest do maszyny myslenia, która tak 
wyd^ myál, jak maszyna parowa Svydaje pare iCzolbe, Neue Darstellung 
des Sensnal., Leípz. 1855). Poárcdnikiem pomigdzy t§ funkcj^ fizjologiczmi 
roózgn, a przedmiotem poznawanym, jest organ zmyslowy. Wraženiem 
otrzjmaoém przez zmysí pobudza si§ owa funkcja niózgowa i Kytwarza 
nyobraženie przedmiotu, oddzialywaj^cego na zmysXy, Dia tego žádna myál 
Die može byč tu miana za rzeczywist^, ježeli sie nie odnosi do przed- 
miotów zmjslowycb; metafizyka jest dla sensnalístów ámíeszn^ niedorze- 
czoošci^ každá mysl, maj^ca treáé nadzmyslowil, idealn.'}, jest tylko plo- 
dem cborego mózgu. — 4. E. tak \«^ ogóle wzi^ty, jak i w szczególowych 
swoich postaciach jest bczzasadny i blgdny. Co si§ tyczy ogólnycb jego 
zásad, Qtrzymaó si§ one nie mog^, poniewaž: i) faktem jest, že pozna- 
jemy nietylko zmyslowe, ale i nadsnvjshice przedraioty, ležíce po za wszel- 
iciém doéwiadczeniem, i dla tego niemožliwym do osi^gni^cia przez do- 
swiadczeníe. Poznajemy dobro, prawd§, pigkno, sprawiedliwoác, porz^dek, 
Boga, dqaz§ i t. d. A choc empiryzm materjalistowski upiera sig przy 
przeczeuia rzeczywistego bytu tego wszystkiego, co jest nadzmyslowém, 
wszelako tego zaprzeczyč w žáden sposób nie može, že poznanie przedmiotów 
nadzmyslowe jest w nas faktycznie. Gdyby zaš došwiadczenie bylo jedy- 
rém íródtem poznania, wówczas tego rodzajn poznania (nadzm^slowego) 
mieébyšmy wcale niemogli, poniewaž došwiadczenie podaje nam tylko wia- 
domoáci o rzeczach zmyslowycb, nie zaé nadzmyslowycb. Gdy zaš £. twier- 
dzi, že nadzmyslowe idee s% tylko wytworem chorobliwego mózgu; twier- 
dzeDÍA swego niczém níedowodzi; a nadto, w takim razie 
rjalistáw bylbj cborobliwy, poniewaž i w nim s% te idee; 
ich tam nie bylo, jakim sposobem mogliby je zaprzeczač?^ 
ie poznajemy nietylko rzeczy pojedyócze i przygodne, 
jtMczne. Nietylko zdania aposterioryczne, lecz i apríor}j 
nalei% do snmmy naszego poznania. £. može przeczyóf 
miotow^, ale w žáden juž sposób zaprzeczyč nie može 
fzym umyile. Doéwiadczenie tymczasem podaje nam 
o fxeezicli pojedyňczycb i przygodnych, nigdy zaš o poi 
oíecniydli. Gdyby tedy došwiadczenie bylo jedy nám žródléii^ ^fia^e^ |l^ V- 
znanía, wówczas nie mogloby byč mowy w naszém poznaniu ^6 TMwacli 
konieeaych i powszecbnych, ani o zdaniach apríorycznycb, które, jako ta- 
kíe, maj% charakter powszechnoácí i koniecznošci. 8) Niemožliwa jest przy 
empiryzmie jakab^dž umiej^tnoáé, której zadaniem jest w przedmiotowoád, 
ofajftfrii|i%cej 8i^ pojedyúczeffli i przygodnemi rzeczami, odszukač 




22 Empíryzm. 

YT niej powszechnoáó i koniecznoéč. Gdyby zaá, jak chce £., nic bylo nic 
przedmiotowo powszechnego i koniecznego, gdyby wszystko, co powszechne 
i konieczno, bylo tylko wytworem naszcj myáli i w niej 8ͧ jedynie znaj- 
dowalo, w takim razie umiej^tnoáé žádna nie raa celu i bylaby poprostu 
gr^ chorobliwego mózgu. Nadto, každá umiejetnoéč, z samego juž swego 
poj§cia, d^žy do odsznkania przyczyny przedstawiaj^cych si§ jej zjawisk. 
Zupelnie zaá tego zadania osi^gn^cby nauka nie mogla, gdyby nie przy- 
puszczala juž pewnych zásad, maj^cych przedmiotow^, api'iorystyczn% i po- 
wszechn^ wagg. Nawet nauki przyroduicze, któreroi szczególniej chce si§ 
poslugiwaé empiryzm, nie mog% žadnego zrobió kroku naprzód, ježeli za- 
sadzie przyczynowoáci uie przyznaj^ powszechnej i bezwarunkowej rzeczy- 
\vistoáci przedmiotowej, ponicwaž i nauki przyroduicze maj^ na celu zba- 
danie przyczyn i praw, panuj ^cych w przedmiotach i zjawiskach zmyslo- 
wych. Tego zaá celu osi^gn%c w žáden sposób nauka nie može, ježeli 
nie wychodzi z przypuszczenia przedmiotowej, apriorystycznej i powsze- 
chnej wartoáci pewnych zásad, a miauowicie z zásady przyczynowoáci. Dia 
tego tež to nicktórzy empirysci usilowuli choč tej zasadzie zachowaó je- 
szcze charakter apriorystyczny, ale usilowania te niczgodne z ich systema- 
tem, s% tylko dowolnemi i niczém niepopartemi zdaniami. Tak jeden 
z nowszych sensualistów (Mayer) uwaža zasad§ przyczynowoáci, jako „wro- 
dzon% funkčj^ mózgu." Zdauie i nicdorzeczne i nieodpowiednie dla swego 
celu, bo i w takim razie zásada przyczynowoáci bylaby czomá czysto pod- 
miotowém, funkcj^ zalezu^ od nátury mózgu; nie moglibyámy tedy zt^d 
bynajmniej wiedzieé, czy tej funkcji mózgowej odpowiada przedmiotowy 
porz^dek rzeczy. — 5. Odróžnienie wladzy myálenia od wladzy zmyslowego 
spostrzegania na nic sí§ w kwestji naszego poznania umyslowego nie przy- 
da, skoro doswiadczenic ma byó jedyném žródlem naszego poznaoia; po- 
niewaž myál% nie možemy wówczas si§gn2|é do czegob^dž, co lezy po za 
sfer% doáwiadczenia. Wprawdzie Locke twierdzi, že przez wnioskowanie 
možemy od rzeczy zmyslowych wznieáó si§ do poznania Boga, jako pierw- 
szej przyczyny wszech rzeczy; ale twierdzeuie to niekonsekwentne, ponie- 
waž, podlug empiryzmu, myál o Dogu powstaó w naswcale nie maže, sko- 
ro z doáwiadczenia w žáden sposób mieó jej nie možemy. Emp. intelle- 
ktualny jest tedy naukow^ polowicznoscij^ i z nátury rzeczy musi zakoáczyó 
na sensualizmie. Nadto, empiryzm ten prowadzi do powszechnego scepty- 
cyzmu. Bo ježeli zásada przyczynowoáci wywodzič si§ ma tylko z do- 
áwiadczenia, wówczas traci ona swój charakter apriorystyczny, a žatém na 
jej podstawie nietylko nie byloby juž možná nic pewncgo wiedzieé o przy- 
czynach i prawach zjawisk zewn^trzuych (jak juž bylo wyžej dowiedzione), 
ale prócz tego nie databy si$ nawet uzasadnió rzeczywistoáó poznania, osi^- 
gni^tego bezpoáredniém doáwiadczeniem (przez „idee proste*"). Poznanie to 
bowiem za rzeczy wiste Locke uznaje dla tego tylko, že wywoluj^ je przed- 
mioty zewn^trzne, jako jego przyczyna; rzeczywistoáó jego tedy polega na 
apriorystycznej i przedmiotowej wartoáci zásady przyczynowej. Skoro zaá 
w rzeczy samej tej wartoáci swojej nie ma tu zásada przyczynowoáci, 
podpada wi§c w^tpliwoáci i rzeczywistoáó idei prostých, a žatém i po- 
znania na nich opartego. Ilume tež zupelnie konsekwentnie wyprowadzil 
swój sceptycyzm z empiryzmu Locka. — Dla utrzymania moralnoáci, Locke 
chcial z ^prostých idei" doáwiadczenia wyprowad^aó poj§cia i zdania mo- 
rálně, ale usitowanie to bezowocne. Bozwyfg^c bowiem i kombinujíc na 



Eapiryzni. 23 

wfzeUd moiliwy sposób treác doéwiadezeDia zmjslowego, nie dojdziemj 
Bjgdr do poj§é i lasad wlaáciwie moralnych, poniewat treáé icb jest caemá 
czfsto ideálnem, czego z czysto xmfslowcj treiei doáwiadczeBÍa wydobyč 
nie podobna. Abstrahowaniem pewnych faktów empirystycznjch možná 
wfTzmáňe dojít do pewnjch refni} wygodnego na ziemi žycia, ale bedzie 
cež to i moralno^č smego rodzaju, ezysto empirjstyczna; o žadnej zaá re- 
eiile, ofiaite) na wvžszej zasadzie moralnej, o žádném wlaádwie morahiém 
zobowú|2ania mowy ta bjé nie može. W kjpotezie wi§c empirystowsldej 
Bonlnoič na wjžszTch oparta pojgciach, równie jak i poznanie ideálně 
jest znpehiie niemožliwe. — 6- Sensnalizm mniej jeszcze wjtrzymaje kry- 
tjke, jak empinrzm w zwyklej swej fonnie. Zásada bowiem znpelnej bier- 
noéci w podmiocio poznaj^cym przeciwi sie oczywišcie i zmyslowemn po- 
cracía i poznaniii nmyslowemn. Co si§ bowiem tyczy poezncia zmysto- 
wego. jest ono w nas procesem žywym. którego, dla tej samej jnž przy- 
czyny. poj^ nie podobna bez samodzielnego wspóhidziahi podmiota czn- 
ji|eezo: tém wi^cej boz saroodzic!nej czynnosci podmiotn poznajacego po- 
jaéby nie podobna bylo pozoania umyslowego (ob. Poznanie). Pneciwko 
takiemu przypnszczenin walczy sama nawet éwiadomoéé siebie, poniewai 
niezaprneezenie wiemy o tém. iž w procesie amyslowego poznania jeste- 
srny czynni. Twierdzenie tež sensoalizmn, že wszystkie szczegolowe zja- 
wiska w dziedzinie poznania sa tylko róžnemi stopniami przeobražaj^cej 
si§ sensacji, rozbija sie o natnre tych zjawisk. Tak np. mtaga nie mo- 
iliw^ jest bez pnypnszczecia akta podmiotowego. Sensacja može byč bardzo 
átna, odemnie jednak zaležy, moj% jest rzecza zwrócic na ni^ bližsz^ 
awag^, Inb j^ tež od niej odwrócič. Uwaga tedy zawarnnkowana jest 
czyímošci^ podmiota cznj^cego. Podobnie rzecz ma si§ z sadem, który 
polega nie na tém, že dwa mam przed sob% poj§cia, ani tež na tém, že 
te dwa poj^cia z soba zestawiam, ale dopiero na tém, že jedno o dmgiém 
przeczQ lab twierdz§. Takie zas przeczenie Inb twierdzenie jest z swej 
istoty czynnoácia mTsIi. Mniej jeszcze možliwym jest trmosek bez takiej 
czynnoéd: polega on bowiem nie na tém, že mam przed sob% trzy zda- 
níš, ale na tém. že jedno z dmgi^o, za posrednictwem trzeciego. teyiro- 
</řf. Wywodzenxe zaá takie jest oczywiáde altem mego myslenia. Zreszt^, 
sama bíemosc poznania bytaby zniesieniem poznania. Jak stol, na któ- 
rym pisz§, nie wie nic o tém, že na nim pisz§, poniewaž wzgl^dem mego 
dzialania zachownje si§ zapelnie biemie, tak podobnie i w nas, gdybyšmy 
w poznawania zacbowywali si§ zapelnie biemie, mo^lyby 8i§ zarysowywač 
obrazy przedmiotów, ale nigdybyámy dojéé nie mogli do poznania tych 
obrazów i icfa przedmiotów. Tyle o datcnieýszej formie sensnalizma; co si^ 
zas tyczy nowszej jego formy, w astawicznej on zawsze jest z sob^ sprze- 
cznoéci. I tak, poznanie jest dlaú prostým tylko prodoktem fizjologicznej 
íimkcji mózgn, wszakže nie przeczy možHwoáci abstrakcji i wnioskowania; 
owszem, sam abstrahuje poj^cia przyrodnicze i wnioskowaniem, z podpada- 
jfcycfa pod zmysly zjawisk, wywodzi powszechne prawa nátury. Tym spo- 
aobem gwalci on wtasm| swoj% zásady, bo ježeli zmy^ jedyném byč ma- 
J9 žrádlem poznania i ježeli poznanie ma byó jedynie reznltatem funkcji 
fizjologicznej, w takim razie ani tworzenie poj§c powszechnych drog% 
abstrakcji, ani wnioskowanie nie jest možliwe. Zmyst i mózg 8% organa- 
mi SKzególowemi, jednostkowemi, ich wi^ produkt b§dzie tedy takže na- 
tarj mseg^owej, jednostkowej. Zrodzič myál powszechn%, jest dla zrny- 



24 Empíryzm.—Einser. 

slo, dia mózgu, zupeiném niepodobieóstwem. — W drag% sprzecznoáč z so- 
b^ popadá sensaalizai, gdy w swojém objašnianiu nátury opierá si§ na 
atomizmie (ob.); bo pytamy, zlu|d wie on, že s% atomy, skoro te niepo- 
dlegaj^ doslrzeženiu zmys^owema. Oczywiscie nie dosziy oue do wiadomo- 
áci sensoalistów, jako fakty zmyslówe, drog^ došwiadczenia, ale drog% my- 
éli, przez wnioskowanie. Tymczaseni sensualisci twierdz^, že zmystowe 
spostrzeženie jest jedyném žródlem, a fízycznie dotykalne rzeczy jedynym 
przediniotem ludzkiogo poznania; vvszystko zaš zreszt^ czczém marzeniem 
ma byó tylko. A jednak przedmioty zmyslowo niedostrzegalne (t. j. ato- 
my) bierze nietyko za rzeczy wiste, ale nawet za pierwiastek wszelkiego 
bytu. Ježeli to nie jest sprzecznoáci^, nie ma juž chyba nigdzie žadnej 
sprzecznoáci. Ale i z innego wzgl§du jeszcze sensualizm jest sam z sob^ 
w sprzecznosci. Uczy on bowiem, že zmysty jedyném s§ žródkm pozna- 
nia i že funkcja poznania, dokony waj^ca si§ w mózgu, calkowicie zaležna jest 
od zmyslów. Tymczasem pewn^ jest rzeczy, že obraz rzeczy, podawany 
nam przez zinysřy, nie zawsze dokladnie odpowiada swemu przedmiotowi; 
síowem, že zmysíy mog% tudzió. Logika w takim razie uczy, že rozum 
proatowač ma wraženie zmyslowe. Taká zaá poprawka w sensuaiizmie 
jest niemožliw^, pouiewaž, podlug niego« po nad wtadz^ zmyslowego spo- 
strzegania nie ma žadnej samodzieinej sily myslenia, któraby mogla zrobié 
poprawkQ w spostrzeženiu. Spostrzeženie zas to, poniewaž jest konie- 
cznym rezultatem funkcji fiigologicznej, samo siebie poprawió nie može. 
A jednak ci^Ie sensualiáci robi% takie poprawki, i radzi np. ámiej% si§ 
z dawniejszych astronomów, že pozorný ruch sloňca brali za ruch rze- 
czywisty. Widocznie wi§c wpadaj% tu w sprzecznosc z wiasn^ sw% zá- 
sady i przekonywtg^ tém samém, že zásada ta nie godzi si§ bynajmniej z wy- 
maganiami nauki. Sprzecznosci te dostatecznie wykazuj% falsz sensnalizmu. 
Dodatkowo jeszcze zwracamy uwag^, že sensualizm niezdolny jest wythi- 
maczyé ludzkiej swiadomoáci siebie. Niektórzy matcrjaliáci (Virchow, Yogt) 
sami przyznaj%, že z ich stanowiska nie podobna objaánió, jak czlowiek 
može mieé áwiadomoáó siebie, swojego myálenia. Czolbe (Entstehung des 
Selbstbewusstseins, Leipz. i855)probuje objasnic je jakims kolowym fizy- 
cznym ruchem w mózgu, ale czcze to twierdzenie i w žadnej, iiajdalszej 
nawet analogji nie zost^^ce z czynnoáci^ mysli, warunkuj^c^ éwiadomoáó 
siebie (bo czynnosó ta jest prostým zwrotem nwagi mysl%cego czlowieka 
na siebie samego), raczej kolowacizn§ niž áwiadomoáč siebie objaáuič bytaby 
w stanie. A žatém teorji takiej, która przyznaje, že faktu oczywistego 
i wszystkim dost§pnego zrozumieé i wyjaáuié nie može, lub tež na wy- 
jaénienie jego stawia przypuszczenie oczywiscie z nim sprzeczne, za pra- 
wdziwa^ i naukow^ w žáden sposób przyj^č nie možemy. Ostatecznie teo- 
retyczuy i praktyczny empiryzm jest zawsze wyznaniem wiary materjali- 
zmu. Czlowiek jest przezeú zrównany ze zwierz§ciem, zanegowana ducho- 
woáč duszy, równie jak nauka, moralnosč i prawo. A'. 

Emser Uieronim, ur. 26 Marca 1477 w Ulmie, uczyl sie w Ty-* 
bindze i Bazylei prawa i teologji; jako sekretarz kardynala Kajmunda 
z Gurk dwa lata podróžowal z nim po Niemczecb i W2oszecb. R. 1504 
w Erfiircie, a 1505 w Lipsku miewa) prelekcje filologji; w pierwszém 
z tych aiastLater byl jego sluchaczem. Zostawszy sekretarzem Jerzego, 
ksi^ia aaskiego, ze zlecenia tego ksi§cia ježdzil do Rsymu, w sprawie ka- 
nooizacji á. Beanona; lostat póini^ ksi^dzem i otrzymal dwie prebendy, 



EfliMT.— €mski kMfres. 25 

w Misnji i Dreniie. Ta ziziugomit i zapnjjažoit 8i§ z Lntrem, jako 
z gartiwym zwoleniiikieni refonn w Koádele. Ale po dyspucíe lipskiflj 
(1519), na której E. znmjdowa} 8i§ z ksi^cieiii Jerzjm, zmienil swój s^ 
o Lutrze. Powstak tywB, pomi^dzy Bíini polemika i Later písma £*a 
nuen spálil (10 Gr. 1520) z papiesk^ baU% ekskomaDÍkac3rjo% i z Cor- 
pn ýuris eanoni, R. 152 7 iryáat £. niemieckie tlHmaczenie Nowego Test., 
wywolaiie thunaezeniem Lntra. Tlamaczenie to mialo wiele wydaá. E. 
am. 8 List. 1527 r. Z wieln jego pism polemicznych pko Lntrowi, wy- 
■iwiiamy nástupné: Wider das tmchristUche Buch 3/. Luthers an den 
DemtMchen Add axugegangen; Wider den faUchgenannten Eeclesiasien u, 
wahrhaftígen Erzkelzer M, Luther; Antwort anf da$ lásUrliche Buch wider 
BiMchúf Benno nt Meissen; Au/ LtUhers Gráuel tcider die StiUmess, Ilem^ 
tri>, ito und mit wdchen Worten Luther in 9eyn Buchem tzur auffrvr er- 
mandt^ geschrieben u. getriehen hcU, Prócz tego napisal: Betmonis vita et 
nufrocic/a, Lipsk 1812. Cf. TTo/datr, Nachrichten Ton E*s Leben u. Schrif- 
ten, Aagsb. 178S. 

Emskí kongres i pnDktacja. Smntny teu wdziejacfa košciola 
niemieeki^o fakt bjl wyplywem zásad febroniaáskich (ob. Hontheiro), bez- 
poérednim zaá do niego powodem bylo usttmowienie nancjatary papiezkiej 
w Monadiiom. Ksi^že elektor Palatynata bawarskiego Karol Teodor, któ- 
rego posia<&oád pod wzgl^em dacfaownym zostawaly pod zwierzchniclwem 
biskspów i arcybisknpów, b^d^cycb ksi%žetami cesarstwa, a žatém znpel- 
nie od elektora niezaležoych, prosil Papiela o erygowanie nowycb bi- 
skBpstw krajowycb, cbc%c tym sposobem awolnič swoicb poddaných od 
wplyini woloomyslnych dygnitarzy koácielnych. Gdy zas Papiež, przez 
w^fd na dawoe prawa owych dygnitarzy, proábie elektora odmówil, ten 
dopraszal si^ o nstanowienie nancjatary w Monacbium. Papiež zgodzilsi^ 
na to t^danie 14 Lnt. 1785 r. i 27 Czer. t. r. mianowal nnncjnszem 
hrabíego Jnljnaza Zoglio, arcb. ateásk^ego. Jeszcze przed mianowaniem 
nancjosza, trzej arcybisknpi elektorowie (koloňski, mognncki, trewirski), 
arcbp aalzborgski Colloredo i kilkn innych bisknpów, do których naležíš 
i bp z Frejsíngen baron Welden, jako ordinarius monachijski, wyst^pili 
w Ezymie z zapytaniera, z jak% wladz% maj^y si§ wyznaczyč nnncjoaz 
pnybfdae do Monachinm?i gdy im odpowiedziano, že bfdzie opatrzony 
w t§ sanu| wladz^, co i nnncjosze wiedeňski i koloňski, przeciwko wysla- 
nin takiego nnncjnsza zložyli swoje zastrzeženie, czyni%c to niby w obro- 
oie praw koádo)a niemieckiego. Papiež nie zwažal na to ich zastrzeže- 
nie, zapewniaj^, že nnncjasz nietylko nie naruszy w nic/l^m praw wta- 
iáwych bisknpom miejscowym, lecz že owszem bronió icb b^dzie. Wów- 
czM arcybiskopi ndali 8i§ do cesarza Józefa II, z proáb^, aby, jako naj- 
wyiazy obroňea i opidnin koáciota niemieckiego, wyrobil w Rzymie wstrzy- 
mmie delegacji nnncjnsza. Na proábQ t§ cesarz dal 12 Pažd. 1785 arey* 
Kiflkvpom bardzo przycbyln^ odpowicďž, w której obiecnje bronió praw 
biskapidi, w ealej ich obszemoácí, i wzywa bisknpów do obstawania za 
swefld prawsBii pizeeíwko roszczeniom Rzymn i jego nnncjnszów. ArcyW- 
alropi i icb partia byli niezmiemie radzi z takiego obrotn rzeczy. Tým- 
czaseoi Zoglio przybyf 1786 r. do Monachiom, bardzo nroczyide przyj- 
aowany. Jednoezeénie do Kolonji przyjecbat tež na nnncjnsza Pacca 
i w zwyUjr sposób rozpocz^ wykonywanie swej jnryzdykcji, pomimo pro- 
tcrtifji arqrbblropów, powoIaj%c7ch si^ na odpowiedž cesarsk^ z d. 12 



26 Emski kongres. 

Paždz. 1785 r. Kaloňski areyb. MaksjnniUan FraDciszek (brat cesana 
Józefa II) poprzedDíemu jeszcze noncjuszowi, Bellisoni^emii, gdy ten wj- 
ježdžal z Kolonji, oáwiadczy^ iž nast^pnego nuncjiisza přzyj^é može tylko 
w duchu tej odpowiedzi. Že jednak Rzym na to wszystko nie zwaža}, 
postanowili arey biskupi, ufui w opiekQ Józefa II, radzié sobie sami i przez 
delegatów swoich odbyli w Sierp. 17 86 w Ems (pod Koblencj^) kongres, 
na którym uchwalone zostaly punkty, majíce w duchu ich systematn okre- 
álaé przyszly stosunek koácioU niemieckiego do Bzymu. Papiežowi zo- 
stawiala ta punktacja najwyžsze zwierzchnictwo i pierwszeústwo w calym 
Koáciele, ale odejmowala mu inne wszystkie prerogatywy, które z pier- 
wszeilstwem Stolicy Piotrowej nie byly pot^czone w trzech pierwszych wie- 
kach, lecz dopiero, ich zdaniem, pocz^tek swój zawdzi^czaj^ póžniejszym 
falszywym dekretaljom Izydora. Biskupi broni^c tedy, jakoby uszcznplo- 
nej swojej wladzy przywlaszczycielstwem Rzymu, uwažali za wlaáciwe sta- 
wió nastupujíce zásady, z ich nast^pstwami: i) Ghrystus Apostolom i ich 
nast^peom biskupom dal nieograniczon^ wladz^ rozwi^zywania izwi^zywa- 
nia; wiadza tedy biskupia rozci^ga si§ do y^szystkich wiernych djecezji; 
dla tcgo wzbrouiony jest wszelki rekurs do Rzymu, z pomini^iem bisku- 
pa uczyniony, i ustaj^ wszelkie* egzempcje, o ile przez cesarza nie zatwier- 
dzone; ustaj^ tež wszelkie stosnnki zakonników z ich przeložonymi zagra- 
nicznymi. 2) Na mocy tej samej wladzy može biskup dyspensowaó i w po- 
wszechnych prawach Koáciola, jak np. w przeszkodach malžeúskich, z kte- 
rých kilka zupelnie znieáčby nalézalo. 8) Biskup roa prawo zmieniania 
przeznaczcnia zapisów pobožných. 4) Tak zviSLUjch /a<mltates quinquennáUs 
nie ma potrzeby braó % Rzymu; wszelkie zas papiezkie postanowienia obo- 
wi^zuj^ dopiero po ich przyj^ciu przez biskupa. 5) Tylko biskup može 
dyspensowaó w wielosci benefícjów. 6) 7) i lO) Wznawia dawne skargi, 
z powodu konkordatów niemieckich. Dekrety bazylejskie powinny byó nwa- 
žane jako regula, a konkordat aszafenburgski z 144 8 jako wyj^tek od 
reguly. Papiezkie rezerwacje benefícjów s^ nieprawiie. Zatwierdzanie no- 
wo wybranych biskupów naležy jeszcze do Papieža, ale odmówioném byó 
može tylko z kanonicznie uzasadnionych powodów. 8) Znosz^ si^ lub mo- 
dy íikuj^ róžne prawa papiezkie przy rezygnacji benefícjów. 9) Rzymskie 
nominacje na koadjutorjc, probostwa etc. s^ niewažne. li) 12) Duchowne 
godnoáci i benefícja možná dawaó tylko godnym; i ježeli Rzym ma gdzie 
w Niemczech pruwo dauia benefícium, može je dač takiemu tylko, kto 
ma od swego hi^kw^a' iwiadectwo zdoínoéd, 13) Tylko niemcy mog^ do- 
stawaó benefícja niemieckie. 14) Rzym nie može dyspensowaó w statutách 
koáciola niemieckiego. 15) Biskupi wypowiadaj^ swoj% nadziej§, že szeáč 
miesi§cy papiezkich w udzielaniu benefícjów, b^zie odjetých Papiežowi 
na przyszlym soborze narodowym. 17) Proces biskupi prowadzi nie nuu- 
cjusz, lecz konsekrator. 18) Dia biskupów m part. nie potrzeba procesu; 
wystarcza áwiadectwo zdolnoáci ze strony biskupów nominuj^cych. 20) Przez 
Grzegorza YII wymyálona przysi^^a biskupów usnwa %i% jako niewlaáciwa. 
21) Zniesione byó powinny oplaty annat i pafjnszowe; ježeliby zasztego 
powodu Rzym nie chcial daó zatwierdzenia, lab paljusza, naležy obmyáhc 
árodki, aby pod opiek% cesarza zachowaó nienaruszon^ wladzy biskupi^ 
i arcybiskupi^. 22) Sprawy dnchowne roztrz^sane byó winny w pierwazej 
instancji w s^dzie biskupim, w dmgiej w s^ie metropolitalnym (nigdy 
w niincjatarze), w razie zaá dalssej apellacji prsed a^dziami in partibus, 



Enski keigres. 27 

jákich Papiež Biianuje z liczby przedstawionych mu niemców. Wlaéciwszjr 
jedoak, zdaDÍem punktatorów, byl s%d synodaloy z arcybiskQpem na 
czele i z asesoramif wysylanymi przez biskapów djecezjaloycb. Ta jest 
treáč gtówna emskiej punktacji, b§d%cej symptomem wielkiego upadkn du- 
cha koádekiego. Punktacja ta podpisana 25 Sierp. 17 86 r. przez deiega- 
lów, przyj§ta zostala przez arcybiskupów i, z odwolaQiem si§ do opieki 
eesarskiej, Józefowi II przeslana. Cesarz w odpowiedzi swej z d. 16 List. 
17S6 chwalit žarliwoáé arcybiskupów w poprawiauiu karuosci koscieinej, 
zapewnial ich o swojém poparciu, dodal wszakže, že przeprowadzenie pro- 
jektowanych reform zaiežeó b^dzie od porozumienia sie arcybiskupów z iu- 
nymi biskupami i panstwami, w których icb djecezje si§ znajduj%, i dla 
tego zalecat arcybiskupom bližsze poufne z uimi porozumienie. Ale wi§ksza 
czfsc tych biskupów wcale niekorzystnie byla usposobioD% dla tycb za- 
biegów arcybiskupicb, bo miidziala dobrze ich niebezpieczuy dla Koíciola 
Jderanek, maj%cy jedynie na celu ^aby nad innymi panowanie im zape- 
wnic/ jak pisal Papiež Pius VI w swojém breve (15 Pažd. 1786) do bi- 
skupa freysingeúskiego. Tak up. z pomi^dzy sufraganów Salzburga, tylko 
jeden bp z Gratz przyst^pil do punktacji; nawet bp z Freysingeu stanql 
po stronie Papieža; najgorliwiej jednak pko tym wíchrzeniom w Kosciele 
WT5t4pit powszechnie dla swej nauki i cnoty szanowany bp Spiry August 
Styrum. W memorjale swoim, podaným 2 List. 17 86 cesarzowi, skaržyl 
si§ on na jednostronnošó w post^powaniu arcybiskupów, na ch§č ich przy- 
wlaszczeaia sobie praw papiezkich wzgl^dem innych biskupów, zk^d nie* 
chybnie wyply wačby musialy nieustanne spory, i prosi cesarza, aby uchwa- 
lonycb w £ms punktów (zreszt% szczegoiowo jeszcze mu nieznanych) nie 
zatwierdzal, bez poprzedniego wysluchania zažaleú biskupich. Tak ^^ 
knowania arcybiskupów rozbič si§ musialy juž o sam^ opozycj§ wi^kszo- 
ici biskupów niemieckicb. Przyczyoily sig zreszt^ do takiego zakoňczenia 
zzeczy i inne okolicznoáci, jak energiczne wyst^pienie Rzymu pko preten- 
sjom arcybisknpim, silné poparcie Stoiicy Apost. ze strony elektora Ká- 
rala Teodora, a nawet w cz§sci i króla pruskiego. Gdy arcybiskupi, wpro- 
wadzaj%c swoje reformy, pocz^li udzielaé takie dyspensy w przeszkodach 
malžeáskich, do jakicb udzielania nie byli przez Papieža umocowani, nun- 
cjnsz papiezki Pacca, z polecenia Stoiicy Apost. z d. 30 List. 1786, wy- 
dař okólnik do proboszczów trzech archidjecezji, w którym objašnia, že 
takie dyspensy ^adnej nie maj^ wagi, 2e przeto na mocy ich zawarte 
BiaZžeóstwa b^d% žadne, a dzieci nieprawe. Arcybiskupi, dowiedziawszy si^ 
o tym okólniku, pod surowemi kammi nakázali proboszczom odeslaé go 
Batychmiast nuncjnszowi i dyspensy uwažač za wažne. Cesarz zatwierdzil 
to rozporz%dzenie arcbpów i uniewažnial okólnik nuncjusza reskryptem 
swoini z d. 2 7 Lut. 178 7. Ale okólnik ten wywarl niemale wraženie. 
Ssczególniej silnie za spraw^ Kosciola wyst^pil elektor Karol Teodor, tak 
^ko areybpom jak i pko cesarzowi. Gdy cesarz polecil mu, aby nuncju- 
szowi wzbronil wykonywania juryzdykcji w jego terrytorjum, elektor za- 
protestowal 7 Kw. 1 7 8 7 i dovriódl, že nuncjatura jest w zupelnej zgodzie 
% soborem trydenckim i zprawami cesarstwa, i že, co 8i§ tyczy tego pun* 
kto, wykonywa on tylko swoje prawa zwierzchnicze w swém paústwie. 
Król tež pniski godzit si^ zupelnic na juryzdykcji nuncjusza w swoich 
posiadlojciach Cleve. Zwolna przycichal spor arcybiskupów z nuDCjuazem, 
gdy pojawil si^ dekret cesarski z 9 Sierp. 1788, domagig%cy od sejmu. 



28 Emski kongres. — Encyklika. 

zebranego w Regensburgu, zdania w sprawie o nuncjaturach. Elektor ba* 
warski wyst^pi! zqowu silnie za Papiežem: arcybiskupi zaé, za rad^ króla 
praskiego, wyst%pili w Listop. 17 88 z projektem zgody z Papiežem, pod 
warunkiem zniesienia nuncjatar. Odpowiedž papiezka Dadeszla dopiero na 
pocz^tku 17 90 r. Obszerne to pismo p. t. S. Dni nostri Pii Papae VI 
Besponsio ad Metropolitanos Moguntinum^ Trevirensem^ Coloniensem^ Salis^ 
burgemem super Nuntiaturis Apostolicii, Romae 1789 in-4, 886, jest pod 
každým wzgl§dem zDakomitém dziclem, w którém jasno przedstawiony 
jest przebieg caíej sprawy, odpařte zarzuty arcybisknpów i ich zachowa- 
nie si§ surowo skarcone. Zapewnia tam wszakže Papiež, jak to žreszt^' 
nieraz juž czynil, že gdyby w wykonywaniu swej jaryzdykcji który z nun- 
cjuszów dopušciJ 8i§ nadužycia, Stolica Apost. gotowa jest zawsze takowe 
usun^č. „No? enim potestatem tuemur, non potestatis abusům/ Wkrótce 
po nadejáciu odpowiedzi Papieža, arcbp trewirski Klemens Waclaw wydai 
20 Lut. 17 90 r. okólnik do duchowieňstwa swojej djece2yi, w którym 
ošwiadcza, iž odstupuje od punktacji i že, w czasacli tak koniecznie wy- 
magsg^cycli jednoéci pomigdzy gbw% a czlonkami, daje przyklad zupelne- 
go poddania si§ prawej wladzy. JednoczeáDie wezwal swych kolegów do 
takiegož kroku; o ile ternu wezwaniu odpowiedzieli, nie wiadomo, to wszak- 
že zdaje si§ pewném, že arcbp moguncki takiego odwolania nie napisal. 
Ale czego oni zrobič zaniedbali, zrobily wielkie, niebawem nastupujíce wy- 
padki. Na pocz^tku 17 90 r. umar) cesarz Józef II; nast^pca jego Leo- 
pold musial wprawdzie, w skutek domagaň si§ clektora mogunckiego, 
przyrzec, že bronió b§dzie dawnych praw biskupich i že nie pozwoli, aby 
Papiežr zawarte przez poprzcdników konkordaty znosil jednostronoie, ale 
i cesarz i ksi^ž§ta niemieccy, a szczególniej arcybiskupi-elektorowie naď 
rei^scy mieli juž o czém inném myšleó, jak o ograniczaniu wladzy papíe 
zkiej. W 6 lat po kongresie emskim, wojuj^cy z Papiežem arcybiskupi- 
elcktorowie musieli uchodzió ze swoich krajów przed francuzaroi, aby juž 
nigdy wi§cej, albo na krotko tjlko ujrzeé swoje ksi§stwa. Nuncjatura 
monachijska przetrwala burze czasu, a punkty emskie cale Niemcy kato- 
lickie, równie jak i caly Koációl uwaža za nacechowano. duchem odszcze- 
pieúczym. Do najlepszych prac, napisanych zaraz po kongresie emskim, 
nalež^: Jakoba ZaiUnger^a Bemerkungen Uber das sog. Besnltat des 
Emser-Congresses 17 87. O literaturze tego przedmiotu ob. ap. Pacca^ 
Historische Denkwttrdigkeiten. Augsb. 183 2; M, i<tiglohei\ Die Errich- 
tung der píipstl. Nuntiatur in MQnchcn u. der Emser Gongrcss, Re- 
gensb. 186 6. (Rudťgkr) iV. 

Encyklika, LUerae encyclicae^ okólnik, od SYXDxXto<;-^w kr^g obcho- 
dz^cy. W jazyku košcielnym E. oznacza okólnik Papieža do wszystkich 
pasterz7 áwiata katolickiego, jako do swoich wspólpracowników. W en- 
cyklikách przedstawia Ojciec áw. swoje zdanie o pcwnych ogóioych po- 
trzebach Koácioia, lub o pewnych panuj^cych w opinji przekonaniach, wy- 
lewa przed nimi swoj^ boleáč, swoj% nagauQ, lub pot^pienie panuj%cych 
przes^dów, nadužyó i przeciwnych religji, moralnoáci i Koáciolowi doktryn, 
lub tež wskazuje na niebezpieczeústwa, z zewn^trz zagražaj^ce Koáciolowi. 
We wszystkich tych okolicznoéciach Glowa Koáeiola wzywa o wspóldzia- 
}ahie swoich wspólbraci, do pracy w usuwaniu cierpieú i klQsk czasa, 
i o czuwanie nad ludem wiernym, przyczém wskazuje árodki przeciwko 
zlcrau i ogólne sposoby ich stosowania. E. odnosi siq do calego Koédo- 



EDcykliluL— Eieykliped|sei. 29 

Iě^ gáy tymczasem bolle i brewia iiiaj% za pnedmiot mniej lub wi^ej 
am eg ó towe i miejseowe ioteresj. MonograQ§ o encyklikách indal w ze- 
fulmi vieka ks. Frandszek Bendni, 

Encyfclopedysci luizywaj^ si§ w ogóle lítenci franciucy XVOI w., 
któfZT, pod pozorem popierania oswiaty, podkopjwali cfarjstjaoizm; w szcze- 
fólnoéd zai nazrwaj^ si^ tak wspólpracownicy Dideroťa i D'Alemberťa» 
v vrdavnictwie wielkiej Encvklopedjí francozkiej, filozofie znq zwanej. £. 
byli nnajami cz^ki^ deistów (ob.) angielskich, cz^i^ sceptyków francnz- 
kíeb. Poflú^zy tjmi ostatními szczególniej za przodka encyklopedystów 
Bvaiač možná Piotra Bayle (ob.j, który siebie nazýval „dobrým prote- 
stantem dla tego. že protestowal przedwko wszystkiemn, co kiedykolwiek 
powíedziano i zrobiono." W založonej przez siebie gazecie literackiej Jowmal 
deé mtmetUes de la réptblique det Ifttrer^ dal on nowy swoim nast^pcom 
sposób valczenia przeciwko prawdzie, gdj pisarzy chrzescjaDskich znpet- 
ném ponrijat milczeniem. a o oajn^dzniejszej i najdrobniejszej ramocíe li- 
teratów swego dccLa szeroko i pochwalnie si§ rozwodzi}. W równie de- 
itnikcjjnym i przecz^cym dnebn napisany jest jego Dictionnair^^ który 
dostarczyt wiele materjilu p6žniejsz}'m oapastnikom na religj^. Podhig 
zdania Gapefigae'a, cata wiedza np. Woltera byla žywcem czerpana z Bay* 
lea. a tylko dowdpem zaprairiana i rozwíjana. Jako apoštola niewiary, 
atcizDie obok 6ayle*a stawič mažemy Adijana E-iilIet (f 1706), który 
w fwojém Jugement des savans (ed. Paris 17 7:2 t. 7 in-4> wykonywal 
prawdziiiT terroryzm literacki i szerzeniu si^ dobrých ksi^žek wieik4 
stairíal przeszkode. Encyklopedyéci tak dalece godzili ?ie na jego zdania, 
ii písma jego w swoim Dykcjonarzu encyklopedycznytn przedmkowjwah. 
W tym samým dnchn dzialal Mikolaj Fréret (f 1 7 4 9 , slynny swego czasu 
jako archeolog i chronolog. ale slynniejszy jako sceptyk i ateoss) w swo- 
idb Lutaek Trazylula do Leucyppa fwyd. w Lond. 1761 po šmierci auto- 
rmj, w Ksytjfce apologetóur ehrzescjarakick i w Badaniach nad cudami 
fOemres eomplětes, Paris 17 96. 20 t. f.). Nawet Moctesqoien, pomimo 
považmejszego kieninku swcicb prac, przylacza sj§ takže w cz§sci do tego 
mizcmego towarzystwa. Jego cyniczne Li^ty pervkú nderzaj% cz^to szy- 
derstwem na chrjstjanizm i instytncje koscieine. Ta zaliczaj% si§ dalq 
řraneuii bcrliňscy: byli to po wi§kszej czesci zbiegi z kraja, a zaproszeni 
do Berlina przez Fryderyka II, kr. prnsldego, który lubíl mieó na swoim 
dvorze dowcipnych niedowiarków. Pisma ich, pomimo wszelkich zakazów 
rzfdn, bjly powszechnie czytane we Francji. Do takicb pisarzy naležy La 
Mětríe, lekarz, zbiegly 174 7 do Hollandji. Pisma jego, jak Ilistorjana* 
tMTolna dtuiy^ Czlouriek machina; Czíoiciek roilina; Uicogi o poc zátku zíde- 
rtqi; Sttuka nifwania; Wenera metafizyczna i t. p. przepelnione s% naj- 
vyvzdaászym bezwstydem. Markiz ďArgens, choč pokrewny ma duchem, 
ihBznie o nim powiedzial, iž .glosil on naakg wyst^pku z bezczelr.osci^ 
blázna.* Ksi%žki jego palone byly z rozkazu magistrátu w Lejdzie' i par- 
laneatii paryzkiego, ale król pruskí zaprosil go do swego towarzystwa 
i ntrzymywal na swoim dworze až do jego ámierci ( 1 7 1 ). Karol de St. 
Denjs. baron de St. Evremont, 2 Daj\%i^ksz^ IckkomyšlDoim obrzucal 
Motem wszelk% áwi^toác. Pobožnoác byla jógo zdaniera ostat uia z ludzkich 
miloštek, i dla tego tož dopiero pokazuje si^ ona na koúcu, gdy swiat 
nie roa juž dla nas žadnego powabu, lub gdy nie m^my juž sily do ko* 
go. Xawróceuie tedy czlo¥r%ka jest skutkiem nudów, albo 







iH ;:h^ iiii*!ia. ini^a iii . "V i^mscnu-^acn m»SDiscidi TEU L c. 12, 
bcflu'^ '^'iniT^LiLi* I ^icu>^ niflisea. marx irzeia De Hiacar^x "aries. e.01 

HVXL t^ii áJiiťr^M,], V iiíňceiniďi 12:2' sn. Zrf aif 



xj^ ida7'v-2nr* siAaem umíími'z:^n*':i, j^ii iincuiicsfo. iž i:«m2aao ieh, 

> ^f^iciciyy!? ^rwřjuř.i jiJAj i#:«ťlflpj. v-j!!!! a cu rr sy au iHL Ztyi, že 
v yArviACí^v.i viAňa»*Ji !3ns»::ii£LscDt!a ▼:i!itf lyai •sus-zrnnoiúir. clitieli 
^«/fcaift,řu xrrzji-j »ii-,aiiu k -saiírrEmHiL 77*! wnniicx xittntaie dbo- 

iza^aJUsr ^^ÍLVSLjwgati » onanii graxi. 17Í7 :titni73i j idvnfow sír i pra- 
ná} *yir7«>in32»3, xa *i ws: . ijkv-apímsí vjrsesis^ajacf catřSe á^ powo- 
ijifí^ **i. /íTtai, i.t Siayii. :. i . W tiviyaa aaaeii Kr^sciořa byř 
i&Uj c^r^řiftj pcrc^iiefl: ^f-^io^: «xi£i i <a<sz-i3»5rj3iL sútko ciówne 
ZHU^e ;*u& r}\j ^ Adu^/^ci*^: uzi^rTrTíc. ^zzvin^j ssíií ttfo rodiajn Iq- 
dittf. ^»7 \ff kJá^íssuna^^zjtsd, ar teA j^ -mnjmL wmsjynh kh na )i- 
H^ íbciTf/%, Ara. 2ííjl;i:s :i. ^. po pi-i<£E reiyaannaii ich stanu. 
W%tpiíw><::« e:^«rfaiae:^>T brai aE?kŤčrt ukře pc«i ^vjj% ^^Vi^^ ^^7 ^^^ 
pnekoAac, czj rníijnik-A bjli op^taoi. oř tel nLk\> ékony. Lndzie 
praktjkoj^cy UsUržbr í aie-z<>izrvj zir«>křk ^-njjssfí^^sú bjli do liczbj 
kokkinjcfa enervamenóv, prxi warunloeiB porzseeiisft svojego niesodzi- 
wego zarobkoviuiia. Tnxd&o «Tr>iiiaikc nape«;^x jakie miejsre w ko- 
ieíele zajmovalí eaergnmeoi: zdaje sie wszakže, ie spokojní oddzklaDi 
bjli r/4 gwattowDjcb. Niespokojni, któnyby namsiyč mogli porz%dek 
kíÁánUiy^ mogli mieé swcje miejsce przed drzwiami kosdola, pod goYém 
íiMhíui^ i dla Urgo zwaii ^i^ rimujjof: spokojní stali prawdopoáobnie b!i- 
iko katecboraenów pierwszej klasy. Co si^ tycxy dncbowego postupe- 
waiJÍ^A z energnmenami, Koáció^ odpowiednio do napomnienia Apostob 
(VépU. ft, 11 — 13J, Qžywal do tego cařej peřnoád swcj wladzy. Egzor- 
t.yTíin UThczjnty odbywal biskap, lub, z jego polecenia, kaplan otocaony 
fJJakormrní i egzorcystami, po Mszj katechnmenów; ^zorcyzm meuroczjsty 
odbywař hU^ w koácíelc, lab po za koáciolem, ale nie w czasie nabožeii- 
HifiA í nic przez biskupa, Iccz przez egzorcyste do*tego npowažnionego. 
l'o AwanKfilji i kazaniu rozpoczynal sj§ uroczysty egzorcyzm od \?ezwauía 
do modIJlwy, jakie wyghitzal djakon. W Konstytucjacb apostolskich czy- 
tairiy (Vlil C i T): ^Gdy katccbnmeni si§ oddaly, djakon mówi: módlcie 
ni) wy, (^0 pizoz nicczystycb duchów jesteácie op§tani! Módlmy si^ 
ftšmfm$y za iiicli gor^co, aby miloaierny Bóg przez Chrystuaa nieczyste 
duďiy pogn^bll i btagajy^ycb od wladzy wroga nwolnil/ i t. d. Poczém, 



EMrgmiiaiiL 33 

jMk pokizaje sbq z ^. Chiys, Hom. 18 in ep. II ad Corínt., ůast^po- 
wair dwie modlitwT: jedna odmawiaiia przez biskapa i dnchowieústwo, 
dmga przez wszystldch rázem wi^rnych. W czasie tej modlitwj, któr^ 
)mó odmairía}, na ziemi lež^c, energnmeni stalí gl^bokb pochylcni- i z za- 
jErjt^ t«arz4 {S. CyrylL Procatech. n. 9). WYoženie r§k i naznaczenie 
zoakiem krzjža šw. (consignatio energomeni) na czole, a može i na in- 
2Tch Biiejseach ciaía, stanowity gfówn% cz§5é w tém exdrcjzmowanin. Na- 
maszczeme olejem áw., o jakiém jest wzmianka w žywotach wiela áwi§- 
tjciL niezawsze bjlo nžrwane; ožycie wodj šwi^conej w egzorcrzmach 
jtsi bardzo dawne. W šrednich wiekach, w níektórrch koáciolach Ida- 
fztomjčh hjXy cale beczki wody šwi^conej, w której zanurzali si^ ener- 
gnmeni. W žywode šw. Bernarda czjtamy, že na g}ow§ opgtanego po- 
ložyt on N^šwi§tszy Sakrament; czgsciej wszakže w tym cela ožywano 
ksi^ Ewangelji, Inb relikwjarza. W niektórych miejscach energnn^cni 
za^mowali oddzielny budynek obok kosciola (cf. Conc. Cartb. IV can. 
3 3 1, iywieni kosztem košciořa. Požywienie to bylo skromné: posty, od- 
poiriednio do slów Zbawiciela: yA tencí rodz^g nie bywa wyp§dzon jedno 
przez modlitw§ i post" (Mt. 17, 2 o), šciále byty przestrzegane. Niespokoj- 
i-ycb eDergnménów wi^zano niekiedy. Bínterim mniema, iž nosili oni od- 
dzielny nbiór. Dia nwolnienia icb od zlego dacha nžywan^ byla cz§sto 
e^mflatio i inMuflatio^ a takže insputalio daeiaonum; lekarstw i natoralnych 
srodków jOít wolno bylo nžywaé, gdy z pewnošci^ bylo uznané op§tanie. 
Energomeni byli wyl^czeni ze spoleczeústwa košcielnego. Kanón 1 7 so- 
boru ancyraúskiego stawial icb na równi z sodomitami i tr^dowatymi. 
Pocz^tkowo wyl^czani byli od sakramentn poknty; póžniej jednak obo- 
wj^zani byli spowiadač si§ przed egzorcyzmami. Podtng dawnej praktyki, 
energomeni nie mieli žadne§o odzialn w Ofíerze šw.; nie przyjmowano icb 
c£ar (Conc. Illiberit. c. 29). Zwolna jednak zmienila si§ ta kamošé 
forowa tak dalece, iž wlašnie przypnszczenie icb do šwi§tych tajemnic 
owažaé pocz§to za glówny šrodek icb wyzwolenia. W poczatka Y w., 
jak ň% z Kassjana (Collat. 7 cap. 30) pokaznje, nowa ta praktyka do- 
syé opowizechnion^ jož brla w Koáciele lacinskim. Zreszt^, w niebezpie- 
czeústwie šmierci i podlng dawnej praktyki nie byli energnmeni wyl%- 
czani od sakramentów. £. žadnej nie mogli spelniač shižby ko<cielnej; 
jeiali byli jož poprzednio dnchownymi, stawali si^ do tej složby niespo- 
súbnymi firregolares). Synod toledaúsld jedenasty (can. 13) stanowil, 
aby przynajmniej przez rok dali dowód znpelnego swego wyzwolenia, za- 
^imbr ich do spetniania obowi^zków dnchownego stanu dopuszczono. 
Eziergomenom nie wolno bylo wcbodzič w zwi^zek malžeňski, a ježeli 
jož w tym zwi^zko*^ zostawali, nie wolno bylo spelniaó obowi^zko malžeé- 
skiego. Po owolnieniu od szatana, pozostawali e. czas jakiš j^zcze pod 
nadzorem egzorcysty, raz dla tcgo, aby si% dokladnie przekonaé o icb wy- 
zwolenio, a powtóre, aby ustrzedz ich od powrotu szatana, a to za po- 
moc^ postów i iniiych šrodków košcielnycb. Na zakoúczenie tego perjoda 
próby odmawial kaplan oddzielny modlitw§ nad uwolnioDyzni. Tak^ 
byla w glównycbzarysacb dawna dyscyplina wzgl§dem energumenów, która jak 
Mcrincs sadzi, ustala rázem z publiczn% pokuty; najdlažej, zdaje si§, 
otrzymala síq ona w košciolach hi5zpaňskicb. Ale cbociaž Koációl nie 
ožywa oddawna oroczystego i publicznego rytu do wyp§dzania szatana 
Encykl. Tom V. 3 



z op^taajck, vsnkše sul snrne -víkůb^ inisiama pmaac^ 

láe pnesiaJL I^k uuikiú^ciii zw siioi^ >ra^fiesiieg» w wBžufij Ki necif 
B%da, Kokáó) xnkica gE:i{»duMč i ^»Ím^ siflcXDrv weksxDwkl, gw jifeidk 

stvíerdx^, tt VBrjfitcie JecKrsrvA zk & iňc luf pnmnf^ @unL 

kUfiTcii áf sicáj iQ» ikcrart: jeftéíi iiBí si^^ zebszt rJiKif.7''^ jelefi 

ika jftkiej CE^fici XJLB^QXBBFvs i ifihÁTEimeiiK: t:» ZI19WII iiH^tf (Ýnie; jeiefi 

j^taj, zanz ccx^cjm f6» ;«:^jan^ .íeŤaS ^IbC >eBi nkiTi.iniszMTm. ii «m£k 
Iddzi Z KÍeiáci rc:£rT<č po lát miiíse: .^«£í*2i uf- mnae jsuufiic vtiaka laiii 
i vidokúv pM«ifr.3aTci: farj<frri^li:Jž^ .isiiiib }ihv>i: ni tďmtz OnjtowiBCgo; 
ježeli poroa^e l<ias^:i«.ř z^šdsw^ i z icr:- }i»it:»Éui ó;iFri&á£Zft Meyatoofi 
i t. p. Wáfksu sx^r tjúí ZM\JLÍ'W nn^táx^ si» inrtnauxr-^iEi w B|tnle 
Pavla Y. Ob. MTL ifp^zL. Exi^rjiaL. OL S^naer-nk. I^fs^vtaL THI 
t s. l«í^ — i^^i G^-tirft. Lčscxa jLí*iEA.ii:a H :i ID íbmbe. ¥11 
c- 1 i 2. ifajL . X. 

EagtááL h^^rki^Hi Em^^iC rr»i:£J« IDa/^il. IjB.riaife. Bm^^éi^ 

morxa l[art«?g:>, V»£ psinj^ vŤir:;;^ :sixwj&aL, v 2«:£:úřais JbIt (Jas. 

poula dawzkj52a >?z> 3a£ira ďx:^i&r^3^£ftsiL£-^ -T^. AfOĚn íkm/mv)^ i.j. 
odlamek paioir lii £-ar. :*>. i. cf •3^2. i i. : . Zfc :^v. Hieroaiaa 
Eagadii byla ýčsirZfS ^rsjt r^j^/^iai^. -iái £.| ijU* raar okolo Ai»- 
D^iďli <&rab.« iiv/Zj fc>j« vi ía3ě:- y^ £á ^k\ wú^ ^Ofaeg&ířj oa 8 mil 
pneszlo od Hebroc .H ^. i^ 

Eagel Ladwik, bnaJrkiTB kiason M5lc v aifesKi Avstiji po- 
toaiek zaakoz&iiiej ryhinj, it. v Liari Wi^^a. v vTlssai Aostrji. 
IL 16^4 wjkocal ú^r zakozoe v wrmiarč/^j^ vyic} Ikiaszcone. Opal, 
oceaiajfc wjžsze zd>k»ki aJ>kgo zakooiúk^, vj^lal (r> «a Baiversjtet 
do Saízborga. B. iv^: napisal rozpravy na 3:op:«á ď^kon obojgipraw; 
r. 1668 wjáví^conT na kapUri^ r. 1659 mim^ffizT zoatal w Saliborga 
profesorem prawa kaaoaicz:;ego i radc% ko^eír.Tm aicjbpx R- I66f 
jedoogloíiiie wjbr^nj na prokaockrza iici«ersTt?ta, bjl BÚa do r. 16 74; 
w tým czasie powoUao go do klasztoru. 0;ku surj i ttabovity, pragn%l 
zrezjgnowac opactwo na rzecz E., cbcial go wi^ zapoiaié z eilonkami 
kapituly. Przezoaczyl ma na mieszkaaie don w vi^sce Grolleaberg, na- 
lež^cej do klosztorn, w którym E. raial oczekiwaé na swój wybór, lecz 
umarl wprzód (i6 74 r.), nim opat zrezygaoval. Dziela zostawil Ba«t{{- 
pi^^ce: MamtaU paroeléorum; Pricilejia monaM£ricTum; Bi^ioi\ec-M memcem" 
«i>; CoUegiitm untreni juris canonici^ jurta tripUr juris o^/f.-f^vn, perwonaM^ 
res et actiones parťtum; 03tatnie to dzielo prze^lo przez 50 lat bylo pod- 
r^cznikiem wszystkich nniifersytetóv niemieckich, doczekiio si^ 15 wydaá 
od r. 1681 do 17 70. {Weluy X. W. M. 

Engeibert (staroníemicckíe EngiVbert wspanialy mloizieaiec), áw. 
(7 List), arcybp koloáski, hrabia na Berga, jeden z najzajkomitázych la- 
dzi XIII w., nr. r. 11 85. Cn^tliwy mfodzian okazywal wielk% chgé do 
naaki i dla tego przeznaczouy zostal do stana dacbownogo. W SSim 



Eofdbert 35 

raka žyeU ofitrotnuio mu bprtwo monastjFxikie, ale go nie przTJ^}, jaki> 
xbft mloáj i Diedoéwiadczoiijr; gdj póžaíej stolka koioáska zawakowata, 
po manila s mej Teodoryka, £. wówczas proboszcz katedrj koloíSskieJ, 
ocnjmial stolky arcjbiskopi^ Rzadjr jego na tej stolícy (1215 — 1225) 
byty šwietne. Rzjm nadi kl^twf na jego bezpoárednich poprzednikóir, 
a ich tnjmanie z Ottonen IV; Eagelbert przez Frjderyka II, sjna ce- 
nná Henrjka Ví, i króla sycjl^skiego, sbližjl a^ z Rzyroem i StoHe§ 
AposL, z któr^ najádiiej si§ po}%czjI..Pracowal nsilnfe nad wjkorzenie- 
nka zagnieždžanjdi w djecezji nadiižyé. PrzestrzegaJ4c scistej sprawie- 
dtiwoki, akródt swawolQ szlachty. (Ifównymi jego przeciwnikami byli:- 
Teodoryk, hrabia na Klewe, i Walram, ksi^e limburgski i hrabia latze- 
borgski, wraz z swymi krewnymi i przyjaciohni. £. wzi^l síq do nich 
tak eDergicznie, že reszta szlachty jego posiadřoáci znpelnie síq nspokoíla. 
Po utalenia pokojn, zsg^ si^ finansami swego arcybiskopstwa i nrz^dzil 
je jak najlepiej. Sprowadzil do Kolonji D)inor}'tów, dominikanóvr i brad 
zákone teutoáskiego, celém rozbadzenia žycia religijnego; post^powaniem 
swojém, jako bisknp i p&naj^cy, zyskal sobie n wspófczesnych przydomek 
ojca lado. Wszystkie dobra djecezjalne, za poprzedników swoich atracone, 
jut to drog) 8^ow§, jaž or§žem odzyskaí. Po émierd brata swojego Adol- 
ni« którr zgin^ pod Damiettii 1218 roka, odziedziczyl znaczny majetek. 
£. wifksz) ezgs6 swoich bogactw poéwi^cal na wsparcie wdów, nbogicb, 
derot i kaplanów. Królowie: Francji, Anglji, Czech i W§gier starali d^ 
poznač go osobiácie i przysylali bogate dary dla katedry koloáskiej. Ge- 
san Frydeiyk II pokladše w nim wieikie zanfanie, i gdy sprawy wloskie 
zatrzymaiy cesarza dtožej niž zamierza} we Wloszech. powierzy} £'wi wy* 
cbowanie swego syna, mlodego króla Henryka, i sprawy cetarstwa mg- 
zaakomitszym Inddom paústwa, pod przewodnictwem £*a. Rz^dzil wi^ 
£. paástwem przez 5 lat, surowo przestrzegaj%c s)^rawiedliwoáci i utrzy- 
moj^c na wodzy dnmne ksi^ž^ta i wassalów cesarstwa. Zdobyl i zbarzyl 
zámek Tnrínli nad Mozeil^, prawddw% jaskini§ zbójców. Sprawjediiwoác 
j^^ wywoJala bvnt szlachty, krzyczano na tyraástwo, na pogwalcenie 
dawnych praw.. Hrabia Fryderyk na Isenbnrga, brat bisknpów z Monster 
i OsoabrOek, opiekna klasztora w £ssen, nciskal tycb, którymi mM d^ 
opiekowaé, a licz^e na swoje pokrewieúswo z £ngeibertem, s%dzil, že 
wszystkie nadužycia njd) mu bezkamie. Gdy zažulenia zakonnic z £ssen 
doazly do Papieža i do cesarza, £. o6arowal ZQaczn% samm§ Fryderyko- 
wi, chc^c položyč k^iec jego wymaganiom; gdy jedoak ten swoich bez- 
prawiów nie poprzestawaí sí§ dopnszczaé, £. wyst^pil z pogróžk^ snrowych 
irodków. Wówczas hrabia Fryderyk, gdy arcybiskup jechal z Soest do 
Schwelffl na konsekracj^ kosciola, napadl na niego z 25 ludimi zbrojný- 
mi. Orszak £'a ratowal si§ acieczk%, a arcybp bezbronny dostal síq 
w r^ee swcgo nieprzyjaciela. Hrabia pchn%l arcybpa szpad% w bok i kázal 
go dobié swoim služalcom. Zraoiony arcybp upadl i otrzymal jeszcze 
SS ciosów. Chronicon Drtpergense (ad a. 1223 p. S35) opisujíc to za- 
bójstvo, dodaje: dieebantenim pessimi: faciam scelera, quia per sumptio- 
nem crucis innocens ero. Tak to nikczcmnie nadužywaoo slowa kápla- 
nów. Zbójcy opaácili zaraz roiejsce zbrodai. Jeden z giermków arcybpa 
czQwal przez noc cat) nad skrwawioncmi zwlokami, okázale póžniej pogrzebane- 
mí. Hrabia Fryderyk, ze swymi wspóloikami zbrodní, skazany zostal na wy- 
gnaoie. Btskapów % MQnster i Osnabrack oskaržono, ježeff nie o wspól- 



36 Engelbert.— rEngelhus. 

nictwo, to przynsgmniej o wiadomosč o zamacha ná žycie £^a; legat wíqc 
papiezki rzucil na nich kl^twg; zamki hrabiego zostalj zbnrzone; hrabis 
po roku tulactwa dostal 8i§ w r^ce nowego arcybpa i amar} bity kolem. 
Šmieró E'a byla ki§sk^ dla Niemiec, król Uenryk stracil w nim opieknna 
swej mlodoáci, do którego nigwi§cej mial zaufania i przywi^zania. SíDo- 
dzieniec pozostawiony sam sobie, otoczouy domnymi a plaszcz^cymi si^ 
dworakami, oddal si^ nami^tnoáciom mlodoáci, które go do zgaby przy- 
wiodly, a od których troskliwa opieka E'a mogla go byla zabeipieczyé. Žywot 
é. £'a napisal Cezary z Heisterbach (ob. tej £nc. III 209). Cf. Ficker^ 
Eng. der Heilige, Koln 1853; &rtmcA:, Wes^halia Sacra, ed. Giefers, Pa- 
derborn 1854 t. I. Raatert, arz^dnik praski, 1818 r. napisal legendy 
p. t. laenburg^ w której przypiscge éwi^tema n^jhaniebniejsze wystQpki. 
Ducbowieéstwo z Essen domagalo si§ konfískaty pamfletu, kalaj^cego pa- 
mi§č éwigtego: s%d nie uwzgigdnil ž^dania duchowieústwa, które wówczas 
wydalo objaánienia, zbgig^ce zarzuty czynione w pamflecie, i udowodnilo, 
že Rautert pofalszowíU žrócUa, z któr}xh potwarze swe czerpal. Fi^ers 
zaskaržyl autorów wyjaánien do s^du w Klewe, za to, že zarzuty jego 
powažyli si§ nazwač bezwstydnemi i ohydnemi klamstwami. .T§ skargQ 
8^ przyj^t i 1 9 duchownych skazal na i o dni aresztu, Inb zaplacenie po 
1 o tal. kary, oraz na koszta procesu, z wzbronieniem apelacji. Uwi^zienie 
mialo nast^pió po l o dniach, w razie gdyby nie uiszczono przez ten czas 
kary pieni^žnej; lecz lud oburzeniem swém wywolal pozwolenie s^du na 
apelacJQ. Wyžsza instancja uwolnila Rauterta, uzasadniíg^c swój wyrok, 
že broszura ta napisan^ byla bez zastanowienia sig i rozwagi, že autor 
nie przepuszczal, ažeby ksi^žka jego takie niemile, a nawet szkodliwe 
miala nast§pstwa, že potwarze. nie byly opařte na žádném prawdopodp* 
bieústwie historyczném, a nareszcie, že Rautert nie mial zaroiaru obraža- 
nia kogokolwiek. Duchowni jednak, jako pisz^^cy z zamiarem ubliženia Rau- 
tertowi, skazani zostali na zaplacenie po 5 tal. (FeAr). 

En^elbrecht Jan, ur. r. 1599 w Brunáwiku, syn krawca, ' sam 
zaš byl *tamže sukiennikiem; od r. 162 2 zacz^l oglaszaé, že miewa wi- 
dzenia i objawienia, že slyszy aniolów ápiewaj^cych i grsg^cych na na- 
rz^dziach muzycznycb, že byl prowadzany do nieba i piekla; ostro przy- 
tém napadal na predykantów luterskich, na ich pycb§, cbciwoáó i postg- 
powanie przeciwne prawu Božemu; zacb§cal wszystkich do pokuty i popra- 
wy, sam tež odznaczal Si§ uczynkami milosiernemj, a na dowód swego 
od Boga poslannictwa, czgsto cale tygodnie pošcil; ufti. 1642 r. Widze- 
nia swóje (Vision von Himmel u. Holle) wydal 1625. Widzenie to cz§sto 
bylo przedrukowane, a zbiór jego pism wszystkicb wydano w Amsterdamie 
169 7 r. Nie naležy braé tego E'a za jedno z biskupem sufraganem bi- 
skupa Spiry, który odpadlszy od wiary, zostal pastorem w Strasburgu, 
i który polemizowal przeciw JBucerowi, Kapitonowi, Hedionowi. Bucer tež 
go przedstawia, jako czlowieka nieslychanej obludy i zloáliwoácí. Cf. 
DoUinger, Reformation etc. (Schródl), X. W. M. 

EngelhuS, v. EngelhuMÍus^ T. ab Erigelhusen^ Thaodořicus, rodem 
z Eimbeck, kanonik hildesheimski, potem zákon nik w klasztorze Witten- 
borch, t 1484 r. Napisal: 1) Chronicon-Chronicorum od stworzenia éwiata 
do r. 1420 (ed. Maderus, Helmstad. 1671; z koňtynuacj% do r. 1485, 
p. t. Chronicon novum, ap. Leibnit. Script. ror. brunsvic. II 9 78^ dwie 
inne kontynuaffe ibid. s. 84), kontynuowan^ przez Macieja v. Mateusta 



Esfallias.— Enkratyey. 37 

Doering (f 1469), frandszkanina z Erforto, od 1420 do 1464 (ap. 
JáeŘcken, Scrípt. rer. Germ. m i.., lepiej ap. Riedd^ Cod. diplom. 
Bnndeb. Haapttiieil IV Bd í s. 209..), i podobno przez Tomasza Wer- 
x^ra do r. 1497 (ap. Menekm 1. c). 2) Imperatorum em cela, ducun 
Brmudc. domo oriundorum vUae (ed. J. Maděr, Helmst 16 71). 3) Ge- 
meaiogia dueum Bruntuie, (ap. Mader^ Yetnstas dacam Bransvic. s. 23; 
i osobno wyd. tenže^ Helmstad. I67i). Jema takže przypisaj^: Chromcan 
€pporMm hildesheimensianh et abhatum monasterii S. Michnelis, z kontjmna- 
cjami, od r. ai4 do 1573 (ap. Leibnit, op. c. II 784) i Chronicon Erff^r- 
dienm cicitatíM, z lat 420 — 1412 (ap. Mencken^ op. c. II 562). 

Enkolflion (EncdpiumJ, od év (íd) i xóaico; (sinas, grémium), to co 
sÍQ nos na piersiach. Bjl to relikwjarzyk, slaž^cy do przechowjrwania 
él. relikuji, Inb ewangelji, noszonych na piersiach. Miewal form§ maleá- 
kiej ikrzjneczki kwadratowej, jak np. e. znalezione r. 157 1 na cmenta- 
rzn watykaňsldm (ap. Boaio^ Róma sotter. s. 105; Bottari^ Scoltorel 155), 
a pocbodfiíce z IV w. Inne e., ^które opisaje De Rossi (w BuUetíno di 
arekeci, chritt.^ Rom. 1863 Apríl.), ma form§ krzyža, z napisami na krzyž: 
z jednej strony: E{ip.avooTjA | Nobiscum Deus^ — z dmgiej: Crux est vita 
miki I mort inimice tíbi. Od czasa znalezien:a Krzyža áw. przez š. Uelen§, 
w eok. noszono odrobiny tej á. relikwji. Šw. Paolin z Ňoli (epist. 37) 
miat e. w formie zlotej mrki. Šw. Grzegorz W. kilka enk. rozešla), jak 
o tém irspomina w swoich lištách. Theodelinda, królowa longobardzka, 
otrzymala od niego trzy zloté enk.: jedno dla siebie, w formie krzyža, 
z partyknl^ Krzyža á. (jest dot^d w Monza; ob. Frisi, Meroorie della chiesa 
3Ionzese, s. 52;, a dwa inne dla swych dzieci. W jedném z tych osta- 
tních byla takie party knla Krzyža á., w dragiém nrywek Ewangelji (obadwa 
ap. J/orzom, Tavole ehronol. della stor. cccl. Vn 79. Cf. S. Gregor, M, 
Epist. XIV 13). Childebert, król Franków, otrzymal od tegož Papieža e. 
w formie zlotego klncza, wewn^trz napelnionego opilkami z oków šw. Pio- 
tra, aby je nosil na szyi, przy czém Papiež písze: Claves S. Fetn\ in 
quilnu de vinculis catenarum ejus inclueum est^ ercellentiae vestrae direrimta^ 
quae eoUo vestro suspensae a malii omnibus vos tueantur (epist, VI 6). £. na- 
zTwano takže krzyž, jaki biskupi nosza na piersi. Cf. Martígny^ Diction. 
d. antiq. chrét. s. 233. 

Enkratycy (iTXpac.tai — wstrzemi§žliwcy), sekta pochodz^ca od Ta- 
cjana (ob.). £. pot^piali malžeéstwo, jako rzecz niegodziw^, ^rstrzymy- 
wali si^ od užycia mi§sa i wina, i zt^d do Mszy nžywali wody; dla tego 
nazyirali síq jeszcze tcodníkami (óopo-apaarat — aquarii). Ojciec tej sekty, 
Tacjan. nalézal do s\Tyjskich gnostyków i holdowal systematowi Walen* 
tymana, opartemu na zasadzie écislego daalizmn Zendawesty. Surowa 
irí^ ta asceza miala ich zdaniem na celu pokonywanie zla, spoczywaj^- 
cego w materji. Niektórzy historycy, jak Walch (Ketzerhistoríe cz. I 
p. 437), Neander (lurchengescb. II, 7 66), Hase (Kircbengesch. 7 2), Cre- 
dner (Bettr^e zuř Elinleit, in dle bibl. Schriften I 439), twierdz^, že £. 
wczešni^si s% od Tacjana i že ten nie jest ich ojcem. Ale przeciwko 
terna twierdzeniu walcz^ wyražne áwiadectwa Ojców, jak Ireneusza (Adv. 
haer. i, 30), Epiíianjusza (46 Haeres.), Uieronima (Adv. Jovinian.), Augu- 
styna (De haer. c. 25), Teodoreta (De haereticor. fahul. 1. 20) i Euze- 
bjušza (Hist. Eccl. 4, 2 7). Rozszerzenie si^ zaš tej sekty na zachodzie, 
a mianowicie: w Gallji, Akwitanji, Hiszpanji i w Rzymie, nie može dowo- 



38 Eakrttyey.— EniodMi, 

dzié, ^e glow) jej nie byl Tacjan, na wschodzie iyj^j, skoro z IreneaszE 
(op. c. 1, 28 n. i) wiemj, že Tacjan byl nczniem éw. Justýna; pojego 
wíqc ámierci mógl czas jakiá byé w Rzymie przeložonym szkoly, tam 
przez tego swi^tego založonej. Pewn^ zaá w každým razie jest rzecz^, 
že Tacjan czas jakiá by) w Rzymie i že tam uczyl (Etueb.^tí. £. 5, 15). 
Zreszt^ zwolennicy jego, którycb byto wiela, mogli t§ herezJQ roznieéó 
azeroko po áwiecie. Choó tedy ascetów prawowiernych nazywano niekiedy 
i przed Tacjanem wstrzemi^zíiwymiy s^xpocctteK;, jednakže od niego dopiero 
nazwa ta przeszla na oznaczenie powstalej wówczas sekty, choó i póiniej 
wyraz ten nie stračí) jeszcze catítowicie dobrego swego znaczenia, skoro 
cesarz Teodozjusz W. w jednym ze swoich edyktów mówi, že manichcjczycy 
kryj% si§ pod szanownemi nazwami enkratytóto^ apotak^kówy hydr&para- 
stow i aakkofi^ aby ujšé kar zasiužonych. Podobny do enkratytów do- 
ktrynQ mieli seweřjanie^ tak, iž wielu bierze ich za jedno z enkratytami, 
jako niby Indzi severioris vitae. Ale áwiadectwo Orygenesa (Comm. in ep. 
ad Rom. ed Huet. II 618) przemawia za oddzielnym tych heretyków na- 
czelnikiem, Sewerem^ od którego sekta sw^ nazw§ wzi^áé miařa. Šwia- 
dectwo to tém powažniejsze, že Orygeues byl wspóiczesnjrm owej herezji. 
Co síq apotaktyków tyczy, zdaje si§, že to jest tylko druga nazwa enkra- 
tytów, choč Walch (op. c), opieraj^c si§ na áw. Epifanjiiszu (Uaer. 41), 
przypisDje apotaktykom nadto jeszcze odrzucenie Starego Test., boMowa- 
nie apokryfem i wyl^zanie z jednošci koécielnej každego w grzech po- 
padlego. W tym pnnkcie wszakže Epifanjusz nie jest znpeřnie pewny, ba 
ów. Bazyli wspominaj%c o tych heretykach, bierze ich za jedno z enkra- 
tytami. (ThaUer), N. 

Ennodius, éw (17 Lipca),. Magnns Felix, ur. 473 r. w Arles, 
czy w Medjolanie, z podnpadtej ale znakomitej rodziny gallijskiej, krewny 
lub powinowaty ntgznakomitszych ludzi swego czasu, jak exkonsnla 
Faosta, Boecjusza, Avienusa, 'Cezarjusza bpa arelateňskicgo, Senaijnsza, 
Olybrjusza etc. Wychowywal 8i§, po wczesnej ámierci rodzlców, u ciotki 
w Medjolanie. Mlody uczeú retoryki i poetyki zamilowal szczególniej t^ 
ostatní^. Bogato oženiony, z biednego zostawszy panem, oddat síq ucie- 
chom áwiata, dopóki choroba nie naprowadzila go na powažniejsze myálí. 
Opuszczony od doktorów, zwróciř sig do Boga, postanowií žycie poprawié, 
wyznanie swej wíny opisaó i ntc juž wi^cej o rzeczach áwiatowycb nie 
pisywač, a wzywaj^c wstawiennictwa áw. Wiktora, m^czennika, pomazal síq 
jego olejem. Zdrowie wrócilo mu natychmiast, poczém wst^pU do stanu 
duchownego, a žona jego doklasztoru. Jako djakona widzimy go r. 494 
towarzysz^cego áw. Epifanjuszowi (ob.), bpowi Pawji, w poselstwie doBur- 
gundów. Póžniej (502 — 508), stowem i czynem broňi! prawego Papieža 
Symmacha, przeciwko pseudo-papiežowi Laurencjuszowi. Jego apologja, 
w której Symmachus byl uznaný za niewinnego, zostala r. 503 na syno- 
dzie rzymskim odczytana, do akt synodu wl%czona i do znaczenia de- 
kretu synodalnego podniesiona. Po ámierci bpa Maksyma (510 — 51 1 r.), 
wst^piwszy na stolic§ biskupi^ w Pawji, dwa rázy byl przcz Pap. líor- 
misdasa wysylany do Konstantynopola, celém sklonienia cesarza Anasta^u- 
sza do przyj§cia ucbwal soboru chalcedoáskiego: raz 515 r., drugi raz 
517 r., jakkolwiek cel misji nie osi^gni^ty; owszem, drug% razQ, wraz 
z koleg% swoira biskupem Peregrinusem, wsadzony zostal gwnltem na 
Lehy statek i z žolnierzaroi wyprawioiy na morze. Dostal síq jednak 



EoBtrim.— Ea«ch. 39 



BMJ c fli ir i e do domo, gám um. 17 Upca 521 r. W^soko ceniooo go >* 
žycia, a po ámierei zalicxono do * áwi^tjch. Písma jego pierwBzy raz w7* 
ady 1569 r. w fiazylei, w edjcji bardzo niepoprawnej. Lepsze edycj^: 
Jakoba Sckotta w Tonrnij 1610 i Jak, Sirmonda w Paryža 1611 r.; 
xoajdiú^ n§ w nich: wspomniana Apolo^ja Symmacha; Panegiryk Teodory^ 
ha; Zyde iw. Epifanjusza^ hpa Pcmýi; Zycie šw, AnUmiegOy zakonmka U' 
rmenikie^; Euchariitkon de vitasua; 9 ksi^g Listów do rótnjch znakomi- 
tych osob swego czasu; 28 tak zwanjch Dictíones, treáci dochownej i áwiec- 
kícj; poeije, bjniny etc. i dwie benedjkcje paschařo. We wszystídch tjck 
pismach panige wprawdzie alnbiony wówczas styl wyszukaoy, poropaty- 
czDj, wszakže £. naležy niezapneczeDÍe do najlepszycb pisarzy swego 
czaso, a nadto, písma jego przekonywajil o niepospolitej jego nauce i žyrrej 
mfloéci dla wiary i Košciola. Szacowne s§ jego písma i pod tym irzgl^em, 
že podajii cíekawe wíadomoáci do hístoiji swego czasu. (Schroedl). N. 

Eflnon, okobca obfítnj%ca w wody z tej strony Jordánu (Jao 3, 2S), 
z osadil tego nazwiska, w pobližu Salemn, odlegla ošro mil rzymskích na 
potodnie od Betbsan czyli Scytopolís. Tu chrzcíl Jan. gdy opuáci! oko- 
lice Betanji (Betbabara), gdzie poprzednio opowiadal cbrzest pokuty 
{J^A 1, 28). 

Enoch, bebr. Honech^ 7 'Evwy, Vulg. Henoch^ r. Enoch. I. Syn 
Kaina, którego imíeníem Kain nazwa} wybndowane przez siebie miasto 
(Gen. 4. 17). Potoženíe tego miasta niewiadome, podobnie jak zíemi 
Nod (ob.). Huetíus (De parád. c. 17) upatrywa! je w miescie Suzjanj 
Anuchin, O którém Ptolem, VI 3; Hasse zaá (Entdeckungen tn d, áltest. 
Erd-^índ Menschgesck. II 35) na Kaukazie, w owém miejscu, gdzie byii 
kiedjé Heníocfaicí (Ptolem. V 9; Strabo XI 7 52; PUniui VI lO. 12).— 
2. Syn Madjana, urodzonego z Abrabama í Cetnry (Gen. 25, 4. I Par. 
1, S3). — 3. Syn Rubena (ob.) i glowa rodziny Henochitów (Gen. 4 6, 9. 
Exod. C 14. Num. 26, 5. I Par. 5, 3). — 4. najslawniejszy, jeden z pa- 
txj&rcbów przed-potopowych, siódmy z kolei (Judae v. 14), syn Jareda, 
ojdec Matbnzalaha (ob. tej Enc. UI 30 8). Gen. 5, 23. 24 podaje o nim, 
že 2yl 365 lat, poczém ^nie bylo go widaé, bo go wziql B<fg^ Egzcgěci 
stawíaj§ ta pytanie: Czy wzi§ty byt z tej ziemi nadprzirrodzonym sposo- 
bem, lobumari smíerci% naturální? Z samego w\Taženia Gen.^ 5, 24 
vxii^l go Bóg^ jeszcze nie možnaby wnosié, žeby tu o fakcíe nadprzyro* 
dzonym byla mowa, bo byé tcziftym, cz§sto si§ užywa za umrzeé {Ci. III 

£eg. 19, 4. Job 32, 22. Ecclí. 19, 3. Psal. 48, 16. 30, 14. 72, 24. 

Jon. 4, 3. i in.); lecz juí to i) tok mowy w Gen. 1. c, juž tež 2) inne 
míejsca biblijne, w których o E. jest mowa, juž wreszcie 3) jednostajna 
tradycja žydowska í chrzescjaáska (n^pierwszy tlumacz Biblji) w^tpič níe 
pozwalaJ4, že Mojžesz mówi nie o przyrodzonej smierci E^a. Co do i) 
Mojiesz o koňcn £'a zupelnie ínaczej si^ wyraža, auiželi o smierci inoycb 
patijarchów. Gdy bo\nem o innycb patrjarchacb, przed i y>o Enocbu žy- 
jacycb, jednost^nie powtarza: zyl lat n. ť umari; o E. mówi odmiennie: 
J[ ehodzii E, z Bogiem^'^ i žyl potem jak zrodzil Mathusal^ 300 lat... 
i staly si§ wszystkie dní Enochowe 365 lat. / ehodzii z Bogiem „i nie 
bgio go widaé^ bo go wziqi B'*g.'* Widocznie przeto Mojžesz chce daé do 
zroznmienia, že £. zakoáczy! doczesu^ swoj^ pielgrzymk^ nie przyrodzon% 
émierci^, jak inní patrjarchowie. Z tego powodn 2) w Starým Testam. 
wierzoBO, že E. nie umari, lecz tylko by i przeniesionym z tej ziemi. WiarQ 



40 E n o c h. 

tQ widaé w Eccli. 44, 16 (w oryginale): „E. podobat si§ Boga i prsmte- 
Mton jeaty aby dal pokutQ narodom," i ť^. 49, 16. „Žáden sig na ziemi nÍQ 
narodzit jak E., bo i ten jest wzi^ty z ziemi^ (receptus est a terra). 
Šwiadkiem tejže tradycji jest éw. Pawel (Hebr. 11, 5): „Wiar^ Enocb byl 
przeniesion^ aby ámierci nie ogi^al; i nie znajdowat si§, bo go przenióil 
Bóg: albowiem przed przeniesieniem mial áwiadectwo, iž si§ Bogu podobal *" 
Jeleliby wi§c jakakolwiek zacbodzila trudnoáó, co do znaczenia slów Moj- 
žesza o E.: wziqi go Bóg^ slów nieožywanych przy opisie šmierci innych 
patijarchów, to trudnoáó t§ nsuwaj^ teksty Eccli. i Hebr. \[, cc. Siraci- 
des bowiem i éw. Pawel mówi%, že E. przeniesiony jest; do tego Siracides 
przeniesienie bierze za jedno z wzi^ciem z ziemi (a terra) i twierdzi, že 
wzi^cie E*a nie bylo podobné do tozi^cia (ámierci) innycb ludzi, lecz wy- 
l%cznym przywilejem Enocba (Eccli 49, 16); wreszcie, áw. Pawel dodige, 
ze IPa przeniósl Bóg dla tego, aby on inierci nie oglqdal (t; j. aby nie 
nmarl). Možnaby jeszcze przytoczyó slowa Sap. 4, 10. ii. lecz pomi- 
jamy je'^ z powodu, že nie ma w nich wyražnie wymienionego E'a. 3) Juž 
z tego, coámy dopiero powiedzieli, widaé tradycj§ Synagogi w starým Test. 
Co do tradycji chrzeácjaúskiej, tQ mamy wyražon^ we wszystkich ko* 
mentarzach Ojców ŠŠ. na Gen. Eccli. i Hebr. 11. cc., xak o těm jeszcze 
powiemy. A lubo panoje powszechna zgoda co do tego, že E. nie 
umarl, lecz przenieeiony jest, jednakže nie zgadzaj% síq tlumacze wzglg- 
dem miejsca, do którego E. zostal przeniesionym. Vulgáta (w Eccli. 
44, 16) objaánia, že do ro/ti, które to objaánienie može i bylo w oryginale 
lecz dziá tekst grecki go nie ma. Pytanie o miejscu, gdzie dziá prze- 
bywa Enoch i E^asz, áw. Augustyn (De peccato orig, c. 23) zalicza do 
tych, w których bez uszczerbku wiary možná nie wiedzieó prawdy, 
i których rozstrzygni§cie pozostanie w^tpliwém. Nie róžni^ si§ pod 
tym wzgl§dem od áw. Augustyna: Chryzostom, Teofílakt i Oecumenius. 
Gi bowiem twierdz%, že z Pisma áwigtego to tylko wiadomo, že E. zostal 
žjrwcera wzigty z ziemi i že žyje; lecz gdzie i jak žyje, Pismo áw. nie 
objawjlo. Teologowie 8§dz§, že E. przeniesionym zostal nie do nieba, 
mieszkania aniolów i áwi^tych, ani do raju, w którym przebywali pierwsi 
rodzice; lecz do jakiegoá innego raju, t. j. miejsca rozkosznego, wolnego 
od wszelkich zamieszek i klopotów tego áwiata (ob. Estius, Gomment. in 
Hebr. *ii, 6). Twierdzió zaá, že E. umarl^ bytoby iáó* wbrew calej 
tradycji i slowom éw. Pawla, že ^..smierci nie oglqdal. Równiež jedno- 
zgodnie Ojcowie áá. i nígdawniejsi kommentatorowie (ob. Calmet, Dissert. 
de Henoch art. 3, w jego Prolegomena et Diss. ed. Venet. 1755 II 
366), že Enoch i Eljasz na to s% zachowani przy žyciu, aby przed kon- 
cem áwiátá wyst^pili do walki przeciw antychrystowi, i že do nich si§ 
odnosi proroctwo Apoc. il, 3... t. j., že podczas panowania antychrysta, 
obadwa prorocy przez 1260 dni b§d% opowiadac pokut§, poczéra b§d% 
przez niego zamordowani w poáród Jerozolimy i pogEzebu pozbawieni, 
a na s§d ostateczny zroartwychwstan%. Przeróbk% biblijnego podania 
o E. zdaje si§ byó grecki Ánnacus, v. Nannacus, król frygijski, który 
mial žyó przed Deukalionem i przepowiadaó potop (Suidas, Lexic. t. 
Návvaxo^; Stephanus Byzant v. 'Ixóvtov). Inne starožytne podania (že- 
brané ap. Fabricium, God. pseudepigr. V. T. I 160 — 223) wschodnie 
i greckie czyni) E'a wynalazc§ astronomji, jeoraetiji, pisma, dziel astro- 
nomicznych i krawiectwa (ib. 209). Lecz z pism, témuž E. przypisywa- 



Enach.— Emcha k^fgt. 41 

Bjch, przechowat n^ tyVko jeden apokryf treád apokaliptycznej, o któ- 
rjm ob. nastroj ar^kot. X. W. K. 

Enocha ksifga. Apokryf ten znaným byt jnž w I w. ery chn. 
Cytnje go w swym liácie Š. Jada Apostot (w. 14 — 15) i pisane nástu- 
pných wieków. Z laciňskicli pisarzy, ostatní cytnje £*a Š. Uilary (f $66 
r. Communt. in Ftal. 118, S) i Š. Augostyn (De civ. Dei 1. 15 c. 2$; 
L 18, c 38), a z greckich Jerzy Syncellos (ok. r. 790; Chnmograph.). 
Text hebrajsld zdige sí§ že byt znaný jeszcze w XIII w. Kto i co 
o tej ksi^dze pisat do r. I7is pod^e Fabrídns (Cod. pseadepigr. Y. 
T. I leo, 23S). 2e zaá literatara hebrajska málo byla znan^ w Enro- 
pie, pneto po Jerzym Sjmcella ksi^ga £. byla awažana za stracon^. 
Dopiero w pocz^tkn XVII w. kapacyn Idzi z Loche (A^dios Lochensis) 
przTiríózl wiešč do Enropy, že Abissyúczykowie )>osiad^% w swym (e^op- 
skim) jazyka ksifg§ £'a. Peiresk, obywatel z Aíx (we Francji), któ* 
runa o. Idzi wieáč t§ przywiózl, nie szcz§dz%c tradów i kosztów^ nabyt 
mannskrypt. Ten, po émierci Peireska (ok. r. 1633), zaknpiony zostat 
przez kardynala Mazzaríni i przewieziony do Paryia. Ludolf Job, bie- 
gly w literatorze etjopskiej, przejrzal rgkopism i przekonal si§, že za- 
viera wizje jakiegoá mnicha etjopskiego Mi^bala Behail. Odt%d zw^- 
piono o odsznkanin ksi§gi £. i poprzestač mosiano na wyj^tkach z niej, 
w najwi^kszej liczbie n Syncella si§ znajdoj%cych. Dopiero r. 1796 an- 
glik Bmce nabyl w Abissynji 3 egzemplarze £'a: jeden przestal do bibljo- 
teki królewskiej w Paryžn; dragi, znajdaj^y síq w biblijnym kanonie 
etjopskim, zaraz po ksi§dze Joba, zatrzjrmal n siebie; trzeci póiniej przez 
dra Dooglas, bpa z Carlisle, przeslal do Oksfordo. Zanim ten ostatní 
egzemplarz przybyl na swoje miejsce, Dr Woide przepisal sobie r^kopism 
paryzki, leez nie wydal. Z oksfordzkiego dopiero r^kopismu Dr Rich. 
Lawrence wydal The book oj Enoch the praphet (Oiďord 1821; 2-e 
wyd. 1833; 3-e 1838), gdzie dal angielsld przeklad i krytyczn§ roz- 
prawg o ksi^e £'a. Jedno i drngie przeložyl z angiel. na j§zyk laciň- 
ski^ Gfrurer (Prophétae vett, pseudepigr,^ Stattgardt 1840 s. 169 — 
30 2), a antor Dykcjonarza apohnffów (Dictionnaire des apocryphes, ed. 
Migae, Paris 1856—58 I .397...) na francuzki. Dillmann wydal tekst 
etjopyd (Liber Henoch aetiopke^ Lipsk 1851). Na j^zyk niemiecki prze- 
ložyl tenže Dillmann (Z>^ Buch Henoch úbersetzt und erklárt^ Lipsk 
1853; i Hoffmann {Ďas Buch Henoch, Jeia 1833 — 38,. z obszememi 
owagami). Cf. PhiUppi^ Das Buch II., Stuttgart 1868; Lúcke, Yersuch 
einer roílstánd. £inleit. in d. Offenbar. Johan., Bonne 1832 s. 52...; 
E^aid, Das B. £noch. Ksi$ga^£. w tekscie etjopskim dzieli si§ na 105 
rozdzialów, a te na wiersze. Rozdzialy pod koniec ksi^i staj^ si§ co* 
raz dhížszemi. Autor opowiada niby objawione sobie przez aniolów ta- 
jemnice áwiata widzialnégo i niewidzialnego, mianowicie teoije o bi^^ 
ďoáca i ksi^žyca, o wiatrach, o s^dzie powszecbnym, o losie czlowieka 
p> imierci, o m:g%cym przyjáč Messjaszu. W etjopskim tekscie £. rze- 
czywisde s^ nst^py, cytowane przez áw. Jud^ Apoštola i przez nástupných 
pisarzy. I tak: Judae 14, 15 jest w £n. r. II; szczegol o górze Hermou, 
przytoczony przez áw. Hilarego (Comment, in Fsai. 133), mamy w £n. 
p. 7: že aniolowie, upodobawszy sobie córki ludzkie, weszli z niemi w cie- 
lesne stosunki i zrodzili olbrzymów, na 300 lokci wysokich. Aniolów 
tydí wedlug £n. bylo 200, Z3t%pili oni na gór^ Armon (Hermou) 



42 Enocha kn^a. 

i ztamt^d rozeszii si§ w zaloty. Co ma Jerzy Sjncellus, jest w En. r. 
7 i nast. až do lO, 15. i w 17, i — 18, i. Cjtacja Tertulljana (De 
cuUu foem. I 2) jest w En. 8i, 2.. i t. d. Te i inne cytacje przeko- 
nywaj^, že etjopski tekst ksi^gi E. jest tym samým, jaki czytaii Ojcowie 
i ^isarze koédelni (ob. Gfrórer op. c. 26 7...). Lecz tež z drugiej strony 
mamy u pisarzy chrzešcjaúskich iragmenty z E. takie, których w tekscie 
etjopskim dziá niema (ib. s. 2 7 2...). Zk%d wniosek widoczny, že tekst 
etjopski jest przektadem, že tlumacz etjopski mial inny oryginat przed 
sob%, niž byl w greckim tekscie. Že zrest^ tekst etjopski jest prze- 
ktadem z hcbrajskiego, przekonywaj% o tem liczne hebraizmy. Widaó 
w nim nadto religijnego autora starotestamentowego, walcz^cego przeciw 
8zerz%cemu sig niedowiarstwu greckiemu. Wyraženia nawet i obrazy 8% 
bardzo czQSto zapožyczane ze Starego Test., zwlaszcza z Daniela. Dillman 
(op. c. przedmowa, i ap. Schenkel, Bibel-Lexicou III i s) i inni pocz^tek 
tego apokryfů odnosz^ do czasów Jana Hyrkana (ok. r. 180 przed Chr.), 
inni do czasów Heroda W. i utrzymuj^, že jest zbiorem kilku roniej- 
szych pisro, juž dawniej pod imieniem Enocha istniej^cych. W každým 
razie przyznaj% wszyscy krytycy, že jest píodem judaizran. Co ježeli tak 
jest, to ksi^ga Enocha b§dzie wažnym pomnikiem teologicznych poj^č žy- 
dowskich z I wieku prz€KÍ Chry štosem. Autor cz§sto i wyražnie ^spo- 
mina o jakiejá naturze, wyžszej nad wszystko, która mieszka z Panem du- 
chów i nazywa j^ synem czlowieczym (46, i, 2. 4 8, 2...), wybranym 
(48, 2...), Messjaszem (48, ii. 51, 4) i Synem Božym (i05, 2). Opi- 
sujíc ,8yna czíowieczego** mówi: „Wprzód nim sřoúce i gwiazdy zostaly 
stworzone, wprzód nim g?riazdy niebios zostaly ustalone, imi§ jego bylo 
wzywane w obec Pana duchów... Wszyscy, którzy mieszkaj% na zieroi, 
ugn§ kolana i pokbni^ si^ przed nim; chwali^ go b§d^ i wyslawiač, 
i chwal^ ópiewf^č mu b^d^ imieniem Pana duchów. Wybrany i zakryty 
byl w obec niego, zanim éwiat zostal stworzony, a (byl) na wieki** (En. 
4B, 8 — 5). Mówi tež o strachu, jaki w dzicťi sadu owladnie wielkich 
królów ziemi: „Zdumiej^ si^ i. spuszcz^ oblicza i zmi§szaj^ si§, widz^c 
syna niewiasty siedz^cego na tronie cbwaly. Wtedy królowie^ ksi^ž^ta 
i wszyscy, którzy posiadaj% zieroi§, slawič b§d^ Tego, który ma pano- 
wanie wszech rzeczy, który byl zakryty; bo od pocz^tku syn czlowieczy 
byl w tajemnicy, którego Najwyžszy zatrzj^al w obecnoáci mocy swej 
i objawil wybranym... Wszyscy królowie, ksi%ž§ta, wielcy i którzy pa- 
nují| na ziemi, na twarz upadn% przed nim i modiič si^ do niego -b§d% 
i prosič go o milosierdzie** (61, 8 — lO. 12. 18). Wprawdzie ústupy 
te niektórzy chc% uwažaé za wtr^cone przez chrzeácjanina, lecz przy- 
puszczenia tego niczém udowodnió nie možná. Ježeli w niektórych ust§- 
pach autor jakby chrzcácjanin mówi o naturze Messjasza, to nie dowód, 
aby ust§py te wtr^il chrzešcjanin. Pocz^tek bowiem tego apokryfu žy- 
dowski jest pewnym, a Tertulljan (De cultu foem. I 3) wyražnie šwiad- 
czy, že ksi§ga E'a opiewa Chrystusa (Christum sonát). Autor, zdaje sig 
mieszkaj^cy w pólnocnej stronie Palestyny, nalézal može do pokolcú upro- 
wadzonych przez Salmanassara do Halah i Ilabor (Kolchida i Iberja). 
Domysl ten opiera 8i§ na nast§puj^cej okolicznošci: autor (71, 18. 19) dzieli 
noc i dzieň na 18 cz§áci i powiada, že najdlužszy dzieá jest 2 rázy 
dložszy od nocy, czyli, že ma 12 cz§áci, a noc 6 tyiko. Co na na8z% 
rachub§ (24 godzin na dob^) wypadnie, že tam, gdzie autor pisal, dzieA 



Enocha ksifga.— Epafru. 43 

njj^ažsxy miat mial 16, a noc wtedj 8 godzia. Takiej zaá dhigoéd nie 
moie mieč dxieú w Palestynie (38^ — 8i® szerok. póln.), lecz w kngn, 
który letj mi^dzjr 44^ a 45^ szerokoád pólnocnej, pomi^dzy któremi to 
stopniami let^ wspomniane kraje. Ze zas tam mieszkali Žydzi, álad ma- 
my o Herodota, który nadmieiiia (HÍ8tor. 1. II a 107), že mieszkaácy 
Kokhidy i Iberji praktykowali obrzezanie. Ksí^ga Enocha nigdy nie 
miaU w Koáciele powagi kanoniczoej. Tertal^an (De cultu /oem. I s) 
wprairdzie broni jej aotentjrczooáci i mniema, že j% Noe w arce przecho- 
WTwmf, lab saginion^ po potopie przywrócil z pami§ci; lecz wyražnie 
šwiadczT, že ani chrzešqanie ani žydzi nie liczyii jej do kanonn ksi%g 
H: Sci^ MGripťiram Enoch,,, non recipi a qmbusdam^ quia nec in arma- 
tímm judaicum recipitvr, Nie nadaje jej takže powagi kaoonicznej to, že 
cytowan^jast przez áw. Jod§ Apoštola. Sw. Hieronim (Comment. in TU, 
/, /2> mówi: „Putant qaidam Apoštolům reprehendeodura, qaod impra- 
denter lapsas sít, dam hlsos doctores an^ait, iJlorum versicnlos oompro- 
bavit. Qnibos brenter respondcndum. In eo qiiod ait: Corrumpunt ho^ 
no» mores coUoquia malá (I Cor. 15, 33) et io ilio Ip^ius et genns sumus 
(Act. 17, S8), non statim totam Menandri comoediam, et Árati librám, 
praesenti loco (Tit. l, 12), non totnm opas OMmačhi, sivé EpimeniJis, 
qaomm alter laudes Joyis caoit, alter de oracalis scrípsit, per nnam ver- 
sicuJom comprobavit; sed Cretenses tantum méndaces vitio gentis incre- 
pavit, non ob illam opinionero qna suat argntí a poétis, sed ob ingen- 
tem mentiendi £acilitatem de proprio eos gentis anctore confntans. Qai 
aoten potant totnm librám debere seqni enm, qai librí nsus sit Ycrsicnlo, 
Tídentor mihi et apocryphnm Enochi, de quo Apostolus Jadas in Epi- 
štola, soa testimoninm posait, inter ř^cclessiae scríptaras recipere.*" Šw. 
Joda nazywa prorokieui autora ksi§gi Enocbowej, w podobném znaczenia 
jak áw. Pawel nazywa prorokiem pogaúskiego poet? . X W. K. 

Eon, albo Endo de Stella, szlachcic z Bretanji w XII w., nalézat 
áo sekty katarów, a chc%c sam nowej sekty gtow§ zostač, glosiř, že jest 
sedzi^ žywych i umarlych, a na dowód prawdy swego twierdzenia wska- 
zywal na swoje jakoby nazwisko Eon, wyražone w formule modUtwy: per 
eom, qni venturns est jadicare títos et mortuos. Zwoleooików swoich 
podzíelil oa anioiów i aposioiów^ daj^c každému oddzielo^ nazw§, np. nuf 
dr0éci\ »qdu ete. WlóczyJ si§ po Francji, szczególniej w Bretanji i Gas- 
konjí, ifí rozpustnie, ntrzymuj^c si§, wraz ze swymi uczniami, z rabunka 
koéciolów i klasztorów, przyczém deklamowal gor^co pko zepsuciu i bo- 
gactwa dnchowieústv.'a. K. 1148 stawiony przed synodem w Reims, že- 
braným z powoda nauki Gilberta porretaóskiego, skazany zostal na wi§- 
zienie, w którém niedlugo umarl. Synod uwažal go za oblakanego; do 
takiego zdania i tém dal powód, že nosil kij, w ksztalcíe widelca n góry 
rozdzielony, na znak, že hd^ dal mn dwie cz^sci áwiata, a trzeci% so- 
bie zachowal. Zwoleunicy jego byli uporczywi: niektórzy z nich zostali 
spáleni. Cf. Duplessis dArgentré^ Collectio judiciorura de no vis erro- 
ribus 1, 86. {Féthr) 

Epafras, Epapkras, ""ETOL^tpauiy prawdopodobnie rodem z Kolossólr 
(Colos. 4, 12), w témže mieécie oglaszal naak§ Chrystasow^ (ib. 1, 7), 
pózniej towarzyszyl é. Pawlowi do Rzymu, podczas pierwszej jego niewoii 
(Philcm. 23). Poniewaž s. Pawel w tymže ezasie z Rzymu wyslal listy: 
do Kolossan, do Fiiemona i do Filipensów, i w 2ch pierwszych mówi 



44 Epafras.— Epče. 

o £pa£rasie, w trzecim zaá o Epafrodycie {EpaphrodituB)^ równiež wspól- 
wigžnia Bwoim, jak Epafras (Philip. 2, 25 — 30. 4, 17), przeto možná 
s^dzió, že Epafras i Epafrodyt 8% jedn% osob% i že pierwsze imi§ jest 
tjlko skróceniem drugiego. Przjnajmniej we wszystkich S lištách wspo- 
mnianjch nie možná znaleáó nic takiego, coby sig ternu przypuszczeniu 
sprzeciwialo. Wprawdžie w Colos. i, 7 nazwany jest Epafras nauczycie- 
lem Koloseúczyków, a Epafrodyt w Philip. 2, 25. apoštolem Filipen- 
sów; lecz byé moglo, že jeden i ten sam Epafrodyt (v. Epafras) opowia- 
dal E.wangelJQ najprzód u Koloseúczyków, potem u Filipensów. Níektó- 
rzy nawet kommentatorowie (ob. £8^iW, Gomment. ad Phil. 2, 25)utrzy- 
muj^, že tytul apostolus^ jaki dajo á. Pawel Epafrodytowi, znaczy tu tyl- 
ko legata od pewnego koáciola. Epafrodyt przeto . w tym charakterze mógť 
przebywaé przy á. Pawle, nios^c mu od Filipensów zásilek, a byé zára- 
zem przeložonym koáciola w Kolossach. 

Epakta, z grec. žicaxTal iQ{JLépat, dies adjectí^ adscititii (dni przyda- 
ne). Tak síq nazywa liczba dni, któremi rok zwyczajny sloneczny róžni 
si§ od roku zwyczajnego ksi§žycowego (ob. tej Enc. III sos). Pierwszego 
roku epakta b^dzie mieó dni ii; dodané ii dni roku nast§pnego, utwo- 
rz^ epakt§ 22, a trzeciego 38. Z tych odktada si§ dni 30 na miesi^c 
przybyszowy (ob. Embolizm), w skutek czego na epaktQ pozostanie w tym* 
že roku 3 dni. Do tego dodaó roku nast§pnego 1 1 , a epakta b§dzie XIV 
i t. d., až si§ przyjdzie do zlotej liczby i, w którym roku epakta X^tlX; 
co odtr^iwszy na miesi^c przybyszowy, epakt§ si§ znaczy *. Epakty, po- 
íožone w nowym kalendarzu przed dniami miesi^cy, oznaczaj^ .nowie ksi§- 
žyca w tym roku, a chociaž niecalkiem zgodnie z niebieskiemi, doskonale 
jednakže služ^ do wynalezienia pelni po pořównaniu wiosenném i do ozna- 
czenia Wielkanocy; np. w r. 18 74 epakta bgdzie XII, wMarcu znajdujQ 
j% przed d. 19; do tych 19 dodaj§ 14, a summa 3 3 wskaže dzieň pelni 
marcowej, która wypad|i na 2 Kwietnia; litera niedzieli w tym roku bg- 
dzie d; wi§c wielkanocna niedziela przypada 5 Kwietnia. Jak sig wynaj- 
duJ4 lat epakty, tablice ku temu etc. s^ w Brewiarzach i Mszalacb. De 
Epactis et Noviluniis^ cf. Wykl. Obrzgd. ks, Lunkiewicza p. 187 i n.; ks. 
Rzytnskiego p. 4 1 3 i n., i w Chronologji ks, Putiatyckiego p. 30 i ú. X, Si J. 

Epaonum, v. Eponum (Epaou), miasto, którégo dokladné položenie 
z pewnošci^ nie jest wiadorae. Wiadomo tylko, že ležalo kiedyá w djec. 
wienneňskiej, nad Rodanem, mi^dzy Genew^ i Lyonem, a nad'granic% 
Sabaudji. Prawdopodobnie ležalo w tém samém miejscu, gdzie dzié mia- 
steczko sabaudzkie Yenne, w prowincji Chambéry, przy ujáciu rzeki Flon 
do Rodanu. R. 517 naž%danie Zygmunta, króla Burgundji, celém polo- 
ženia koúca arjanizmowi w krajů i ožywicnia podupadlej karnošci ducho« 
wnej, odbyl si§ tu (15 Wrzeánia) synod, zložony z 34 biskupów, pod 
prezydencj§ š. Awita, metropolity wienneňskiego. Akta jego i uchwaly, 
wažne dla karnoáci košcielnej, s^ ap. Manst\ Concilia t. VHI s. 55 7. 
Harduiniy Concil. t. II. O položeniu miasta Epaon ob. Chiflet^ Dissert. 
de loco legitimo Concilii Epaonen. 1 6 1 8. Cf. He/ele, Conciliengesch. §. 231. 

Epée Karol Michal deHE., ur. 17 12 wW«rsalu, ksi^dz, z wspóN 
czucia dla dwóch ghichoniemych bližniaków oddal si§ nauczaniu ghicho- 
niemycb, založyl instytut dla nich w Paryžu i zaprowadzil wiele ulepszeň 
w metodzie ich nauczania. Um. 1789. Napisal: De la véritable ^maniere 
ďinstruire Us sourds et muets^ Par. 17 74, 2 t. Zaslužony dobroczyúca 



Epée.--EpHaBiii$z. 45 

• 

ghichoniemych byl t3*le nieszcz^iliwj, že si^ čsA upl^taé w sieó intryg 
jansenistowskich i opieřal si^ do samej émierd dekretom Stolicy Apost. 
w tej tprawie wydftDym. 

EpifanjllSZ, 'Ečt^vio;, Epiphanius. L Bp SalamÍAj(T. Konstan* 
eji), metropolita wyspj Cyprn, áw. (12 Mája), Doktor Koáciola, ar. w Pa- 
lestynie, pod Eleutheropolis, ok. r. si O, z rodziców podobno žydowskie- 
go pocbodienia. Ksztatcit 8i§ w Egipcie, gdzie gnostycy przez kobiety 
chcidi go wd^gDfó do swej sekty. £. poznat wtedy t^emnice tej sekty^ 
lecz nie podziela! jej bl^ów. W Egipcie obznajmit si^ z žyciem zákon- 
néB, a wróciwszy do Palestyny, przez niejaki czas zostawal pod kieran- 
kiem opata Uilaijona i založyl klasztor pod Eleutheropolis. Ok. r. 368 
obrany bpem Salaminy na Cyprze, wyst§powal z cal^ gorliwošci^ przecíw 
aijaniímowi i innym bereqom. Powaga jego byla tak wielk^, že aijanie^ 
cbodaž pod Walensem (ok. r. S7i) srogo ciemigžyli katolików, jednak 
przedw £. wyst^powač nie émieli. Z powoda gorliwego* wystQpowania 
przedw orygenizinowi, £. wszedl w zatargi z Janem, bpem jerozolimskim 
(ok. r. S94), który wysoce powažal Orygenesa i który depiero po kilku 
latách pozbyí si^ niech^i przeciw E. (*S. Hieronymi Epist. ad Pammach). 
Wkrótce potem Teofil, bp aleksandryjski (Cf. Bracia dhidzy), zažádal od 
£*«, aby potopil dziela Orygenesa. £. zwolal (r. 339 t?. 401) synod 
bpów Cypru i dogodzil ž^daniu jego. Teofil dalej wystawil á. Chryzo- 
stoma, jako sprzTjsg%cego orygenizmowi, i prosil E*a, žeby na é. Chryzo- 
stomie wymógl tož samo pot§pienie. E. i teraz dal si§ užyó podst^pne- 
mu Teofilowi: pelen uprzedzenia przeciw Chryzostomowi i Braciam diughn 
odal si§ do Kpola (r. 402 w zimie). Pod Kpolem odprawil nabožeústwo 
i wyswi^dl jednego duchownego na djakooa. Lubo tém post%pieniem E. 
obraúl inawa bpa kpplskiego (Chr}'zostoma), jednakže ten wyslal na jego 
^K>tkanie duchowienstwo swoje i zaprosil do sw^o domu na mieszkanie. 
£. oswiadczyl, že dot%d z Chryzostomem nie b^dzie mieč stosunków, do- 
póki on nie pot§pi ksi^ Orygenesa i nie wyp^dzi Braci dlugich, Gdy 
Giryzostom tego bez synodu uczynió nie chcial, E. staral si^ biskupów 
w Kpoln obecných oderwač od niego. Pobudzany nast^pnie prsez nie- 
przyjaciól šw. bpa, zabieral si§ do publicznego pot^pienia dziel Orygenesa; 
lecz ostrzežony przez Chryzostoma, že zt%d može przyjsc do zamieszania^ 
zaniechal tego zamiaru i z poápiecbem wsiadl na okr§t, žeby wrócič do 
domu. Opowiadano w Konstpolu, že gdy £. wsiadal na okr§t, kázal po-* 
wiedziec Chryzostomowi: ^podziewam si^, že nie umrzesz bpem;** na co 
Chryzostom odrzekl: y,Spodziewam si§, že nie doplynitsz do swej ziemi.*^ 
Lecz Sokrates, który powtarza to, jako wieác przez siebie slyszan^, do- 
diýe: ,Czy prawd^ mówiii, którzy to opowiadali? nie mogg twierdzič.*" Pra- 
wdopodobnie uloženo to sobie po spelnionym fakcie. E. bowiem rzeczy- 
wisde w drodze, gdy wracal do Cypru, umarl r. 403; Chryzostom tež 
skoáczyl na wygnanin. Bardziej zasluguje na wiar§ to, že gdy uražooy 
przez £'a Chryzostom zapytal: ,Blogoslawiony £., czy prawda, žeá mówil 
przedwko mnie? — E. odpowiedzial: ^Bojowniku Cbrystusa! niech przcjdzie 
nad tob) doáwiadczenie, i odnieá zwyci§ztwo!" E. wladal 5 j§zykami: 
hebr., syryj., egip., grec. i laciáskim. Žywot jego opisali 2 jego ucz- 
niowie, Jan i Polybjusz {Vita $. Epihan, przy wydaniach dziel á. Ea), 
lecz niedokladnie. Wiadomošci niektórc o s. £. maj^: Sokrates^ Hist. 
Eccl. 1. VI c. 10, 12, 14; Sozomen, Hist. Eccl. VI 32, VII 27, Vlil 14; 



46 Epífanjusz. 

«. Hteronim, De scriptor. eccL i Epist. 61. Cf. Doudn, Ilist. de Is ▼>• 
de S. Epipbane, Paris 1720. Dzie^a E'a: l) Áncoratuě ('ÁYXopinTÓc), 
jakoby kotunca wiary, krótki wywód wiary katolickiej przeciw 80 here- 
zjom. E. roaufija ta najwi§cej nauk§ o Trójcy áé., o Chrystasie, o zmar- 
twychwstania i 8%dzie i t.. d. Niekiedy zbacza od swego przedmíotn i zbi- 
ja b}^dy pogaúskio i manichejskie, lub roz^odzi 8i§ nad biblíjDeroi przed- 
miotami. 2) Ilavdipcov, t. j. skrzynía peha lekarstw przeciw traciznie 80* o 
herezji {Adversu$ 80 haereses)^ zawicra historJQ i doktryny tycbže here- 
zji; a chociaž nie zawsze krytycznie je przedstawia, jednak w wielu bar- 
dzo razach jest jedyném žródtem do poznania sekt ówczesnych. s) Ana- 
cephalaeosia ('AvaxetpaXaícAotc) jest sireszczeniem poprzedniego dziehi. 
4) Traktát o miarach i wagaeh^ w Piémie áw. napotykanycli (De ponderi- 
hu8 et mensuris liber) ^ dzielo wažne dla introdukcji Starego Test, obja- 
énia znaki krytycsne i graniatyczne w Biblji, mówi o dawnycb przekía- 
dach i podaje wiele innych wiadomoáci introdnkcyjnych. O miarach i wa- 
gach biblijnych mówi dopiero w ostatních rozdzialach (2i — 24). 5) O dtou- 
naatú drogich kamieniach (De Í2gemmi8)^ b§d^cych w racjonale Aarona: 
objaánia ich wlasnoáci naturálně i wykazuje ich alegoryczne i morálně 
znaczenie. 6) Listy 2: jeden do Jana, bpa jerozolimskiego, dnigí do éw. 
Hieronima. Wszystkie dziela E'a s^ po grecku, tylko Listy przechowa- 
iy si§ po }acínie, w przekladzie é. Hieronima, i mj§dzy tegož lištami síq 
znajduj^. Wydania wszystkich dziet E*a (Opera s. Ep.) po greclni 
ly raz Basileae 1544; po lacinie przeklad Jáni Comarii^ tamže 1543; 
po grec, z nowym przekkdem i objaánieniami Djoniz. Petawjnsza, Paris 
1622, 2 v. f. To ostatnie wydanie powtórzone w Kolonji (wtaácíwie 
w Lipska) 1682; ap. Migne^ Patrol, gr. t. 41 — 4 3; ed. Oehler, Berolini 
1859.. 2 T. f. Sam tekst grecki ed. Dindorf, Lipsiae 1860. Do wqtpU- 
wych^ lab zmyélonych dziel E*a nalež^: De prophetis eorumque obitu et se» 
puUura, podania o prorokach, od Natana do á. Jana Cbrzciciela; HomiUae 
VII (jedna z nich wydana w Zamoácin 1604 r. przeložona przez Stani- 
slawa Fenickiego. Ob. Jocher^ Obraz, bibljogr. t. II s. 40 i 17 3); Tra- 
ctatus de numerorum mysteriis; P/iysiologus de nátura ferarum et volucrum. 
W tém ostatniém opowiada o dziwnych przymiotach zwierz^t i ptaków, 
i morálně nauki z nich wyprowadza. Przypisywai\p tet niegdyá E'wi Kom- 
mentarz na Fieéni Salomonowe (Comment. in Cant.), bo tak podawal íacjá- 
ski dawny przeklad; lecz M. A. Giacomclli {Philoms Carpasii Enarratio 
in Cant. Cant. gr. et lat. ed. Giacomellas, Komae 17 72) wykazal, že 
kommentarz ten jest dzielem Filona, bpa z Carpasium na Cyprze. O wy- 
daniacb, r^kopismach i innych dzieíach przypisywanych E'wi ob. Fabricii^ 
Bibl. gr., ed. Harles Vlil, 255. — 2. E. Scholasticus, przyjaciel Kas- 
sjodora, žyl ok. r. 510; biegly w jazyku greckim, na ž^danie tegož Kas- 
sjodora, streáciř po }acinie Historj^ koácielnq Sokratesa, Sozomena i Teo- 
doveta, w 12 ksi§gach p. t. Ilistoria tripartita. Tak przynájmniej widnó 
2 Kassjodora Divin, insttt, c. 17; lecz w przedmówie do Hiator, tripart., 
Kassjodor mówi, že E. powyžszych trzech historyków z greckiecjo przeřo- 
žyř, on zaá (Kassjodor) streácil przekíad w jeduo dzielo. Oprócz'wydaň 
osobných, Uistoria tripartita bywa w Caesiodori Opera. E. przeložyř jc- 
szcze Codicem encyclicum (ob. toj Enc. III 214), który to przekíad, bez 
nazwiska tiumacza (p. t. Epistolae illustrium peraonarum pro eonc. chal- 
cedon,)^ jest. ap. Surium Concil., ap. NicoUni Concil., ap. Bintum Concil. 



EpHaqosz. 47 

• 

ed. Bonae i€06, i w iiu wydaniach soborów, przj aktacb aobom cludce- 
doáskiego. Miat tel £. przeložjé Józefa Flawjuaza Antiq. Jud, Z Kle- 
mensa aleksandrjjskiego (Tsott>xóosi*v) £. JÚožjl SchoUa in 1 Pttr.^ in 
tfmdoě^ i m I et II Joan.^ drokowane w Biblioth. Patmm i w CUment. 
Alex, Opšra. JL W, K. — 3. Šwi^ty (21 Sijcz.)) zoakomitj biskap wto- 
ski w V w., ar. w Pawji 439 r. z rodziiij szUcheckiej, przez matk^ 
krewny sw. wjZDairey i biskupa Myrocles^a, pi§kii% 8w% dnsz^ w pi^mém 
ciele rozwijml pod okiem goriiwego biskapa Kryspiniisa. Wyéwigoooj na 
djakona, wieikji by} pomoc^ biskupowi w poshidze okoto ci6rpi%eych i bie- 
dňjch. Po émierei Kiyspinosa, 2 7 -letni djakon przez lad i dachowieá- 
stwo jedoomjáinie na biskapstwo powotanj r. 466, w Medjolanie- zostai 
koDsekrowany. Przy obejmowania swego arz§da miat éwietn^ raow§ do 
dndiowieástwa, o sobie zaá powiedziat: „Patrzcie na moje žjcie: ježeli kto 
zobaczy coá w niém niegodnego, niecfa 8i§ nie obawia biskapa, a niech 
pnjchodzi mnie apomniec." Sorowoáč žycia, jož i tak wieik^, powi^szyt 
jeazcse odt%d. Takicb biskapów bjío wówczas bardzo potrzeba. Zacho- 
dúe paástwo Rzymskie dogorywaío; Odoakr nawet nie mógt 8i§ ntrzjmaé 
i ostTogotowi Teodorykowi mnsiat ost^pič panowania; zwalczony swiat 
njmakí i zwyci^ki swiat germaňski staly w obec siebie wrogo, bez ža- 
dnego poéredniego, pojedoawczego ogniwa. Los zwyci^nych byt gorzki , 
grozil im zapeioy apadek i jarzmo coraz ci§tsze. Jak w innych pro- 
winc^acb tak i we Wtoszech byta wszakže wówczas pewna liczba rzymian, 
šwíeckiego i dacbownego stana, szczegóioiej biskapów, którzy, wyžsi da- 
cfaem, latowali spoteczeňstwo od zapehiego pogroma barbarzyúców, wy8t%- 
pilí z poslannictwem pokojů pomi^dzy wakz%ce z sob% strony, na dwory 
nowycb wiadców wnieáli element rzyraski, wzi^li w opiek§ acisnionych, 
osviat^ rzymsk^ i cbrystjanizm nietylko dla zwyci^žonycb zacbowali, ak 
i zwyd^zeom te skarby podali, i tym sposobem pokonali ich mieczemda* 
cba. Do takicb bpów naležy £. Za jego poárednictwem nast^pil pokoj 
pomi^dzy Bidmerem a cesarzem Antemjaszem. Cesarz Glyceijosz ceml 
wysoko Ka, z czego ten korzystal na požytek wiela. B. 474 cesarz Ne- 
pas wyslal go z poselstwem do króla Wizygotów Earyka, rezydnj^c^o 
w Talozie, aby wyjednaé a niego pokoj dla Wlocb i oznaczenie granic 
wizygockich. Šwi^ty m%ž zjednal sobie želazne serce wojowniczego gota. 
Wracaj^c z tego poselstwa, zwiedzil £. slawny klasztor Lerinura. Gdy 
póžniej 476 r. Odoakr zdoby 1, zrabowal i w cz^ád zbarzyl Pawj^ £. 
zawsze szanowany, zdolal wáród burzy wojenej ocalié wiein, a szczegóioiej 
wiele awi§zionych kobiet wyzwolié. Zburzone koácioly odbudowal i do 
podžwigni§cia miasta z ruin wielce síq przyczynil. Odoakr, jakkolwiek 
arýaoin, czcil go jako swi§tego. Miloác £'a szczególniej wielk^ si§ oka- 
ala w czasie wojny Odoakra z Teodorykiem« Slowem i czynem tysiv 
coB niósl pociecb§ i wstawiennictwem swojém licznych awolnil jeáców. 
Nawet dzicy Rogjanie, w czasie dwuletniego swego postojů w Pawji, tak 
go pokochali, že plakali, gdy im z miasta wychodzié przyszlo. Teodoryk 
na jego prosby dal powszecbn% amnestj§ i zwolnienie od podatku dla Li- 
goijaaów, wyslal go tež w poselstwie do Gundobalda, króla Borgandów, 
z propozycj% wykupu jeňców liguryjskicb, dla zaludnienia niemi opasto- 
sza!ej wyžszej Italji. Poselstwo to udalo sig bardzo dobrze, gdyž bez oka- 
pá wiele tysi^y jenców wyzwolil, a za innych umiarkowany bardzo okup 
zložyl. £. on. 49 7 r., prowadz^ do koáca žycie pobožné, aarowe 



48 Epifanjusz.— Epikureizm. 

i budujíce. Zwloki jego r. 962 przeniósl do Hildesheimu biskap Otwin. 
Eonodjusz opisa} jego žywot. Cf. ASzrmonďi Opera l, 99 5; BoUanéU ad 
21 Jan. {Schródl). N. 

Epíl(eja9 EpijkiayOá žmetxsía — shtsznoiéy umiarhcwanie^lagodnoéé^ na-* 
zywa síq pewien rodzig thimaczenia prawa, polegig^cy na tém, že z rozu- 
mných i slusznych powodów przypuszcza si^, iž prawo jakie w pewnyn^ 
przypadku nie qbowi^znje dla szczególnych okolicznoáci. Prawodawca bo- 
Yiiem nie može przewidzieó wszystkich možliwych przypadków žycia, tak 
bogatego w przeróžnych swoich objawacb, i dla tego rozporz^dzenia swoje 
stosijge do przypadków roniej lub wi^cej znaných i przypuszczalnych; je- 
želi*wi§c zajd^ szczególne jakieá okolicznoáci, w których zachowanie pra- 
wa byloby oczywiácie szkodliwe, albo zbyt uci^žliwe, wówczas prawo traci 
sw^ sít^, i przepisan^ przez nie czynnoáó uwažaé ualežy albo za niedo* 
zwolon%, albo za nie naka^an^ {S. Thom, 2, 2 q. 120). Tak np. prawa 
ogólnie stanowi, že depozyt zwrócič naležy na ž^danie skkdaj^cego ten 
depozyt, zachowanie wszakže tego prawa bytoby szkodliwe, gdyby szalony 
lub zbrodniarz cbcial zwrotu oddan0go w depozyt miecza; tak prawo moj- 
žeszowe (Ler. 24) ogólnie stanowilo, že chleby pokladně jeáč mogli tylko 
kaplani, ale zachowanie tego prawa byloby dla Dawida, w trudném jego 
poioženiu (3 Reg. 2i), zbyt uci%žliwe: dla tego i depozytu w wymienio- 
nym powyžej przypadku nie nalézalo zwracaó, i Chrystus Pan sam uspra- 
wiedliwil Dawida, choé jadl on chleby poktadne (Mr. 2, 25).— Epikeja 
róžni si§ od dyspensy tém, že ta jest wyplywem wřadzy zwierzchniczej, 
tamta zaá jest s%dem poddanego; od ttumaczenia prawa zaá, w édslém 
znaczeniu tego wyrazu, róžni síq tém, že to tlumaczy samo prawo, przed- 
miotowo wzi§te, choó nie wyl^cza i wzglgdu na zamiar prawodawcy; epike* 
ja zaiš třumaczy tylko zamiar prawodawcy, nie zas prawo. W prawach 
ludzkich epikeja miewa dosyó cz§sto miejsce: Kosciól bowiera i paňstwo 
wychodz% z zásady, že slusznoáó przewaža nad ic\ú% litery prawa, „in 
omnibus causis potior debet esse ratio aequitatis quam stricti juris*" 1. 
placuit c. de Judiciif. Može mieó ona nawet niekiedy miejsce i w pozy- 
tywnych prawach Božych Nowego Test., np. co do zupelnoáci spowiedzi 
sakramentalnej i t. p. Prawo iiatury nie traci nigdy swej sily, ale i tu 
može zachodzič epikeja o tyle, o ile jedna regula, odpowiadaj^ca jakiemu 
prawu nátury, w szczególnym razie ustupuje w obec wyžszej reguíy tegož 
samego prawa. — Uciekaé si§ do epikei nie wolno, ježeli možná zapytaó 
wlaáciwego zwierzchnika o myál jego woli {S. Thom. i, 2 q. 96 a. 6); 
ježeli zaá zapytanle takie jest niemožliwe, wówczas czlowiek sumienny nie 
b^dzie si§ nigdy uwažal za wolnego od prawa, ježeli wprzód nie otrzyma 
na to zgodnego zdania rozumných i cnotliwych ludzi. Z poj§cia tež epikei 
wynika, že pko zachowaniu prawa musz^ byč nadzwyczajne w^tpliwoáci 
i trudnoáci, i to tém wi§ksze, czém prawo jest wažniejsze i czém silniej* 
w ogóle prawodawca za utrzymaniem swego prawa obstaje. W stosowa- 
niu epikei naležy opierač si§ na tej zasadzie, že ma byó ona nie narusza- 
niem prawa, ale wyžsz^ sprawiedliwoáci^, a jak; á. Tomasz (1. c.) mówi: 
,,humanorum actuum superior quaedam regula, quippe qna legalis justitia 
dirigitur. Cf. Benedicti XIV^ De Syn. dioec. 1, 12 c. 8; S. Liguori^ Th. 
Moralis 1. i n. 201. (RudUgier), N. 

Epikureizm w ogóle oznacza wszelk^ doktryuQ fílozofíczn^, któ- 
ra cel žycia upatruje w rozkoszy; w szczegóhnoáci zaá wyraz ten oznacza 



Epikoreízm. 49 

Bftskf, jak%, opiermjfc sí^ na tej zasadzie, podat Epikur. Zásada ta w ro- 
zmaitjr sposób bjú w filozoQi starožjrtnej rozirijana. Sofiici brali j% 
w oajgrabszém soaczeniQ zmystowém. Umiarkowanie i wstrzenai^liwc^ 
byly dla nich niedorzecznoéd^, bo 8í§ sprzedwii^^ ladowolnienia i prze- 
písoin zdrowego rozs%dkQ. Prawdzíwa podlag nich, sztaka žycia opiera 
ú^ na tém, aby co n^wi§cej mieé potixeb i pož^iwoéci, zaspal^jaó je 
i pobndzaé na nowo, a 8zcz§áciem jest ožywanie wszystkich zmyslowych 
razkoazy, jakie tyiko znač i znosič može nátura ludzka. Haniebn% X% 
i wazeDdej monUnoád przeciwn% doktryng sofístów potopí! Sokrates, któ- 
ry wzi^ aobie za zadanie morálně podniesienie žyda w Grecji. Ale juž 
jeden z jego nczniów, Arystyp z Cyreny (založyciel szkoty cyrenejskiej, 
czyli hedonicznej [od hědone — rozkosz]), wznowil sofistyczny systém rozko- 
siy, w sobtelniejszej týlko nieco postad. Obok zásady zabójčzej dla wszet^ 
kicý moralnoéd, 2e dobrem jest rozkosz, a zlem cierpienie, podaje on }a». 
godz^ce t$ zásady objaánienie, že prawdzíwa rozkosz i jej prawidlowe 
Biycie zale2% od dachowego.panowania nad sob^ i przezomego uraiarko- 
wania. Dla tego zaleca on ksztatcenie nmjshi i opanowywanie pož^dli- 
woád; chce, aby po^dania nie lozci^gač po za nžycie obecné, rozkosz 
nwažac za dzieci^ chwili, i dla tego jej užywania nie m^cič sobie wspo* 
mnieniami przeszloád, ani obawami przyszloóci. Prawdziwém dobrem jest 
obecná chwila nczncia rozkoszy; do tego d^yč ma m^drzec, nie zaš my- 
ďeč o calém žydn, bo to nigdy bez przykrosd obyč si^ nie može. Že 
jednak do prawdziwego szcz§ácia naležy pokoj umysln, przeto Arystyp za- 
brania zbyt silných i nami^tnych rozkoszy zmyslowych. Te zásady szkoly 
cyreoejsldej przej^l i nieco zmodyfíkowai Epiknr (ur. 341 przed Chr. 
w Gargettns pod Aténami). Rozkoszy cbcial Epiknr nietylko dla chwili 
przechodniej, jak Arystyp, ale dla catego žycia, i dla tego rozkosz t^ roz- 
d^ga za pomoc§ jej wspomnienia z przeszíošd, lab jej nadziei na przy- 
szloác. To rozkoszowanje si§ wsporonieniem i nadziej% nazywa Epikur 
rozkoszy dochow^. M§drzec Epikura podejmnje nawet niekiedy cierpie- 
nie, ježeli przez nie do wi^kszej dojéó može rozkoszy, i w ogóle d%žy wi^- 
cej do szcž^liwošd trwalej calego žycia, aniželi do silnie napi§tych chwi- 
lowych tylko ncznc rozkoszy. I dla tego opiera rozkosz glównie na du- 
chu; rozkosze bowiem dala przechodz^ szybko, a nadto- bywaj^ niekiedy 
zarodem dlngich boleád. Rozkosz zaá ducha polega na znpelnym pokojů 
nmyshi i nieodl%czn^ jest od cnoty, która z rozumný przezornoáci^ mie- 
ny i obrachowywa, co do prawdziwej przyczynia si§ rozkoszy, a co jej 
sdíodzi. Žycie szcz^šliwe nie wymaga u Epikura wysznkanych rozkoszo- 
waá, owtzem, zaleca on poprzestawanie na malém, trzežwoác i umiarkowa- 
nie we wszystkiém; broni si§ tež przed fálszywém rozumieniem swej nau- 
tí, jakoby naaczal rozpusty; chwali si§, že o chlebie i wodzie može byé 
jak Jowisz szcz^liwy; brzydzi jBi§ nawet rozkosz% wymagaj%c% wielkich 
wydatków, dla tego, že wówczas prowadzi ona za 8ob% wiele nieprzyje- 
mnoád. Wszakže Epikur nie gardzi, jak cynik, wykwintniejszemi rozko- 
sami, owszém, užywanie ich zaleca, ježeli tylko latwo przychod/4. Požá- 
dané jest wygodne, rozkoszné žycie, ale glówném žródlem szcz^éda jest 
dlaA zawsze niewzruszony pokoj úmyslu. Dochodzi tym sposobem Epikur 
do wi^cej negatywnego poj^cia rozkoszy; celém jego m%drošci jest wla- 
anikanie cierpienia, nieprzyjem nosci. Žycic bez žadnego celu po- 
Kncykl. T. V. ^ 



Epikureizm., * ^* 

ZTtfwncgo musialo do tego zejši konieczDie. Tu tež jest puukt zetknig- 
cin epikureijmu z nrgcz przecivrnym mu zroszt^ stoicyzmcix. Smierci nie 
l^ka si; iBQdrzec epikurejski, zaróvrno jak atoJk. Nie tyé, nie jest dlaů 
nicszczeíciem; gJf Smierč przyjdzie, nie czujemy jej, bo jest ona koúcem 
wGzelkiego czDUin; wtedynowet to co jest nie sprawia nam cierpienia, tém- 
bardziej, jako dopiero pi^zjszíe, niepokoió nie powinno. Wiarg w nie- 
šmiertelQoáó duszy i w pozagrobow^ zti spoaób íycia odpfatg, wyt^cza 
Epiknr ze sviego syetematu, poniewa^ wiara ta oddzíatywataby níepoko- 
j^co na úmysl, a žatém podkopyw^aby najwyžsz% podstawg azczg^cia je- 
^0 zwolea&ikáw. Pazostawia tylko jeszcze wiarg w bogów, a za rzecz 
niezgodn^ z ich szczgéciem uwaía, aby sig vr sprawy ladzkie mieszač 
mieli. Bogowie Epiknra užywaj% te:! szczgácia, podtug jego zásad, žyj^c 
Eobie spokojnie w pustých przestrzeniach áwíata nieskoúczonego i zupet- 
nie aig nio troszcz%c o to, jak tam sobic Indzie na zicmi radz%. Epikii- 
reiziD, pomimo wewngtrznych surnich sprzeuzuo^ci, jest tak pochlebným dla 
imyatowoáci cztowieczej, ii dziwič sig nie moíua, že w czasacb cezsrów 
rzymakich wielkiego nžywal ponodzenia. Že brak w tej doktrynie waiel- 
kiego moralnego czynnika, dowodzié obszernie nie potrzeba. Bo Ježeli 
w czynach naszyct nie ma nic z natnry swej dobrego, Inb ztego; ježeli 
aia ma íadnego przedmiotowego, niezmiennego prawa, podlug którego re- 
gulowatyby sig nasze czyny; ježeli uiywauie i poíytek s^ jedyn^ i'egut% 
czynnoéci ludzkic.h; jeíeli WBzoIka rozkosz, dlatego žq jest rozkoszi^, jest 
dobrém, a zt^ može byé tylko wóirczas, ježeli przcz ni^ jaká si; szkoda 
komu wyrz%dza: to tym sposohem odrzucone jest wszystko, co moíe sta- 
novrió ntaáciwie inoralny charakter czynu czlowieczego. Epikureizm jest 
toorJ4 zniewicícifliojci i zupelnego úpadku mornlnego. Uczaionie Epikura 
(zoakoraitsi z nich: Mtirodoriie z Lampsaku, Polyenus matematyk, Herma- 
i:hn» z Mitylény, PolytíraUis, IVmoírafei, Leonteus, Kolotet, ApoUodor, któ- 
ry przeszto too kaiqg napisat, i uczeú jego Zeno z Sydonn, Dauczyciel 
Cycerons), Jlepo uwielbiaj^y swego miatrza, nie roznijali dálej jego sy- 
stematn, poprzeetanali na czytanin pism jego (którycb spis podaje Dio- 
gtnet LaěrUut w 2ywotacb filozofów X 2 7; zacliowaae ich fragmenty wy- 
dat OreUi, Lipsk 186B), k-tórycb wyuď^li si^ na pami^. Lckkomyátnoáí, 
z jak^ Epikur pomija) najwi§ksze trudnoSci, jednala mu wszystkie plyt- 
kie úmysly; zarozuraialoíd zaS, z jak* wazyatkich poprzednieh filozofów 
troktowal, imponnwala ttumom. Wielkiego zwolennika znalazta filozoQa 
Kpikura w poccie rzymskira Tytusie Lukrecjuazu Carutie (r. 95 — sa 
przed Chr.), który w swoini poemacie dydaktycznym De rerum noltira 
przedstawia cat% tg nauk;, aby czytelników swoicb uwolnič od bojsíni 
ámierci i bogów, przez co ludziom wrócič miat pokoj i wesele, jakiego 
tylko boguwio koszCowač mog^. Pochlebnie tež o nauce epiku rej ski ej 
przeinawia Cycero, przez ústa Torkwatusa, w i ksi;dze swego dziela O do- 
hru najwyiíiém (De fínibus bonorum et malorum). Wszystkie cnoty, raówi 
apolegeta epikoreizmu, sq chwalebne i požádané nie dla nich samých, ale 
jako šrodek dla osi^gnigcia najwyžszego dobra, jakiém jest rozkosz, 
W odpieraniu cpikureizmu, w 2giej ksigdze, opiera si; Cycoro na nauce 
stoika Cbryzyppa, íe jest dobro morálně, którego poí^daó naležy <illa 
niego saniego, i žeczlowíek, odpowiednio do wown;trznego glosu snojego 
sumienia, do czegof nyiizego jak rozkosz d^žyč powiuicn; ío juž sztuka 
i nauka ma^% cel azlachetuiqjszy, lecz žo przedewszystkiém cnota poninsj. 



Epíkureizm.— Epískopalny systém. 51 

pienrsseástwo mieó przed rozkosz^. — W nowszych czasach Epikurowi ho!- 
dowaii azcz^ólníej francuzcy moraliáci. Tak Piotr Oassendt (Be vita mo- 
ribns ei doctrina Epicnrí, Leyd. 164 7), sensualistowski kieranek w nauce 
moralnošci rozpocz%t pohanám przedstawieniem zásad epikurejskich; La 
Hoeke/tmecoild w swoich BeJUxions moralea broni samolobstwa, poddawa- 
niem w w%tplíwoáč wazelkiej cnotj ludzkiej, któr^ tlumaczy zawsze za 
poraoc^ niakieh pobndek; Qmdillac (ob.), jak poznanie ladzkie, tak i wszyst- 
kie pomszenia woli tíumaczy pochodzeniem ich z poczacia zrayslowego; 
sďoiej jeszcze w tej myáli przemawia fíelwecjusz, który z poczucia zmj- 
slowego wywodzi wszystkie poj^cia morálně, wszelk^ cnot§ i wjst§pek. 
Samolnbstwo jest, podlug niego, jedyu% pobudk% ladzkicb czynów. Že zaš 
samolabstwo to ostatecznie wychodzi Da.rozkosz zroyslow^, przeto wszy- 
stko ostatecznie wyptywa z d%ženia do tej rozkoszy. Diderot nie godzi} 
si§ pocz^owo na Uůí% naak§, ale stan^wszy na czele encyklopedystów 
(ob.), odrzQcit Boga, uvolnoéč i niešmiertelnoáč duszy, slowem wszystkie 
wyžsze dnchowe podstawy moralnošci, jakkolwiek do ostatecznoáci pod 
wzglgdem moralnošci sensnalistowskiej otwarcie sig nie przyznawat. Sta- 
nowczo jako porcus de grege Epkuri wyst^puje La Mettrie (ob. wyžej 
s. 29). Gdy Epiknr spokojné nžywanie žycia zapcwnic cbcial czlowiekowi, 
usiioi^ciem „przes^du** o wplywie Bóstwa na sprawy šwiata, La Mettrie 
z blnžnierczém wyst§powal twierdzeniem, že swiat nie b§dzie szczgšliwy, 
dopóki ateizm nie zapannje powszechnie i dopóki wszyscy nie nwierz%, 
ie dosiza jest niczém, a niešmiertelnošč niedorzecznoici^. Moralnošč tež 
j^o cala streszezala si§ do zdania: nžywaj póki jesteš i nie odkladaj 
nžjwaiiia na póžniej. W tym samým zbydl§caj%cym kierunku napisane 
jest smntnej slawy dziek) Systéme de, la nature (17 70 r.), jiazywane Bibljq 
mttUrjalizmu (przypisywane Lcigrangé^oici^ domowemu nanczycielowi Hol- 
bacha). Gdthe^ jakkolwiek wcale nie sarowej moralnošci czlowiek, pisze 
(Aas meinem Leben III 68): „Ksi^žka ta wydala si§ nam tak straszliw^, 
tak tmpi^, žešmy jej w pokoja naszym znosió nie mogli i bališmy si§ 
jej jak npiora.' Nawet Fryderyk II (Oeuvres posthumes VI !39) cznl 
wstr^ do tego dziela. Wszakže i Niemcy w pewnej cz§šci skládaly tak- 
te hold swój tej doktrynie. Wieland i pokrewni mn duchem pisarze glo- 
šili epikureizm, przybrany tylko w formy estetyczniejsze. Kant i jego zwo- 
lennícy zwalczali doktryn§ rozkoszy, broni^ gl^bszej podstawy moralnego 
žyda czlowieczego; že jednak nie upatrywali jej tam, gdzie naležy (ob. 
Moralnošé), przeto tijumf ich byl krótíd; po niedlngim peijodzie racjo- 
salistowBkiego idealizowania, widďmy znowa,jak niegdyš za czasów rzym- 
akíeh, epikureizm w poszanowania u licznego dziš zástupu mateijalistów. 
CL J. Rondely La Yie d'£., Paris 1G79; Bielke^ Dissert., qua sistitur £. 
athwiw centra Gassendum, Rondellum et Baelium (Bayle w Dict,)^ Jen. 
1741; H. RHter, Gescb. der Phil. III; A. Stoqkl^ Lehrb. d. Gesch. der 
PhikMophie. N. 

Episkopalny systém protestancki. Ksi^ta šwieccy w paň- 
stwach proteatancidch przyznali sobie wladz^ najwyžsz^ i w rzeczach kp- 
šeielnych; na nzasadnienie zaš tej wladzy stawiano trzy teoije; Nígstarsza 
z nich nazywa si§ Systémem epUkopalnym^ którego glówne rysy podige 
juž Jí. Stephmie (w swoim Tract. de jnrisd., qualem habeant omneš jn- 
diees tam saecolares quam ecclesiastici in imp. Romano, Francot I6ii). 
Odwol^ie si^ ten aystem do postanowienia pokojů religijnego augsborg- 



Episkopalny systém. 

sktego z ibbS r., moc% którego poprzednio przez Papieža i biskupów 
wjkonywana juryzd)'kcjrt duchowna, w pnťistwach wyznania angsburgskie- 
go zawieszon^ zostaje a2 do ostatecznego rzeczy zatatwieaia; postanowie- 
níe to póŽDiej przeazlo i do traktátu pokojů westfalskiego (1U48, art. V 
8). W iatocio vfSzakžD tego postaaowienía leíalo tylko stwierdzODÍe 
faktu, íe ksi%žQta protcstanccy juž od XTl w. wzigli w swc r^ce tzqdy 
dtichowtie i tjlul uajwyž92ych biskupów w swycli pai^stwacli {Kampu, 
Ueber das bischofliclie Heelit der evang. Kircbe, Berlin 1828). Podfug 
zaá obroúców ayst. episkopaloego, postanoivienie o«o augsburgakie ozna- 
czaío przeniesieoic juryzdykcji duchownej na ksi^ista Swieckie, którzy lym 
sposobcci otrzymali prawa biskupie drog^ przelewii, jako wladzg zupďnío 
od swej nladzy ksi^Zgcej oddzklaii. Tluinnczeuie to oczywiácic Daci%gaue, 
bo zawieszenie prawa nie jest wcale jego przelewem na kogo innego, 
i katolickie tež stony, naležme do owej umcwy, o przeiewie takim juryz- 
dykcji biskapiej nie myálaly i myíleč nie mogty, skoro ani Paptež i bi- 
skupi juryzdykqji swej síg nie wyrzekali, ani teZ stany paástwa iniaty ffta- 
dz§ takiego przelewania tej juryzdykcji; okolicznoáci czaaowe aktanialy 
tylko do tolcrowania faktu. Sami proteatnnci czuli niedostatecznoíč ta- 
kiego thimaczenia i ju2 l'h. Reinkingk (Tract. de regimine aaeculari et eccl., 
Marb. 1G:ii), a za nim wielu innycli, szczególuiej Bened. Carptow (Ju- 
rispr. ecul. b. consistorialiB, Uanov. igíů; Disputalio de jure clecideiidi 
controv. thcologicas, Lips. 1G95), nadali mu nowy obrót, a mianowicie, 
ozawieszenie juryzdykcji, uchwalo ne przez stany ce^arstna, bylo po- 
toíeniem koňca wtadzy przywlsszczonej przez dygnitarzy koácielnyeb; nla- 
dza ta tedy przejšé wónczas musiala do znienicbnoáci áwieckiej, jako do 
przedstawicielkl wiemych, do kiórycb ona pierwotnie nalézala. Ale na 
ksiiii^t przecbodzily, podlug tego ttumaczenia, tylko zewngtrzne prawa 
(potestas imperii), i to z penném ograniczeniem. Wevfnsťrzna wtadza ko- 
šcieloa (poteataa magi^terii et ordinis) miata pozostaú przy ciele naucza- 
jqcéin. Co si^ wigc lyczy nauki i liturgji, kai^ígta áwieccy niieli byú tyl- 
ko wykonawcami postanonieú, ncliivalonych przez ciato imuczycielskie. 
Ale i w wykonywauiu prán swej wladzy zewn^trznej mleli w waíniej- 
azycb razacb pytaí o zdaníe ciata iiauczycielskiego, a zárazem w powoly- 
waniu do arz^du nauczycielskiego uznawač nateíne wiernym prawo icb 
gtosD. Tlumaczenie takie utrzymaiS si? jednak nie da, nietylkn zs Btn- 
nowiska katolickiego, któremn jest wrgcz przeciwne, ale nawet ze stanO' 
wiska pro te Stanek i ego, podlug kti^rego o nauce wiary, liturgji, karnoéci 
i obsadzaniu urzgdów koácielnycL decyduje jedynie abiůr wiernych. Po- 
mímo tego wykonynnj% systém episkopalny dziá jeszcze nietylko prote- 
stanccy, ale i katoliccy ksiqžgta nicmieccy, wzgt^dem swoicb poddnuycb 
p ro těsta nckicb. Tak w Dawarji ma paústwo „epiakopať nad wszystkieiúi 
pnraQami prolestnnckiemi królestwa, i prawo to swoje vrykonywa przez 
nadkonaystorz (Oberconsiatorium), zostajqcy pod zarz^dem miniaterslwa 
wyznaťi. W WUrtembergu zarzqd cwangelicko-luteraňski wykonywa kon- 
systorz króiewski i aynod. W króleatwie Saskiém ksi^í^ca wtadisa ko- 
Scielna noai nazwe „prawa biskupiego" (K. Sácbs. Verf. Urk. v. 4 Sept. 
1831 § 41).— Dniga teorja t^ wladzy nazywa sig systémem terry- 
torjalnym. Teorja ta zapodslawg bíerze torrytorium partstwowe i od- 
daje ksifciu tego terrytorjura, bez wzglgdu na jego wyznanie, wszelk^ wla- 
dzg w zewDstrznycb sprawach Koáciota, celem utrzynania pokojů w kra- 



J 




[opalnjr systém. — Epístolae obsourorum virtrum. 




jo. 3;stemat ten nidzimy jat w etówDfch zarjsacb nakreélony u Hu- 
I Qr«cjiuta (De imperio ^ummarum potestatum circa sacrs), Spmoti/ 
(Traet. tkeologico-politicas c. 19) i Tomoita Hobbeta (Leviathan sire de 
míliu eccl. et civili); wlaiciwie jednak dopiero pnez Thamtujuua (Vom 
~ * ■ i Fftrsten in MittetdiDgen, H^le 1695; Vom Rechte eniig. 
Fibslea in theol. StreíLigkeiteu, ib. 1696; Vindiciae jam iii^'pstatici cir- 
ca Hcrs, ib. 1S99; Recht evaoi^. FQrstcn in KírchensacbeD, ib. 1713), 
■ wiQoq jesaeze przez /u^ruin Boeh ner' a {oh.) rozwinigtr. SfsUm IcQ^kvnse- 
k««ntBÍe przepronadzoaj, prowadzi do cezaro-papizma (ob.). — Trzeci tgtíeia 
kcéU^aUy, poďaaj n^przód przez Dawida Btoadel (ob.) t Paffendorfa, a roz- 
wóiftjr priM Chr, Sfateiisza Pfaff"* (f ii6o), J. Ulr. Cramer'a, J. Hos- 
h«tiBa, Lndirika Boebmera, A. J. Schnauberťa i ÍQnjch ncz}-, te wla- 
áa koicielna epoczjwala pierwotDie w r^lni paraíJBn, jako irierajch, 
W Bwoboilite t^cz^crcb si^ stoivarz;szenia, 2e nsst^pníe ntadig tg pny- 
•mhmexflM sobie bierarcbja, že dalej reformacja dopiero w XVI w. przy- 
wrócSa wlaidwy ponylek, bo «)adz§ t§ odebrala hierarchji, a ztoíjla 
ň w tce wiernycb, którzf nareizcic <IobroiTo)QÍc oddali jq ksi^ietom 
punňcjrni. Tym sposobem ksi^ígta w tfin sfstemacie in^^ dwojaki^o 
niúiu prawa: jum circa taera, t. j. przynaleíoe im, jako gtowie paáslwa, 
iwicnchnícze prawo oadzom i opieki, pod wzglgdem zewngtrzajťb stoaiia- 
kúw Koíciota, í /UJ 'R «<icn>, t. j. koUegialne prawa wewngtrznego ZU7%- 
i% w Ko4eiele, przeoiesioae au k^i^ž^t, jako na najwjíszfch delc^tów 
tpo l acM i tatwa knicielnego. System ten grzeszj blgdtiém poj^iem píer- 
votMgo nrzfda koicielnt^o: fatszpm jest bowiemjcútoby pierwotne unc^- 
éaaáa Koíaoli bflo demokratfczae, t. j. jakobj wladza pierwotaie spo- 
czTvita w calém spoleczeústwie niemfch. Koációt cbrzešíjaúski ntejest 
wjtworem woli ludzkiej, uti spolerzeástncm, powstalém w skutek wspót- 
kovej nniowj pojedfáczfcb czlooków. Koációl astanowiony jest pnez 
CbTTstosa, utadza idzie (u od Mego. z góry, níe z dolu. Historja teí 
BÍe pokaznje nam nigdzie tej wtadz?, jako w wiernycli apoczy-frEgy^ej, 
• zaléa i o powrocie jej do nicb moiry hyi Die mo2e. Rónniel czúém 
jeat twierdz«nie o jakiemi dobrowolném przekszaniu tej wtadz/ ksi^íg- 
Mm: nigdzie bowiem nte ma bistoryczQego áwiadectwa o wyražoej takiej 
MagMii, a delegacja domniemalna, milcí^ca, nie znan^ byta n pojgciacb 
émtaemjcb. Owszém, bi^toryczaíe penn^ jest rzecz4, že w czasacb re- 
Conucji nie ogót cztonków Koíciota, ale czgšci^ reformatorovrie wmówíU 
w pannj^eych owe prawa kollegjítliie, cz^áci^ tdci ostatní aami je wd^li, 
níeraz nawet pomimo opora swoicb wspótwyzoawców. (Permaneder), ^. 

EpiSloUe obscurorum Virorum, Líst^ infi<^ tiemnych; tftki ty- 
ta) nosi zbiór listów satyryczaycb z XVI w., irymierzanych pko prxeci- 
wnikom bamaoizraa, a nadto pko Ko^iotowi samému i jego ÍDStytncjoDi, 
Benchlin (ob.), jakkolwiek ptsmami swemí poloíyt pewu) zastng^, ii popart 
itadjom Jezyka hebrajskiego, a lym sposobem i pienrotnego tekstn ksiqg 
Starago Test., vszakíe, przeceniaj^c aaukf rabiiisk% z ajm^ cbrzeácjaá- 
skiei. wjwolat žyw^ i dlug^ walkg, w której przjjglo adziat wielu nie- 
ntockicfa i zAgranicznych uczonych. Wówczas niektórzy przyjacielo Reu- 
eUios wpadli na myál zwatczania przecivrników broni^ azyderslwa, i wtedy 
ta, ISIC r.,v(ydano w Hagenau (na tytule jest: In Vfnetiti imprettum 
ík impreuoria áldi Minutii, rozumie aig t alliizj% do drakarni MaDutiusa) 
pierwuf kstg^ tycb Ustów, jakoby pisanycb do magistra Ortuiaoss Gn- 



4 
I 



EpistoUe obaeuronm viroram.— Erulat. 

tiuaaz Deventeru, nauczycieia arlium libcraiium w KoloDJÍ. Listy te piszy 
prtyjaciele niby magistro, którzy ze swoj% pstrokat%, geiraanizmami n«- 
szpikowan^ íacin%, wy8t5piij% tu jako ludzÍG niedorzecznt i tym ámiesz- 
niejai, žo sig przjstrajaj^ w formuly iitzonoíci. Najnaiwniej prócz tego 
rozpowiadaj^ ohydne skandále na rzecz zakonnikúw. Szczególaiej szyka- 
nowani 8% tu dominibanie; mniaj juž augnstjanie, karmelici i franciszka- 
nie. Pfefferkorn, 2yd na^rrócoiiy, takže rzgsCo jest tutsj drwÍDami obsy- 
pywaoy. Chc^c swoich ugodzič przecíwników, drwi^ autorowie paszkwtlu 
z rzeczy i)ajáwi§tszych, z Ko4ciola i z Clirystusa. Druga czgáč wyszla 
151 !», U wielu znalazty /lařy bardzo dobré przyj§cie, ale w ogóle wy- 
ffolaly oburzenie. Nawet Erazm Roterdamczyk {cť. KÍchrOckh. líircheti- 
gesch. t. 30 p. 2 7 1) gnoil tego rodzaju napaáí. Breve papiezkie z d. 13 
Majn 1517 r. put^pia te listy, jako dzieto ludzi ztoáliwycfa, i dla tego 
W drugiej ksigdze czgsto s% nycieczki pko stolicy Apoit. Trzccia ksigga 
z p6žniéjszego pocbodzi czasu i pod každým wzgl^dem nižsz^ jeat jeazoze 
od dnóch poprzednicb; póíniej dodáno jeszcze (w vtyd. laDdyúskióm z 1 689) 
Latnenlatiortea obsciirorum vírarum. Antorem pieiwszej kst^ mial byó 
drnkarz Wof/í/atiff Ajig»t; drugiej glówuíe Ulryk v. Jlutlin i Ci-otut Jiubea- 
nut. Listy te kilkakrottiío byly przedrukowywane i w naszycb czasacb, 
przez spadkobierców ducha szyderstwa i niewiary, cclem znatczanía „oba- 
knrantóM' oowožjtnycb, -V. 

Epo Boecjnaz, ur. I52!i r. w Niderlandacli, aczyl sig w Lova- 
oium, Paryžu i Tuluzie; povolaný r. 1562 do nowo-založonego uuíwer- 
sytetu VI Douaí, wyktadat tam prawo kanoniczne do f r. 1599. Napisa): 
Ileroicarum tt eacíeiiatticartim quaeitioninn libri I'/. De jore sacro vt( 
Principiorum Juris fontificii liliri III, Auclore Boitío Epone Rordahuiano 
Friaio, Comile Palalíno. Duoci, 1588, 2 t. Dzieto to WTirtošci' wielkiej 
dziá nie posiada; jest wszakže tiowodem, jak w XVÍ wieku powszechnie 
uznawano potrzebg zaslosowania krytykí do koilekcji kanonów. Eponbo- 
lewa nad tém, že Gracjan (ob.) oie žebrat kauonůw w porzqdku cbrono- 
logicznym i pierwotuej ích formie, aby zbiůr jego raógí shtiyt za író- 
dlo. Z tego powodn Epo (w cz^áci Bejnre saero) ■/. tytulów, a Gracja- 
na nad kanonami sig znajdiu^cycb, utoíyt spis žrúdet i te podzielií na 
5 klas; i) Písmo éw., 2) Kanóny apostolskie, s) Decreiaiei Papieiy, 
i) Sobory i a) Aulorowio róžni. Klaay te uporz^dkowal alfabetycznie 
i dodat potrzcbne chronologiczne objaánienia. Przy Soboracli daje wska- 
zówki, czy i w którčm iniejacn u Surjuaza jest sobor, czy i jakie kanóny 
z niego ma Burchard lub Ivo, które kanóny nie byty gdzieíndzi^ dm- 
kowane (oprócz w Gracjana Dtcrtíurn). Podaje nadto spis sobor6w, któ- 
rych Surjusz (w Conciíia oinnía) nie nia, a z których kanóny przytacza 
Burcliard, Ivo i Gracjan. Widzimy wi§c tn pierwsze zani^zki brytyki 
bistorycznej kanonów. Ob. Sfoaisen, Gescli. der Qnellen elc, dea canon. 
RecbtB, t. I a. 34 (wstspu). X. W. K. 

EraslQS, 'Epoirtoí, chrzeác^anin, o którym z Korynlu (r- 58) piaze 
á. Paneí (Rom. lO, 2.'i), že byl o!x'Mjj.(.í f^? iriXíioí (Vulg. nrcariua 
oioítolíi; Wujek: ttafarz miejahí), t. j. ikarbníkieni mtasla Koryntu (ob. 
Flesia, Do orcariJB H 4). Inny Erastua byl towarzyfizem é. Pawla: Apo- 
štol z Efezu (r. 54) wyafa! go do Macedonji (Act, 13, 22), poténi do 
Kor}'ntu (II Tira. i, 20). Niektórzy poozytnj^ obudwóch Eraalów zaje- 
dno osobg. Nie wiadomo który z nicb byl póžniej bpem w Cezarei "' 



I 




Erastus.— Erazm. 

lipom;]. Hartjrologium njmienia Erasls pod d. 16 IJpca; Grecy nbcbo- 
dz% jego ánJ^to 10 LúUtp. Ob. DoOand. Acta SS. JuJ. I. VI je;. 

Eraim (z grec. ápo^p-co^ — goílsitn mtiosci), in. (3 Cz., w I'«lsce S 
Cf,), fciltij) 1" mtínennik. WspominaJ^ o nim nJetriko Martyrologia Rha- 
baú, Usoarda, Addona, Notkera, ale przedtém juž listy Papieía Grzega- 
na I (£p. I g, S4. edit. Manr.), gdzie cz^tamv, že pod vezwaniem tego 
ňrtgtego wide bylo košciolów i klasztorúw, a w žjwocie i. Placyda. oczoia 
i. Bonedíjkia, jest wzmJanka o košcielc á. Erazma, wjstawionym bliiko 
HeřklilMluii przez Benedikta i Placyda (BoUand. ad š Oct. íd Vita s. 
Fteddí). AnieDtjczDjch akt jego m^czeóstva Die posiadamy; E4 tylko pod- 
robione i licKnemi póíoiejszemi ludowemi podaniami pmepeloione. Podlug 
Mjdaviuc^j-cli aJa, pisanycb przez Jana Cajetani (Uelazv II, ap, BoUan<l. 
Jan. t. I 3. i 13), a., biskup pevnego miasta w patrjarcbacic autjocheú- 
sUm, DB poctqlkn przeáladovaoia .DjoklecjaiiniTfeo schroDÍ) gig n góry 
liteiiD, gdsie íyl czas Jakié jako pastetaik; ale udkryty, wydony zostal 
na mfki. Gdy polenano go roztopioa^ sniol^ i siark^, stal spokojnie, 
wieibitc Boga, czém niektórych obetnvcli do nawrúceuia przy«i6d). Skaty 
aasl{pni« w kajdsny i do ni^zienia ntr^cony, cadownie ztamt^d uwoloio- 
Bj, udat sig w koúcu do Formji (daufoe Formias, Molae Formiunae, ázi- 
a^jne Íi«ia di Gaeta, przedmiešcie Gaety) i lam aoiarl ok. ao3 r. Za cxa- 
3Óir Onegorza I Pap. byt w tém niieácie, w kabele katedraluyui, grób 
i. E**, jtk czytamy w liície tego Papieža tlo Bacaiida, biskupa fomiicú- 
skiego, ňi qua corpui beali £ra»nu\ martt/rie, reqmeicit (Ep, I 8). Gdy 
w IX w. Saraccai zburzyli Fonnje, zwtokí i. E'a przeaiesiouo do Gaet^. 
Inne talcíc miasta Kloakie, a oawet niemieckic, szczyc^ %i% posiadaniem 
jego relikwji. Cíekawe pod tym nzgl^em szczególy pod^q Bollandyici. 
Obtazów jego bardzo jest wiele, zwlaszcza w Belgji i Xiemcsech. Przed- 
stawiaj) i. Erazma otocxooego katarai, wyrynaj^cymi mu wD^tmiúári. 
Ztfd pomi^dxy ladem czczooy je&t, jako patřen potožoic i cierpi^cych na 
«ití;tr2no£ei. W danoych oktacli nie ina nzuiianki o t«go rodz^u m^- 
arakatwic: jest 10 pravdopodobnie nym; si pĎiiaiejízycb legend, iub bl^e 
przjpisanie mu cierpieó ionego m^'zenDÍka. Erazm jest jednym z 14 
atu^atorów, t. j. opiekunów i pomocników w ci§žkich potrzebacli lodzi. 
Do aick zaliczaj4 sig šw.: Blaiej, Jen:y, Wit, Matgorzata, Krzysztof, Pan- 
taleoa, Cjrjak, Idzi, Eustacbjasz, Ojonizy, Katar/yna, Akacju'«z i Barba' 
ta. Cnáč éwi^ych auxyljatorów szczególoicj jest uponszeclinioiia w Niem- 
csedi katoUckicb, gdEie sif nazywajq Hothflftr. Lad vciejski wzywa i. E'a 
v cnate cborób i pomora bydla, dla tego zapewne, že dávna o nim le- 
genda iBÓwi: J)iv«rtae ttíatn /trď. veniebant in eeUalam ejus a proHerne- 
JmK te aJ vettigta ejua. We \Vloszecli, Portugalji i tnaycb kra)acli 
eacziony jest pod nazw4 n. £l«io (zamiast £rmo, skróooue z Efotmo). Pod 
1^ imieniem vzynoj^ é. Erazma majtkowie na n:orzu áródzieninéni, pne- 
diiko barzom i innym niebezpieczeústwom. W polsktm Jazyku wydano 
ivvot íw. Erazma p. t. Gúra Libaiiu t-edramt axk ». Eratinn :mictt- 
pitma, w dnikarni akadeinji zamojakiej 1743 r. (ScArf-dl), J. 

Erum DezyderjusK, Roterdamczyk, tak zwany od miasta 
BMeráamo, miejsca swego urodzenia. Ojciec jego Gerhard miat pomimo 
snej woli zostač ksigdzem- sktaniali go do tego rodzice i nie poznolali na 
poI%cieaie sig jego z Malgorzatq, cúrk^ doktora z Ze^enberg, ktúrej on 
obteca', fe j^ za ion^ pojmie. Unikajíie prze^Iadonaá rodziny, Uerbard 



I 

á 

J 



w 

^^^V aciekt dc 

^^^^ njch; opi 

cia cíair 



E r a z BL 



* 



aciekt do RzTinti, gdzie ai; titrzymywBl z pnepbfiraiiU dziel klasyci- 
Q^cta; opnsmzona ai Halgorzata udata st^ do Roter^aina, c«lem ukr;* 
cia cí^íT, i tam 28 Fažd. 1467 r. orodiila syna, naiwanego Gerhard 
Gerfmrdetohu, który póžniej nftzwisko to stroje zamienil na greckie Erazra, 
i równoxnaczne mu taciňskie Detideriui. Ziríedzioay przez brata lapc- 
kDienieni, íe }klaIgorzata omarla. Gerhard przyj;) itrí^ceoia kaplaúslde; 
po powrocíe do krajů przekonaí sig, íe zostat oszukanj, ale wierny awe- 
rou obowi^zkoni, tyl w czjsto^i kaplaiukiej, starajqc sie dač srnoinjak 
n^lepsze wjchowsiiie. Eraím odznacza) sig nielkiemi zdolaoícianu, b^dy; 
jeszcce uczniem v Deventer, w szkole braci iycia weff-titego. Po ámierci 
matki, a nasigpnie i ojca, przez opiekunów umieszczony bf t w klasitorneij 
azkole w llcrzogenbaach, a nastupme, choč nie mial poviolania do tjčs. 
zakonnego, Dainówioiio go aen r, do wstanienii Uo kinazioru kanosikón 
regnlarnycli V Ksi^MZ ji'iu Gouda, gdzie napisal pieáni snoje na czeác 
Zbawiciela j Xajéw. Paniif, etegje, ody i traktát 7>« contemptu tnun^', a bie- 
gíoíi;i5 w íacinie klasyczaej zfskal sobie takq stan-g, iž biskup z Cam- 
bray, majqc uda£ sig do Rzymn po kapelasz kardjnalski, uprosit tak 
u bpa Btrecbtskiego jak i u zákonných przeřožonycb E'a, aby mu, jako 
znubomiteinu tacinnikowi, pozttotili z uim odbyé t^ podróž. Roka 149] 
udat Bis B- do Cambrsy i 25 Lat. 1492 wyjwigcony zostat na kaplana. 
A clioti podró;! rzymska nie przjszla do skutku, E. pozostal przy bisku- 
pie, który go polubil i r. 1496 wyslal do Paryža, gJzíe E. mial si; 
w teologji udoakonalid. Úwťzesna jednak teologja scholiistyczna nie la- 
dawalDJata go; wkrótce tež i biskup przestat przysytač zaaitkow, wigc E. 
lekcjami prywatnemi musiat zarabiač na ntrzymanie. iízcz§šciem trafit oa 
wdziyczoycb i bogatycb ncznióvt, Wilhelma Montjoio i Tomasza Gra;'a. 
Zaproszony przez nich do Anglji, opnícil 149 T r. Paryí. W przcje- 
idzie poznal si; w Cdiubray z nlodym ksi§ciem Adolfem burgundzldm, 
dta którego napisat traktát D* virtute amplectenda, i w tymže czasie En- 
chirídion miliiis chrisiiani, w któryra chtúszcze nadnžycia, jakie a^ za je- 
go czasów wkradly du stanu ducbonnego, a szczególni^ zakonnego, co 
mu niemato narobito nicchgtDycb. Udan-ezy sig nast^pnie do Orkanu, 
przenieBzkiwat u profesora praná kanonicznego Jak6ba Tutora, z^jmo 
wat si5 literatury klasyczn:i, przygotowywaí zbiór przysfowiów laciůskicb 
i grcckich (Ada^ia, Paris ijoo), ttumaczyl na jízyk tacinski Plutarcha 
i Luijaiia i szuzególniej pilnte studjona) písma é. Hieroníma. Gdy 1498 
r. przyhyí do Anglji, najznakomit^i meíowie ubiegali sifi o jego przyjažú, 
a pomi^dzy nimi lord kanclerz Tomasz Morus, Jan Colet, prof. teologji 
w Oksfordzie, i mlody ksi^ie Wnijí, póíniejazy Heuryk VIII. Uagnaci 
obsypyvrali go pensjami rocznemi i drogiemi podarunkami. B. iftOSudal 
sif E. do Wlocb; w Tiirysie otrzymaf doktorát teologji, r, 160 7 przy- 
byl lio Rzymu, irdzie u wielu kardy.ialów bnrdzo przjjazne znalazt przy- 
JQcie. Papiež Juljasz 11 chcial tun daí miejsce ppiiitencjarza, ale G. na 
znproszeaio Henryka VIII ndal sig do Anglji, bawif jakíá czas na dworie 
królcwakim, vykládal potem jgzjk grccki i toologjg w Cambridge, napi- 
sat kilka ksiqíek azkoloych dla gimnazjum i. Pawta w I.nndynie. založo- 
nego przez Coleťa w isoo r., pumigdzy którttni odinacza sig dzielo Df 
eopia vtrborum el rerurn. Wtenczas tež napisat swoje Encomiinn morías 
(pochwatg ghipstwa), dedykowane Tomaszoffi Morus. W gorzkiej satyrza 
bicmje tu E, wysc^pki i sfaboáci róínych stanóir; pismo to nie bylo 



1 



E r a z m. 



B do dnka, ale míalo tyiko úatyé dla rozrTwId chordo wówou 
u psňetws; poniewaž jednak kilku prznaciót jego dostala w rec( 
r odpis i kazato go w Parfla wydnikovač, E. widzial ai§ znmszo- 
■ do wydania swej satyrj-, która w kilku míesiqcacfa siedm rázy byla 
prsedmkoiTTwans. Powodzenie jej bylo niezwykle, ale triolu tet ganito 
M btrdso; teoloKowic lonaAscy azuali J% es niegodn^ pi6ra slawnego 
acioiMgo (r. liií), a v e lat po ámierci E'a Sorbona potopila j^, jako 

I pňoui >loíUw« i potwarczc. E. sam takže przyinal, te za daleko posa- 
n4l Hf « swej sstyrze i žalowal tego « Itácie do MarcJna Dorpjusza, 

I teoL Utwii. K. 1 5 1 A vrezwany do Brukwlli, na dwór mlodego króla hi- 
upaA«kiega Earola (oiebanein cetarza niemieckíego pod imieDÍem Karola 

I T>, lOBt^ radcf królewskim, z odpowiednÍ4 pensj^, a bez žodnych obo- 
wi^zków.i z zupeln^ svobody mieszkania, gdzieby niii sig spodobalo. 2e- 
by jednak trywi^zač sig czemí ze swego nrz^u radcy królewstdego, na- 
pint dla Karola iwoj^ Inttílulio principu chríatiani. Przebywal zaá E. 
kof^jso w Brukselli, Antwerpji, Lowanium i n Bazylei, dopóki nareszde 
liti r. nie wjbrat tefto ostatniego miasta oa stale zamieszkanie. Jest 
ta n^féwietDÍejszy perjód jego íycia literackiego; zewaz^d przjsyt^q mu 
jak najpocfalebDÍejsze propozycje: król Franciszek I zaprasza go do Pa- 
lata; arcyk&i^že austrjacki ['erdynaad, brat cesarza, ofiaruje mn 400 
taL pemji rocznej, aby tylko chciat mieszfcač w Wiednio, bez iadnegoob»- 
wifikii, jako ozdoba dwoni i krnju, .bo wiele na tem zaleíy, gdzie lňe^' 
Id &axiii zamieszks, cujua adeo celebritatem nomÍDis et eruditionein ia< 
eoMpanbUem totat lerrarnm bodie decaotat orbis" {FaLer, ep. Vietm, 
Známo). Krúl Hearjk VIII o^jáwietaiejsze robit mu obietníce, aby tyl- 
ko ehcial zamieszkxč w Anglji. Ksiq^e Ernest bawarski, póJaiejszy arcbp 

I MlabugiU, d^e ma bogat^ prebendq, aby tylko swoj^ obecnoíci% cbci^ 
podflierič stawe aninersytetu iogoJsztadzkiego. Podobnie i jnni áwczešni 
teift^ta, E. wymawiat si§ od tych zaprosin, pracowit nad Písmem íw., 
Ojcaori Kotóola i literatury klaayczn^. Owocem tych prac bylo wydanio 

; yrectítyo lektlu, iaáňskie tlum. i para/raca Notného TtH. ZzmiensOaO 
przes tiebie wydawnictwo krytyczne Ojców Košciota rozpociql o tomami 
te-C dliet i. Híeronima, n iiazylei iďl6 — 30. Ze wszystkich ucíonycfa 
E. Wlneas byt najslawuiejszy. W cal^ Europie zfljmowano si^ jego 
OMbf. PapieSe i Icrólowie, kši^í^ta i magnaci, dncbowni i íwieccy wspot- 
wbieg a li sif n iryraženin Erazmowi sirego Dwielbieaia. Bez rodziny, bei 
aař%tlni. stal sig on pterffszym czloKÍekiem swego czasii, uczonym, pnod 
którym eala Europa czotem bita. Cztowiek ten dzií jeszcze popnlamy, 
choé aikt dziel jego jni nie czyta, mógtby byt vriele dobrego zrobič, 
gíybjr niat energjg woli, charakter, a przedewsiystkiém žywszq wiarQ 

' i tymn przywi^zanie do Košciota. Przcceniantem literatur}' klasycznej 
oalabial on aczncie kodcielne i religijne, i dla tego, gdy wybuchla refor- 
tBfíM, itie jeden z pomi^dzy katolikótr wing zamieszek lateraůskich na 
Biego dítadal; zauwažano zgodnoáé pomigdzy wieln jego zdaniami a miik% 
Labrm, i t^ tylko pomigdzy nimi róínic^, te o czém E. wyralat li^ x p»- 
*iiéfB pow§tpÍewaniem, to samo Later wypowiadal šmialo i otwarcie. E. 
obantl sie na te obwinienia, wszakže nie raógl taič, te i* niekt^ryefa 
pnedmiotacb religijoych, jak o spovíedzi usznej, o odpustacb, cbnde 

L ihíjĎct, rad Swiclych i t. d. wyrazit iíf nieraz bardio lekkomyálnie. W !»• 

M^d^Mfcb tedy pismach Etaral si^ svoim dawiiiejszym wyr&žeaiom inne na- 



řece ^^ 



: r a z m; 

da& TOKumienie; czgsto tež půžaiej zapewaiat, že we wBiystlciém podd^je 
»i% powadze Koáciola, i nigdj nic nie choial uczjÉ i pisaó, coby s g prze- 
ciwiio nauce Košciofa. Wyst^pié jeduak przeciwko reformatorora nie miaí 
oclioty, pozostawal dalej z nimi w stosunkach przyjaznycb, mówit dqgle 
o i^odzie, o uatgpstwach ze stion obu, elowem lawirowal zabiegliwie po- 
iiiifdsy prawd^ a bludem, poniigdzy Koáciolein a pro těsta n^zDiem, przy- 
zaaji^c 9ÍQ gtořuo, ia nie chcial byfi mgczQanikieni. ^Kiedy Pnpiež í ce- 
sarz decyduj^ dobrz?, poddajg si^, mówil on, icli decyzji i to moje pod- 
danie sig Jest pobožné; kiedy decydí^^ íle, poddajg sig tnkže ii;h decyzji 
i to moje poddanie si§ jest bezpieczne." Jeazcze na sejmie koloňskim 
(1620) zadi§ťat do pokojowego zatatwienia sponi i uboiewaf, Že Papiež 
wydat bullg pot^piaj^cq nauki; Lutra. Od przybycia na sejm wormacki 
(Kwiecieů I52i) wymawiul sig aieídrowiem, bo uie mia! juž žadnej na- 
dziei zgodnego zatatwienia rzeczy. Gdy jednak Luter ogřoszony zoBta) 
bannit^ i písma jego potgpione, ciícíal zupelnic z calej tej aprawy sig wy- 
cofač i ubolewal nad tém, že kiedyj z pocbwalanii illa Lutra sig odzywal. 
Ulryk Uutten, Melancbton i Zwingli dareinnie usitowali go na 9woJ4 prze- 
ci^D^ii strou§ i z Lutreni pogodzič; ale z drugiej ali'oiiy daremné teí 
byty aBJtowauia Leona X, Adrjana VI i Klcmensa Vil, aby E'a skleniú 
do piaanJa pko Lutroni. Staiiowiake wszakže tej dziwnej równowagi nie 
dalo si§ w žáden sposób utrzyniač. i jedna i druga strona pocz^la pko 
niemu wyatgpowač. Dhigie jego krůlowanie w áwiecie naukowym npadto. 
Staroáč jego míata tyle gorycay, ile wiek dojvzaly mial cliwaly i pono- 
dzenia. Wojd§ z prote^tantyzmeni rozpocz^t po dtugiéra wahauiu, ma- 
lým trakUtem przeciwko Lutrowi: Ue UÍero arbilrio (l&3*}, na który Lu- 
ler odpowicdziat písmem „De aervo arbitrio contra Des. Erasmum," któie 
E'a tak žywo dotknuto, iž zapewiiiat, že nikt pko uiemu nieprzyjaíaiej 
njgdy nie wyat^pit. Euergicznie odparl on napaéč Lutra w piámie í/i- 
peraipiatei, Diatribe coníi-a aerinm arbitrium Lutheri, gdzie broni sifi tei 
pko zarzutowi Lutra, jakoby byl aceptykiem bez wiary i ducha koiciel- 
uego. Oáwiadcza on, io wszeika dlaú ginie w^tpHwoáó, gdy Koációt 
w sporným pitiikcie wyrzekt swe zdanie, wówczas bowiem etaaowcio pod- 
dané sig ternu zdaniu Ko^ciofa. Odt^d nienawJáé Lutra dla E'a nie zna- 
la gianic: przy každej sposobuošcj azarpat go swéin szyderstwem. Musiat 
tož E. wytrzymywaé napaSé i drugiego rycerza protestanty zrnu, Ulrjka 
von Hutten, który gnattowne pko niemu wymierzyt písmo „Espoetulatio 
cum Eraamo Rotterod. presbytere, tlieologo,' gdzie zaizuca mu klamatwo, 
oszustwo, nionasycou^ y.%ih^ clmaly, malo<Iu9zno^<^i deiecinn^ IgUlíwoéi:, 
zazdroáč stany Latra i w ogóle brak wszelkiego charakteru. W odpo- 
wiedzi napisat E, swoj% Gqbkf (Spongia Eraimi adveraus aspergines Jlut- 
ttaí, Basil. ií}3S);že zas Uatteu umarl przed wydrukoivaniem tego pi- 
srna, przeto jego przyjaciele prowadzili dalej za uiego walkg z Eraemem. 
Pomimo lycli sporów, literacka dzialaluoé<! E'a byla zdumiewaj^ca- W cza- 
sie swego pobytu w Bazylei (1521 — 29) napisal: De conscribeiidia Apiaio- 
lit; Ve ralionn atutliorumi VhrUtiani matrhioan instítuUo; Vidaa okrUtiana; 
Modlit orandi Deunii Ciceronianua, seu ile optima dicendi genere; prietlu- 
maczyl z grcckiego kilka pism Atanazego, Orygeneaa i Cbryzostoma; spo- 
rz%dzil iiowe wydanic swoidi CoUoquia, i wydaí dziela Hilarego, Irene- 
usza, Ambrožego, Seneki i atarszego Plinjuaza. Tymczaaem reformaya 
irobila wiolkle poslgpy i w Bazylei. Nowi cbrzeícjanie od 



I 




E r 8 z m. 



itgo JÍS9 obsadzili bramy nůsta, wpadti do košciotów, zbarzyli obrazy 
i oltarze i, z broni^ w r§kn, zmnsili mdg miejskq do zgodzeoia u$ 
irjrrofc ubraniaj^y odpranmoia Uszf šn. w nikácie i okolicy. Kanoni 
i neseni aierai Košciolowi wynieíli sie do Fryburga w Bryzgowji; tam 
aůat sít tak2e i Erazm, gdzie 6 lat przebywal, laj^ty wyJananiem dzie) 
i. AsfnstyDS, Chrj-znstoma, apologji Algernga De veritat* Corp. et San- 
gnints Domini in Eucb., Kommenlarza Uftymona na psalmy i kilku dziel 
litentory klosycznej; prOcz tego aaptsal: CcnsuUaliG <U beílo Tureit inff 
rmtUr Ďe civitítate morům putridum; ApophegnuUuvi tibb. «.; Purgatto ad- 
vrrtHt tpUU}lant itoa sobriata Lulheri; Laber A* consolatíorie aii moriem; Li- 
her de anuM>Í E-:c!teia« coneordia. Tu ukoiiczyt on snoJ4 nauk^ dla ka- 
Dkodtit^x.' Kcdteiatles sice concíonator evanffelieat, BasJI. I5S5. WSier- 
pnni 1SS5 r. pojecbat do Bazylei \i jnteresie swoich ffjdannictw. Papiež 
Pane} lU dat ma wowczas bogate probostwo w Deventer, którega do- 
eftody szaconano na I50u dakatów; przyjaciele E'3 atarsli sifdliáoawet 
o inpelnax kardyDalski, któryby go mo2c nie min%t, gdyby sam uie aale- 
gat o laprzestaDÍe nsKelkicli w tym wzgl^dzte staraú- BóIe artrytymin 
i ítbn smusily go do iirz«leženia jesieni i zimy USó r.; w Marca isso 
r. do chorob tych przyt^zyla dysenterja. E. am. w nczacisch cbrzeáojati- 
skkli, w Docy z ii na 13 Lipca I53fl r. Oslatnic jego slowa byly: 
.O Jesa Misericordial Domine libera me! DoraÍDe fac tioem! Domiae nii- 
seren meW Kie wiadomo, dla czego mnart bez pomocy kaplana, pocienaí 
iriadoaio^ o Ofltatuich jego chwilacb 5§ sk^pe. Z przedjJmienDych je- 
dnak jego lifllów widaé, že nie cbcial oa umierač w mieécíe kaJniúskióm, 
te pngo^ zakoúczyó iycie pamigdzy katolíbami. Z«loki jego pochowo- 
mf nMttly w katedne bazylejakiej. w dawnej kaplicy Najiw. Paony. Iloáč 
4tíel Jego éwiadczy nietylko o jego oczonošci i ptodnoici umystowej.ale 
i o m^rarczajnej pilaoáci, co tém bardziej zastognje na podzmienie, ře 
B. od dxiecittstwB bardzo byl stabowjty. NiýmDÍejsse zboczenie od zwy- 
ktego, a ňader nmiarkowanego sposoba 2ycia, rónnie jak kaída zmiana 
kfimata ixkodliwie odbijata sig na jego zdrowiu. Nic mógt nígdy przy- 
xwyczaió si$ do znoezenia pieców w pokojncb i do jedzenia ryb; sam ía- 
padi potrawy rybíej przyprsHial go o cbnrobg. Dia tego nyjeduat sobie 
ďjrspem^ od postu, której jednak u2ywat wtenczas tylko, kiedy to mógl 
srvtíé b« zgorszenía. E. byl matego vzrostu, przyjemnej powicrzcbo- 
WBOici, mial biate liea, blond wlosy, niebieakie ouy. glos ml^kki i przy- 
jemn4 wymowg. Jako LilerBl byt od írodkowym punktem catego rncbu 
bMrackiego svoicb czasów. Tonem i tre^ci^ dziet swoich przygotowy^rat 
OD, pomimo swej niedzy i woli, drogg dla réfonnacji, która gorycz^ z&- 
trsbl mn resztf jego žycin. Jako pigarzowi religijnemii brak mu bylo 
síly i tyvojci wiary, šcislo^ci teologicznej i tych uniesieú - mistycyzmu 
cbReJcjaáskiego, który porywa duszg i iaczy J4 z Bogiem. Retorylia 
Ji'fO bjla jwietna ale zimná, teoiogja chwiejna, žarliwoSé wigcej wyraosjto- 
t» i SEtnczOH nií naturalna. Dzieta jego wszystkie f Ofern omriia,quae. 
(Ka^ue anctor pro tiiia agnoeil, Basileae Iď40 — n) wydat Beatui Jlhe- 
memis « 9 t. in-f. None wydanio zrobi) Z« Clerc, Lngd. Batav. i :o! — e. 
I. 10 in-f. Tom 1 obejmuje piama literackie, t. II Adagia; t, III lis^; 
t. IT pitma morálně; t. V religíjne; VI Novry Test. z adnotacjami; t. Vn 
panlrtzy; t. VIII ttumaczenia i Chryzosl., Atanazego, Orygenesa i Ba- 
tylogo; t. IX i X písma polemiczne. Cf. Compendium vitne Eraami, pnez 



brazy ^^H 

ie na ^^ 




rězm.— ErdSsí. 

niego umego napiaane, i wiadomoáci z jego žycia, w tiície do przeora Ser- 
nacjosza przezeů podané. Tita Ernsmi per Beatam Rbenamim. BiograQe 
te sf w I t. wydaaia lejrtejskiego. John Fortin, The lif« of. E., Lond. 
1758 3 t,; Burigny, Vie fi'E., 2 t. Paris 1757; Samwl Knighl, The tife 
of E., Cftmbr. t73G; S. Hess, E. v. Rotterdam nach aeinem Leben n. 
sřinen Schrííten, Zllricb 1790 3 t.; A. MiiUtr, Leben des E., Hainb. 
1838; Robert B. Drumtnond, E. his life and cbaractcr, as shown in bia 
corre ipondeace and works, Load. i873, 3 t.; dzielo zajn](tji(ce, ale z an- 
glikaáskiego atanowiska pisano: antor broní E'a przed zarzutem braku od- 
wngi i zapewnia, rozuinie sig ňader bezzasadnie, íe gdyby iyl on w cza- 
sie soboru trydeockiego, bylby odrzucil jego dekrety. Naj!epsz% mono- 
grafie " K. napisaí //. iJurand tie l.avr (byly profeaor retoryki w liceuni 
worsalskiém), Ěraame, précurseur ot initiateur de i'esprit modeme, Paris 
IS73 2 t.; jest to practt na sumíenném badaniu dzie) E'a opurta. N. 

ErdOsi {Sylweiter) Jan, w^gierakl gramatyk, ttumacz Pisma šw. 
i poeta. Nazffisko Erd-ni jest wggierskiém tluraaczeniem itaíenia Syť 
wMter. Ur. isot) r. w brabstwie siedmiogrodzkiéra Szathmar, tytutowa) 
9ie jednak Wegrera {Pannoníus lub Hungarai). W 1 9 roku Žycia wy- 
stany do akademji krakowskiej (gdzie jul r. uns W§grzy mieli swoj^ 
bursy), przyktndat si; szczególDÍej do jgzyków: laciiískiego, grecki^O 
i bebrkjskiogo. Po 3 lub 3-letnim pobycie wrócil do krajů i oíeni) »g. 
2ona amarla mu przy wydaniu pierwszego syna na áwiat, a E., azukij^ 
n nauce pociccby, z tóra wigkszóm zamilonaniem oddat ai^ fílologji. 
W Cym celu udat hÍQ do Wittonborgi (lá3S), na kursa j^zyków staro- 
íytnycb Molanchtonn, ale nta zarazil sig luteráni zrnem, jak cbc) prot»- 
Btanci. Jrdynym bowiem dnwodem sktonnoaci ErdĎsi'ego do luteranizran 
moji^ byĎ stowa Molanchtoua do hr. Tomasza Nadaady; „Jana tsí Sylwe- 
Btra, oztowioku uczonngo, naszej wyaokoáci polerani." Locz sloira te 
dowodx^ tylko przychylnoíci miatrza dla ncznia, a nadto nie znajdujt 
sif w wydaniu li»t6w Melanuhtona przez Brctschneidera (Corpus Reformá- 
tor. III 418). '/, Wittonbei^i wróci) E. do W^gíer. Nadasdy, zataíy- 
wiiy w dobrach swycli (Nowy Sziget) szkotf i drukarnig, zanqd ich po- 
wierzyl Erd09i'emu r. K>3í. Tu Erd. pierwazy wyda) Grammatieam 
hunijaro-latimtm iii u«ui» puerimtin rteeni tcriptam, Joanne Syivettrc Pat^ 
wmio autor* (wyd. ío prioi KazJnczy r. 1808 i se przez F. Foldy r. 
iHae). Wprawdzie, na 70 lat przedtém, atawny ze snych poeiji bislntp 
pigoio-kojcitílny Jan lil Ce^inge uloíyt jut grainatykg wfgiersk^; l«cz 
to zaslugí Erd. nie imnicjsza, bo nie znajqc pracy Cesingego, aam tbi' 
dat wlaanoici JQzyka Madžiarón, ustali) ortogra^Q i poloíyt laaadQ, ía 
JQzyk WQg. nateity do semityckicb, i aam do zrozuinienia jego pravidel 
zaatoaoviywní prawidla jgzyka hcbrajskiego. Drukowana ta Oramatyka 
jest lylko czgíci^ obszerniejszcgo dzieta, które Krd. przygolowal do dra- 
ku, lecz nigdy nie wydal, We dwa lata po Gramatyce (i. j. ISíi r.), 
w tsjie drukarni wyszadt caly Nowy Tast., na jgiyk n^gierski i greddo- 
go i taciůakiego przetolony. Dzieto to jest nietylko piorwszjm dmko- 
wanyni przekladem w^íerskim, ale teí i najdanníejaz% ksí^kf, która 
1 drukarni w^gierskiej i w jazyku w^gierskiin wysila. W tlamaczeniu 
téra nie nta nigdzie ani áladu tendencji proteatanckicb. Níedtugo potem 
(ok. ism) Erd. powolany zost^ na profesora jgzyka bebr. przy Hniwera. 
wiedeAskiin. Na lóm atanowiska wydal odezw^ poetyczn^ do L ' 





ErdSsL — Erigena. 

, powolqj^ ich do wojDy przeciv Turkom (De btilo Turei* m/t- 
r4Mdo eitýia, 1544, Viennae Aunr. ap. L Syagrenium^, i wiersz Žaloby 
D4 ímierč ces. Aaoy. Ostatoif prac% Jego b;l wiersz Žaioha 
((žoerela fidei od Ser. ťerdiaandam, ibid. iš6i ap. I. Oaro). Jest to 
slui^a, klór^ oapiut E. i pawodu rabunlm, jahiego cittopi jfaaatrEow&ni 
liopoiciti ů% oa jego mt^^tku, niszcí^c sig za jcga KoHiwoái 
Jákí skutek odHiosta ta skarga, nie wiadomo. Nie viadomii Jest tskíe 
daía tuábta £rd. Z poezji w^ierakich przeohowata etg tylko pieáú jego 
na aroojVtOJč ZmartwycbHetauia Paúskiego. £. ulo2jl J4 na wzór ía- 
dltski^O StirrejU ChritUit hoilie i inaych árednioffWcziiytii bymiiów. Po 
kMtd(|j strofie powtarza si; znrotka tlumoczona z antyfoDy: íiaee ditt, 
^■MtM /nnl Oommiu: tzuilemui et laelemur ia éa. Lalersníe H$gier>cy 
iirjkli jf w swych kancjonatach drukonraé, lubo jest to pieáú ciyiio ka- 
tolická. Cf. Danko, J. Sylwester Panaonias (Erdósi), Prof. der bebr. Spra- 
ciie etc Lebeo, Scfarifíen, uad Bekeantniss, Wten 1B7I. X. W, K. 

Erilirt, jedao i n^staruydí miast we frankoúskiej TuryQgji pólno- 
caej. R. 741 zaloíyt tu ew. Boatfacy biskupstwo: pierwszyin i osta- 
tBim ta biskopem byt én. Adalar, który wraz e šw. Boaiíacym in^eii* 
Mm poniósl; czgič djecezji pot%czoi]4 zaslala z djece^4 halberstadzk^, 
cx^ dniga z djecezj% mogQRck%. E. 13;8 wyjeduala la^ miejska o an- 
tTpaptela Klemensa VII poznolenie zatoíenia DnJwersy teta; gdy je- 
doik spraira aotypapieža opadla, oiiasto £. uprosilo i38» r. o takíei 
pozwolenie Papieía Lrbaoa VI. R. )3a2 otnorzoDy zostal Duinersytet. 
Za paerTBzego jož rektora azkota ta liczyta i23 oczniów; zazwycz^ saá 
brwala ich soo — íuů. W pólowie XV w. poczely kl^ski nawiedzač 
rnÚBto i Diiiwersyttit: cjqgte zamieszki wojenDe w ToryDgji i Saksoují, la- 
razf, a szczególoicj ntelka záraza 14C3, požár 1473, rozracby stndeu 
ckíe 1480 i I51U r. ZgDbnieJsz^ jedoak od tycb klfsk byla dla szkoly 
refomaga Lotra. Od isoi Luter nczyí si; tu, a póíoiej naticzat. Jego 
ton pobft iďii r. nynotat tak iwany ,szturm na ksi^žy,' który polegal 
aa wédeklej oapašci dq osoby i domy Juchowiie. Skutkiem t«go sztur- 
nia byto newn^trzue rozdnojeníe i opustoszeuie aniwersytetu, tak, 12 od 
1930 — itistj, a žatém przez 109 lat nie bylo wcale doktorysacji « fa- 
knhede teologicznym. Wojoa clilopów, a púžniej wojua trzydziestolettiia 
pixyezynila sig do znpelaego úpadku szkoly. Daremaie chciat j^ wzmo- 
cnif v tvoim ducbu Guataw Adolf. Dopiero po pokojn weatfalskim po* 
dniosJa si( pod opiek^ arcyblskupAw niogiiDckioh. Ale wáród nowycli 
aaí«re[syt«táw njemieckicb trudoo si§ bylo utrzymač erfarckiemu, r. 
ttic iost4^ oareszcie zuieaiony. Ci.Jvit. Ckriitoph. Hotschmann, Erfordia 
literáta, Erf. I7í9 — i3 3 t. A. Kirchhof, Erfnrt im XIH Jabrhond., 
Beciin le?:. I>. i Cz. uss r. odbyl s\% w E- syood, zHolauy przeE 
króla Hearyka (, na nalegauie Hildeberta, arcbpa uiogaiickicgg, celém po- 
doMaienia karnotei w d ucho nie listwie i poprawy obyczajów w wiernycb. 
ObOBDrck bylo is bpón i wi^ jesEcze opatów. Cf. BinUrim, Teutacbe 
CoadL t. 3. 

Crigena Jan Scotus. i. Žycie i pisma. 3. System. L O íycia tego 
cslowieka nie wiele wiadomo, pewm tylko jeat rzeczq, 2e okolo 843 r. 
Karol Lysý powolat go do szkoly paryzkíej (scbola palatiaa), ktúrej przez 
doií dtugi czas przewodaiczyl. OJczyzn^ jego byla prawdopodobnie Ir- 
laadja, i w szkolacfa iriandzkich, wówciaa kwito^cycli, zdaje aig, otnymat 




62 E r i g e n a. 

Bwoje wyksEtatceniB. PomL^dzy uczonymí francuzkimi odznaczat aig stcze- 
gólniej BWňj% inajomojci^ je^ka greckiego. Okolo 882 r. mial go kríl 
Alfred W. púwolaó do anitYorsytctu oksfordskiego, i jako opat \t Malmes- 
bury miat hyé przez zakonników zabity. Alo pcwiiiojszém jost, ie nmart 
on wa Francji jeszcze przed 87 7 r. Z davřn3'cii filozofůw wielbil E. prze- 
dewBzyBtkióm Platona, choó cenil i Arystotcleaa. Z Platona znal Tymau- 
SZB w ttumaczeDiu CbalcidjiiBza, z AryBtotelesa z»i piervraz^ cz^ii Orga- 
nonM, ze wstípem rorfirjusza. Z polecenia Karola fcysego przetlumaczyt 
pisniB przyznawane Djonizemu Areopagicie. jakicb rekopisin cesarx Míchat 
Dalbus przystat poprzednio v podarunku Ludwikowi Poboinemu (834 r.). 
Do pism jego ntognycli oalciii : malý trnktat De pt-aedetíinatione (gdeie 
dowodzi, íta možliw% jest tylko predestyiiacJB do ilobrego i do Kbawienia, 
ponienaí Bóg ztego nie zna, a zutém do niego przeznaczaó nie tnoíe); 
dzielo Dedivisioae nnlurae, na a keiqg podzielone, w forinic iljnlogu po- 
migdzy nauczycíelom a uczniera napisaiie, a zawieraj^cc caíy jego systém; 
Honxitia in prolog. Evang. sec. Jaannem i kilka pism drobniejszycli. Dziela 
wEzystkie, ivraz ztlum. Djouizego, vfydal //. J. Floss, Paris isfis, jiUio 
Í22 tom Mignea, Pntrolog. curaua compl. — E. pierwszy w wiekacb ére- 
dnicb wyst^pil z calkowitym ayateniera filozoíicanym, alo systém ten prze- 
jety jest neoplstonizmem (ob.). Przez Erygeii? pr^d neoplatoňaki dostaje 
aig do wieków jrcdnicb. Przedewszystkiéni D])icra si^ E. na Areopagicie 
i jego koAicntatorze Uakayuiie wyznawcy ob.), dalej na Bazylim i i. 
Grzegorzu iiazjanzeúakiin, a nigcej na Grzegorzu uysaúťiBkiin i Orygenesie. 
Augustyn i. i v ogále Ojconie tacidscy stoj% u niego w drugim dopiero 
rz^dzie, jakoby zbyt popularaie Dauk^ cbrzoácjaiJskq wykladf^i^cy. Z piaa- 
rzy tych przysnoil on sobie pojgcia neoplatoA^kie, jakie w aicb zn^jdo- 
viX, i l^cz^c je z poJQcianii ďirzejcjadskiami, zni^zat z nich systém iáea- 
túlgciao-etíiaiíiicyjn)/, szukajviy -vípraíidzie podstawy w myáli chrzefi^siS- 
skioj, ale myál t§ przekrzywinjvy zawsze, przybieraniem jej vt formáty 
neoplatoňskie. — Wzglgdem wiary chrzeáiyaiiskiej stoi E. na stanawiekii 
teozoliczno-gnostyckióm. Wiara jost dlaii poatan^ i watgpcm do caiej 
i tvielkiuj wiedzy. Pocz^tek haždego rozumowego badania wypljwaí, podtag 
niego, winien z wjToczni Božydí, w Pišmie Sw. zawartjch. Ale rzecz^ ro- 
zumu jest odszukač znaczenia nyroczni Boíych, a szczególoiej przenoáne 
wyraicnia Písma áw. w znaczeniu wlaSciwém tluinaczyé. Uozam wioien 
wyrozumieiS wszystkie prawdy Objawieuia, TreSí filozofji, podlug E'y, si^a 
tak daleko, jak treáč Objanienia. Wprawdzic E. zaleca badaczowi rmu- 
moffemu szaoowač zdaoia Ojców, szczególoiej greckich, ale powagg rozu- 
mu zawsze nyžej ceni nií zdauie wszyatkich Ojców. Rozum wszakžc, 
mówi on, jest sam w sobie ctentiioáci%: n tajemnice Boíe wnikn^č oa nic 
može, jejeli go nie oáwicca stonce stowa Božego. D^iiero gdy rozum 
oáwiecouy jest Swiatlem nadnaturalném, wówczas przezwyoigía vrszelk^ cie- 
aiuoáó i bezpoárednio patraeí može w oblicze prawdy nnjwyžszej. Wów- 
czas to nictyle rozum patrzy w prawdg najwyž9z%, ile raczej ta prawda 
sama patrzy na siebie w czlowicku. Nie czlowiek zn^dujc Boga, ale Bóg 
znajduje siobie w czlowieku. E. rozróžoia cztery nátury: pierwsza, 
nie atworzona, a tworz^ca (Bóg, o ile jeat najwy29z% wszecb rzeczy przy- 
czynq); druga, stworzona i tworzqca (jednoáč idoi w stowie Bo2ém, o ile 
te idee s% nietylko myálami líožemi, ale potfgami twórczemi, t. j. przy- 
czyDami pierwotDemi); treecia, stworzona, a nie tworz^ca (áwiat z 



'"* 




E r i g 6 n a. 

wo-widcúlof, z indywiduami, jakie w sobie E&wiera); ezwarta natora na- 
reuKÍe DÍestvorEona i nietworz^cn (Btig, o ile jest OBtateczn^m wsiedi 
necsf colem i o ile wszystko do siebie napowrót przfwodzi). Na tém 
dwonkiém rozrótiiicnm natuiy polega cátj sf stem E'^; wtaíciwie tet c&Ia 
jego filonrfja jMt nank^ otjch i nataracb. líóg, jako pierwsxa natan. 
jot, fiam « sobie uwažaoy, wyžszy po nad ifszelkie katcgorje i opowiedniki: 
iest disolatoJe bez wszelkiej formy i dla tego przew;2sza wszoUtíe nasze 
rozomne poznsDÍe. Jest Diepojftr i niew.ypowiedzialQ; i dla tego mote 
bfí nazwxDy nie:em (Bihileni), poniowaž w sobie uwaiaaj nie jest niczem 
X tego vsxfitkiego, co jest; jest on po nad bytem w3z«lkiro. Sie jest Ob 
cuau (qoid) oznaczoném w przeciwieústwie do cceyoi (qiiid) ionego; jeSt 
on ai-«/nn. PozDaje ffigc on tjlko, ie jest; ale c.-m jest, tego nie jto- 
xmje, ponienai nie jest ezem*. t wtoáciwie dla tego, íe nie pozDíLJe eiím 
OB jest, poznaje sig Bogjem. Wprandzie Kinnišniy Boga przyznawač 
wsKJkJe doskonatoáci, poniewaž jest on icb przyczyna w rseczaďi stwo- 
noiyeli, ale opowicdniki te l^rač naležy tylko w przenon osném, nie zaé 
w wlaidirém roznmienin, 1 dia tego rozróínió naleiy dirojakif teole/gj^; 
iicierdniCif czyli priyayiiawii t ntgalyvrnii. Twierdz^ca teologia przyznajc 
Boga wszystkie doskonološci, ale poniewaž przyznaifanie to jest tylko 
pndurfne, prieto teologja negatywna neslije je w Bogu. Jest wi^c do- 
skooalBB^ od pierM'szej, bo tamta mówt ti nicivta.4civém, ta zaš w w)a- 
iámtaa aaacieniii. Bóg lepiej jest znaný przez niewiadoaiojf; itiewiado- 
Doáů, odnoéiue do Itoga, joat prawdziw| m^droéciq. Dta uyraženia nift- 
tylko ptnylywnego, ale i negatywnego momeutD w opowiedaikacb Bogu 
pnysMawanych, radzi E. do(lawa<i do takich opowiednikúw wyraz nod 
i ni/ňt, tt Bů^ jest nadbytajfcy, nadmíry, nadďobry, nadpot^^nj i t. d. 
Ate faklMlwiek Bóg jest nadbytojicr ■ dla tego niepoj^ty. nie jest dla nas 
Pirafctf snpelnie ukryty. tObjawia si$ naszemn poznaniu v Un/aiyach 
{plňaajmzniach ň% Božycli). Przez teofanje zaé rozomieč nalely, z jednej 
Btrony ijawiska áwiaLi itworzonego, jak one naszym przedstawiaj% ai§ 
nnysloni, a z drogiej strony wewn^trzne oániecenia taski BoJtej. Przei te 
teofanje objawia sifl Bóg nietylko w swym bycie, ale i w swojej Trójcy. 
Z te^o bowiem, že rzeczy 6q, pozo^^ teologowie, íe Bóg j'ti: z tego, ie 
neczy te s^ « rodzajach swoich uporz^dkowane, poznajf oni, i>. Bóg jet 
mifdrs, a ze spokojnegu ruchu i z poruszaj^ccgo 6Í$ pokojů «inosz%, te 
BAg qye- Tym spo&obem poznají Trójcg. Przez byt bowiem rozumíeé 
nalaiy Ojca; przez m^droáó — Syna, przez íycíe — Dncba áw, W Synn ugmn- 
tonl Qjciec wszyalkf catoéč stworzonia; jego zrodzenie % Ojca jest po* 
wstaBiem wszystkicb przyczyn pierwotnycb. Ducb iv. zaá jest rozdziela- 
j)c% i pofZ4dkDJ4c4 przyczyD% wszystkiego, co Ojciec w Synu jako jednoáč 
poBt«DOwi). Drnga nátura, jako anmina wszystkicfa pierwowzorów 
i pnyayn pierwolnych, >*Hzystkiego, co jest íwiatcm i w íwiecie, atworzo- 
■u jest przez Boga v Stonie Božém i dla tego odeá nie róíns. ale x nim 
jěámo ttaaoHi^ca. Z czego wynika: i) že rzeczy nszystkie, idealnie w rto- 
vis Bolem b^d^e, uie wystgpuJi jeazcze w swojej wielošci i rozraailoSci, 
ale ateaowi^ w atowie Božém bezróínicow^ jednoáč; 3) íe stworzcnie íwia- 
ts idealoego w siowie Božém jest wieczne, bez pocz^tku; bo gdyby go 
Dág « czasie dopiero stworzyt, wówczas stworzenie byioby wzgl^em jego 
■abstaocji, jako przypadtoíč, a Bóg z nátury swej jest bez przypadtoáci wszel- 
kicli; 3) ale wiecznoé^ przyczyn pierwotnycb inna jcet, nií wieczooič Boga: 
Bóg bowieiD jest wiecioy, poniewal jest aiestKorzony; pierwowiorj uú 



I 



I 




E r i g t ■ a. 

s^ m«cane t;lko tUa tego, ie od wieltúw «4 prxez Boga scwononc. 
ledy cwierdzié, ie Róg nje byl prsed stworzeniem uniata idealne- 
gi), poníeffoí áwiat ten tjlko ca do luiary, ute uá co do csasa póíaiej- 
siy j«« o<J Qíego SABiega. E. raňwi. ie pierwotne te. pravcajny, te pier- 
wowzory, siworzyí ífóg i nicceytr, ale pnea níí ronamie tu 6yi !'Otki w jego 
nadiatůlatcoi-i. Stworxenie tedj owydí przycKyn pierwotQycij jest ich wy- 
I^ywem x Boaej nadiscotovoáci, w skutek dsiatsinošci Božej. Bóg tedy 
sam íW/í >'t w przyczjnach pierwotnyoh, w nich tworzy aig oa sam, gdy 
chce wynanyč si? z najlajniejsíy ch gl^bia swojej nátury, w których sam 
aiebie nie zna. Zat^puje tedy w pierwiastki rzeczy i pociyna tym sposo- 
bem byd czemá, gdy poprzednia byt j^by zamkui^ty w nadJstoton^ oi- 
coéd. Ze íffiAtA ide3ln«>go wyplywa znovu dalej áwiat widzialny, zmy- 
slowf. Nntnra droga tnorzy trzeci% natirf. U Erigeay poj^cie ogólne, 
w swojej poffsirahnoáci wzigte, ma neczywistošú pneďmiotoff), i wtaáme 
ono jeU jedyD% nteczywistoácí^ ; indywidoa 94 tytko przechodnieDii ^awi- 
ikami tej ogólnej rzeczy wisto^i. Dia tego o trzectej tej oaturze E- 
Dczy: i) Ze powszecfaDén) podécidiskiem ntszystkidi neczy zrny sto nych jest 
byt w sobie Dierozrúlniony, nieokreálony, oOaia. W tym bycie oszyslkie 
rzeuy Qietylko co do s*ego jtoj^ia, ale i co do neczywistošci SHojeJ s% 
jedno. 3) Powszechoy jeden ten byt dzieU sig w sobie, oíe tfac4C iv^ 
sobstaocjaln^ jednoád, na gatunki i rodzaje rzeezy. Tylko w tych po- 
dňatacb na g&tunki i rodiaje, które znovu w sobie sq jeduoáciami, niože 
icb byt, icli istots, owiiíi, by£ rzeczy wistoíoiq. s) Rodzaje i gatuuki obja- 
jawiiU4 si^ n jednoslkach; dla tego rodzaj jest zansze caty we wszystkicb 
ioclywiduacb i caly w každým z pojedyůczycb indywiduóvr, rodztgem objft- 
tycb; rodzaj jest wlaícjiiie bytuj%cyni n indywidunm ; przezeĎ tjlko odo 
irtnieje. Cialo zmystowe jest dla E'y tylko zlitgitM i poiacifiem lif 
ctytUi untytioKych prtypadhaci (jok ro?«i%gloíci, ksitaltu, gpójnoáci, koloru 
i t. ti.). Jest tedy cialo czemá czysto umyslonérn i niecielesném; poz<Jr cie- 
li.SDOJd powst^c ff skutek pot^czenia przypadlošci uniystowjch, jest on re- 
z^iltateai tego pol^czenia. Indywiduuin cielesite powst^je zt^d tylko, 2e byt ów 
rfierwotny,nieokre^lony,of)'it3,wsnycb rodzajacb najnižMycb.preyodziewasig 
* pnjpsdlo^i, i fym sposobem wysifpuje v pobořte meUsnoíci. Sama w so- 
bie uwn ','i^irt nie mo2e žadoych przybieraé przypadlošci; moíe to czynid do- 
l>lero w n^niíszycb swoich gatunkacli, i dla tego to ciala sq tylko jednoatkawe. 
W przeciwieiistffie do istoty, &0^ta, DieemienDej i stalej zawsze, owe 
pnypadtoíci s^ w ci^gtym rucbu j zmienno^ci, i tém si^ objaánia ciq- 
gta eraienaoáů i przecbodnioíÉ rzeczy zmysíowych. Tpk wi?c coty Swjat 
zjawisk przechodzi tu w éwiat ideálny. Wazystko, co w tym swiecie 
zjaviiskowym poznajemy. w bycie swoim jest czysto ideálně, umyslowe; 
cielesDoiiS jest tylko pozorem, W áwiecie zrayslowym panuje nietylko 
jednoáů porziidku, ale jcduošč istoty. Šwiat nie jest uporz^dknwaní je- 
dnoád% wjHa rzeczy róínycb, co do substancji swojoj, ale w bycie, w sub- 
etancji swojpj jest jedaoáci^. Tym sposobem latwo juí dalej K. okrešla 
Btosuuek drugjej nátury do trzeciej, która nie ma samodiielnej rzeczy- 
wistodci, ale jest co dobytu i istoty snojej jedno z drug^ natar%, a ró- 
Žuif slg ooe lylko róžnym swym stanem, Przjczyny pierwotne nietyl- 
ko wywoluJ4 skutki, jako cos od nich róžnego, ale wyst^puj^ w tych 
skutkách i w nich sig ttaji\ tém. czéni s%, przyczém rozpadaje 915 W tych 
■WOich skutkách aa wieloič i rotmaitoié. Ale wystfpujqc tak n SV< ' 



roifi^^ 



E r i g e n a. 65 

skntktch, pierwotoe owe przyczyny nie^ opiiszc|fg% slowa Božego, w któ« 
rém tkin'i|, i nie trac§ w niém swojej jednoáci. Jako przebywaj^e 
w slowie Božém s^ one nadczasowe, wieczne; ich wyst^pienie w ich 
skutkách jest poczqtMem czasu. Po takiém okreáleDiu stosunku drugiej 
do trzeciej nátury, dochodzi E. do oznaczenia stosuDku Boga do ówiata, 
a zárazem do glównego punktu swego systému. Mówi on wprawdzie 
takže o stworzeniu z uiczego, ale to nic znaczy u niego byt Božy w je- 
go nadistotowoáci. Wychodz^c ze swej pelnoáci, mówi £., w jakiej 
nazwaDy jest niebytem, Bóg najprzód sam siebie tworzy w przyczynach 
pierwotnych. Nast^pnie (gdy przyczyny pierwotoe objawiaj^ si§ w swych 
skutkách) przechodzi z przyczyn pierwotnych do skntków i siaje sť^ 
w nich, objawia si§ w swoich teofanjach. Tym sposobem przez róžne 
formy dochodzi on do najnižszego stopnia calej nátury, do c/ViV; tworzy 
wifc wszystko i stáje si^ wszystkiém wc wszystkiéro, nie przestaj%c zára- 
zem byč po nad wszystkiém. Tym sposobem wywodzi on wszystko z ni- 
czego, t. j. ze swojej nadistotowoáci wywodzi istot§, zé swojej cadžycio- 
woáci wywodzi žycie i t. d.; slowem, z negacji wszystkiego, co jest i co 
nie jest, wywodzi wszystko, co jest i co nie jest. Mamy tu tedy panteizm 
neoplatonski w jak najostrzejszej formie. Istota wszech rzeczy jest u ^. 
w ostatnim rezultacie Istot§ B0Ž4. Stworzenie jest stawaniem 8i§ Boga, 
wychodz%cego z gl^bin jego nicoáci. 3óg i stworzenie, mówi £., nie s% 
dwiema róžnemi od siebie istotami, ale jednq i tq samq istotq (De 
diY. nat. 1. 3 c. 17). Ale jakkolwiek Bóg jest i stáje si§ we wszyst- 
kiém, wszakže nie przechodzi on w rzeczy šwiata, ale pozostaje zawsze 
w sobie, jako niepodzielna, nieskoňczona i po nad swiatem bytuj^ca 
jednoáč. Jest on powszecbn% istot§ rzeczy i nie jest ni% zárazem; jest 
ni) w swoim wylewie w wszecháwiat; nie jest m% sam w sobie. W sobie 
jest on jednoéci% przeciwieňstw; wst§puj%c zas w rzeczy, przechodzi on 
w te przeciwieňstwa. W crlowieku stworzone s^ wszystkie rzeczy 
i to w dwojaki sposób. Raz, o tyle, o ile nátura ludzka zawiera w so- 
bie wszystkie momenty, jakie w áwiecie wyst^puj^ w rozróžnieniu. Czto- 
wiek poznaje jak aniol, wnioskuje jak czlowiek, czuje jak bezrozumne 
zwierz§, žyje jak roálina i jest dysz^ i cialem jak wszystkie inne rze- 
czj. Po w tóře, wszystkie rzeczy o tyle stworzone s§ w czlowieku, o ile 
w nim Bóg zložy} pojede wszystkich rzeczy stworzonych. Poj^cia wszyst- 
kich rzeczy 8% nam wrodzone; že zas nie mamy o tém swiadomoóci i ^e 
w ogóle nasze poznanie* jest tak nicdostateczne, pochodzi to z grzechu 
pierworodnego. Owe zaá poj^cia s^ w grnncie nie czém inném, jak tylko 
istotami rzeczy. Jak istniej^ istoty rzeczy w slowie Božém, tak s^ one 
i w doszy ludzkiej, z t% tylko róžnic%, že tam s% przyczynowo, tu zaá 
jui jako przeszle w urzeczywistnienie. Odpowiednio do róžnicy poroi^ 
dzy drug^ a trzeci% nátury, rozróžnia E. dwojakiego czlowieka: idecdne- 
go w slowie Božém i empirycznego w áwiecie. Pierwszy jest czhxcichiem 
powszťchnym; ludzie indywidualni wyst§puj% dopiero w éwiecie zjawisk 
zmystowycb; tu tež dopiero poczyna síq indywidualna éwiadomoáč siebie; 
w ďowie Božém czlowiek nie zna si^ w swojej odr^bnoáci, ale czuje si^ 
tylko czlowiekiem powszechnym. Czlowiek ów powszechny jest wlasnie, 
podlug Ey, pierwszy m czJowiekiem stworzonym na obraz i podobienstwo 
Bože; przebywal on w slowie Božém, które jest rájem; byl bez ciala 
Bncykl. T. V. 5 




k 

* 



E r i g e n a. 

materjaloego i bezplciowy* Gdyby nie zgrzeszjí, bylby w tyra stanie 
poEostftl na zawaze. Za barg grzechu otrzymal ciato materjaloG i roz- 
mao2yl si; w wielošci indyfiiduów empiryczuych. I calego $wiata zrny- 
atowego pocz^tek wyplywa z odpadni^cia czto«ieka od Boga. Gdyby 
czlowiek Qie zgrzeazyt, šwiataby tego, t. j. trzeciej uatury aie byto. 
WlaácíHie tedy íwiaC zmyslowy byó aia mial, a žatém teí i wieanie 
trwaó nie inoíe. Nastfpatwo grzecbu musí byč usuoi^te: áwiat zmyslo- 
wy mnsí »t6cíí do Boga, aby Bóg byl wszystkiém we wszystkiém. Fo- 
tcTÓt do Boga odbywa sie stopniami- Rzeczy zmyslowe wracaj^ do swo- 
ich przyczya pierwotnycb, trac^ swoje zmyslowe przybranie i zOEtaj) 
ublogostanioQe w stowie Božém. Co sig zaé tyczy nalury ludzkiej, roz- 
róÍDia É. powról potfsischnii i powrót szi;:egáhu;y. Wszyicy ladzie bez 
wyj^tku wracnj% do raju, t, j. do swej pierwotDej przyczyny w slowie 
Boíém; vi<jbrani zaá wstgpuj^ jeszcze wyžej: wracaj^ oni iiietylbo do 
raju, ale požywaj^ z di'zewa žywota, t. j. jednocz^ sig z Bogiera, zostaj^ 
ubůstwieni. Ale E. zasfrzega, ře tego powrotu rzeczy, a w szczegól- 
noéci do Boga, nie naležy tak rozumieí, jakoby one w Bogu tradly swo- 
}% naturg, czyli Bubstancjg. Bo gdy nižsze przechodzi w wyiaze, nie tra- 
ci przez to ewojej yFlašciwoáci, ale podnosí sig tylko do nyžszego, do- 
skoualszego stanu. Jak powietrze nic traci swojej nátury, gdy uatko- 
nicie šniatlem przejgte wydaje si§ byů tylko áwiatlošciq, jak íelazo 
rozpalone nie traci awojej nátury, cboč zdaje si; byč tylko ogniem, tak 
nátura czyli subataucja czlonieka uie traci snojej wtaéciwosci, choč cal- 
kowicie z Bogiem sig '4czy, cboč tylko Bóg w niej íyje i dziula. Po- 
dobnie ma si; i z iuuemi Tzeczamí. Powrót ten do Boga zanarankowany 
jest odkupitniein, Slowo Bože zstqpito w d/ialaiiie wiecznycli przyczyn, 
gdy przyjglo nátur; ludzk), w której zawiera sig wszelkie widzialne i uie- 
widzialue stworzcnie. I mutiaU -ono w nie zsti^pič dla uratowania dzia- 
lania owych przyczyn, a przez to i saraycb tycb przyczyn; gdyby bowiem 
poBzlú na zatracenie icb dzialanie, musiatyby iš£ na zatraconie i sarae 
tego dzialania (trzyczyny. Wcielenie i zbavsienie wyst;pnje tu t«dy jako 
istotny moment w calyu teogonicznym procesie, koúczqcym si; ostate- 
cznie powrotem wszystkicb rzeczy do Boga. W Cbrystusie aatara 
ludska jtií wstqpita w stan ubóstwienia, gdy ludzka jego nátura z boskf 
sig zjedooczyta. Ale co z Chrystuseni ju2 si; stalo, to z reszt^ ludii 
i w ogóle z calym áwiatem zmystowym stanie sig dopiero wówczas, gdy 
si; dopelni przeznaczona liczba ludzi. Wówczaa nast^pi znuirtioi/chxoitanie, 
mateijalue ciala uduchovni^ sig, zQtkuie róžuíca ptci i wszystko wróci do 
sifego iródta, z którego wyszlo. Pomimo tego jednak pozostaníe v)Íecxno»é 
kary dla zlycb, Lo kára nie tyczy sig nátury, ale woU, ponievraž ta tylko 
jest zlego przyczynq. Cboá wigo nátura zlých bgdzie ublogoslawiou^, 
vr noli icb pozostaníe icb kára, polegaj^ca na téio, íe odjgte im b;d% 
dobra zmyslowe, jakiemi t* tém žyciu. zaspokajali swoje pož^dliwoáci, i ie 
tym sposobem wydani bgd^ na próžnig serca i na niepokój nigdy nicna- 
ayconych požqdaú. Bgdzie to m;ka wiecznie iuh požoraj^ca, bgdzie to icb 
ogieů, uieustannie n nich gorej^cy. E. wszgdzie ma wzgl%d na nauk; 
cbrzeácjaúsk%, alo J4 tlumaczy odpowiedaío do naprzód przyj;tych przez 
siebie pojgč neoplatoďskicb, i dla tego trešč cbrzeScjaúska giuie u niego 
it bigdach panteizmu. Koációt te2 potgpit wczeánie jego blgdy. Mikol^ 
I, Papiaí, íalií si; na Erigeng przed protektorem filozofa Karolem íiyai 



Ertgena.— ErmHd. 67 

unierut go jož do odpowiédzial nosci poci^n^. Póíniej Leon IX 
&0 r.) i HonorjuM lil (:;3 Lut. isa) potopili j ego dzielo Dt diá- 
« natitrae. Co da fílozoticzDej bezzassdnašci jego sj^Btematu, ob. art. 
Llmm. Cf. Slauíleniitakr, 3. Sk. Erigena u. die Wissenacboft seiner 
i, 183*; Si. ňtné TaUlandiír, S. Erigéne et la pbiloaophie ^colasUque, 
>S; A'ilfc. MolUr, 3. S. Erigenit u. seioe IrrhiimeF, 1S14; Th. CkriiUúb, 
en n. Lebre des J. Sk. Erigena, I860; //uber, 3. S. Erígeaa, teei; 
Si^ídct. Gescb. d. Pbil. des Mittelaltera. A\ 

Eríau, jedna z 3 prowiacji koácieinf cb w^ierskicb (ob. Gran i Ko- 
a), obejmuje póloocno-wscbodniq cz^ič W^er i sktada bí^ z ai-cjbi- 
pstira Eriau (AgrieDsis) i i biskupstw: spiskiego, Kosenati, Kaaďiaa 
latiiamar. A. Arcfbiskupstwo nazwg swoj^ ma od miasta Erlau (Ayria, 
»«. J??er), Icž^cego w kr^ju niegdyi Jaz^gów, pomiedzy Dnoajem 
'isf (Theiss), nad rzeczk% tegoi nazwiska. Stutic^ biskupi^ zaloíjt ta 
1 w^eraki Stefan. Bela IV (i23a — 1270) dal btskDpowí tatejszemii 
riňloj wfcbowfWBQia zawue czwartego sjaa krůiewskiego. B. 180* 
podniesione do godnosci Htolicy arcfbískupiej i metropolitalnej, liczy 
cuie tr 4 arcbídjakonaUch iHí probostw, 398 kaplaoów, 387,035 ka« 
k6w; kapitála ma ii kaDODÍków aktualnycb, b boaorowrcb; nadto, 
Ijeee^i sq 3 opactwa i lo opactw lytulowjcb. W graniuocli (^ecezji 
Mnje síq ai,500 unitów, 978 dyzunitón, .150,900 kalwináw, j8,ooo 
rsoów i 29.000 žjdt>w. B. Biskupstwa sufraganalne: d) Spiskia 
epušitaiit) przed r. i ;:4 stanovilo czgáč arcjbiskupstwa Graou i zo- 
ralo pod zarz^dem proboszcxa spiskiego, jako oQcjala aicjbiskupiego. 
1116 oScjalat ten zamienioiiy na biskupstwo náležíce do metropoijí 
au; r. 1804 poddané metropolji Eriaa. Djecezja ta w 3 arcbidjako- 
ich liczy I6L' probostw i ok. 222,000 katolików, i,eoo unitów, 
DOO Interanów, nieco kalwinów i C,100 íydów. Kapitula ma 10 kan. 
ulaTcb i € honorowfcb. l>) Rosenau ( RotnavieneU) przed 1TT6 
rilo TÓwuieí czgáč arcyb. Granu: 17TG podniesione do biskupstna, na- 
lo do metropolji Granu, a od 1804 nalež)- do metrop. Erlau; w 3 
údjakonatacb liczy 08 probostir. 16O kai^žy, I55,0oo kat., 10,490 
., 36 dyzaniiów, 109,013 lut., 4i,23S kaiw.. 3,000 žydóir. Kspi> 

ma 6 aktiulnych i 6 booor. kanoników. c) Kaschau {Cassovieiuii) 
S04 Dtworzoiie z czgáci djece^i Erlau, liczy w 3 archidjakouatach 

probošti*, 260 ksi^íy, 294, 000 kat., 17;, 000 uniiów, iss dyzuoí- 
, 29,000 luL, 87,000 kalw., 4i,i2S žydów. Kapitula ma O aktual. 
hoDOr. kanoników. -/) řjzatraarska djeuezja (Siathmarientla) rů- 
rt z CZ{ici djecezji Erlau r. 18O4 utworzona, ma G rzecxywistych 
bonor. kanoników; w h archidjakonatach liczy 79 probostw, ok. iso 

if. 84,000 kat., 368,000 UDÍt6w, 7 dyzUDitúW, 1,S00 Itlter., 151,000 

r. i SB,ooo íydów, Cf. yicol. Schmitth, Episcojrt Agriensea. N. 

Ermold, v. Heitaald {Ermolduí !<i'jeUu»), rodem Z Akwitaigi, zak. 
Bened., nedtug Muratoďego (w przedtnowie do wydanía jego dziel) 
byč tym samým, co Ermenaldus, opat z Aniany. f po r. 834. Po- 
Iszy w Díetaskg n Ludvrilta Polioinego (8 2 4) i wygnany do Strasbur- 
E. na wygaaniu uloiyl (ok. 826) elegijnjiii metrem poemat lie re- 
gtttit Ludoviá imperatorii, aby sobio zjednaC powrót do lasld cesat^ 
(, Opianje tu w ícb ksi^acU dzieje Ludwika od r, 781 — 836. 
•ydaniach nosi ten ntwór lytul nast^puj^cy: In luniůrem Hludovíci^ 



68 EfíMld. — Escobar. 

Chrittiaiiiuhni Caesarís Augusti, Ermoltli Nígelli elegiaci čarminťt tib. 1 — I V. 
Poemntu tego pod wzgtgdem foiniy wartoáii pruwíe žádna; uo do treáci- 
mala. Cnloád pierwszy raz dal poznaó Muratori (Scriptorcs rcr. ital. t. 
II p. II), Da ostatku Pertis (Momira. derm. II 4S7), klóry tcí dodal 2 
poprzednio nieznane tegož roJzaju, co poprzedui, wiereze Ermoida: In 
lau<Um ripini clegia I — //. Migne (Patrol, lat. t. 105) powtórzyt wyda- 
oifl Pertz'it. Na níeraíeclti j^zyk przetoíyl te wiorsze Pfnnd ta Gesclácht- 
schrei&er il. deut. Vorzeil. (rok IX t. III Berlin ]8ó6). ,Y. W. K. 

Ernesti Jan August, teolog prot«Etancki i slanay filolog, ur. 
vf Tennstftdt, w Turjngji, 4 Sierp. ii07 r. Byl rektorem szkoly lipskiej 
(Thomascliale) od I79i, a i759 zostal profosorem teologji w tamtíj- 
szym uniwersytecie, Tutaj nadat ou iiowy gramatya^no-historyi-tny kie- 
runek egzegezie protestauckiej, dot%d przewažniB dogmatyczoej i allcgo- 
rycznej. Wjchodziř wszakíe E. 7. falszywej zásady, že Pismo áw. na- 
leiy liaioaczyó przedenszystkiérn czysto filologicznie, jakby wszelkio inne 
dzielo fiwicckie. Zásada ta by ta piernszym hrokicm do póžaicjszej zu- 
pelnej emancypacji egzegezy z pod tvplywn dogmatu i Košciota- E. nie 
myálat o taldm rezultacie snojej zásady, trzyroat sig jeszczo osobiácte 
nauki orlodoksyjno-luteraiiskiej, torowal wsxakže luiraowolnie drogg pr-iy- 
szlym egzegetom racjoiialietowskim, E. um. li Wrz. 1781 r. . Oprůcz 
wieiu tílologicznycb pism i wydad rzymskidi i greckich klasykón. zosta- 
wil 011 dzieta: luaUtutio interpretů N, 'Jeiiamenti, Lips. 17C1, wydane 
na nowo przez Amraon'a lU(i9; Ini/ia tloctriuae soUdiork; rodrgezaik li- 
lozo^í podlng zásad Wolfa; Aew theol: BMiothek, lO t. Lcipz. i760 — 
G9; Neuetín theol. Bibliotltel; i t. 1773 — 79, oba dzjela zawieraj^ re- 
ccnzJQ pism teolottícznyeb i stauowi^ dalszy ci^g B i bij otek i Krafía. 
Mniejsze jego prače žebrané V OpMcuUt iheologica. Lip. 1773. Cf. Elo- 
ginm J. A. Ernesti, Lips. iiai (po niemiecku KUttiícr, ib. i782). C, 
L, Bauer, Dc fonnulae et dísciplinae Ernestianae indole ct conditione 
vora, 1782 (po niem. przetlnm. Strodtuoun I78ůj i (TeUerij), Verdiensle 
'E'3 um die Theologie u. Ueligton, 1783. N. 

Erpenius (ihr Erpeu) Tomasz, ur. IGSI w Gorkuin, w Holl&ndjj, 
byl profesorem w Lejdzie i um. 1624. Napisat; Grammatíca arabica, 
Leyd. lais, przcrobiona pmez Micbaelisa, GOtt. I78i; Suitimetda títtguůt 
itrai., ib. I6Z0; nydat £l-.Vaiina, llistoria saracenica, Lips. 16S5, 
i Psatítr^ tyryjíki, od dawna ňader rzadki. Ostatuie to dzielo przedrn- 
kow^ Dathe, lecz dodal samogloski, a nyrzucit signa diacritica (Mi- 
chaelii, Oriental. Bibl. IV, 4 7). 

Eschalologja, nauka o r/eczach ostateczoycb uniata i czlonieka. 
Ostatecznerai tenii rzeczanii {za eo/axa) sf: £mier<3, zmartwycliwstanie, 
s^d, czyjciec, pieklo i niebo, o których ob. te artt. Ob. /. JI. Ostoald, 
Eschatologie, dargestellt nacli d. Lehre d. kathol. Kirclie, Paderboro 
18Ů8 in-8 s. TI 383; 2e wyd. tamže 1869 b. IV 386; Leo Ked, 
Dia jeiiseitige Welt. Eine Schrift tíber Pegfeuerj Hčlla u. Himmd 
der diosseítigen Welt zuř Ileherzieung, Einaicdelu IBG8 — 69 a r. ín-8 

B. 338, 384, 40.S. 

Éscobar. I. B a r 1 1 o m i e j d c, ur. w Sewilli, do jezuitovi wstv 

pil r. i&uo; goriiwy misjonarz, apostolowař migdzy Indjanami i HiszpA- 
námi w Ameryce; f 3 Kwict, l6i!4 vf Limie, niaj^c lat 63. Wyd»h 
Concioniim lotnvs .juudrageeimalií (Lugdiini 1617); Condones de /eitia Dni 



EsGobar.— EskNijal. 69 

(Masslponti 1625); ConewneM super omne» B, V. M, fe$UvHcUe$ (Paris 
1624), i popravit napi8an% po hiszpaňska przez Don Pedro Maríno de 
LoTera Kroniky królestwa Ghili (wyszla w Santiago 1865). — 2. E. y 
Hmdoza, Antoni, nr. w Valiadolid 1589; w 15 r. žjcia wst^il do 
jezuitów, t 4 Lipca 1669 r. Pisma jego s^: Concionator in Evangelia 
(toI. i tyiko, 168 7); Ad evangelia Sanctorum et temporis eommentarii (Lug^ 
dani 1643 — 48, 6 Y.); In evangelia temporis eommentarii (ib. 164 7 — 48, 
6 T.); Vetus et Novum Test. Uteralibus et moralibus commeníariis iUustra- 
ttim (ib. 1652 — 67, 8 V. f.); Universae theoloyiae moralis receptiores 
sententíae^ nec non problematicat disqmsitiones^ sivé quod frequentius docto- 
rihus cansentientibus asserendum eligitur^ et quod dissentietitibus plerumque 
in utrumvis probabile apponitur (Lugdani 1652 — 63, 7 v. f.); Liber theo- 
logiae moratís 24 societatia Jesu doctoribus reseratus (Lngduni 1644; ib. 
et Monacbii 164 6; -Venet. 1650; Bmxel. I65l; i in.); In caput VlJcan- 
nis de Augustissimo EucharisHae arcano (Yallisoleti 16 24); In Cant. com" 
meníanuSy sivé de Mariae Deiparae laudib. (Lugd. 16 69), i v. in. Ob* 
De Baeker, Bibliotb. E. naležy do teologów wolniejszjcb pod niektóremi 
wzgiQdami; možná mu tež zarzncič zbytni^ subtelnoáč i niejasnoáé, lecz 
nie jest takim laksist^ jakim go wjstawia} Pascal (ir Lettres provindales)^ 
wjprowadzaj^c naci^ane wnioski z jego pism i fatsznj^c teksty. Ob. 
La verité sur le F. Escobar^ ap. Terwecoren^ Précis histor., Broxelles 1860. 
Eskurjal, o 6 mil na pólnoco-zachód od Madryta položony, slawny 
palác królewski i klasztor hieronimitów, \Tlašciwie zwany San Lorenzo el 
Reál de la Victoria^ Esknrjalem zaš od pobliakiej wioski El Escorial^ 
zbttdowany przez Filipa II od 1563-84 r. kosztem przeszlo 5 miUonów 
^iakatów. Klasztor ten wzniósl Filip II cz§šci^ dla zadosyéuczynienia 
woU swego ojca Karola V, który mn polecil zbudowaó grobowiec dla sie- 
bie i swojej žony Izabelli, cz^éci^ zaá dla uczczenia á. Wawrzyňca, w dzieú 
którego odniósl zwyci^wo pod St. Qnentin (lO Sierp. 1557), gdzie ze 
wzgl^ów strategicznych koéciolek é. Wawrzyňca mnsial na szaniec zamie- 
nió. Ze wzgl^da na rodzaj ámierci á. Wawrzyňca, npicczonego na rószcie, 
calerau zabadowanin terna nadáno krztalt rószto, dlndoáci 7 40 stop, 
sxerok. 580 i wysok. 60; sklada si§ zaá z 17 oddzialów, z tylnž kmž- 
^nkami, 22 dziedziúcami i 68 fontannami; ma 890 drzwi, 5oOO okien, 
pnestlo 1000 kolamn, jeden zwierzyniec i wiele pí^knycb ogrodów. 
Wspanialy, na podobieástwo koáciola á. Piotra rzymskiego, w greekim 
stylo, w ksztalcie krzyža zbndowany koációl klasztorny, liczy 48 oltarzy 
i 8 ma organów (jedné organy srebme). Do wielkiego oHarza, stoj^cego 
w zagt^bienin, wyložoném jaspisem, prowadzi 5, a do presbyterínm 12 sto- 
pni s czerwonego jak krew marmuru. Tabernacnlum, wysokie 16 stop, 
otocxone jest 12 bronzowemi, grabo zloconemi fígnraroi 12 Apostolów 
i 8 kolaranami jaspisowemi. W tém wi^kszéra tabernacnlam znajdnje síq 
nmiejsze, 82 eale wysokie, w którém przecbowuje si^ Na já. Sakrament. 
Opiera si^ ono na 4 kolnronacb, którycb podstawy i kornisze s% ze zlota 
ema^owanego, a zagl^bienia wyložone sroaragdami. Drzwiczki tabemacn- 
lom s% z krysztaln gómego, w zlotej oprawie; wn^trze ozdobione bardzo 
koaztownym topazem, zewn^trz zaá nmieszczony wielki smaragd. W chórze, 
oprócz wiela innych tzacownycb dziel sztnki, znajdnje si§ arcydzielo Ben- 
yennto Cellini'ego, Chrystns z bialego marmnm na czenvonym marmoro- 
wym krzyža. Pod presbyterínm s% groby królów, panteonem zwane; 



7 O EiluHjil.— Espei. 

-t)éiiiiok4t]ie, kopnl^ uwieáczone skJepienie, opařte jest umí 6 kohmuiach jiq>i* 
sowjcb. W nisKich, wzdhit ádan, na zlotých Iwich nogach 8toJ4 marmii* 
rowe czarne sarkofagi królów i królowjcb hiszpaáslrích, z WTJ^tkiem Fili- 
pa V, który, wraz z swoj§ malžonkf, chciař bjé pochowanj w SaiHUde- 
íonso. Zakrys^a ma wiele znakomitjch o^razów, pomifdzj niemi 
Zdjfcie z knyta przez Albrechta DGrera. Prócz tego, klasztoma galeija 
ma 465 obrazów orjginahijcb. Bibljoteka, zatožona przez Filipa II, a 
przez jego nast^pców pomnažana, liczy s 0,0 o o dziel dawniejszjch i szaco- 
wnych i okolo 4,300 r^kopismów, powi^kszej cz^áci arabskich, którjch ka- 
talog podal Casirí (ob.). Filip 11, równie jak ojciec jego rozmilowany w hie- 
ronimitach, oddal im ten klasztor na mieszkanie dla 200 zakonników, 
zajmoj^cych tam cztery mniejsze i jeden wielki bndynek klasztomy. W par- 
kn znajdoje 8i§ palác królewski, Casa del principe^ gdzie dwór przebywa 
zazwyazaj jesieni^. I^iszpanie aazywaj% £. ósmym, a niekiedy nawet je- 
dynym čudem áwiata. I w rzeczy samej, olbrzymi ten gmach ze swemi 
wiežami, kopnlami, koéciolem, palácem, klasztorami, bibljotekami, kolie- 
gjami, ze swemi nieprzeliczonemi dzielami sztuki, ze swemi ogromnemi 
bogactwami, swemi ogrodami, Inkami, lasami i polami, wywiera wraženie 
imponujíce. Cf. Franeisco de las SarUcs, Description broTe del monaste- 
rio de S. Lorenzo etc., Madrid 166 7 iň f.; And, Xhnenes^ Descrip. del 
reál monasterio etc., ib. 17 64 inf; Damian Bermeto^ Bescr. artistica del 
reál monasterio etc., ib. 1820. Wszyscy trzej byli zakonnikami tego 
klasztom. N, 

Espen Zeger Bernbard van, jeden z pierwszych kanonistów 
Xyni w., ar. 1646 w Lowaniam, tam uczyl si^ filozoQi i nank teolo- 
gicznych, ze szczególném zamilowaniem oddal síq nance prawa kanoniczne- 
go; wyáwi§cony 16 7.1 na kaplana, w dwa lata péžniej zostal ďoktorem 
prawa i profesorem prawa kanón, w collegimn Adrianám w nniwersyte- 
cie lowaňskim. Slynnego kanonist§ ksi^ž§ta, biskapi, kollegja, nezeni py- 
tali o rad§. Xa nieszcz^écie wszakže £. byl przyjacielem jansenistów 
i w pismach swoich przyj^l w wiela kwestjach (jak indeksn ksi^ zakáza- 
ných, dyspens, egzempcji, placetu, rekorsu ad principem) kiemnek nie- 
zgodny z czyst^ nank^ koácieln%. Jego zdanie o tak zwanej kapitule 
utrechtskiej, ca do wyboru i poáwi§cania arey biskupa, obrona wyboru i kon- 
sekracji SteenhoYen'a, równie jak jego pismo o liczbie biskupów przy 
konsekracji bisknpiej, áci^n§ly naú saspens§ a divinis i od katedry 
naucžycielskiej. Przytém arcbp mechliňski zaž%dal od niego odpoiriedzi 
na 3 pytania: i) czy w calej szczerošci serca gotów jest zložyó wyznanie 
wiary Piusa IV; 2) czy gotów jest zaprzysi%dz formularz Aleksandra VII, 
odpowiednio do balli Vífieam Dominiy i 3) czy bez žadnyvh zastrzežeů 
przyjmuje bullQ Untgenitus i czy pot^pia wszystkie pot^pione tam zda- 
nia. E. nie dawszy žadnej odpowiedzi, schronil si^ wówczas do Mastrich- 
tu, a ztamt§d do Amersforta, gdzie gromadzili si§ janseniáci, zbiegli z Fran- 
ejí i Hollandji, i gdzie on nm. 2 Pažd. 17 28 r. Pisma jego, osobliwie 
"W roiejscach tycz^cych wladzy i praw Stolicy Apost., czy tane byé winny 
z wielk^ ogl^dnoáci%, jako ňader w tych punktach bledne. Dziela jego 
mialy -wiele wydaá: najlepsze jest J. Baren'a Jug šcdesicutícum um- 
verium^ 5 t. inf. Loyanii 1758 — 59. Žyciorys jego napisal G. Dupac 
de BtUegard. (Schródl). N. 



Espenceusz. 

Espenceusz (tíErpence/ KlautlJDSt, QT. w Chsloos sor Manie r. 
lail, uCSjl sie " kollegjuin nawarskiém w Paryžn; r. 15*0 zoatal re- 
ktonm nniwersftetii parjiki^o. Przeniósíszy si§ na dwór kardynala lo- 
ttryBgBkiego, zajmoirat si^ nauk^ i prac^ okoto dasz zbawienis; w tym 
cdn memat žarliwe kazania: že jedoak z lekcewažeDieni odzywat si; o Le- 
fendrh ttoUj Jakoba de Voragiae, Bciqgn^t na siebie obnrzenie wiernych 
i na^aBt Sorbony (i&43). Z tego powodu zdania te svoje i kazslnicy 
ca et dj odvolat, a cz^sci^ zlagodzi). R. 1^44 postat go król do Helan, 
■b; tin oaletal do obřad teologón, zajftych przygotowywaDiem maierja- 
Ww do aobom Irydenckiego. R. 1&4: dodaný byt jako teoing dwom 
(nBcukíni posloin, którzy na soborze do Bolonji przemesionym mieli 
npremitowaó Francjg; le jednak sobor Qi«bawem zo^t^ odwolany, E. 
wr6c3 do Francji- R- lá^ů wzi^t go z sob% do Rzymn kardyaat loCa- 
Tjmg/ŮÁ. Papieí Pawel IV tak go polnbil, že zaniyálat zrobió go kardy- 
Balein. B. 1661 brat udziat « kollokninm religijném n PoisEV, gdzie 
pko Beiie bronil podania, nieoiDylnošci Koéciola i koniecnioici áwi^cenja 
tMaknjňego, do wykonywaaia urz^lo dFtctownego. Zrřszt% byl praeciinii- 
Idem surových irodkón, užywanycli wzglgdem hagoaotów. R. isei vy- 
daná IwíiinieDDie ksí^ka o C2ci obrazów, sprawUa Espeaceoszo'.. . wíele 
núpnjjemoéd. Wjeln bowiera zarzucalo mu, že jest autorem tej kai^žki. 
£. 9UM»irc£o si; tego wyparl, lecz gdr z tego powoda Sorbona zažádati 
od ftvgo, aby swoje w tym pankcie przekooaníe wytožyt pÍámÍciiQÍe, od- 
poviedzial, ře gotów jest to uczynié, jakkolwiek nie wszyscy doktoroiríe 
taogi hji z tego zadowoleni, pooiewaž nie zoajdnje nigdžie a íí. Aogn- 
s^m, Ambrožego, UJeroniroa, Crsegona. «yra2eů ^colere, venerarí imagí- 
■M**! s wyj^tkienii gdy mówi^ o w}'oliraíenia Krzyža án. Zreszta pisze sj^ 
W l< artyknl fakaltetu pko nowym Iierezjom i nie wqlpi, íe godziwym 
t dolirym Jest czynem, gdy kto kl^a przed obrazem Cbrystuu i <!wiftycb, 
•by ňQ modiič do Zbawideia i áwigtycli. Oczywiécie hí§c E. dí« roznnii^ 
tylko w lyra punbcie Daaki košcieln^, kiedy pko wj-íej przytoczonym wy- 
nteniom jakieš stawial w^tpliKušci. Odtad až do šmierfi swojej á Paíd. 
1S71 zajmowat si; E. tylko čwíťzeDÍanu pobožnošci i pisaniem. Z prac 
jegO wynúeniamy: Traité cenlre Cerrntr vieii et renmirfli dti PrtJftaiá, 
Lyon 1 S4 S; Cinq *«rmona ou Iraitři: /"Aonneur dff parmí, dei traiíitioni 4w- 
■Máaea «tc., Paris iae2; Commentariut tn epist. I ad Tímoth. evm digra- 
nombiu, ib. 15S1; Com, m poateriorem tp. ml Tim., ib. 1504: Chm. u 
*p. atí Tiíum, ib. 1368. Bzíeto to pomieszczone zostato na iodeksie ksi%g 
xafcazaJiych d^nti: corrigatur. poDÍewaž aalor, który w poprzedoicb kom- 
meatanacb poKstawat na róine nadnžycia v Košťíeie, n tej ostatniej pracy 
« meroztropDym zápale wyst^pil pko dworoiň rzymskiema. Podobny loi 
^ntkaJ jego ksi^íkg Df continentia libn VJ. ib. iaG4. Jak na wiele in- 
ujtíi itmystów, tak i na Epeucensza oddziatat nieco ówczesny cboroblíwy 
pcyl refonnsi;)!, ale Koácitďowi pozo&tal on wszakíe zawsza wiemy. Prze- 
dvbo BawaUrom napisal: Ue EvckarltUa et ejut adoratieni líbri V, Paris 
iftCS, gáae broQÍ oankí katolickiej. W piámie De clandestinis matrhitomiš 
i jfil, obaCaje za mylném sdanieni, íe brak zezMolenia rodzi- 
> Dsieiražnia maúeóatwo, t radzi Papiežowi i królom. aby tf prze- 
■dHMtg uaali 1 oglosili. Teadencje jego reformatorekie cechuje taltíe 
trtkut o listy pubL i prywamej: Libellui de prioata etpubf. Mitta; podtag 





Es pencentz.— EHeňczycy. 

Diego nie powinno ai^ odj>rnwia<: Hay šw. bez obecnoíd wiernych. 
•Wsz;atkie jego dzicla wyazty w ťnryiu i s 1 9 i t, in f . (Kerktr). JV. 

EsS, ran. I. Knrol, ur. 25 Wrieé. 1770 w Warhurgu pod Pa- 
derborn, r. iBoi przeor beneilyktjňskiego opactwa , lluysburg (w Halber- 
sztftdzkiéin), po zniesienÍH tego opactwa tauže probos^cz, iira. 1834. 
Napisal: Gescli. lUr eliemalii/en iieneJietiiiei--abtei Haijsburg, Halberst. 1810; 
Entwurj u. tuftt Qtaehkltte ilfr Iteligion, ib. 1822; Dartttíiang der koth. 
Beligionmaterríchte.', I82j. Obok dobrých chfci, alegl by) wplywowí ówcze- 
snej otujiit^. R. 1812 wydal popraniiy ^piewnik niemiecki Deutgena i zamíerzitl 
wydaó naroUoir^ liturjjjg niemieck^. Projektowat, íeby dla ujednoczenin 
proteslaatúvi z katolikatni zniešů celibát i pozwoliú na Komunjg pod obu 
postaciami. Ob. FeUUr, Kailiol. Gel ehrtenlen ikon, I aoa.~ 2, Lean- 
der, atryj popraediiiego, ur. 17 73 w Warburgu, beuedyktyu, poSwigcif 
%i% nauie jszykóff wscbodnicli, r. 18 12 zostat profesorem leologji w Mar- 
buTgu i proboszczem tamže; po zrzoczeniu sig tycb miejsc, inie^zkat od IS23 
r. w Darmstadzie, aodiasa w Affalterbaoh, gdzie um. I817 r. Napisal: 
Átmtúge aut den hl. fdtem eto, uhir dat notlmendige Bibelleaieti, Sulzb.- 
iBOe, S wyd. 18S2; Pragmatica doatorum catholíeorum TridentirU eirea Vtd- 
gatata decreti ientiim necnoii Ucitum originaUs neum teslantiam hiatoria. 
Solzb. I811Í, po niem. TQb. 1634. Czén inflj Biblia upienoitych chrte- 
tiijjii i lila ceega pomiiaiiing jn tertxt a>i(C'-J jah kiedgbq-ii otytiiif (Waa 
war rlieBibel eti:., 1810); jUj/í/j o ^/Aíji j jy cíyMwii (Gedaiiken eto., IBie); 
Biblja nietylko keifga dla kaplana, ole i dla kiifcia í Jla ludu (Die B, niobt ein 
Buch fUr Priester Ot^;., 1 8 1 8); Recht fertigwig der QevUscbten KUen (Uspra- 
wiedl. maUeitslw roieszanycb) I83i. Wydal iiowy Test, podlug Wulgaty 
i grocki podlug rfkop. vratykaAskiego (18*4). Wiaz zKarolem v. Ess wydul 
niem. tlum. S. Test., Braunscbw. 1807, a o wyd. w Suhbacli 1830; Starý 
Test., Nr.nib. is:?; Uiu heil. Scbrift A. u. N, T., Sulzb. 1840, 3 czfiSci. 

Esseficzycy, lUsem 'Easíjvoi, 'Eoaaioi, stanowili jedné z trzech 
wiolkich sekt, na jakie dzielil sig jadaizm w czasacb przyjácia Zbavridela. 
Cza3 powstania tej sekty niewiadomy. Józef Flawjnsz wepomiaa juí za 
Jonataiia (159-143 przed Ghr.) o wszystkich trzecli sektách i uaiyvs je 
bardzo dawnemi (Antiq. XVIII 1, 2). Niewiadomy poczi^tek esseúczyków 
tém 3i§ nieco w}'jwieca, íe bior^i^ na uwagg naturg sekty, muaiiny jq 
uinaú, jako produkt žydowsko-aleksandryjskiej filozotji religijuej. Religij- 
na ZQŠ Glozofja aleksandryjczykůvr rozszerzyla gig w Palestynie okulo pó- 
lowy 11 w. przcJ Chr. (Cf. Dahne, Gesdiicbtliche Darstellung der jndisch- 
slexaiidrJD. BeligionGphilosophie, w 2 czgéc). Poczqtki wi§c sekty E. przy- 
padiyn okolo tych czaíów, jakie Józefťiawjiisz wapomina (Ant. I. c); wy- 
nUenia žatém wyžoj cy t tvranego odawnošci nie naležutoby bardzo do tej sekty 
stosowaé. Uiilliii;er (í/eideiUh. u. JoJeiilhum p. B5&) wywodzi tg aektfl 
od oiStóv i tridzi v niej nígcej íladów pit.igoreizmti uií platonizmu, 
ale zdania swego wcale nie uzasadait. Niekt6rzy uczeni (jak Bdíermann, 
Gescbicbtlicbe ^íacliricbten aita dcm Altcrlbume ulior Essíkcr u. Tborapeu- 
tan, Uil, i Gfyňrtr, Philo O. die nlexindr, Theosaphie) mfij^ E. z,t 
nspomuiati^ u Epifaoju^za (Haar. 19, 53) saktg ossenúw czyli oasíóia. 
Ate co Epífaniusz o oweaacti mjwí (^e mÍeszk:UJ na wjcliód Jordánu, 
szciególniej w* prowinqjach Nabateí i Perei; že uziianali godziwošó pray- 
siggi; ie matžcriatwn uwaíali nietylko zn god/.iwo, nie za nakázané wszyst- 
kím, a diicwicz^ czyatoíci^ gardzili i t, p,), przeciwi sig teruu, co viieui); ^,_ 



J 



EsMnczycy. 73 

o esseáczykach. Glioé przeto i jedni i dnidzy wod^ uwažalí za áwi^t^ 
i odrzacali ofíar^, o tožsamoéci ich mowy byó nie može. Wažniejsze jest 
pjtanie, w jakim stoanokn byli £. do terapeute w? Zdania 8%taroz- 
dwojone: jedni l%cz) ich rázem jako jedn§ 8ekt§; inni zaá uwažaj% ich 
za sektQ znpetnie oddzieln). Zdaje si§ jednak, že Filo dobrze w tej 
kwes^ 8i^ wjraža} (De yita contemplativa, op. ed. Mangej II 4 7i), gdy 
iiwažaj%c jedoych i drngich jako dirie gal^zie jednego pnia, essenczyków 
nazwal praktykami, terapeutów zaá teoretykami. Terapenci przemieszki- 
wali w celách i w kontemplacji upatrywali nigwyžszy cel žycia; E. zaá 
zajmowali «§ roloictwem, pasterstwem i w ogóle žyciem czynnéro. Logiky, 
jako niepotrzebn^ do pozyskania cnoty, zostawiali oni frazeologom; meta- 
fizyk^ jako wyž8z§ po nad nátury ladzk§, zostawiali tym, którzy si§ po 
nad swój horyzónt wzniešč chcieli (z wyj^tkiem tylko kwestji bytn Boga 
i poezftkn wszech rzeczy), a za to szczególniej »gmowali si§ filozoQ% 
moraln^, poslogig^c 8i§ przytém prawami ojcáw^ których žáden dnch Indzki 
bez natchnienia Bož^o poj^by nie mógl (Philo^ Qaod omnis probns sit 
liber. I 459). Najpewniejsze pochodzenie nazwy essenczyków jest od 
wyrazo aramejskiego KDKi ^'^^ vleczyl^ który cz§sto bierze si§ w wy2- 
szém znaczenia o leczenia chorob duchowych, a którego ^spaireon]^ — le- 
cx%cy, jest doslowném tlumaczeniem. O praktykach tej sekty obszerne 
wiadomoéd podaj§: Filo (szcz^ólniej w piámíe Quod omnis probus etc), 
i Józ^ (De Bdlo Jud, II 8 § 2 — 13). Glówne poj^cia religijne essen- 
czyków s) žydowsldego pochodzenia: po Boga najwi^ksz^ czeáé oddawali 
oni prawodawcy; kto imi§ jego zelžy}, šmierci§ byl karany. Tylko pisma 
Mojžesza mieli za Objawienie Bože, tlamaczyli je allegorycznie, przyczém 
opierali n§ na wyžszém oáwiecenin wewn§trznéni, bez ktorego, ich zda- 
Diem, nikt Pisma á. roznmieé nie roógl. Cala treáó wiary ztamt^d zaczer- 
pni^ta, zmodyfikowan) tu jest przez teozoQ§ aleksandryjsk^. Boga poj- 
mig4 jako nigczystsz% istot§ éwiatl§, której obrazem symbolicznym jest 
sloéce; przed wschodem sloňca nie mówi§ o niczéro áwieckiém, wznosz% 
tylko ku niema niektóre po ojcach odziedziczone modly, jakby na abla- 
ganie go, aby znowa weszlo. W ogóle zachowaj^ si§ wzglgdem sloúca, 
jakby wzgl§dem jakiejá žyj%cej, rozamnej istoty. Usnwali z przed jego 
obiicza wszelk4 obrzydliwoáč, jak wstydliwe cz§áci ciala i wypróžnienia. 
DU tego každý esseňczyk, przyjmowany do sekty, otrzymywal malý szpa- 
delek, którym codziennie wykopywal dolek na stopQ gl^boki, i w nim 
zalatwial swoje potrzeby naturálně, przyczém nakrywač síq jeszcze mnsial 
%taís^ aby nie zniewažyé promieni Bóstwa. Otrzymywal takže fartach, 
z obowi%zki^n przepasywania si^ nim przy swoich obmywaniach, aby nie 
nams^é naležnej czci sloňcu. Rz;|dy áwiata pojmuj^ fatalistycznie. Wierzi| 
w nieámiertelnoáé daszy, zostaj^cej na ziemi w kajdanach ciala, które 
z cziseni zupelnie zaginie. Dia dobrých przeznaczali^ po za oceánem kraj, 
gdzie BÍema przykrych zmian temperatury, lecz gdzie zawsze orzežwiaj^- 
cy powiewa zefir. Žli zaá w dalelďe wygoani zo3taj% miejsce ((Jloxo<;), 
gdzie paniye zimno i ciemnoáó, i gdzie nieustanne m§cz^ ich kary. Od- 
rzocali krwawe ofíary žydów, poniewaž za lepsze uwažali swoje oczyszcze- 
nia. Inne zwyczige religijne zachowywali sumiennie. Szabasu np. prze- 
strzegaii skmpalatniej jeszcze niž žydzi. Xaczynia žadnego z miejsca 
w szabas nie niszali; wstrzymywali si§ nawet tego dnia od spelniania po« 
trzeby natoralnej (Joa,^ Bell. jud. II, 8, 9). Wyobraženia o czystocie lub 



74 Essenczyey. 

níeezjBtocie rzeczj mateijalnjch przcjmowaly e^e ijde esBeňczyków i nim- 
dnúily stosonki z innjmi ladžmi, wi^cQ nierównie niž to miaío miejsce 
u žjdów wzgl^em pogan. Kaide dotkni^cie nie-^aseácxjka, a nawet es- 
seňczyka nižsz^o stopnia, poc^gaío za sob) nieczysto^ i wymagaío ce- 
remoDJi oczyazczajv^ch. Wq>6)ne zasiadanie do stohi nwaiali za akt 
rdigiJDj; každý obmjwal poprzednio cate ciato, przyodziewat szat^ Inia- 
n%, któi4 zaraz po stole zdcjmowat; piekarz przed katdym kladl cbleb 
oddzielny; kacharz przed kaidjm stawial talerz z potraw^ kaj^an modlil 
si§ przed jedzeniem i przed modlitw% nie godzilo si§ nikoma skosstowaó 
jedzenia. Každá taká nczta poczytywan^ byla za ofiar^. Zgromadzali si^ 
w swycb miejscach áirigtych, Dazywanych synagogami, i podhig starszeú- 
stwa wiekn zajmowali ta miejsca. Odogmatycznej naoce esseňczyków 
tk^pe mamy wiadomoéci, bo tak Filo jak Józef Flkwjasz za glówn^ necz 
nwažali praktyk^. Gfrdrer (op. cit), dla oznpelnienia tych wiadomoácl, 
ndeka síq do žródel dalszycfa, do pism nie-esseúczyków; my wszakže dla 
pewniejszego, choé mniej obfítego rzeezy przedstawienia, poprzestajemy na 
dwóch wyžej cyt. žródlach. Filo jako snm^ moralnej nanki esseáczy* 
ków podaje miloéé Boga, cnoty i ludzi« Miloéé Boga zasadzali oni prze- 
dewszystkiém na áwi^toéd calego žycia, nnikania klamstwa, prz3^§gania 
i na przekonanin, že istota Boža jest pierwotn^ przyczyn^ wszystkiego 
dobrego, a nigdy czegob^ zlego. Miloéé enoty objawiaé mieli oboj^tno- 
ád) na bogactwa i poprzestawaniem na malém ; zkyl E. ani nbrania ani 
obawia nie zmieniali, dopóki si§ to znpelnie nie podarlo, lab calkiem nie 
zožylo; nmiarkowani w žycia E. žyli zazwyczaj po lOO lat Nadto, miloáé 
SW4 cnoty okazywaó mieli wstrzemi§žliwoéci^ anikaniem zmyslowycb roz- 
koszy; nawet od malžeústwa si^ wstrzymýwali i dla tego przyjmowali ca« 
dze dzieci i wychowywali je w widokacb sekty. Byla ws^nkže draga 
klasa esseúczyków, którzy ženili si^, w celu otrzymania potomstwa. Mi- 
loéciq bliémego nazywali przyjacielskoáč, niesienie pomocy i milosierdzie, 
nawet wzg]§dem nie-esseúczyków; przedewszystkiém zaé o miloéci tej 
éwiadczyč miala wspólnoéó mienia (xoLvovia). Nikt z nicb nie mial mieó 
nic wlasnego: wst^paj^cy do sekty winien byl swoj§ wlasnoáó oddawaó 
zakonowi (to) ta-f^tati). Dom jednego nalézal do wszystkicb. Gzlonek 
sekty z daleka przycbodz^cy mial dla siebie každý dom otwarty. Wspólne 
a nxh bylo žycie, mieszkanie, jedzenie. Nie bylo wi§c tam ani n§dzy, 
ani bogactwa (Jos. op. c. c. 3). Chorycb troskliwio piel§gnowano; przy 
leczenia ažywali £. cz§áci% natoralnycb, cz^šci) sympatycznych árod- 
ków. Mieli bowiem apokryfíczne ksi§gi Salomona, w którycb zni^dowaly 
síq tajemnicze magiczne zakl§cia; badali wszakže i lecznicz) sil§ roélin 
i mineralów. Starcem oddawano szczególn§ czeáó. W ogóle, jak mówi 
Józef (op. c), wýst§powali oni zawsze jako przyjaciele i bohaterowie cnoty; 
w objawiania swego obarzenia sprawiedliwi, w gniewie nmiarkowani, w wier- 
noéci wzorowi, przyjaciele pokojů, prostém slowem daj^y wi^cej 'rukojmí 
niž inni przysi^^; przy8i§g§ tež potQpiaj), uwažaj%c j% za rzecz gorsz^ 
niž inni krzywoprzysi§ztwo. Boleáci przezwyci§žaj% swemi wyžszemi zá- 
sadami; ámieró zaá, ježeU ich na drodze chwaly spotka, maj) za rzecz 
lepsz) niž žycie. Zt%d w wojnie z Rzymianami wdczyli bardzo m§žnie. 
Co 8i§ tyczy zewn§ tržných stosunków žycia, £. mieszkali w wioskacb, 
unikali miast, z powodu zwyklego w nich zepsucia obyczajów i možliwej 
zt%d moralnej zárazy dla siebie. Zajmowali si§ rolnictwem i rzemioslami, 



Essenczycy. — Estetla. 75 



R^tkiem nemioBl, odoQszqcych si^ w jakibadi sposób do wojnj. 
owali ri^ bandlem, aby onikufč osiustva i klarastwa; karczmantweoi — 
aby nje stužyč do rozpajaDia drngicb. KiewolDilu Die b;)o u nich žadnC' 
go: wGzyscy woIdí pracowati dla siebie navzájem. Dia zarz^dn wspólnej 
luj^taosci wfbtersli rz^dcúw (iX'.^ú.s^iíy, n každej osadzie Ewojej mieli 
jedn^o dla obcjch opieknoa (xt.íeilov), d którego byl sklad odriežy i ró- 
tBjeb zapasów. Kto chcísl losuč essenczykjem, musisl wytrzjmač trxjr- 
letoi DOwicjat, przez czas którego ifi stopoia avkajqcego vzno^it sig do 
gtopnia tbliiojtfcego ti(. Wówczas dopiero nastupovalo pnyj^cie do towa- 
nqritwa (si? tov i,^'j.w). Ta ínowu byly czten* stopnie, z których každý 
eonz wyžsae miat tajemnice. Nowo wstcpuj^cy pnysi^gal, íe zachová 
wzgigdan wszystkich sprawiedliwošú i DÍkoraa szkodzič oie b^zie; Ze cbočbj 
áo pNMnrania doszoU, Die b§dzie 319 pjBznil, ani odrúžoiat od poddaných 
■híoreoi i pomp^ zewngtrzn^, že r^e b^dzie cbowal czyste od kradziežy, 
a émtt od niegodDego sysko ; íe przed Kspólbraťmi nie b^dzie mial nic 
Alftego, obcym zaš nic uie wyjawi; že naak^ sekty niezmienn^ ionym 
prňfeaie, a ksi^ jej i imiooa aniolóir, których kolt byl u nich bnrdzn 
rozwiaiety, n siebie latnyma. Ci^žkiego dopuszczaj^y sig przewinienJa 
ifl mji^ataay z towanystva. Los takiego cztowieka byt fatalny: zwi^za- 
■J pra j ii Kt ""C mógl od nikogo obcego przyjraoffač pokarma i tyra spo- 
siriinn s glodu amieral. Dla t^o wiela oirzymywato ulaskswienie. Lirzba 
eneáojków aa czasów Filona i Josefa Fl. nynosita okolo 4,000. Plinjosz 
(Bist. nat. V I3) múni o nich jeszcze, jako o istatej^cej Mkcie; od cza- 
aa wielkiej wojny rzymskiej skupili sif w okolicach morza Martwego. 
Ci^tkie koleje, jakie Palestyna w i i 11 w. przecbodzila, rozpro=zyly es- 
■e&cxykótr, któnj odt^ gÍD% jako odilzieloe stowarzyszenie. — Tak wi^c 
sekta ta pokazuje sif nam, jako dziwna mieszaDiDa pojgč pogaúskicfa z sn- 
rowym faryzaizmem. 2ydzi pranowierni wylqczali ich ze Bwego. towarzy- 
■twa, jakkoliríek regularDie sne dary skládali koáciolowi. Stalojč w ob- 
■tawanin przy prawie, jak^ okázali w czasie nojny rzymskiej, zyskala ím 
urea wielD Izraelitów, i zt^ to tež Józef Flawjnsz (Dc Bel. Jud. 11) 
OfMSDJe ifh z widoczn:| dla nicb sympatji|. AngiclKj i fraDcuzcy deiici, 
póíaiej filozofowie niemieccy, chcieii ctirystjanizm «ywodzi<í z esseniímo; 
maaoni saá w e^seúczykach upatrywali svroich przodków i t}-in sposobem 
pntrsaawalí sobie godaoád czyst^o, pierwotnego chrj-stjauizmu. Z pomig- 
dijr Dowszycb, szczególniej G^rer (Allg. Kircbengesch. i, liS) npor- 
cqrwie broni) zwi^ko essemzinu z chrysljanizaiem. Jak dalece zdanie 
to jest mylném, wykazal Sťiudlm (Gescb. der Sittenlefare Jesn, t. i s. 
*7B) i A. F. W. Wesiiem (Z«it8chrift íttr bist. Theol. v, lUgm. 1841, S 
Heft.}. Inne bt^ne poj^a o E. ob. Langen, Das Judentbnm in Palft- 
siina, s. 19 1. iV. 

Estella Diego ď, /rancisikanin hiszpaAski « XIY w., spowiednik 
kanljnala Granv«lti, stanuy kaznodzieja i autor wieln dziel. W komen- 
tam jego na š. Lakasza i na psalm !2€ teologowie biszpadsry znaležli 
wiele zdaá bt^oycfa, í dla tego Hydania, przed r. IS7I wyszle, pomíe- 
azooBe byly na indeksie. Ascelyczne wszakíe jego písma uiyw^y wiel- 
ki^ wágtoád: šw. Franciszek Salczy. <* przedmowie do swego dziela o miloici 
Baga, mówi o meh poclilebnie; » nowéia wydaniu wyszly one w n tomie 
CaUerknt de Im myorei aMortt apaňoUí, Paris i847. Ani Wadding, ani 




4 
4 




Stella.— Ester. 



Ferrera w bistorji Uiszpanji, nie (lodajq, abj E., jak to twisrdzi Hiraeas 
(De flcrípt. saec. XVI), byl biskupem. 

EÍtery C&ííer) ksi e ga biblij na. I) '1'reié. S) Zródia i pa- 
waga ty ktifji. 3) Tetul oryjinalny i prteklaii/. 4) Áulor. 5) Ifíaro- 
godnaiě í'3i(i/i E. 6) Kto jest AssarBriitf 7) dg jeti K»erkge»emT b) Hiato- 
rja Etíety miigi byt wcieiajejseq od Eterktiia i Q/ruta. 9) Prawdapodo- 
bniej Aiiaier jest AUjagetem, králem tnedo-pmlrim. I O) Autenti/ctnoté cí{- 
iíí deiilerobananiccngch lO ttifise E. i poteaga ich w KoioieU. 11) Po- 
ttrne rpriecinoici mifdty c:(iciam,i ileulero i proto-kanonianemi, i íntie 
tanuli/. KommcDtarze. § I. Foi) tvtatem Estery znajdajé si; w Bi- 
blji ksigga, ztožona z i 6 lozdzintón, którpj t r e š ó úastgpuj^ca: Król 
Aaswents, który panowal od Indjí do Etjopji i mial stolic; 9woj% n Sn- 
xie, w 3 roku panonaiiia spravil wielk^ ucztg satraponi penkim i me- 
df jakim i cntemu raiaatu Suza; inna zai jcgo, królowa Taathi, czgatowata 
kobiety w patacu (i, i — 9), PoiÍ koniec tej uczty, trwiy^wj przeszlo í 
mieBi^cy, Asiwcr nliciat przedstawič Kgromadzonym biesiadnikora íodq; 
lecr gdy ta odmówita, król, za raii% przybocznych ,7 kai%í%t perskich 
i medyjskicli," oddalií j% od boku swego i wydař lozkaz do wszTstkich 
ziem królestwn, aby řooy byly podleglerai m^t.om Bwoim (l, 9 — ^2). 
Wkrótce jednak król poezii žnlowač Vasthi: dworzanie, chc^c rozprosiyé 
smatek królewaki, wysiEukali dla niego w Suzie pi§kii% íydówkg Kdissg 
fhelir. Hadasia, inyrta), którpj drugie imig bylo Esthor (z persk. si- 
íareh, gwiazda, szczgácie). Estera wczeánie stracivrszy rodzíców awoich, 
pozostawala w Suzio na wyiiowBniu u stryja swego Mardocheusza 
(Mardúchai) „syna Jair, syna tJemei, syna Cis, z pokolenia Benjamina, 
któpy byl przeniesiony z Jeruzalém wtedy, gdy Nfibucliodonozor, kr. babil., 
przenióst byt Jechoojaaea, króla judzkiego' (r. 598 przed Clir. Esth. 2, 
1—7, cf. II, 4. IV Keg. !4, li). Estera apodobnía gig królowi; z po- 
lecenia zaá Mardocbeusza cic luówita nikomu o pocliodzenin swojóm (Eath, 
3, 10). Król uczynilJ4 pie^^Y9^q ion? swojq i uroczyScie poilubit (a, 
17 — m). Mardocbensz codzietmio przybywal pod palác, íeby sig dowie- 
díicó o jej zdrowiu (2, ii. 2i). Rázu pewnego podsluchawBzy, jak dwaj 
rzř^taňcy zmówilí sig na íycie króla, oznajtnil o téoi Esterze, n ta opo- 
wiedziaía królowi, z nadmienienicm, te i% wiadomošó mn od Mardocheusza. 
Po dokladniejszém zbadaiiiu, przekonaoo sigospiskD; wínni íiostali Jniier- 
ciii ukarani, a valy ten fakt, wrnz z imieuiem Mardocheusza, zapiRAno do 
bistorji hróiewskiej (2, l» — as). Tymczasem Anian (//omnu), pierwazy 
mÍDÍator króiewski, uražony oa Mardocbeusza, iž przed nim .nie kl^ka), 
sni mu síq ktaDÍat," jako czyoili inoi, zamierzyl zgubií wazystkich iydónr, 
w paúatwie Asswera bgd^icych. Aman oprócz tego miat rodow| nienavriáč 
do íydów: pochodzil on bowiem od Agaga, owego króla Amalecytów, któ- 
rego Saul zwyci^Žyl, a Samuel zabit (I KniJ. I3, na). Aman wi^c cbciat 
teiaz korzyBtaiI ze swego wplynu u króla, 'aby dogodziií 6wej zcmácie. 
W 1 a r. pauoivania Asswern, w mcu Nisan (Marzec), rziicil on losy 
(bebr. jntr, licz. inn. purim), aby wybraó iniesi^c, w klórym maj^ byé 
íyd/i wyt^pieni. Los padt na ostatni niieaia.c roku íydowsláego (Adar, 
Luly). Z tém postanowieniera udnl sig Aman do króla i od iiiego wy- 
jednal roiki^z d. 1 3 mca Nisan, aby w d. 1 » mca Adar wszyacy iydíi 
zoalali zabici i niajetnošé icb zabraná (i.t, i — í). Edykt takowy roze- 
slaný zosta) po wazyatkicb powiatacb i przybily na ulícacb miasta Suz}' 



Efter. 77 

(r. 3). líardocheusz, dowiedziawszjr 8i§ o tém, przywdzijii žaloby i smu- 
tek swój wielkím gtosem po calém mieácie objawial. Jako b^d^cemu 
w žalobie, wejšcie do palacn królewskiego xostalo wzbronione, a przeto 
nie mógl^ osobišcie zawiadomič Estery o okrntnym wyrokn. J§kami je- 
dnak swemi okolo palacn potrafil zwróció jej awag^. £stera poslala nia 
odzienie, aby mógl wejéé do palaca; lecz Mardocheusz nie chcial zrzncaé 
žaloby, tylko przez rzezaúca zawiadoroi} królowQ o calej intrjdze Amana 
i poledl a króla wyjednaó zmiaD§ wyrokn. Rzecz to byla niebezpieczna, 
gdyž do króla, bez wyraznego wezwania, pod kar% šmierci, zbližač si^ 
nie wolno bylo. Estera jednak postanowila narazič si§ na ámierč dla oca- 
lenia wspólziomków; prosila tylko Mardocbensza, aby o pomyélnoáó jej 
zamiam nakázal post s-dniowy i modlitwe (r. 4); sama tož po surowym 
poscie obrala si§ w szaty króiewskie i stanula w wewn^trznym dziedziácu 
palacowym (implnviom), naprzeciw andjencjonalnej sáli (5, i). Król 
z pocz^tkn spojrzal na ni% surowo, Estera z przeraženia zerodlala, król 
pospieszyl na jej ratnnek, upewnil, že kára šmierci za zbliženie 8i§ do 
króla jej nie dotyczy, i na znak tego dotknul berlem jej szyi(i5, 4 — 19). 
Zapytana, czego ž%da. — £. prosila, aby król do niej z Amanem przybyl* 
na aczt§. Podczas nczty król powtórzyl pytanie swoje, dodají|c, že 
wszystko jej da, o co prosié b§dzie, cboéby pólow§ królestwa. £. i teraz 
prosila, aby król z Amanem w dnia nástupným powtórzyll odwiedziny 
swoje. Wyszedl Aman nszcz^éliwiony zaszczytem, jaki go spotkal; wnet 
aloli popadl prawie w rozpacz, bo spotkal Mardocbensza, siedz^cego pod 
palácem królewskim, który nawet nie powstal przed nim. O tém zmar- 
twienin rozpowiedzial žonie i przyjaciolom swoim; ci zaá doradzili przy- 
gotowaé sznbienic^ na 50 lokci wysok^ i wyjednaó nazigntrz u króla 
dekret na powieszenie Mardocbensza. Rada takowa nspokoila nieco Amana 
i przygotowaó kázal sznbienic^ (5, 3 — 14). Kiedy tak Aman ugm^je 
si§ Mardocheoszem, król w nocy, po owej nczcie u Estbery, nie mog%c 
zasn^é, káže sobie czytaé roczniki paóstwa. Natrafiono na opis owego 
^ska, odkrytego przez Mardocbensza. Król zapytal si§, jak% nagrod§ 
olrzymal Mard.? odpowiedziano: žadnej. W tém przybywa do palacn 
Aman: król go wzywa i zapytoje: co nczynič temo, kogo król cbce 
nczdé. Aman myál%c, že on jest celém tego zapytania, proponuje, aby 
czlowieka takowego ubrač w szaty króiewskie, wsadzié na konia, i žeby 
najpierwszy minister królewski oprowadzal go po stolicy, wolaj%c: Tak 
ncxczoa b^zie, któregokolwiek b^dzie król cbcial oczcié.-^Odrzekl król: 
^oq>iesz ti§, a wzi4wszy szatQ i konia, nczyú, jakoá powiedzial, Mordo- 
cfaeuzowi žydowi, który dedzi przededrzwiami palacn. Strzež si^, abyá 
BÍe a tego, coé mówil, nie opnácil." Z npokorzeniem swojém Aman wy- 
petnil rozkaz, po czém ndal si^ na uczt§ do królowej (r. 6). Ta czekalo 
go dmgie, jeszcze wi^ksze nieszcz§4cie. Król po nczcie zapytal Ester$, 
jak4 roa proáb^ do niego? E. opowíedziala o niegodziwoéci Amana: król 
Tozgniewany wyszedl do ogrodn, gdy wrócil po cbwili, zastal Amana 
n loža królowej (žebrs%cego litoáci); wzi^l to za swoj^ zniewagQ i na- 
tychmiast go na tej samej sznbienicy, któr^ Aman dla Mardocbensza 
przygotowal, obwiesió kázal (r. 7); Mardochenszowi zas nrzi|d, a Esterze 
dobra Amana oddal. E. jednak nalegala o zniesienie, a raczej wydanie 
odmiennego edyktn (gdyž króiewskie rozkazy byly nieodwolalnemi. i, 19. 
cf. Dan. 6, 8. 15). W skntek tego, z polecenia Mardocbensza, pod pie- 



Ester 

cz^i^ krótewsk^, d. 23 mca Sziwan (Maj-Czerw.) wfslane zostaly do 
wBzjstkidi proiTincji listy, z rozkazem, aby žydzi w d. 13 inca Adar že- 
brali aig po miastach i niatjlko sig bronili, locz tet áeby vfytraoili nie- 
przjjaciót Bwoich i žeby poddaní Asawera w tem im poraagali (r. 8. cf. 
r. 1 6 Wulgaty, gdzie jest ca)y tekst cdyktu). Nastala v>i§c dla žydów 
nielka uciecba: uielyllio ^e otrzymali edykt ocaleDia, leuz tež že wietu 
z pogan ich relígjg przyjgto (s, m. IT). Gdy aadszedl dzieii przezna- 
czony (13 Adar), QÍeprzyjaciele žydowscy, piliiuj%c síg pierwazego edyktti, 
rzucíli aig na žydów w calém paňstwie; lecz že ci byli wszgdzie rázem 
žebráni {a, ti), že nadto mteli za sob^ urz^diiików, clic^cycb sobte za- 
skarbiélask? pierwszego ministra Mardoclieusza, latwo wazgdzie odnieáli 
isnyci^zlwo, W skutek tega, n sainaj Suzie, oprócz lo syuów Amana, 
utracito žycie 500 inuycb liidzj; na prawinqi zaá 75,000. Król na 
proSbg Estery pozwolil, aby žydzi Jeszcze w dula nástupným nytepili 
resztg nieprzyjaciól swoicb w samoj stolicy: zabili Jub lam jeszcze 300, 
i trupy 10 syoów Amaaowycb obwieailÉ; dobr jednak žaduego z uieprzy- 
jsciól ani vr Suzie, ani na prowincji uie tkngli (v, lo. iá. le). Zwj'- 
dgztwo swoje obchodzili uroczyície przez uczty, w Suzie d. 15, a iia 
pronincji d. I4 miesj^ca Adar (Luty). Mardocbeusz wydal rozkaz, aby 
pamiqtka tego ocaleoia coroczníe przez oba dui obcbodzon^ bjta, i ícby 
možniejsi dzielili sig ucztami swemi w tym dniu z bieduiejszyroi (9, 
1 — 23). Uroczyatoáč ta naznan^ zostala švfigtem Purini (losów), dla 
tego, Že Aman losem obieral dzieií na zatraceoie žydótc. §. 2. Na koúcu 
autor wymíenia žródta, z którycb czerp^' ca)% bistorjg, Žródiami temí 
3%' i) iisty Mardocheusza do žydón, z opisaniem catego wypadku i z po- 
leceniem, aby obcbodzono uroczyšcie dzieťi 14 i iš mca Adar (9, 
ao — 37); 2) drugi list Mardocbcasza i Estery, z poleceniem, aby éWj§to 
Purim obchodzone bylo wieczuemi czasy (9, 29 — 3i); 3) roczniki Me- 
dów i PerBÓw, z czasóvf króla Asswera (lO, i — 3), Istnienie tycliža 
žródel nie jest bynajraniej nieprawdopodobném. Królowie bowiem wscbodní 
ntienali, nawet podczos wrzawy wojennej, przy boku awoim pisarzy, którzy 
ich mowy i czynnošci spisywali (i/erodoi VII lUQ, VIII sto, cf. Esth. 
3, 12. 8, 0. 1 Eadr. 6, l); icb tež obowiqzkiem by)o pisač vr obec króla 
cdykiy i rozkazy, píeczetonaiie królewskím sygnalem, Prawdopodobnčm 
jest, že autor (jeáU uim nie byt sam Mardocheusz) od Uardoclieusza, lub 
od innej osoby, bior^cuj udziat w owycb wypadkach, miat szczcgólowe 
informacje (Cf. nižej §. i). Oprócz wspomuianych íródet, tlumacz grecki 
raiaí przed sobq kopjg edyktu przeciw Žydom (Vulg. Est. 13, 1 — 7) 
i wspomniany pod n. 1 list Mardocheusza; oba le dokumenty przetožyl 
i wciqgD%I do swego przektadu. W biblijnym kanonie žydowskim E, 
zajmuje drugie miejsce w rzfdzie 5 Megilhth, i idzie bezpošrediiio po 
ksigdze Ecclesiastes; w kanonie zaá chrzeácijanskim nastupuje po kai^gack 
Tobjasza i Judyly. Žydzi tak powažají ka. E., it stavfiají j^ obok 
Pentaleucbu (ob. trakt, Megilla; cf. P/eifer, Tbesaur. hermen. 8. S37), 
a évrieto Purim licz^ do wažniejszycb. W koáciele clirzeácjaúakim „Estber 
in Ecciesiae typo populum liberat de periculo, et interfecto Aman, qiii 
inlerpretatur Jniquitas, purtes convi^ii et diem celebreni mittit iu posteroa". 
S. Uicronym. ep. 53 ad Paulin.; prolog, iu Coniment. Sopíion. g. 3. 
Oryginalny tekst E. jest bebrajski. Ma on tylko to, co n Wulgacie jest 
"' I czgšci4 protokano 



Ester. 79 

£. Co do greckiego przekladn, notatka zamieszczona na koňca 
(Yalg. 11, 1) objaánia, 2e list o éwi^cié Purím (Yolg. roz. 16) przynie- 
siony zostal z Jerozolimj (do Aleksandiji) w 4 roka Ptolemeusza i Kle- 
^IMitry, przez Dozyteusza kaplana. Gdy jednakie czterech bylo Ptole- 
Beoazów (Epibanes ok. r. 200, Pbilometorod r. 181, Physkon ok. 145 
i Aoletes ok. r. 81 przed Cbr.), którycb žony mialy inii^ Kleopatry, 
achodzi pytaníe, o którym Ptolemeaszn w Est. ii, i jest mowa? 
W%4>liwoéé t^ rozstrzyga wzmianka (ibid.) o Dozytensza kaplanie; gdyž 
z Józefa Flawjosza {Contra Apion. 1. n §. 2) wiadomo, že pod Ptole- 
meoszem Filometorem, opieknnem žydów, czynnym byl w Egipcie niejaki 
Dozyteosz. Wi§c thimaczenie to dokonané zostalo r. 177 przed Chr., 
który byl czwartym rokiem Plolemeosza Filometora. Lecz notatka po- 
wyisza (il, 1) odnosi si^ tylko do listu o Purím (Vnlg. r. 16), dodanego 
przy greckim teksde, nie do calej ksÍQgi E., a tém samém ttnmacz tegož 
lista saponowač káže, že sama ksi^a £. jaž dawniej prz^ožon% byla 
na j^zyk greeki. Róžni si^ grecki ten przeÚad od oryginahi nietylko 
tém, že ma na koúca .dodatek (lO, 4 — 13) i wspomnian^ notatkQ (11, 
1) o ttnmaczenia, lecz jeszcze w samým tekscie rozrzacone s^ róžne do- 
datki, jako to: í) na samým pocz^tkn ksi^ (przed £. ) , i . Walg.) jest 
opis snu, jaki mial Mardochensz w 2 r. Asswera, odkrycie spiskn, wyna- 
grodzenie za to i nienawiéc, jak^ zt%d powzi^l Aman do Mardochensza 
(Wnlg. Est 11, 2 — 12, 6). 2) Kopja dekretn, wyjednanego przez Amana 
przeciw žydom, idzie po 8, 18. co w Wnlgacie zaczyna si^ od ostatních 
slów rozd. XII: Eptstolae autem hoc exemplár fwty i koúczy si§ na 13, 7. 
3) Po 4, 8 nast^piye to, co w Wnlg. E. 15, 2. s. 4) Po 4, 17 idzie 
modlitwa Estery i Mardochensza o odwrócenie grož^cej narodowí zaglady 
(w Wolg. 18, 8— 14, 19). b) Zamiast tego, co bebr. i Wnlg. maj§ 
w 5, 1. tekst grecki podige obszemiejszy opis wejácia Estery do króla 
i przyj^ia jej (Wulg. 15, 4 — 19.). 6) Edykt Asswera, czyli list o Pu- 
rím, wydany na korzyáé žydów, wtr^cony po 8, 18 (Wnlg. r. 16). 7) 
WHK>mniaay jnž dodatek lO, 4 — 18 (tož samo miejsce i w Wnlg.), 
gdaie Mardoch^isz przypomina sobie sen, miany na pocz^tkn, i zastoso- 
wi^e go do zaazlych wypadków. Cz§áci te zowi^ si§ den te roka no- 
nicznemi. W dawnej Itali (ob.) znajdowaly si§ one, podobnie jak 
w greckim tekscie. 6. Ilieronim przekladaj^c E. z tekstn hebr. (/Vcm/. in - 
£jtA.), wszystkie fragmenty denterokanoniczne zamieécil osobno, nakoĎcatej 
ksi^ Gz^áci wíqc Wnlgaty, aby odpowiadaly nkladowi tekstn greckiego, 
takim naležy rozmiešdč porz%dkiem: a) li, 2—12, 6. b> 1, 1 — s, 13. 

C) 18, 1 — 7. d; 8, 14 — 4, 8. e) 15, 2. 3. £) 4, 9—17. g) 18, 
S— 14, 19. h) 5, 1. Cf. 15, 4 — 19. i) 5, 2 — 8, 13. k) r. 16, i) 8, 

14 — 11, 1. CzQŠci denterokanoniczne przeložyl á. Hieronim z 70 eďí- 
tímás Vuigaiae^ t j. grecldej vffz xotvT]^ a nie wzi%l z dawnej ladňskiej Itali, 
bo ta ottatnia(ob. Martianay ap. Migne Patrol, hit. 9, 1488) znacznie 
si^ rážni od tekstn hieronimowego i jest obszerniejsz^ od greckiego *), 



') O dawnych przekladach laciáskich ksi^ E. xnówi i. Hieronim (Praef . 
in EathJ: Librum Eětker variit tmulatoribui oonstat est: vitiattum^ qvem ego de archiv 
vU Hétrmeantm rdsoama, verbum e verbo eipressiiu trtuutuli. Qiuem librum editio Vulgáta 
(dawňa Itala) laámont hinc inde vtrborum sinibut trahii, cdditit ea. quae ex ttmpore 



Etter. 

gdy lymczasem pnektad é. Hieronima zgadza si6 ^ 70 (cf. Sa&aiUr, Biblior. 
ss. lat. verš. aut. 1 734, 796...), Opróoz jut nspoinaianego greckiego 
przektadu, b§diicego we ttszystkich wydaniacfa Biblji ro, istni^a driigi tekst 
grecki E., wydatij przez 03her'a (De graeca 70 inCerpr. veraione, Load. 
1G5Í 3. 11 1); ró2nt sifi on oil ro, tak jednak, iž widač, Ke za pud.stawQ 
obu ttumauzom ahiíjt ten sam orygitiat. Domyjlaj^ sig, ie jest to przektaď 
Tbeodotiann. Greckie przeklady nie s^ tak dostowiie, jak i, Hieronima 
(TCrbum e verbo traa&tnli; 6'. Uieron. Praef, in Est.), Inne przeklady (kopiy- 
cki, etjopski, arabski, armeúski, stoniartaki) id^ za io i maj^ vaty tek^t, 
z czgácianii dcuterokBaoniczncmi. Przekind syryjski ma je takíe(ob. Ma- 
*iW, Com. in Jos, p. 6, 23), lubo nie liyíy drukswanenii w Polyglotach. 
§ 4. Autor ksi^gi K. niewiadomy. Ani bowiem przyziiajc sig sam do tego 
w ksigdze, ani go wyniioiiia tradycja. Nieklórzy wprawJzie przípiaQJ% 
antorstwo Ezdraszoní, inui púžaiejszyin cztonkom synagogj, inni Mardo- 
cbeuszoni, Iccz to s^ domysly tylko. Za tym o^tatnim autorem przema- 
v'\aj% najnigc^ pó:íniqsi komentatoroíiie (ob. Saholt, Einldt, II 257). 
Dowód za swoj%opiaj^ upatroji w stowacli Esth. », 30: Špital tedj/ M' 
doeheust to wízi/stko i Intami lamknqwí:!/, razeshl do iyilťiui... aby íA i 
litieň mna Adar za iwifta pnyjjli. Zk^d wnoszj, že „ío wszyitko^' t, 
cala historya o edykcio przeciw íydom, o dziataniu Estery, odnolania 
cdjktu, zabíciu nieprzyjaciot žydowskicb, stowem irszystkie wypadki, opi- 
saně w kai^dze E. (cf. o, 23 — 27), czyti sama ksi§f;a E, jest dzialem 
Mardocheusza. liCcz ze wszyatkicli tych miejsc (s, ao. 23 — 27. 20. cf. 
13, A) to tylko jest widoczném, ^.e Mardocliousz, oprúcz lislów wzglgdem 
uatanoffionia šnieta Purtm, opisal cat% bistoijg E. Prawdopodobniejszém 
jest, íe, na poifstawie íródel wymienionych (wyíej § 2), autor wBpólcze- 
sny, a przynajmníej bardzo bliski opisanym wypadkom, uloiyř ksi^ge E. 
Autor boniem ma jakby w šwiožej parnici róžne drobno okolicznoáci: že 
pnez 180 dni trwota uczta dla satrapów, a przcz : dla ludit (1, 4. fi); 
opisuje zaslony, podnszki, posadzkg królewskiego patacu, bogate naczynia, 
przybory Laremona (1, a, 7. a, s. 12); rozmowy wzgl^dera oddalenia 
kr6lowej Vasthi doslownie przytacza (I, 11 — 12. is — 22); podíyc cyfrg 
summy, jakit Aman obiecat dla skarbu krélewakiego za wyt^pienie iydów 
(S, 9); przytacza rozmony Eatery z Mardocbcuszem (4, 2), z królem 
' (:>, 1.,}, króla z Amaucm (c, 4..); opisuje ubiór Mardocbcusza przy nyj- 
£cia z palaca (8, 18..); podaje iiczbe zabitých nieprzyjaciól žydowakicb 
(9, 6. 13. IG. 16), nazwiska syn6w Amanowycb (9, 7. 8), dokladné 
daty (2, 16. 3, 7. 18. 8, 9. 9, 1. is. 17, 18. 11, 2.) i miejsce wy- 
padków (4, 6. 5, 9. 2, 21). Przy uazwach miesifcy (któro žydzi zapo- 
žyczyli dopiero n niewoli babiloáakicj) autor jesitcze po dawnemu si^ wy- 
raia (2, le. a, 7. 13. 8, 12. 9, 1.), bo przypuszcza, že te nazwy, jako 
nowe, jeszcze nie przez wszysikich uiog^ byč zrozumíate. Przy nazwisku 
Asswern ani rázu nie wspomniaí, jakim on by) kiúlem; bo przypuszczař, 



úiei putaaat ti uw/iri, liciil lolilum -st schulaňbta iliícipOná, luiupla ilirmuU, íxeogilarr 
qaibut mrbií uli potuil qai injuriam pxaui al, vtl qm ín/ariam fecit. Odnosí tig to 

do Inoiňskich, przed-hieroniDiowyoh przeklulóv ctAi^ kti^gi w ogóle; tymcica- 
■em tiiektórzy <np. Sixtai Ssmhi. Bibliutb. s. 1. 1 8. 3.) stuvrn lo albo ioieíni^^ 
i odnosz} dd c.tssoí deutsrulcftaouicznyoh, albo rosiEOrzaJit i do or/ginatn. 



to 
■Jtt 

J 




Etier. 

že to kudf wit, Jaiio mez šviel^. Jtfosiat wi^ pinč wkrótce po wr- 
p*dkMh i to m uměj Sozie, gdiie bjh rocznild królex^bie, ktlkakrotoie 
■m tebde Wípomniane (i, 23, fi, 1. 10, i— 9), lub w blisko^i. Gtlybj 
pUal « Jodei, Die omieizkaJby coá nadmientč o niej, o Jeroiolinú*. 
Z dworeiQ eaiaóškin] je^t dobrze obm^jmioni', jak wids<í z luzwisk ofi- 
qalktúw dworskjcb |i> lu- ^i. 3, S. si.> i opisów jaž wspomaiaDrch. 
Jeicli i«5 niekievlv Uomaciy objczaje dtcora medo-perskiego, pocbodň tt> 
<t%d, íl difůl b>č zrv^jDmiaBjm przei žjdów uictvlka w ziemilch As$- 
wen, lecE tel gdzieii)'!!]^) zamiesz kalých. Wreszcfe dodaé nalelf, že skors 
kacgk U pTTfjí:^ j^t przez íydón do kanonn (ob.), to nie mogla bjč 
p6iaÍ4 BBpiuni, >ak pned [V «. przed Chr., gdyž w IT w. kanón hjl 
aataioaj. $ 5. Wsifstko, cokolwiek aator oponiada, no«i na sobie cec^ 
pnvdj. Je2«li meitúiemy pod rozvagg óffczesne položenie narodB ij- 
iomslátgo m obcxfznie, vidzimy tam rozbudzone ijcie religijoe, objawia- 
ÁU eig w jtosUch i modlimacb (Estb. 4, i. 2. la. ic. 9. »u. 3i). Ka- 
kaz o obcbodzeiun iii^Ut Purím vychodzi nie od zwierzcfaaoici (arcj^ka- 
plaaa i kaplanóv, do którycb púdoba« rzeczr nalézaly, a ktůrfch w Socie 
■íe bjto), kcj od Mardocbřuuu i Estery. Žydzi, bgd^c odskaojnni prxez 
poein, jncboittg) jesiue iciilej svój odr^boy charakter, jalc to nu Aman 
pnjXB^je (£at, 3, 6). Co do EBt«rj, wTchowana w bojsjni Bo2^, do 
^n« walniejvzych g';taje si( postem i tnndlitw). Piebioic wynou j) na 
tram aa vscbodzie bowiem cz^sto síg trafia, íe niewofnice stajq sig pa- 
BÍHli. Slaaowiakú J^ wzglgdeni Amana bardzo zgodue i natart n^dóir 
hKnaowj<h (ob. OcMs, KiiJeit. II 53h—bHt § líí; cf. Batansartf^, 
!)■ fide Hbri EstLerae, Halíš. 18S9). PrafrdzÍ<TO£c calego opowiadania 
ttvierdss obchodzone iJot^d prtes tjiůii ítvi^to Purim (14 i is mca 
^i»x), o któréiD zT«5zl4 II MocIi. n, 37 wapomÍDa, jako o fwiscíe da- 
waéiD, obcbodzouém d. i 4 mca Adar, i zvaném takío duiem M<xr'ií>ckeu- 
Uú%eym. Józeí ř'bw. (Aai. 1. 1 1 c C, S.J éwíadczy, že íwijc? t*ii daieú 
wajscj tjdň na áwíede. W ifú-atc traktát MegiUa przepisi^e form§ 
tq vociTstošťi. Cf. traktát SittLhan Oraeh. Dwojakie t> obec tego fakta 
■Kde tifč przypuszczeiiie: albo ocaleoíe owo rzeciyviscie mialo miejice, 
i na jego pamiftkg ostanotiione jest fiiTÍ(to; aJbo nie. Jeíeli ocalenie 
rnaala niiejKe i dla tego osianoniooe aojtalo šnigto Purim. tedy ksi£ga 
Ettaj wmciaU t,yé spisaof dla czytania oa t«n dzieň, i oidsí opisyitaí 
wjpadek ptairdzitrj-, bed^cy przyczyn^ íwieta- Manala byč nadto ^iisaai| 
mfŮtatimň z ustaDOwienieni šwigta, bo, jak widzieliJmy, wszystko w niej 
Incmouxuje z triekiem Estery i Mardocbeasza, a nie ma nic, cohj idra- 
dalo etaa póíui^szy. JeJt«I! laš ovego ocaleaia oie bylo, ak^d aie 
wtíýo iwieto? Mašimj w takin razie przyjq^, že jednej ksiedze niewia- 
dvínego i klamlinego autora caty nsród dal ai^ nwiešč do tego slopnia, 
it jodynie k'«oli tejie ksiggi šwi^o nstaoowi); co jest rzocz^ niepTxy- 
pBtzczalnii. W Hamadan (Ekbatsna) Jeaxcze do dziš pokazajt frroby Har- 
doebeaua i Estery (Srítxr, Geogr. Ásiea TI i b. 114). Na zanniy 
pfxeciw wiarogodnoíci odpoffieddeli: Sautagartea op. c; Stiolt U §. llí, 
IS»; KtOe, Ymdiciae librí Eštbcr, Fríbergae I830-, i^trtau, Inttitiit. 
I. 423.; J. A. Voš. Oratio pru libro £., Dtr^jecti nib. § 6. Pier*«z«iti 
a mažuém p}taDÍeni, odno<uc^m si$ do tej ksi^gi, jest: jaUr jtit nažiti- 
*k« iriia Attvtnta u huUtryiůtc ticUckick* TekK síe móvi wjraitiie, do 




Ester. 



jftkiej narodowQáci on aateifď, tjlka otacza go Medsmi i Pěnami. Byfíe 
to ttigc który z monarcbów medjjskicgo, czy tež perskiego pochodze- 
nia? W Biblji DUJdawniejBzym Assvierem jeat ten, o którym wspomina 
Tob, 14, 13. w greckim texcie, ie zdobyl Niuiwg (ob.), wspólaie z N'a- 
bnchodonozorera (ob. Tobjasza kaigga). Dragira Asanerem (ob.) jest Kam- 
byzes, nastgpca Cyrusa, lub jaki uzurpator ówczesiiy. A^swer ksi^gi E. 
jest trzecim; czwartyra wreszcie jest ojcicc Darjusza Méda, o którym 
mówi Dan. 9, i (dwaj ostatní a^ jedn^ osob^. jak niž ej okažemy). Kró- 
lowie medyjacy i perscy, do których moie sig odnosiá ksigga E., byli na- 
stepuj^cy: Oyaktarea / ([i34-— 51H), Aitjugei (591 — ů60), Cyikiartg II 
(560 — 536), Cyrm (5S6 — 529), Eambytea (629 — 523), pKuth-Smerdys 
(632), Darjust syn HyHaapeea (522 — 488), Kiet-ktet I (48í — 465) i Ar- 
tabanut (465), Artalnerksea Dlugorílci (od 465 v. 474 — 424). Kommen- 
tatorowie dol^d íig nio zgadiaj^, któťy z wyiaienionycli królóff jest Ass- 
werein. Prideaux fCoimí.rion J. Alt. u. Neu. TeH.mit Vólkerhisíorie I 96) 
i Nickes (De Estherae libro, Rom, 1856 t. I 51) maj% go za Cyaksa- 
rewi I; Des Vignoles (Cliroml.) za Astjageea; Marsham (Canon 
ohronol. líc. 15) za Cyaksaresa II; rabíni niektórzy i Usher (Annal.&ii 
an. 4133) zn Darjusza Hyslaspesoffego; Euzebjusz (Chronic. armen. 
1 199 II 211) za Kserkaesa; Józef Flawjusz (Antit]. XI 6) i grecki 
ttumacz ksiggi Eiítery za Artakaerksesa. Dzisi^sí kommentatoronie najpo- 
spolíciej (opinio communis) id^ za Euzebjuszem, i w Aaswerze widz^ Kser- 
kaeaa (tak Scliolz, Emleilung II 517; Danko I 606. Cf. Brissoii, De 
regio persarum principátu). S. Uierontm, przeklad^^c czgáó protokano- 
idczn^ (l, 1 — 10, 3) z tekatu bebr., pozostawit w niej imig Aaswera; 
w czgaci zaá deuterokanonicznej (od lo, 4 do koiica) za grockim ttuma- 
czein zatrzymal Art aktér ksosa. ^ 7. Dowody za tožsamoíci^ perakiego 
króla Kaerkseaa z Asswernsem s^: l) loiii; Asswera jest tylko iiieuo od- 
mienn^ fonnq tmienia Kserksesn; Ahoííweross bebr., Kihi/arsa perskie. 
2] Okolicznoácí o Asawerze w E. dobrze odpowiadaj^ ternu, co bistorycy 
Bwieccy mówi^ o Kserksesie (ob. lUrolot VII 35, Sí, IX I07; Juttin. 
Hist. II 12; Strabo, líer. geogr, XIV fi34), a mianowície; a) Kserkses byl 
tak poteínym i slawnyni raonarcbq perskim. jak Asswer (Est. l, 1. 3. 
14. 18. 10, 1. 16, 1. 23). b) Kserkses mial rezydencje w Suzie perskisj 
(1, 3. 2, 3. elf..), nie w Ekbatanie medyjskiej; bo Suza od czasúw Da- 
Tjttsza zostala stolic^ króleatwa Ferskiego. c) Assner w trzocim roku pa- 
nowania wyprawia nspaniatq uczt^ (i, 3); Kierkses w tymíe r. odbywa 
nalnq naradg przed wyprawq do tirecyi. d) Asswer w roku ? ieni síg 
z Estery, oddaje sig ucíccbora Berajowym (í, 12 — 16); Kaerksea po po- 
wrocie z niefortunnej wyprawy stáje si^ rozpustnikiem, okrutnym i t. p. 
e) Asswer naktada podatki (i o, i); Kserksea rówaie po wyprawie greckiej 
stqje aig (.bcíwyni, tak, ii zloté pos^gi bóstw z Qabilonu zabrat. Locz 
wezystkie te dowody jeszcze nie s^ zdolne rozstrzygnqó pytania na korzy^ó 
Kaerkaeaa, bo l) imi^ Aaswerus zdaja si§ byí wspóluém króloni medyj- 
skini. Asswer u Tob. M, 15 (tekstn grec.) byl med; Asswer, o którym 
I Ead. 4, 6. može byl Kanibyzesein, a može pseudo-Smerdysem, podsta- 
wionyui przez magów medyjskich, przeciw perakiemu Kambyzesowi; 
Asswer, o którym Dan. 9, i. byt niezawodnie med, bo syn jego nazywa 
sig „Darjusz Med". Wigc Asswenis ksiggi E. byt prawdopodobniej me- 
dem, Die persem. Co do 2), okoUcznoici povjisiů moíaa rówuie doblK^ 



EttBr. 



zutoaowBiÉ do viela inaycb monarcbów vscliodnich: a) «ed)us HerodnU, 
rávaie pot^tn; mi byli królowic Medów: Cjakaares 1, Astjages i Cjaksares 
IL O nkh rówDÍež moiaa powiedzieč, £e panowsli od [adji do E^opji 
(1, t), bo iD^ja nie bardzo daleka od Medji, a co przez Etjopig (ob.) 
noamef nalež;, tnulDO z pewnojcif oznaczyé. b) Snza (ob.) dawaiejssq 
jwt od Cjnua; w niej, równie Jak w EkbataoJe, mogli rezjdowač królowie, 
puuqfcf nad Medjf i Persj%. c) Aator ksi^gi K. dobrze poinfonDonao}- 
{ob. I 4} o wszystkiém, co si; dzialo aa dworze wSuzie, mówi o oczde 
pnez 180 dni, a niczém zgola oie diýe do zrozumieaia, žebj to bfla jakaá 
aarada vojenna; ani d) oie wspomiDa, ieby Asswer adawat sig Qa jak^j 
«7pfa«(. Takiej rozpusty, jak Asswer, i okrncíeústwa pozwalali aobie 
iani krúloirie wachodni. e) .\53wer naktada podatki, jak ka2dy z króUw, 
lecx oie jest tak cbciwym jak Kserkses. Gdy mn Aniaii chcial ofiarowsč 
pienifdze za edykt przeciw žydom, Assrrer pieoi^dze te oddat Amanovi 
{t, II). Cf. Diíej § 9. § 8. l^ecs oiektóre okoliczoošci, w saoiej ksigdze 
£. napomknifte, wskazaj% na czas davaÍGjszy, oiž panovanie Kserksesa, 
jako U>: Aj Tekst dwukrotnic povtarza (s, G. 1 1, 4), že Mardocheuaz na- 
J«tal do ticzby jeúców, aprowadzanycb jednocze^oíe z JecboigaszeiD, król. 
jadxk^ do BabilOQU (cf. IV Rpg. 3i, 15), co mialo miejsce r 597 t. s»s; 
Kaerkses zas panow^ r, 4se — 4 7S. Žatém dzieje E. nie mogq by£ da- 
■niej^ze nad r, 696 — 590; ale tet oie uolemy im naznaczaó czasa zna- 
eanie póžntejszego. Jeíeli bowiem Mardocbeaaz byl jcúcem w r. 5ít, 
mnaial albo poilówczas, albo wkrótce potem zostaiS opiekanem mtodej b;- 
Bowicy. loaczej masielibyímy Jemu i jego braiu (Abibajlawi, ojcu E^tei?) 
Daznaczyč po sto kilkadzieú^t lat íycia, žeby w icb czasach Kserksesa 
(4SC r.) umie^ič, a Eaterze kazač sig arodzič po 100 roku iycia ojca. 
Tfmczaaem UardorJieusz wyst§puje v cafej tej bistoryi jako m^ž powa- 
iQf, jeíeli nie w aamej lile wiekn. Na raz Irzebaby przypnácič S níenft- 
taraliaicí: dtogí wiek iíardocbcDSza, dfugi wlek Abibaila, i zdolnoíii fiiy- 
cxa% Abihtila w pMoyro wieka. Wpraw<lzie thimacze, którzy historig E. 
odwtai% do K»erkwsa, przy zaimtacb: ktáry (3, 6) i który:k (11, 4) kal% 
mt éomjiiié: pnj pierwszym Cis, przy dragim ojeáic. Lecz to tluina- 
cscoM jeM nakr^canén, bo dla czegoí w a, c zaimck tíóri/ ma sig od> 
toáé do pnedostatniego Ci»a, a Die do ostatniego Benjamina; Równiež 
w It, 4 trzebs gwalt zadač tekstowi, iebj mu podson^č ojców. Tekst bo- 
wiem Uadzie uadsk: ^rat autem (MardochaoBá) de 00 nnmero captiTO- 
raai, qpos transulerat- i t. d.; gdyby zai chciat autor powiedzieé, ta 
Slardocileasz nrodzit sifi na wygaaniii, uljtby siów, .Erat antcni de filiis 
cspCirítatis~, lab t. p. Text žatém kaíe aig domyálač, ž« biatorja E. dztatai 
H9 wkiútce po r. 596. BJ Kiedy Amao rzucat losy (w ncu Nůan, 
Ihreu), aby wybrač miesiac na zatraceDJe íydów, los padl na nňesi^c 
oaatiii roka íydowskiego {Ad<tT, Laty). Wiiet |>o losowania edykt zostat 
o^Ottony w Siuie i rozeslaný po prowincjacb. Gdyby biatorja E. dziaJa 
BQ po edykde Cynisa r. nas (íydom doznoloay powrót), mielíby tjixi 
iuwj i sknteczny árodek ocalenia si@: korzysteč z edyktu errusowego 
i irrod£ do Palestyny. Czas fprawie 1 1 miesiecy) až nadto wystArczal 
i na sprzedanie maj^ikóir i na 7aop.itrzenÍe eig w podróž. Lecz ani Mar- 
dodiMsi nie zamyíia. ani Estera nie doradza powrota do Palestyny, tyt 
ko RMiMCzliwemi glosami oboje napetnia)^ mtasto (4, 1. a) i palác \xih 
(14, a..}; iani ia,i žydzi na prowincji swe žala rozwodz^ (4, 3). 



csares ^V 

tioDÍi ' 



I 



Zk^d nnoBÍČ tr^eba, iž rzecz dziala si§ przed edyktem c;rusowyia (SS6 r.), 
kieď; žfdom, jako jeúcom, Die wolno bylo poviracaé do rodzinnej zieiai. 
Tego ostatniego dowodem jest Ukíe Iwbrajati j^zyk tej kBiggi, a nie chal- 
dejski. Gdyby ksigga powatala w zauaay czaa po iiíevroli babilodskiej, 
rausiolby autor užyó j^avka clialdejakiego, aby byů lepiej toziiroianym; 
tymczasem pisze po bebr^jska i tlutua<;zy nazwiska miesi^cy, jako nowe, 
áwiežo w Dienoli zapDíyczúne (wyícj § 4). ^ 9. Skoro wi^c z jednej 
Strony historja E, nie mogía sig dziaÉ przod r. 69 7 (ob. wyžej § 8 A), 
a irudtiti prii/Jqó, žeby aig dziala po r. 53G, t. j. po Cyrusie; szukaó 
mtisimy Asawera przed Cyrusem, ini^dzy r. ů97 — i»s. Za t.viu czasem 
przeniawia wzmiaiikB bilkakrotna o .Persach i Medach" rázem. Wiadnmo 
z historji Medji (ob.) i Peraji, 2e od czasĎw Cyruaa Medowio przez Per- 
BÓw traktowani byli jakby iiaród podbity. Tymczasera w E. Medowie wy- 
st(paj% na równi z Persami (i, 18): pniwa Medów oa równi z prawami 
Persów (1, 19. 8, 8), podobuie jak uBauiula 6, s. \b.; ksi^ií^ ta Medów 
i Peraów otaczaj^ trou króiewski (i, n). Musi sig wigc bistorya E. od- 
nosíÉ do czasów przed-cyrusowyth, a Assfferero raoíe byé; Cyaksarcs I, 
albo Astjagos, albo Cyaksares II. „O Cyaksaresie I opowíadsjí, te byt po- 
tgíniejazym od swoich przodków i Že pierwszy podzielíí ludy a:^atyckie 
na prowiiicye" (Herodot I 10 3). Ojdec jego przyliiczyl do Mcdji Persj^ 
i wiele innycb kraiii (íb. tu 2); syn zatéro miat KÍelkie paústwo. Zgadza 
■íq to z naszym Asswerem, ktAry .,pauowat od Imlji do Eijopji (Est. 

I, i) i míaí 137 proffincyj (ib.), a w caíej ksi^dze E. wystawiany jest 
jako król nader obszernego paiistwa. Cyaksares, wspóliiie z nicekrólem Ba- 
bilonu Kabopolassaiem, poloíyl koniec Niaiwie (6 25) i pobil Scyt6w, 
którzy zakli Azj^. Po úpadku Niuiwy, Sabopolassar stal sig zato2ycÍele- 
lem mODarctiii nówej babiloúskiej ; Cyaksares zaá pozostal jego sprzymie- 
rzcAcem; meta oaleža) do wypraw Bnbiloúczyków pko Jei-ozolimie v latách 
e07 i i&8, a ztijd mial jeiiców íydowskich w swjch krajacb. Lecz i Cya- 
ksaresa tego nfe mo/:imy dzdqi! za Asswcra, bo kJeily Assver ieai si^ 
z Esterii, panuje dopiero ;-y rok (Est. 2, 16); tymczaseiii Cyaksares ok, 
r. 534 (zalém w i lata po mriezieniu Mardocheusza z Jerorolimyj jul 
koúczyl swoje pauowanie 40-letiiie {líerodol ! lOU); a poniewaž w Est. 

II, a. 1, 1. 3, 16. 3, 7. jest mowa o 2, 3, 7 i o la-ym roku pauo- 
wania Asawera, przeto ransielibyáiiiy paiiowaiiiu jego nnzníczyé pocz^tek 
vr tym czasie, kiedy wlaánie wypada koniec Cyaxaresa. Pozost^^ nam przeto 
do wyboru dwaj oslatni medo-perscy królowie przed Cyrusem: Astjagea 
i syn jego Cyaksares U. Którego z nkh mamy uivažaé za Asswera? roz- 
strzyga prorok Daniel, U niego bowiem Cyaksares 11 nazywa si? ,Dsrjn- 
szem Medem", a tego Darjusza ojcem jest Asswer (Dan. 9, i); wigo 
Asswer, o którym wspomina Daniel, i Aaswer ksifgi E. sq jednq osobq, 
któr^ pisarzo greccy zowii^ Astjagescni. Úb. art. Darjiisz n. i. I rzeczy- 
wjácio, lepí^ Asswer przypada do Asijageaa: Astjages bonicm posiadat 
odziedzic^one po ojcu obszorne i iia prowincje ju:! podzielone paiístwo, 
podobnie jaA Asswer, .który panonal od Indji do Etjopji nad I27 krai- 
námi" (Est. i, i.). Ježeli w uiacie, któr% inym sntrapom i míeszkaiJcora 
Suzf wyprnwil Asawerns, cbcemy widzieé jak^ naradg wojenn^, równieí 
i to dobrzc przypada do Astjagesu. Nabucbodoitozor zmusit Astjagesa do 
placcoia sobie baraczu; mogla wi(c miedzy obti potíjinymi monarcharoi 
(Nabachod. j Aí^sg.) tiwač wojna od s do T roku As^agesa (Asswersj 



le n.) 

i 




do ktArq wBtfpera byla o«a uczta, czj teí oarads wojeiiDS, opisans 
w £st. I, 1..., % lakoúczjrla aif; natoíemom haracm na Medjg, w skutek 
(O AMWer nakládá podatki (Cst. 10. t|. Przyj^nszj zaš, že Asswer 
AMjageseia, unikamy trndaaici, jakie » prz«ci» Uísamaíci jego 
I Kierkieiem i pneciw chroDologjj (wyž*j § T i 8), a mamy t? korzjriS, 
ie ckroneiogia ka.%^ Estery zgadza si§ z Danielovy (co do Asswera). 
~ ' i tflko mo2e sUnowič to, ta Auwer mieszkal w Sazie, o której 

■o, ta byla stolic^ Persyi (aíe Medci), i dopiero Cjnis obral j% na 
n^doKň krtlewsk^. Leoz za As^ag^sa Medowíe i Persowie razom 
bylí ilyani; a íe poprzednio za Fraortesa stoUca >Iedji, Ekbataoa, 
ITBOT bfl* sdobyt^ przez króU assyrjjiskiego, przeto bardso nalnrain) 
jnt Recs4, l« potomek Fraorte^a mieszkal w Sozie, bo Ekbatana lape- 
wae podAwczas jeszue si^ po úpadku swtdi díg podniosla. § 10. Antén- 
tycxnoič ofíd protokanonicznej nie ulega w^tfilínoici, wedtug tego, co 
jot powiedzJano (w}'že] § 4). Co do fragmfntów denterokanontcz^ 
DT«b, dU czego ich Diema tr bebr., nie wiadomo- DomyálaJ) aig ujektó- 
rzf řob. GhiňnytUo, De libris hUtoricis ant. Ffed. I 581), Je Mardocbenai 
pienrotaie napisat calii ksi^gig po cbaldejskn dla lydów w Persyi zoats- 
ňcTcli; lecE gdy dostala sie oaa Ao Pale&tyny, Synagoga kazata i% prse- 
iMjré w tkrócenia na hebrajski, do czytaaia w íní^to Pnrím^ že w ska- 
lák laga pierirotoy tekst dialdejski poszedt w zapomníeníe i tylko w nie- 
ktAfTvk egienipUizacb pozostal. TlamaiM zaj grecki, maJic przad sab« 
ote tekltr, nzapehúat Jeden dragini, tak jednak, iž oba tekstr dirial 
wtonie pnechonač. Z tego powodu, cbuii jní w jedoym teksde znalad 
gi ta ln g g Mardochensza. powtárzyl H dmgi raz (ii, 3—4. 3, e): cboé 
n nadmienil o pnyjgcin Litery u króla (5, I ), drngj raz apisal 

niej {\i, 4.. \b..y, tekst bebrajski dla królkoici, nie dbajíc o chro- 
ttologíenix porz%dek, Kspouinial o spiskn euQuchiw nn tycie AfiSwefS, 
nsem a hiatoijf zašlubienia Estery (2, 2i), inny la^ ory^nat miat OM- 
boB opiaatte o tymie apiskn (13, 1..), a tlomacz grecki oba opovriadania 
povtóny). 2e xaÁ cxgjci denterotan. bylr oryginalnie pobebr. lubcbsld., 
wUaí to; l" z bebratzniótr, jakie s? w teksrie greckim pofli/mo fďjo, i<prrf- 
ktad Jtm Kchy (ob. Langen, Die deuterokanon. Stficke des Buches Estbcr, 
Flri tolfg IBSt). Tak op. a--<£tv (cbwalii^), raz (Wolg. |3, ir) niywa 
tb% jí pr^padkiem czvartym, drugi raz (it, 10) z trzecira. tak samo jak 
bAr. Mkt ^ÍJI^\ albo ťod<^ dTTn)- Tak samo -po-nťíVEtv foddawaí 
poUoB; Talg. is, la. it) podobnie jak hebr. WírtnAacoA (^("T^Eín). 
fct6te nieira po sobie y (znak príypadkn sj, Inb ai (^J?- ^'« ''<'); ""■ 
new ^Aok; iv "/eípí a<ir> (uwolaij w rfCř ruii>j*j, laro. uwolnlfrfkq 'if^4), 
i eifita isczTuanie okrean od spójntka xaí (i), s*' Tbeodotjon, kt6ry 
pnekladal z hebrsjskiego tekfta Bibljf, ma te fragmecty w swym pm- 
klidiie. S" Przechowaly si? dot^d Bawet po cbaldej^kn (sp. Ee. Attemojů, 
Catalog. I 4Sž; ■ ap. /*« ^lín, Specimen rariar. lect, S. Teitus, ebal- 
daiea Esiberís addítaTnenta, Romae 1T83 a. 137 — 16 5; ap. .Vúitgs op. c. 
I 13; ap. •Sinům. lU Magittrit, Danif) socnnd. 70.), Inbo te zdqji sif byá 
ni£Mj pti«frai4, bdížcU samým oryginalem. 4" Najwažníejszjm wreszde 
(knroďeci, kuiry przemawia za orygiDatein bebr. Inb chald. czgici dente- 
rokai.. jest notatka, zamieszczona na koiica tekstn greckiego (Wulg. lt,l), 
íe « 4 roku paaowanía Ptolemeusza i Kleopatry, Dozyteosz, wraz z sy- 



k 



nem Biroim Ptolemeoszem, prsyttiešli do Aiekg&odryi list Pařím i po- 
'wiedzieli, že go przeložyl LiEjmacb, syu Ptolemeusza, w Jcrozolimie. No- 
talka vřigc ta mówi wyraánic o liácie (w gree. po 8, i3. w Wulg, r. I6); 
lecz to rozumieó naleiy o calcj ksi^dze, bo aui teu list, ani iane cz§ád 
deuterokan. w greckim tekscie oddzíebne nie byly i nie s| od cz^éti 
protokanoiiicznej, Nie da si? przeto utrzymač zdanie tych, którzy ranie- 
moli (np. Rabanua Maurua, Hugo de S- Caro, Lyranus, Puulíis Brugéna. 
i in.), ie autorem czeáci deuterokanoniczuyob byt tlumacz grecld. Po- 
iiiewaí ksigga E. w hebr. zdajo sig byč tylko streazczeníem ze íródet 
(o którycb ob. § 2), migdzy któremi byt i opÍ3 catego wyjjadku przez 
Mardocheuaza, i poniewaíi w cze^'^'''c'i deuterokanonicznycli sq tyiko 
szczegóty, bližGj do samego Mardocbeusza sig odaoazqce (seu, modlitna 
Mard.), lnb takie, o których on tyiko inógí byd poinformowany (np, mo- 
dlitwa Eatery i jej przyjecie u krůla), wiec bardzo Jest prawdopodobnéin, 
íe te azczególy pochodzq z Listoryi przez Mardoclieusza pisanej, gdzie zá- 
razem byly oba edykty Aaswera, jeden przeciw, ilrugi na karzjéé žydów. 
Czfáci deuteiokauoniczue w Koiiciele užynaly tej satnej powagi, co proto- 
kanoniczne. Widoczném to Jest i-od z saraego przektadu grechicgo, 
w któvym te ostatnie nie s^ oddzielone od pierwszych, Jnk to ma miejsce 
w Wulgacie. 2-re. Swiadkarai tej powagi s^ OJcowio i pisarze koSdelní 
(ap. Langen D. deuterokaa. St. d. D. E, s. 3..). Orygenes (Epiat. ad 
A/ric. B, 3) na zarzut Juljusza afryk., že bistorji o Zuzannie nie ma 
yi bebr., odpovriada, že nieobecaoáč jej w bebr. nie moíe staoowiů ža- 
dnego dowodu, bo .iniie ksiggi (w greck. przekt.) maj^ raz mniej, drugi 
raz nificej, niž Jest w hcbrajskicb egzemplarzacb. Tak np.... w ksigdze 
Estery Žydzi nie majq ani modlitwy Eatery i Mardocbeuszn, ani listu Ama- 
na, nzglgdem wytfpíenia žydów, ani liatu Mardocheusza, pisanego w imie- 
niii Artakserkaesa",.. Zkqd widač, že i Juljusz afrykaúski przyznawB) po> 
wagQ czfádom deuterokanoniczDym Estery, tak samo jak Orygenes, i ie 
o tém w^tplivfoáci podówczaa nie bylo. Orygenea uawet w iiinych miej- 
Bcach powotitje sig na deuterokan. cz§áci tak samo Jak ua protokanont- 
czne (I>e Orat. o. 14; in Joan t. II ?.); równiež Ř. Hieronim {Epist. 
48 ad Pammaah.; Ep. Í30 ad Demtlriud.; m Itai. 1. 1 7; in Eiecli. I. 8), 
É. Bazyli W. i ia. (ob. S<:koltt, Eioleit. t.I § >&..). g. Klemena rzym. 
(Ep. I ad Corinth. c, 65) wyraíníe powoIujD si§ na modlitwg Estery (Vulg, 
14, s..). Š. Ueliton, cbociaí w kanonie opuszcza ksi^g^ E., cytuje 
z niej ustgpy deuterokan. w ClavU. Na podstawie tej powszeclinej tra- 
dycji sobor trydencki (sess. IT) w wyrazacb: libros ip»oi inUyroa cum 
ovtnibua suis partibus, zaliczyl i deuterokan o ui czne czeici do ksi^g áá. 
§ II. Niektóre teksty w E., zvrlaszcza w czfiíciacb deuterokan., zdajq si? 
8ta6 w sprzecznošci z opowiadaníem protokanícziiém, jako to; i) Wedlug 
1'2, 1.. IMnrdocheusz ju2 w 2 r. Assnerusa odkryl spisek, otrzymal na- 
grodg i mieazkaaie w palacu; wedíng zaé 2, 6. ai. 6, 3. zdajo si^, že to 
byto dopiero w aiódmym roku i že Mordocbeusz 2aduej nagrody nie 
otrzymal 2) Wedlug i2, c Amnn uienawidzi Mardocheusza za to, že 
przez niego ponie^li karg eucuchowie; nedtug s, i, n. to mu nie chce 
tiddač poklonu. 3) Wedlug a, i. 3, 2*. Amati pochodzi od Agaga 
i przeto jest amalecytq; wedlug 16, lo. 1 1. jestmacedoúczykíem. Rzeczy- 
niácie Jednak žadaej sprzeczDoďci nie ma. i) W 12, 1. mówi autor ogól- 
sikowBto, to íempore; Jecz to Diekoniecznie ma znaczy6, íe Mardochei 



eusj^^ 





Ester.— Esliu*. 

w ^B aui*ni roka odkrjl spisek, v którt-m míal sen, opiasnj 
z — 13. Widoezriie 12, i. jest tjriko powtórieniem tego, co ma tekn 
. dal<?j zaá (12, 2...) roiwÍQi^ie, które ttDinacz grecki mote 
niflvtaácinie nniiekit na pocz^tka biatoní. I>ecz jeáli catj ost^p 
(Vnlg. 13, I — '6), bfdqoy w przedmowje greckiej, przemieécimy do 2, 
SI. vgz«lkA sprzeuRoič znika. Co do oagrody: is, 5. mówi, íe król 
ksat Ani mieukanie Uardocheuszoni w sKjm palacu i podarunki; lecz 
z 6, 3. widač, il wola króiewska oie zosUla nypelaion^; alba te nagro- 
(U bj-ta tak mat^, ií jej nie nwaíaao za nagrod^, godn^ króla; alba 
wreszcie, otaczaj%c7 króU nie wiedzieli o íadnej nagrodzie. 2) 13, 6. i S, 
4. &. nie £loJ4 w gprzecz nosci, lecz wz^jemnie sig uznpetni^q. Aman 
pnwdopodobnie z ilwojakiego tytulu Díeaawidzíl Uardocbeusza: jako po> 
lomek Agaga (Cf. I Reg- ih, %i..) i 2e síq widziat wzgardzoa;m prMi 
Harddcbenaza. 3) W catej ksigdze, zamiast tmieDia Atttcerus, grecM 
thuiacE pohKtfl Artakterktei, bo lo imig bjlo lepiej Grekom zoajome; z te- 
go lež powodu Amaiia acqmilmacedoňczykiem. Z ionjch zarzaUiw, do ca- 
1^ kai^gi GJf odoosx^fcb, Wípomnímy a zarzncie czjrníonym Esterse, £e 
autor wystawia '}%, jaJto DÍewJa$t§ ce;st% i pobožný; ooa tjmczasem pko 
zakonowi poili^ita poganina i okázala slg okrutn^ wzgl^em 9;tió<r Ama- 
D«. Ksigga przeto, mówi^ czyniqcy ten zarzut, pochwalíjaea tskie rzecijr, 
nia moje byč fwi^t^. Na to odpowiadaniy, 2e autor nie twierdzi, aby 
Est«r« byta bez grzecha. Malžei^stwa byty zakázané tylko z ludami cba- 
UB^jskíeini i s^iedoietni (ob. Mal^eóstwo n 2ydów); mogta przeto Estera 
bn obrazy zakooa poílobij. Assnera, zwtaszcza. 2e nie bylo íadaej oba< 
mj popadniecia w balwochwaUtwo. Wzglgdem Amana i jego rodziny níyU 
prsm odwetD, dozvolouego w Starým Test., i pra«ra natnralnej obroay 
jtyeú awego i snego ludu. Uodzina bo«iem .imana, gdyby pozostat* 
przy lyciu, jeszrze 3rois?:y oiiwet zgolowaíaby iydom. Cf. Vrith, Sfňp- 
tnrs S. contra incrednlos propugn. part. rv séct. s. Z komcnentarzy 
na l{ ksi^e otlznoczajq si^: Mikotaja Serari'aea (In 3. divin. bibl. libros 
ToboaiB, JoUitb, Estber eb:. comm. Mogant. IC!)») i Odmeft. Ob. takU 
yiektt, De Esttierae libro, gdzie aotor objaánia tfi fcfii^s éwiadectwaiDÍ 
bialOfyków obcyrk (tom t) i wyklada proroctva i p»lmy, majíce zwí^zek 
I liúlorJ4 Estery (i. II). Z iyilowskich kommeniarzy ob. Ahvn-Etrae^ 
Coameutaiii in librám C, altera recřnijo bucu-qne ignota. quam ecUd. 
J. Zedner, od. 3-a, Berolini ik:3. A'. 11'. K. 

Esteve (czyl. EiUc) EvigenjosE llarcin Franciszek, syn 
hnbiego £., ministra skarba, ur. i807 w Parria, wst^pil i»27 r. da 
eeiBÍiiatjum w Issy, r, issrzost&l wikarjaszem przy kníciele i. Magda- 
ttaj w Paryža, zajmoiral si; szczególniej dzie^mi osierocttnemi i zatotyt 
vide instytucji dobroťzynnych; r. 1833 w>t%pit do jezuilów; r. iftíi jako 
DJqoovx udat i\% do Chin, ocaltl i ochrzdt wiele porzuconycb dzieci 

Estius(v. Ilessetius taa Est) Wilhelm, belgijczyk, nr. w Gor- 
kus, 2 silachecki>-i rodziny panúw zámku Eat; nczyl si^ n^jprzód 
w Ulrwfade, pitém w akarlcmjl lnwaú>ki«j. Zostawszy doktorem teologii 
(13 Lůt. 1980), adat si^ do D'^aai, gdzie zostal proboszczem przy ko- 
faiek i, Piotra, profesorem teologji i Pisma i. i kaoclerzem akaderaji 
tHaeonej; na tém st-uioivisku um. 20 Wrz. xois r. maj^c lai 71. Obok 
gtfbokiej oaakt, cbwal^ jego skromnoáč i poboíuošó. Kajzaakomitszécn 



i 



: 



řir— £*lrii. 

(inetem E'S jest In amte* lim P^ali el 7 e^th^icM apost^orum epiUola* 
Comouniaríi, Doaci 1614 — 19, ? t. f. KomneaUn ten liczj 9ig do naj- 
lepssfch, zdaniem katolickícb tturnacz; (ob. K^hotik, Mainz 1343 t. 87 
s, S9I): E- doproKsdzIt go do I Joao. 5, «. ilokoiíczyt Baritotni^ Potri, 
j9go kolega. E. przedewszystkiéiii ma Iii na wzgl§dz)e ziiac^eoie Uteraloe; 
szuka gn zaj przez porównanie jediiych míejsc Pisma h. t dnigiemi, praez 
porównanie teksta tac. z greckim; powotuje si^ na lepsze kodeksjr bi- 
bljjne i na tradj-cjg Košciola, a zwtaszcza na šw. Augustjnst. PatnigUť 
Ijlko trzeba przj- czjnaiua Wgo komín., že lobo E. joit dohrym kato- 
likiem, jedoakle, jako uczeA Bnjusa i Ilesselsa, cza!>ami ich J{;iykiem 
{irzemawia. i íe, lubo wjrstfjponiU w obronie wolnej woli pneciit kaiwi- 
nistom, jednakíe jego wFasns teologja pod tym wzgigdem jest za surow^, 
np. pray iloai. íí, S. Kommeotarz E'a bjl przedrukowj wanjm: ColoDiae 
1S9I; Paris iS:3. 1640, I6&S, i«5», 1666; Jakob Merlo-Uor^Jns 
ňú wydanie poprawioDe, wedtug pozostatycb po E. rekopUmów, Coloniae 
1631; w Dowszycli czasoťh lo wydaDÍe powtórzyli: Fr. Saum (Mogno- 
tiaei8«l— 45, 7 v. ia-8) i J"' HoUammer (ibid. 1858 — 59, 9 v. 
in-8), Mniejszi wnrtoíé mnj^ Am-olationes in praecipua difieUiora toca 
.9. .icripturor (Antwerp. 1621; fd. Casp. Neinius, Duari ieS8; i in.J. 
Kommentarz E'a skrócit Norbert ďElbune: Amioíatíontt in omneš d. PauU 
tplai, « fn tj'la» caiwn, (Antverp. 1699 f.). Rázem powyžsze koramen- 
tuně wyszly p. t, Goil. Estii omnia opera in S. Script. (Venet. 1759, S 
v. f.). Jat egzeget%, tak równiež dobrým byt leologiem ř].; dowodem 
tego 84 Cfmmentarii in i Uhroa Stnlentiarum Petři LomtarHi (Colon. 
1615, 4 v. f.; Paris ie»B, i in.). Iddo pisma E'a 3\. Mttrt^um S. 
P. Eflmundi Campiaiii e ffatlicň latine redd. G. E., Lovaiiii 168!; Hi- 
ítorii Martyrům Ooreomiensiam (ob. Gorknra); Oraliones iheologicM 19, 
Dnao mi. ,V. PT. K. 

Estrix Idzi. jezQÍtft, ur, w Mecblínie (Malines) )R24, wykladat 
teologje 1T Rzymie, filozofjQ i teologj^ w Louv^n, w téni ostatniém mie- 
ício byl prefektem studjůw; f 1894 r. Žywq prowadzit polemik? w obro- 
nie altřitionii ame aniore amioiUae (ob. Skmcha), w dzielnch: Decertatio 
hittoric-theolry^ca. pra tnetiU Cotiailii Trid. (Mediliniaa 1663); Mm* 
Confim Trid. dilueidntu (Lovanii 1669); Confulatjp vvppoaitae ^VerilaHs 
rt CaríliJliť,., íím Hiítoría Ooiie. Trid. advfrsua authorem Disctptatíonum 
(Hachlin IB70); Minimt parndcriim (bezimíen. LoTan. IB71); Summula 
Summaťom in eontrovertfa attritionií (ib. 16 Ti); Apológia pro tummis 
Pimtificilnn (Antverp. 187!; na ludeksie); Slaiu*, orlgo et Kopua rt/arma- 
tíoni* hoa Umfiore atteiitaUte m IMgio circa aUmiidttrationtm Sacr. Poeia- 
lent. (pod pseiidontroem Franc. Simonii, Mognnt. 16TS); Jif/iaatin accu- 
tatorii ationymi fpod pseudon. WUk. Smdaíi, ib. 1879). Inne písma 
E'» sq: Diatriba iRMÍogicit de Sapienlia Dei... sivé JUanwluetio ad jidem 
dimiam perveitigandam^ confrnuindam etc. (Antverp. 16 72. na Indekaio); 
£HlHBidatio eommunií 'loetrinae theolnget. de Jide imperfecta quontmdam ni- 
dium (ib, 1673, na Tnd.); De frmidibtis haerttioor. ad orthodoros Iractatin 
(Mognnt. ifl'"); A-riomata Chriatianiit philosophlae ertda ex eonaitkratíoně 
qUadrtipUoií aetárnňatis er iíalico J. Búpt. Mannt, latinu redd (Antwerp. 
488), na pol. przeíožyl Kazím, Grabski fiVaw.-fíy /jsípoírte, Poznaii I70S) 
boíimicnny jezuita {Axli-mota rhritécjriňshej fiíoso//Í, Lw6w 174*); 
I.ogíttiva pr-^baWtatum (Romoe 1695). Cř. De Ilacktr, BibUoth, 



I 



Elhai — EtiopÍL 

Eltiai (bebr. Itu 'j^Jt. ^^ E^-). naiwíny Getejczjkiera (II Rog. 
1 i, 1 9), prawdopodobaie syn Achíís, króU z Gcth, a kl^rego David, 
gAf tutal sif w awej ncieczce przed Saulem, znalazl goúinne pnjjfcia 
(IR. 17). To tylko je« pewném, íe K. bj-í cudioziemcem, ostadlnn 
w J«roio]imie przf Dawidzie (II Reg. I3, 19) i íe miat snój orszak, 
ztotimjr I «oo walecznych íotnierzy (ib. w. i8. 23), Podczas banta 
Abulnnowega, Ethai zo snymi lotaierzaiiu trzj^mal xa DairídeRi (íb. ir. 
II), I Dim adal síe za Jordán i przywodztt jednemu 2 trzecb tiafcdír 
woJikB dawidowe^ (ib. 18, 3). Zd^e si?, ie E. prz>-J9l kolt mojŽeBzowy 
(rf. ib. 15, si). 

Etjopja (Aeihiopta. A'.í^io::í«) d greckich i rajmskich jeografów 
ostrmla tig kraina, lež%ca na potudniu E^ptu, rozpoczynai^ca gi^ od 
Sftot (ob. Mj Enc. IV 554. W.VJÍ71Í, lljst. nat. TI 35, V 9. Cf. Ezoeb. 
Sf, 10. 30, 6 wedtjg hebr.) i obejmnj^ca dzisiejszq Nubjg, Kordofan 
i Abissynje (CiUariiíi. Notitia orli. ant. III 152..). Byta to £. wl»- 
fáw», wscbodaia, zwana Aethíopia lupra Aegyphnn (E. nad Egiptem), 
albo Atthíopia Attheri'1 Ae, Atria. Lec:c takle E') nazywaao cal% kraiag 
imQdzy dopiero co wBporunian^ E'n wt&áciw^, a oceánem AtlaDtychJm; 
tUD umieszczano Etjopów he9per>^skich {Aeihiopes h^eptníj. Mkazkaiicótr 
jednej i dragiej E'i Horuer (Tlúid. I is) nszywa ostatnimi Indímí (ultimi 
hovmutm), za kiArymi juž nikt nie mieraka. Slowein. E'f utralano « ogóle, 
jako o«UtnÍ4 kraioQ poludoiow^ Afryki (Cf. CtUariuf 1. c. a. 147). 
WnJgata, za przykladem td. kladžie w^zfdaíc nazír^ Atthiopit, gdzie bebr. 
Bift Kuu (t. (^aí). I rzei^zywi^je, w wi^kszej ci^ci miejsc /íute nie 
moíe nic innego znaczyč, tylko Etjopje, nad g^rnym (paladniow^ni) 
Kg^em potožon^; Kuszyci bowíam (Btjopowie) biblijni wymieníaDi t% 
obok Egi]>ejftn i I.ibijvzyków (isai. ii. ii. 43, s. so, 4. 45, 14. 4S, 
9. Jer. 46, 0. Ezecb. 39, i«. sn, 4. n. •). 38, 5. Dan. 11, 43. Nah. 
S, «); od tego samego ojca piKbodz^. co i Egip<ganie (MiUraim), t, j. 
od dunu (Gen. 10, G); slnž^ nawet w wojskti egipaktém ([I Par. It, 
S. b); wi(c sq Etjopami. sqsJadaj^cymi z Egiptem i Lybjf. Wreaide 
i tfití n cxasÓK í. Hieronima nazywali E'^ SuJt {S. Hieron. Qnoest. 
ia G«n. c. 10), i dawniej królomo assyryjscy, po zdoby ci a Egiptu i Etjo- 
pjí, tytatowalí ai{ królami ifustur (Egipt) i Kumi (ScArader, Dio Kei- 
liosebr. s, is). i na poninikach egípskicb Indy mie&zkaj^cc przy gůrnym 
E^pd« nazywajq 815 íTwí. Zd^e si§ jednak, íe jak greccy i rzymscy 
j«ografovi« pod £'4 minmieli nieokreálon^ krain^ potudDiow; w Afryce, 
ok i tydowscy piune pod tvyraiem Kiut, oprócz Etjopji Ktaíciwej, 
rosamieli dakže za ni^, lob obok nifj, kraje w Afryce i Azji, ciyli 
w ogti» ostatmq rnajdaluq) ziemig polndoia. Widaó to z Kat. (la, 4i), 
fiňe P. Jwu9 mówi o krúlnwej Saby, íe przybyla z pohidoia, od krad- 
ttm zieim do Salomona (czy Saba ta w Arabji sz4:z;41iwej, czy w Etjo- 
pji wtaáciwe), dla itas tu wszy^tko jedno; bo jeden t dnigi kraj jest 
dalalco na polodniu wz^^dero Paleatyny). Izajasz róvfniez £[jop6w nazywa 
ladem, n któiTm nie ma innego (Isai. 18, a). W tém to insczeniii 
■spevne brač naleíy Etjo]>j; (Ktisz), przez którq przecbodaita rzeka rajn 
(ob.) Gebon (Gen, a, i^). W tém takíe znacienia opiewa Psalmista, 
tĚ E<ja|Kiwie oddadzq poklon Messjaszowi (Psal. 7i, 9. Cf. Sopbon- 9, 
IQ. IsaJ. IR, I) Že zresztq líraelici nazwf Ku*i rozciw^ í do Arábií, 
waotíi Riolna z U Par. -21, K. gdzie niowa o Arabacb sfiiadajqefcb 



4 
4 



I 
J 



Etjofja. 

z Etjopami (KoBiytami). Že zaá Arabjg od E'i oddnela Egipt i morze 
CzerwoDe z odnog^ Arabsky, wifc Arabowie moglj b;é tylko wtedf 34- 
Biadami Etjopczyków, gdy ci ostatní miesikali w poladniowej, Inb w innej 
Btronie Arabji. Wsponiniana žatém w Esther (1, i. 8, 9. 13, 1. 16, 
1) Etjopja, moíe znaczyí Arabjg. Nawet u pó;ÍDÍejszycb, chrzeácjaóakich 
pisarzy Arabja azcz^ílina, a nwtaszcza 7.iemia llomerj-tów, nazjwa (jg 
Jndia citerior, iub Aetkiopia; Indje zaS wlaSciwe, z jednej i drogiej strony 
UangeEn, zowiq sig Jndia aiterior, v. india occiiUnlalis. Trzecia IniUa: 
India minor, v. inttrior, v. Fontíca, iiii§dz; morzem Kaspijskiéra i Czar- 
néiD, nosila takže uazwe Eljopji (Ob. Wiltich. Handb. d. kirchl. Geogr. 
I 10), Wyraíniej jeazcze identyfikowanq jest Arabja potndniowa z zietnif 
Knsz w Gen. lu, ;; bo Saba, He<ríla, Sabatba i t. d. e% nazwiskami 
pokoleú polodniovrej Azji. Protoplast^ Kuszytúw (Eljopów) byt Kutt 
(Vulg. Chu»), sya Cbama, a ojciec Neraroda (Gen. 10, 6. e). 2e zad 
Nemrod zatoíyt pierviSE^ (babilnúsk^) monarchjf (Gen 10, 10), wj$c 
pienvBzo mieszkanie Knszytów bylo w tamtych stronach (Cf. Cbanaan). 
Wazyscy nezeni, mówi Lenormant (Manuel rlliist. anc. de rOrient, 1869 
I 9B; cf. H 7. 17), zgadzadzajq si^ na to, ie brzegi Tygru, Persja po- 
tudniowa i cz^iíó nawet Indji byly zaludnione przez rodzin§ Kusza, zanim 
lam osie41Í Semid i Jafetyci (cf. Knobel, Die Vnlkerlafel der Genesis, 
GieHseu I8ů(i; Mntert, Die PhOnizier). Do Etjopji wlaáciwej (na po- 
lodnie Kgiptu) przeazli Kaszyci za czasów YI dynastji egipskJej, nigc 
tnože na louo i wigcej lat przeil Mojíeszero; za dynaetji XII jn;í wy- 
stQpQj% zaczepnie wzglgdem swych s4siadóiT (Egtpcjan); za Sesaka (w. 
X> sluí^ vr wojskn egipskiéra (II Par. 1^, 2. 3), niedtugo zal potem 
zajeli na cbwile caty Egipt (ob, Zara) i wkroczyli do Palestyny, za króla 
Ajíy (944 — 90í. II Par. 14, 9..). Porážka, jakiej tam doznali, wyrwata 
im Kgípt, lecz póíniej (w pierwszej pólowie w. VIII), korzystaj^c z we- 
wn§trznych niezgúíl mi§dzy krolami tejže krainy, Egipt gúrny zamienili 
yi IIW0J4 prowincjQ, a na dolny naložyli baracz (Lenormanl op. c. 1 45á|. 
W lym Btanie rzeczy Izajafiz, po r. 7aO, prorokowal (I9, 4. ii..)l „Po- 
dám Egipt w rgce panów okrutnych... Zgtupíeli ksi^ž^ta Tania, uschli 
kaiqígta Memfis; zwiedli Egipt." Spetnit t§ przepowiednig zaloíyciel 
eijopskiej (XXV-ej) dynastji w Egipcie, Szabaka, ok. r. 7 2ů (ob. tej 
KBcykl. IV aee). Jego nast^pca Tnraka byt vr stosunkach z Ezei-hja- 
fizom (tamíe S. &6í), gdyí obudwom zagraial Sennaberyb, kr. assyryjski. 
Lecz przyj^ takže miala kolej í na pot^ín^ teraz E'g. Jeszcze za Sar- 
gona, ok. r, 712, za Szabatoki i Taraki, kiedy dynaatja etjopska byla 
nsjailniejsz^, przepowiedzint wspomniany prorok (ísnj. ao, 1 — d), 1% 
Etjopja dostanie sig vi niewol^ Assyrji. I rzeczji^iicie, nie uptyn^o pút 
wieku, gdy Asaraddon, wnuk Sargoua (ok. r. cio). zosta) ,krůlcm Mub- 
lur i Kuszi" (Egiptu i £tjopji). Sama Etjopja wprandzie wtedy jeszcze nie 
wpadta w rgce Aasyryjczyków, odzyskata nawet paDowanIc nad górnym 
Egiptem; lecz ivnnk Taraki i Teby (stolic; górnego Egiptu) utracit. 
ABorbauipnl przestat do Niniwy trofea swydí zwyci^ztw nad Etjopczykamí 
(ob, íimUh, w Ztitíchr. f. ágypt. Sprache. Berlin 11*68, Septenib. Octob.), 
wige i jeiiców etjopskiťb. Gdy Egipt wpndt w r§ce Kambyzesa (ok, 
535 r. przed Cbr.j, dostala sig i Etjopja (Meroe) pod panowanie Per- 
sów, które przecieí krotko tam trwalo {Btrodot. Hist. lU 20. 9;), a r. 
2S8 pod Ftoleroeusza Evergetesa, Za czaaów Cbrystnaa znów 2n^dujemy 




Eljopja.— Etyfflofogja. 




K"? pod nfdem osobnej królowej, Katidaki (KivSťxí;, Cmdact. Act. 8, 
XT), które to imig nosily zwyble królowe kraiof Ueroe (w Etjopji. /Vňitu*, 
Hitt. nst. VI 36; Dio Cassiut, Hist. rom. I.IV 5; Straho, Geogr. XVII 
830). EoDDch tejže królowej byt religji jydowsldej. wi|c jadaizm i tam 
Bití siTfcb wjzDawców, moie od czasóvr NabucbodoDozora, kiedy ífia 
s J«ren^zem vszedlszy do Egiptu, poszli tež prawdopodobnie do Etjo- 
pji (ef. UaL II, 11). Tradycja etjopska wspomnianego enaacha nazywa 
Jadich {Bzňviuí. Annal. ad au. 1524 s. 542). 3. Ireneajz {Adv. haeret. 
ni I!) i Ei]z«bja5z (Jlitt. E. li l) raíení) go pierwszym a)>osto)eni Ei: 
leei, wedlng Sofronjusza (ob. Hoscbas), mia) on gtosió EvaDgelj; na wj- 
ífie Ojlon i tamže ponicáó ámierč nifcieiisbq. A^baúscy E^opovia 
Iqrti cxaniega koloro skóry (Strako XV 6!>5; cf. Jer. is, 23), wirosta 
wrsakiego (IsiO- 4^1 '4. gdzie Sabaím sq t«m samím co Eljopovie. Cf. 
Hendot 111 lo; St^mtii c. 30) i posiadali od dawna ďawf wojeon^ (Dto- 
dbr. .SŇ:. Bibl. III 8. 3; cf. Isai. le, 2. Nah. 3, 9. Jer. 46, 9). 

idi obyczajach í wewQ^trznéni nrradzflníu kraja, ob. Herwíot lil zo, 
II 10«; Diodor Sie. III i; Strabo XVII sio.. Cf. íicMora, Verosimilí« 
de Cnchaeís, Obrdmf. i;i4: Zuďoi/, Ilisl. Aethiop. O zaszczcpieníacbRe- 
jcganixnín w E. ob. Abjs^ynja. X. W. K. 

Etnarcha {Ethnarha 'Edvip/T,?), prawdopobnie tytuí ksi^í^t, klo- 
ny pod obcém zwierzchniťtwem rzqfkili wtasQéra pokoleniem. Tak n^- 
wjtaj kaplan Symoa, jako syryjski xtaxal, nazyva sig etnarcb^ (I 
Sbdi. 14, 4T. 15, I. se({. Jot. Antt. XIII e, 6), takte i Arcbelans, 
STB Heroda W., ktúrema dla npokorzt^nia odmóniono do czasu nazwy 
fcrčla, otnymoje od Angusta lakíí tytul (Antt. XIV :, 2. i s, 5. XVII 
II, 4. Bell, jod, VII B, 3). WedjQg lego zdaje si?, te praepositns 
{UMfrpfi) kr6la Arety w Damasiko (a Cor, 11, 33) byí takim ksig- 
dam pokoleoia tamíe zamicKzkalego, zostaj^cym do Arety w stoannkach 
vuala. TekHt Uštu ilo Koryntjan i zwyczaje starego wsťbodu nie dajf 
tada^ postawy do mníemania, ie to byt lylko nrzqd, lab dowództwo nad 
wo^em. X. K. W. 

Ettal, 'Eiiil, w Bswarji, kiedyá klaaztor z obrazem cudami stynv 
Cjm, inteis<'e pielgreymek, blisko wioski Ammtrgmi, stawnej z swoieh 
pncdsUvieA H;ki Paúskiej. Cesarz Lodvrik bawarski, w skutek uczy- 
aion^o ilnba, za Ezcz^^liny pomról po jednej z swycb rzymskicb wypraw, 
ntotyt tn 1330 klasztor benedyktyúski, z osobliw^ wszakže regály, bo 
podfag nJ^ zgromadzeDÍe skladoč ei^ tniato z zakonnikón t z ryčeny 
lonatych. Podhig pierwotDego planu, ko^iúl stanowič miata rotnnda 

1 13 kaplicami. Cesarz widoťznie w tej fundacji tnial na myáli legend; 
Qnala (ob.). Gdy cesarz umart (1347), bodona koíciota jeszcze si$ nie 
■koikxyhí nie spetnito si? tei iyczenie jego, aby tam byl pochowany; 
Umtor przez wlasuycb jego synów zostat ztupiony i z majftnošci odarty. 
Kaéctól nkoúczoay 13?0 r., aszkodzonj bardzo zoatat przez íoluierzy 
Uteia Ibnrycego saskiego (1552). oduowiony I6T1. R, 1&03 klasnor 
nrienony. Cf. Babcnstuler, itistoria Eualensis, MQncb, 11194; H. llol- 
iMd, lUlaer Ladwig a. s. Stift zu Ettal. Ein Beitrag znr Kunst-n. Sa- 
gengBMh. des Mittelalters, ib. 1861. 

Etynralogja, zajmnje gig wywodzeDlem wyrazón z icb žródtoslowóv, 
tby tym sposobem dojšč do icb znaczenia pierwotnegu i wyíwíecič ich 
poboczne. Gat^í t^ j^zykozoawstwa rozviny szczególniej 



n 
4 






i 



Etymalogja.— Euoherjusz. 

niemcf w osUtnich czaaach i w cz^id na pownych posCawili podstawach; 
ale najkompatenttijejsi badacia tego przedroiotu zgodníe przfzaaj^, io t^ 
nauce daleko jeszcze do řbadania wewngtrzujxh praw J9zykowycli i íe 
tyra Bpoaobem stosowanie jej zásad jeat ňader chwiejnc. I dia tego tei 
vr objaénieaiu ťUma éw., do etymologji uciekatS BÍg možná tjlko w razie 
koDiecKDoáci i to k najwi^ksz^ o-gigdnoáciq, poníenaž nszystkie tego ro- 
dzBja UnnifLCzenia iiiog% byd tylko prawdopodoboe i zawszc potrzebuj^ 
inoych dowodów, ažeby je przyj^ó bylo niožna. Etymologiczne tedy 
badanin nie zastqpi% egzogecie braku doktadnej zanjomoáci histoi-ycznej 
ulycia jazyka biblijnego (nsua loquondi); wszakíe po2yteczna jeat etym. 
nieraz do wyéwiefenia subtelnych odcieni synouimowych i do latvriejszego 
utrzymania v pamigci catego fikarbu j^zykowego. Ktyraologj^ biblijn^ 
Bzczegúlnjiiij zimuji si^: A. Sulitiftena, Ortgines hebr. «. ]iebreae linguae 
antiquiss. nntura, 2 t. ed. ult, Lugd, Bat. wai; J. D, .VicAdeíii, Sapple- 
mentu ad les. hebr., G t Gott. I78í — 99; Fahre ďO/livet, La langue 
bobr. restituce et le veritnbie sens des mota biíbreux rétabli et prouvé 
par leur analyse radicale, 2 v. Paris 1815. Dia Nowego Test., Etyraolo- 
gJRuni graec liug. Ouilianum, ed. Síuri, Lips. I g 1 8, i Elffinolojiauin 
marfnam, gTGcki slownik z X Inb XI wieku, nieznancgo autora; ten ostatní 
objaJnit ntetylko pocbodzeuio wyrazów greckícb, ale bogaty jeat w no- 
táty hiBtoryczne, mítologiczne i archeologtczne, i podaje iriele cytat 
takich autorónr, jakicli pistna juí do naszycb czasów nie doszty. Wydat 
go n^przód Marcus Musurus, Wene<^a U99, póíuiej Aldus, ib. iS49 
i t. d.. ostatnio Upsiae 1816, i ed. Gais/ord vi Okafordzie I8is r, N. 

Eucherjusz. (od gr.eij/spvjc— irfCfny, ín»>iHiř),|. Sw. (16 Liatop.), bp 
Jjodski, ze íwietnego pocbodzqcy rodu, gdyž ojdec i toSĚ Waleijana, który 
byt bli^kiiD jego krewnym, piastowali nojwyžsze godnoki w krajů. Po 
i. Xroneuszu byt to oajstyuniejszy bp w koíciele Ijoiiíkim. Bystry umys), 
obszcrna i gruntowna wtedza, wyniowa petna mocy i powagi, zdumie- 
waty wszystkicli i jednaly mu azacuoek u najwyíizych dostojników paú- 
stwa. '£ malžonki Galii mlat 3 eyiiów, Salotijusza i Weranjusza. Tych 
postál do klasztoru leryncúskiego, gdzie nycbowywnli si§ pod okiem iv. 
Ilonorata, a pod kieruukíeni alannego Saiwjana, kápl. marsylakiego, ajiastgpDÍe 
zostali biskupami. E. zawsze pobožný i ci^gle w enotacb chrzeácjailskich 
postejiuj^cy, ok. r. 429 wst^pit do klasztoru leryQeóskicgo za zgod^ 
Bwej žony, która i'ównieí pošwi§cita si^ stužbie Goíej. Kassjan (CoUa- 
tion.), ónczcany opat w Marsylji, nazyna áw. E'a i é. Houoruta wybornemi 
nzorami tego przybytku áwigtych. Ale E , pragn%c žyč w wigkszej sa- 
motnoici, przenióst sig ua wysp^ Lero (dziá 3t. Marguerite). Tu napisot 
traktát o íyciu pustelniczém (Be fciyife aremi), vi którym wyslawia Zycio 
samotné w ogólo, w azczególe zaí wielkie oddaje pochwaly pustelni le- 
ryneůskiej, gdzie wůwcías ranóstvro íylo áwigtobliwyri mgiów. Tamže 
ok. r. 437 napisat traktát o wzgardzie áwiata (EpiHula paraenetica de 
cnntsmpíu mumli et aatcularii plitío^opkiae), dia krewoego swego Wňlerjana. 
Jest to DHJueoniejszy zabytek z catej siaroíytnoáci koáciclnej, tak poi 
nEgl^dem snej formy, jak i treíci. I:ACtna w těm dzielc czysta. atyJ 
potoc^ysty, myjli wznioslc, obrazy pctne itycia i prawdy, Erazm mówi, 
2e nie znal rdwoego dzieta pomigdzy utworami cbrzeicjaáskiemi; Du Pin 
(BiM. t. 4, p. 413), íe .oba powy2sze traktáty á. Eiichcrjusza, co do 
pi^knodci i czystoSoi jazyka vr niczém nie nstepuj% dzielora x epoki u^i=.- 



czjitstej lacin;." £. dovrodzi w swém dziele, te jnjat Dluduemi tylko 
pockchami karmi svrjch znolennikóff, íe doczesoe zaazczjty, okUski 
i obcowanie z ludžmi s^ tylko czcz^ pomp^, prawdzin^ niewolq, i ie nikt 
dg nich przjMÍfzaii sis lúe mole, je2eii ale da aí^ zaálepič swjm na- 
Duetnošcioia. Znikomoéč i nicoáč dobr zicmíkich tak jc&t przedsiawii>a%, 
te iiríat w KjobraŽDÍ czjteloika priecbotlzi Jako wídmo iub bfjakairica, 
które íalednie 5i§ okaž%, wnet na zawsze inikaj^ Walerjan, dJa któr^o 
£. napisat onagi o w^ardtie iwialít, žj't na wielkim švtiecíe. Jednokíc 
nie poriDcit pjcrwotaego iwego sposobu žycia, jeíeli to Jest ten sam 
Priscns Valerianos, któremu áw. Sjdonjusz Apotiaarf dedykowal pane- 
girjk, napisai)}' na czeíó cesarza Anita ok. r. 456. Takie Jest idanie 
oiektúrycli pisarzy {1>. Jiieet, Uist. lítt. de la France, t. 2 p. 2S0); 
ínni twierdz) {lioeií-eid. Not. in a. Euvber. Jo^re-U/e in Nícaea illrutrtta 
part. I lit. 7 p. »9- t. s part. 6 ap. Graeiíum iu Tliesaaro Antiqu. 
et Hjst Ital.), že to Jest mowa o i. Walerjanie, mnichu leryneiiskiin, który 
natat biskupem Cemelskim przed przylfczeniem tego biskupstna doNicei 
i byl obecným na soborze Arauzjaúskim, Arelateúskim i liiezeitekiu, 
a Dm. ok. 460. Do inn}di pism £'a nalcž^; i) Zásady thunsczenta 
allegoryczuego (Liber formulamm ipíritualit haeliigenliatj, czyli wyja- 
inienia uiektóryďi nst^pów Pisma áw., napisane dla Weraigusza, Jednego 
2 synůw Eucberjusza. Nie odziiacz^^ si§ one tak^ wytwornošci% styla, 
jak poprzednie dwa traktnty. 2) N&nki {loatructinne*) h dwócb ksiggach, 
napisane dla Salonjusza, drugiego syna. Tu růwnieí wyIo2on« sq tnidniej- 
sze miejaca Pisma šn,, lecz gruDtownieJ i z wi^kazyni poiytkiem, aníMi 
n poprzedaicj pracy. 3) Klaadjan Mamert cytuje czgšó iiomilji á. £u- 
cbeiJQSza o Wddťiia. Zdajc sig, íc niektóre homi(je, nosz^ce imi$ Ea- 
lebjoBza z Emczy, naležf do bisknpów ko^. galikaáskiego, podónczas 
kmtn^cego. Nic uie przeszkadzn przypisyitač je iw. EucherJuaiowL 4) 
Skráctaie Ktutjima; Eommentarz do ttifyi Jlodín/u (Geueaif)); Kommeraars 
do ttitg krvUwítích; Líelu dn Fiiona i Futistgria; rozmaile mowy i t. p. 
Dněla é. E'a wielokrotnie pojedyúuzo dmkonane, zamieazczone s^ *i Bi- 
híiotíieca Patrům. Traktáty o ij/du piutelnKiéni i o tctgardiie iwiata 
prseložone zostafy na róiue Jgzyki. Ďň^t {OpcraJ Jego wydal £razm 
rotcrdamski (Gasil. laso), bez pisma I>e laude eremi; pedtiejsze wydaoie 
w JJiuima BibUoth. Pí', t. VI i ap. Migtie, Patrol, lat. t, a(t. Wydane 
praez Tob!er'a fw Piloeilinae tleseripti-onei, SI. Gallen 1869 a. 2 7...) 
jSfiŘiom* <ie aliquibuM lovů ti.. Jest tém samÉni, co Eucherii rpittola ad 
Fauttňíiim, ap. LaÍ6é, Nova Biblioth. mss. I 665. Kassjan raówi <Coll. 
II), ie é. £, doskonalemi avemi cnotami przyšwiecal áKiatu jak gwiazda 
i jizorem byt žycia pustelniczego. Z pustyni ponotany byl na bi- 
sknpstno Ijoáskio ok. 434. Znajdowsl aig na piernszym soljorze Araa> 
■jaáskiiQ 44 1 r. Przypi&uJ^ mn fundacje wielu koácioíów i innycb po- 
božných xakladów w ijonic. Um. ok. r. no (ob. Tiliemont i D. JUvtt). 
&. Paulin i Noli, á. ilonorat, é. Uilary Arelateúski, Klandjan Mamert, 
í. Sydonjuaz ApoUnary, stowem wszyscy ówczeáni wieloy ludzie ubiegali 
as o przyjaiú z £w. Eacberjnazem. Wszyscy Jednomyálnie wyalaní^^ 
caoty jcgo. E. byt žarlitrym obroúc% nauki é. Aogustyna przecíwko 
Semipelagjgnom.— 2- S. E. takže bp IJoáski, r. 524— ii.d, podpisal 
ndiwaly soborów: AreUtedskiego (524), Karpentraakiego (a2 7) i drogiego 
AraozjaAskiego (539). Antetmi, kanonik z Fr^us {Attertío pro imico S. 



i 



Eucherjusz. — Eudaemon-Joannes. 

Eueherio lugdun. Pária I7 2G), utrzym)-waí, že on nie bjt biskupem Ijoii- 
Bkim, lecz jednej z djecezji wienneriskich. Wszakže biskupem Ijotískim 
naz^wa go wspótczesny autor íywotu i. Koiisorcji, panny, íyj%cej w Pro- 
wancji w VI w., o której Mart. Bzyraskie wspomina 2 2 Czerwca. Cf. 
QaUia Chr. ed. nova t. 4. p. si. (BtiUer). J.—3. E. Ljoiiski (Eucherim 
lis) iyt ok. r. 4 50. Zo!;tawít opis m^czeňstwa Legji Tehaň- 
sldej, p. t. Uiiíoria Paitionie S. Mauritii et Sociorum Agiiuneimum Mar- 
tyrun Ligianis Felieii 'ffteiafae, roylnJe przypisywany pierwszemu Euche- 
rjnszowi, bpowi Ljoóskiemu, gdy nasz E. biskupem níe bjl. Opis ten 
ofíarowal Saiwiuszowi, czyii Sylwinszowi, bpowi z Octodurura (Martignac), 
a olrzymat go od Izaaka, biafc. Genewy, który {wedíug zdonia E'a) 
dostat go od Teodora (v. Teodula), bisk. Octodurum. Ten ostatní r. 
381 byl na aynodzie w Akwilei, a f °^- t. 391 i. opowiada E., maj^c 
Bobie objawione niiejsce, gdzie zwtoki éiv. mgczenników spoezywnfy, wy- 
budovral tam bnzylikg. Za E'a jui tej bazyliki nie byío, lecz w bli- 
akoSei atat inny koációl. Wedtug wi^c wszelkiego praivdopodobieiíatwa, 
Mafiritii etc, pocliodzi z pierwszej póíowy IV w.Jeieli nic 
TTczeéniej. Cf. Legja Tebaůska. A'. W. K. 

Euchologíum u (acinników znaczy ksi^íke modlitw, czyli nabo- 
žeilstvro dla wiernych na niedzlele i áffi§ta, wyjgte z Drewjarza i Mazatu; 
u samycfa zná greków síiyoXóYttiV nazywa sig ksigga, zawieraj^ca w sobie 
modlitwy, formy blogoslawienia i ceremonje: jest to wlaáoiwie icb Mszat, 
Rytua) i Pontyfikaí zárazem. Najdawiilejsza edycja takowego dziefa po 
grecku i po laciniejest Goara dorainikana, p. í. EuchoiogiHm^ sivé EituaU 
Graeeorum, compUctent ritus et ontínes divinae bťirgiae, oficionim, aacra- 
^oiisecrotionum, benedktionum, funěním, oratiomim, cuiWiet per- 
i vel tempori coiii/ruoi, juj:ta tistnn orientalit Eaolesia* etc. Lutet. 
Paris 1647; Venet, I7S0; ib. 1754 f. A", ů". J. 

Eudaemon-Joennes Andrzej, ur. na wyspie Kandji, z rodu Fa- 
leoiogów; za mlodu przybywszy do Wtoch, wst^pil do jezuitów r. 1681. 
Urban VIII miaDOwal go rektorem založonego przez siebie koUeEJnm dla 
Greków i, jako teologa, dodal kardynalowi líarberini, gdy ten udawal sig 
na legata do Francji. Po pcwroeie ztarat^d, E. f 1625 r. w Rzymie. 
W obronie Henryka Garnet fob.) napisal: Ad aetionem proditoriam Edu- 
ardi Coqui Apoloffia (Golon. 1 e 1 o), przeciw Edu-nrďnrí Cok-e {Relation oí 
the proceedings ngainst H, Gamet, Lond. leoe) i Camdeiťowi, który re- 
lacjg Coke'a przeřoijl na lac, řActio in II. Garnetum, Loud. 1607); 
Htsponsio ad cap, IV príinne exereitalionis Isaaei Casaubi>m (Colon. 
lílá); Casiigatío Apncalypsit Apocalypseoí 'ITiomae Brighlmanni {ib. I6il). 
Prowadzil tež polemikg z kilkii pisarzami: Confutatio Anticotoni (Moguut. 
18 1 1; dowodzi, ie jezuici nie uczyli krůlobójslwa); Epištola monitnria ad 
Joan. Barolaium (Colon, IGIS; w obronie wíadzy papiezkiej); Dffentio 
Annalium eed. Catsnris Barmii adeerius tuendaeia Itaaci Casattboni (ib. 
161T); De Áatů-Ckritto (Ingolstad 1609; przeciw Roh. Abbot Antichristi 
demonstratio adversua Pontificios, Lond. leos); ParaMus Torti et Tor- 
torii s<ve responsio ad Torluram Torti (ib. líll; w obronie knrd. Bel- 
larmina]; Admonitio ad Uctores lilirorum M. Antonii Je Dominii (ih. 1619); 
Epištola de relapsu, moríe, poenaque M. A. de Dominia (Iiigolatad 1627); 
Narralio de pio ohitu Robeni Card. Bellarmini excerpta er lilteris Eudae- 
mon Joannii (Diling. 1627) i ia. ob. D» Backer, Biblioth. S. W. K. 



á 




Cudemoiizm. 

Eh démon ízm oufira gÍ^ opieranie ni oral nosci na wrodzolfii] 
czlúwíekowi pop^dzie do tzcz^ácia. Wsi;«tbie sjateraaty eDdemoDÍsty- 
C2iie igadzaJ4 si^ w tém, te jedynq sasatfii naszych czymioáci jest tn- 
lérfs, c»y to jsiiszego, czy wytszego rodzaju. E. wrgci jest prz«ciwDy 
moralizmowi Kanta, kt6r}' za n^jwyžsE^ zásady tnoralaoéci bierze epel- 
Aíenie wrodzotiego Dam prtiwa rozumoircgo; picririzy mówí: czyů zawBEC 
UIc. aby % twoich czynnoíci wyplywaty nast^pEtwa, spranlaj^ce ci naj- 
mjtete i najtrwahze Dczacie szcztácia; dragi zas mówi: cz}ň tak, aby 
maksyma tnojej noli mogla byč zárazem prawcm powszechaém. Eade- 
mouístyczna mnksyma szuka oparcia w praktycztiych instynktarh íycia; 
kantoKsku zaš opiera sig oa bezwzgledaym przykazie pOAszechDej pra- 
wodawczej ir oas troll (oa katcgaryczaym przykazie). ICudcmúDisIaoii byli 
DCinioKie Arystypa i Epíkura: ťla znoyslowego dobrobytu, dla jedao- 
stroDoie rozomianej pomyfluoéci pablícznej, dla zevD^trzaego porz^liu 
i pokoja pošvigcaii odÍ DajzacDÍejsze i najwyísze iatercsy ducha. Wgnib- 
Gzém jeszcze ZDaczeniii glosíla endemonizm szkoU cyroDajska, bo, po- 
dobnie jak dzisiejsi materjaliáci, szcz^šcia szukala jedynie w zmystowej 
rozkoMy. Na míejsce tycb systematúw, obiirzaji)cycb szlachetnieJBie 
Qczuci| ludzkie (i zazwyczaj dzíš oznaczanych Dazw^ endemonizma), ata- 
«il Aristoteles swój eudemonizm czystszy, bo szcz^cíe Dwaža jako owoo 
caMj; dohrte tyč i dobrze ecynir Iqczy si§ u niego raiem; Bzcz^ie jest 
zadovolnJeDiem wyptynajqcém z dobrých czjnów. PrzyjQciein zásady 
dobra powszcchDego, uczueia moralnego i harmonijDego rozwijaaia wszyst- 
bich sil czloHÍeka, podnosí i oczyszcza sig eodemonizro. Zásada dobra 
ponaiecboego lagodzi w nim ssmolubrtwo, i aczuciom zaparcía si^ í ofiary 
pnywraca naležoe im prawo. £. tak oczyszczoay nzoaje caot^ Jako 
pracf oa szcz^^e powszecline, i d^íyč chce do oiego DAKei kosztem 
jedoostki. Uczncie znów morálně nie w niskiej zwierzfcej rozkoszy, letz 
w zadoKolDJeniu dobrego czynu szuka snego azcz^ícia. Ale pomimo tego 
eademoDÍBijczDa zásada, podobnie jak i kaotowska, nie moíe byó zásady 
moralDOÍci, oie ma ona po temu odpowiednich wanuków (ob. Moralna 
zasadaj; sama nawet zreazt^ praktyka iycia. na jak^ glównie ogl^daj^ 
slg eudemoDiíci nawet wyí^zego rodz^bt wykozuje uicdostatcczuošó tej 
zásady. Cnocie oie zawsze tonarzyszy szcz^écie (jak przesadoíe twierdzili 
stoicy), i szczQsliny itiezawsze tém sanéni juž jesl cnotliwjm. Cnota 
jest rz«ez4 rozomnej. svrobodcej dzialalnošci cztowieka; gdy tymczasem 
■zcz^ie tkwi przedewszystkiém w ucznciowej stronie žycia i w znacznej 
dfáci zaleiy od zewnetrznych okolicznošci. To rozdwtijeoie faktycine oa 
demi azcz^cia i cnoty, pomimo ích w^wn^trznego z«i%zku, wskazqje na 
Stezaploíč podstftwy, na jakiej enderaonizm racjoaaliitowski chce swojf 
norainoéí oprzeč, skoro opiera }\ tjlko na stosnakach doczesnych 
choíby jak najsierzej braných. Dopiero bior^c íycie w j«go calosci, jak 
je rozumie chrysljanizra, možná endemonizmoni uadač przynaleíne mu 
w ajstentie moralno^ci znaczeníe. D%ienie do ezcz^écia, a mianoiricíc 
do viekaistego Bzcz^cla w Bogu, b^zie tu tylko podiaioUiw} zasad% i po- 
badkf rooralDcj dzialalcoýci cztowieka, gdy zaaad^ ]ir:edmiotoua jest za- 
«ez6 nie co innego, jak wola Doga. EadeinoDizm tahí przeciwny jest zn- 
petirie i eudemonizmowi racjoaalistowskiemu w róžnych jcgo postaciacfa, 
.zftrówno jak i puryzmoni Kaat«, odmawiaj^cego zupetnie moralnej war- 



hM 



á 




Eudemonizm. — Eudyici. 

tofei pobudkom o^jbigtym. Cf. artt. Moraloa zaiada, UoraUa fiioio{ja. 
Dobro, Szci?ácie. ^. 

Eudocja.T. £ttdctiii (od Eu2oxia— zadowolnienie, dobré usposobie- 
nie i t. p.)> I šw. (i Mařen), nr. ir Samaiji 2a paDonania TríOan'- W mlo- 
doéci odznaczala si§ pi^koáci^ ciala i doncip«m um;s)u. Otoczona la- 
Hsze tlumem pocblebców, data sig jedoemu x nich QKieáč, poczém opašcila 
dom rodzicieUki w Heliopolis, w CeleByrji, Dienqiiem zebraía znaczny 
majetek. Do domu, ležqcego obok jej mieszkaoia, przjbjl raz podrážuv 
lakoDoik Germauus. Gdy przjazedl czas jutrzni. Germaiius špiewat psal- 
iDf i czytal gloáno opis kar piekiclDycb i radoáci * niebieskidi. Cienka 
tflko áciana przedzielata pokoj zakonnika od sypialci Eaduuji, która 
przebndzona ápiewem, slyszaia nszystkio slona modlitwr i czylaola; zia- 
mioria, stucbala rzeczy zopelnie dla siebíe dotqd uiezDanvch, poczém 
poprosila zakonnika, ab; do niej przystedl i objasni) jej, co znacz^ to 
jego modtf. Germaous mowf sw^ vrzruszjt dusz§ mtodej nieiriastf, 
która odtqd pocz^la pokuty i wreszcie ochrzczoDa, przyjet^ zoatala do 
koéciola przez Teodota, bpa miejscowego. Majetek caly rozilata ubogim, 
poazla fia pastynig i surowy pokutoiczy wiodtii žynot. Cz^ato prošita 
Boga, aby cialo jej, którém tylekrotoie go obražata, mogto doatu>í6 
szcz^écia mgczcůatwa. Bóg wy&tuchat jej prosby. Gdy wybudtTo prze- 
áladowanie, prefekt Wincenty kázat wezwaů przed siebíe Elyuo^ jaí ze 
swej áwi^tobiinoíci Eudocj§ i áci^č {ok. 114 r.), gdy ta bogom oSary 
zloiyč nie cbciata. — 2 K. cesarzowa, žooa Toodozjiisza II, c6rka filozofa 
at«úskicgo LeoDcjusza (a jak cht^ íddí, Ueraktita). nazývala sig piemot- 
nie AthenaÍM. foniewaí byla pigkaa i ataranaie wycbowana, ojciec j^ 
byl pewDy jty íwieinego losn, i dla tego zostawii jej tylko 100 azluk 
zlota, a caly majqtek oiidal braciom. Z powodu sporu z bra<}mi, udata 
Bií 424 r. (a\. 421) do Konetantynopola. Pclcberjn, starsza sioslra ce- 
aarza, npodobawgzy sobie ralod^ dziewtcs, zamierzjta oienií zni%bratii. 
Atlienais, ochrztzona przez patrjarcb^ Attykusa, przyjgta imis Eudocji. 
Jako žona Teodosrjusza, zostata matkf Lucynji Eudoksji, która wyszta za 
cesarza WaleDtyniaca 111. a po jego ámierci zá jego raordercg Maksjme, 
pko któremu wezwata i^d r. ^^seryka, króla Wandalón, do WíocIj. 
R. 4 36, w skutek zrobionego álubu, odbyla £. piclgrzymkQ do Zieini 
éw., gdzio pobyt swój odznaczyla dobremi uczyukami. 7. powrotcm za- 
brala z sob% reliknjQ á. Stefana m^cz. R. 44!> (444) n)%^ najnieslti- 
Ezniej ponzi^l podcjrzenie o jej wiertiošci matíeňskioj i w akntek tego 
zabič kázal patrjcjnsza Paulina. E. wyprosila nówczas pozwoleoie nda- 
nia ai^ na mieszkanie do ťalestyny i tam dokonala reszty awego iycia 
(um. 460 I.) w pobožnoĚci i uczynkach mitosiernych, napieraj^c klaazto- 
ry i budujíc wiele košciolón. Obdarzona talentem poctyckini, uapisala 
poemat na ezeáá míza, wracaj^cego z wyprawy perakiej; poetycin* pa- 
rafráze picrwszycb oémiu ksiqg Pisma šw., wychwalau^ przez Focjusza; 
parafráze kai^g Daniela i 2acbarjaszai trzy k3i;gi na pochwalj Cypijaua 
(i Justýny), który za Djoklecjana w Rzymie ponióat mfczeústwo. Z písm 
tych nic do nas nic do82lo. Jeden z homeroceiitoDÓw (ob. Centonarii), 
opiaujqcy iycie Jezusa, przypisujq niektórzy Eudocjí, alo twierdzenie to 
na stubycli oparto dowodaeli. Grccy ezcz§ E. IB Sierp. (Qaits) N. 

Eudyéci, czyli kaplani raisyjni Jezusa i Marji. Zatoíy- 
cielem tego zgromadzeiiia byí Jhq Eudes, brat historjograta Franciai- 



.— Eiifaaqi. 97 

ka, którr, dla okrjcia niskíego swego pochodzenia, dodawat do sf^o 
imienia nazwisko swego miejsca pocbodzenia de Mézéray. Jan £. nr. 
takže w Mézéiay (w XormaDdji; :60i r., wst^pil 1623 r. w Paryžu do 
oratorjanów, 1625 wjáwi^cony na kaplaoa. W czasie wybachtej wów- 
czas zárazy, z zupetném zaparciem %\% 6iebie niós} po^ng^ zapowietrzo- 
oym. Od 1632 oddal si^ pracy missyjnej w djecezji Contances, Bayenx, 
Lisieux i i., ú\% i namaszczeDiem siroich kazan pozyska) wielu prote- 
staotów dla Koádola. R. 163S^ zostal supeijorem oratoijanów w Caen; 
wkrótce jednak Ricbeliea, zamy slajdy o založeoin semiDaijom, powolat go 
do Paryža. Rázem z ks. Perefixe miai oo uiožyé pian tego zakládá, 
gdy ze ámierci^ kardynata rozwial si§ ten jego zamiar. Eades wrócil do 
Caen. a za rad% kilku biskupów wyst^pil ze zgromadzenia oratorjaDÓw, 
które wówczas máto mialo seminarjów, i 25 Marca 164 3 r. z pi^ciu to- 
warzyszami zalo^yt nowe zgrcmadzenie pod nazw^ Jezusa i Marji^ z ce- 
lém odbywania missji i troskliwego wychQwywania mlodziežy dacbownej. 
Jeneraloy saperjor wybieraDy byl dožywotoi. Biskup z Bayeux € St. 
1644 zatwierdzil to zgromadzenie, a nastfpnie zrobilo to samo wieln 
innycb bpów francozkicb. S. Wincenty a Paulo i Papiež Innocenty X 
zacb^cali Eudesa do koDtvDuowania žarliwych jego mlsají. W chvíli 
jego smierci (1680 r.) zgromadzenie jego mialo 6 seminarjów i i kolle- 
gjiun. Eades zostawíl wiele dziel, szczególniej trešci teologiczno-pasto- 
ralnej. Rewolucja rozproszyla zgromadzenie eodystów, wznowione do- 
piero przez ks. Blancharďa, który žebral w Rennes 9 St. 1826 roz- 
proszonych czlonków zgromadzenia, pracnj%cego dziá we Franeji i w Ame- 
ryce w St. Gabriel, w stanie Indiána. E. zatožyl takže zgromadzenie žen- 
skíe Najšw. Panny milošci bližoiego (Charitě du r^fuge)^ zatwierdzone 
1642 r., a majíce na celu wycbowywanie mlodych dziewczyn i przyjmo- 
wanie pokutuic. Proces jego beatyfíkacyjny rozpocz^ty zostal 18 70 r. 
Cf. c. de Montzey^ Le P. Endes missionnaire apostoliqae et ses institnts, 
sa vie et Thistoire de ses oeuvres, i60i — 1680 — 1869, Paris 1869; 
autor tego dziela mial roczniki r^kopismienne eudystów; w dodatku po- 
daje histoijg eudystów. Montígny^ Vie d. R. P. J. Eudes, Paris 182 7 
(pierwszy žy wot Eudes a). Herofnfjourg^ - Le R. P. Jean Eudes, apótre des 
SS- Coeurs de Jésus et Marie, ib. 1869. Ange le Dort^ Le P. Eudes, 
premiér apótre des SS. Coeurs de Jésus et Marie, ib. 1870. S, 

Eiffeinja, Eupfumia (od E*>^r/i:o? — dobré jslawy táyicajqcy\ sw. (16 
Wrz.j, panna, um^ona ok. r. 30 7 w Chalcedonie, w czasie przeslado- 
wania Djoklecjanowego. W stanie dziewiczym prowadzila swi^tobliwe žy- 
cie, oddané modlitwie i pokucie. Z rozkazu s^iego Priskiisa pocbwy« 
Gona i okrutnie dr^zon^ byla. Sw. Asterjusz (ob.), bp amazejski, opi»I 
hístorj^ jej m^czeástwa, przedstawiouego na obrazie znajdi^^cym si^ nie- 
gdys w kosciele amazejskim. Podczas gdy jeden z žolnierzy chwydwszy 
za wlosy, przechyla w tyl glow§ swi^tej, drugi z^by jej wybija, a krew 
brocz^ca z ust m§czenniczki splywa po jej twarzy, wtosach i odzieniu. 
Po innycb jeszcze m^zarniach wtr^con^ byla do wigzienia, gdzie w mo- 
dlitwie szukala ulgi i pociecby. Skazana w konců na spalenie, wst^pila 
ochotnie fia štos, pragn%c copr^dzej polaczyó si§ z Cbrystusem w wieku- 
istej ciiwale. Inne wszakže wiadomosci o niej, tak greckie jak i laciá- 
skie (Paulina z Noii, Ennodjusza, Venancjusza Fortunata), równie jak 

Encykl. T. V. 7 



98 Eofeinja.— Eufrozyna. 

i &kta greckie, jakíe dostaly 8i§ w r§ce BoUandystów (którym wazakže 
Batler odmawia wiary), smierójej, po róžnjch m^czarniach, przypisDj% za- 
gryzieniu przez dzikie zwierz^ (Dia tego niekiedy na jej obrazach do- 
džU4 DÍedžwiedzia). Zt§d niektórzy przypaszczaj%, že Asteijusz o innej 
mówi Etifemji} oie zaá otej, pod której wezwaoiem byl ko»ciót chalce- 
doúski i któr% koációl grecki czci, jako jedn§ z najwi^kgzych m§czenni- 
czek. Niegdyá w Konstantynopola byty 4 koácioty, pod wezwaniem á. £u- 
femji, najslawniejszym wszakže byl jej koációl w Chalcedouie. Ojoowie 
soboru chalcedoňskiego wstawiennictwu tej áwiQtej przypisuj^ pomyslné 
zalatwienie swoich czynnoáci (Mansi^ Concil. t. Ví p. 325). Historyk 
Ewagrjusz (1. 3 c. 8) wsporoina, že cesarze, patrjarchowie i wszelkiego 
stanu wierni ttamnie pod^žali do Chalcedonu, dla dost^pienia hisk bo- 
skich za przyczyn% tej áwi^tej {Baronjusz ad an. 451 n. 54; an. 5í4 
n. 101 et not. in Martyr, rom. 16 Sept.). R. 680, po wzi§cin Chalce- 
donu przez Persów, relikwje jej przeníesiono do Konstpla i zložono w ko- 
éciele á. ZoQi. Cesarz Leon Izaurycki, czy tež KoDstantyn Kopronim ká- 
zat rzució je w morze, Iccz cesarzowa Irena wydobyta je, jak mówi Kon- 
stanty n, bp Tio (w Paíiagonji), w rozprawie mianej w tym przedmiocie (ap. 
Surium t. 4). Dziá zRajdnj% 8i§ one w Silivri, miasteczku portowém nad 
inorzem Marmora (Kantemira Hist. paústwa ottomaú., ttum. francuz. t. 2 
1. 8 c. 1. p. 58). Cz^éó tych relikwji posiada koációl Sorbony w Paryžu: 
ofíarowal ji| wielki mistrz maltaiiski. Ob. BoUand. Acta SS. Septerab. 
t. V 252... (So^fródl). J. 

Eufrat, Jvjf párr,;, Euphrates^ hebr. Peralh, ni£» ^ Bib^i zowie si§ 
takže rzekq (hebr. nahar, hanmiliar, Ex. 23, 31. Jos. 24, 2. Jud. 11, 19. II 
Reg. 10, IG. I Par. 19, 16. I Esd. 4, ii. 16. IT. 20. 8, 15. Izaj. 
7, 20 i in.), albo wielkq rzekq (Jos. 1, 4. Deut. i, 7. cf. Gen. 15, 18. 
Deut. 11, 24 i in.); wyplywa z Armenji, biežy na poludnie mi^dzy Syij^ 
i Mezopotamj%, potem przez Babilonj§, gdzie l^czy 8i§ z Tygrem i wpada 
do zatoki Perskiej. Za éwietnych czasów Dawida i Salomona, E. stáno - 
wií wschodni% granic§ paústwa žydowskiego (II Reg. 8, 8. 10, 7 — 16. 
I Par. 18, 13. 19, 16. II Par. 9, 26. cf. Psal. 59, 2), jakto bylo obie- 
cane patrjarchom (Gen. 15, 18. Ex. 28, 81. Deut. l, 7. ii, 24. Jos. 
1, 4). Ob. Mannert, Geogr. V 1, 19 9.. Cf. Raj. 

Eufrozyna, Euphrosyna (od sofpOTJVOí;— rozrať/ow-awy, uweielajqct/J^ 
ów. (1 Stycz. albo ii Lut.; u greków 25 Wrzeš.), panna, córka Pafnu- 
ccgo, znakomitego obywatela w Aleksandrji. W dzieciústwio juž posta- 
nowila poáwigcič 8i§ Cbrystusowi w stanie zákonným, a gdy ojciec nie 
chcial na to zezwolič, maj^c lat 18, obawiaj^c si ^, aby jej ojciec nie od- 
szuka! w klasztorze žeňskim, przebrana po m^zku, potajemnie opuicita 
dom rodzicielski i, pod iroieniem Smaragda^ wst^pila do klasztoru m^zkie- 
go nicdaleko Aleksandigi, gdzie bylo 850 zakonników. Za zezwoleniem 
opata Teodozego zamknula si§ w osobnej celi, gdzie przeszlo lat 2 8 prze- 
p^dzila samotnie na modlitwie, pracy r^eznej i surowém umartwieniu cia- 
la. Pafnucy, strapiony znikni^ciem jcdvnej córki, czgsto nawiedzal opata, 
który pewnego rázu zaprowadzil go do Smaragda, aby ten ducbown^ ro< 
zmow^ pocieszyl zasmuconego. Smaragd spostrzeglszy swego ojca bardzo 
zmartwionego, gl^boko zostat wzruszony, pocieszat go nadziej^ znalezie- 
nia córki. lecz niczém nie zdradzil swojej tajemnicy i dopicro przed 
ímierci^ wyznaí, že jest jego córk^ Eufrozyn%. Gdy uniarla ok. r. 4 70, 



Eufrozyna.— Eugend. 99 

P&fnucy przTwdziat hábit zákonný i áFͧtobiiwie ostatnie 10 lat žydft 
przep^zit w tej samej celí, w której £. tak pobožné i pokutnicze žjcie 
prowadzila. Nieznany antor skreáiit historj§ tej áwi§tej, Bollandyáci (Acta 
SS. 11 Febr.) drukiem j^ oglosili. Lubo Tillemont (Mem. X 50, Paris 
1705) uwaža ten opis jako niepewny^ jednakže Baronjusz wysoko go ceni. 
Cialo tej ówi§tej, przeniesione niegdyá z Egipta do Francji, przecbowi^e 
si§ w klasztorze á. Jana w Beauiieu, w Pikardji. Ma ta šwi§ta nazw^ 
cajtisskna, n niektórych nazywa sig £ufrazj% i £afrozj%. Ilistoija é, Eu* 
genji ma wielkie podobieústwo z historj^ š. Eofrozyny. Š. Eugenja um^ 
czon% byla za cesarza Walerjana, wiele lat przežywszy przebrana po m^- 
zku w klasztorze, którego nawet zostala opatem, jak opisuje š. Awít 
wiennenski (PoemcUum I 6 de laud. Virg., in oper. Sirmondi^ Yenetiis 
1728 t. II p. 211; Tillemont, Mem. t. IV p. 12 et 585, Paryž 1701). 
W XII w. tož samo powtórzylo si§ w. klasztorze ScLónau pod Heidelber- 
giem (Ob. Bolland. in Vita Hildegundis ad 20 Aprilis). Takie post^po- 
wanie da sig tylko usprawiedliwič w tych šwí§tycb dziewicacb zupeln% 
nieswiadomoáci% przeciwnycb przepisów, jak równiež prostoty serca i pra- 
woád^ zamiarów. GodofreJus^ Uistoría de vita et mořte s. £., Norimb. 
17 53; Vie oflmirahle de s, Kuphrosine^ tirée des autetin anciens et trad, 
tn fraín;, par un relig. Benedict.^ Paris 1649. (Schrod^, J. 

Eufrozyna (Ewfrozyna)^ á\v., czczona w kosciele wscbodnim 2 3 Má- 
ja, córka Jerzego Wszeslawowicza, ksi§cia polockiego (od r. 11 40), na 
chrzcie otrzymalar imi§ Przedzislawy. Gdy ojciec chciat }% wydaé za m%2, 
aciekla do klasztoru, gdzie przyj§la imi^ Eufrozyny. Po niejakim czasie, 
za zezwoleniem bpa polockiego Eljasza, zamieszkala w celi, przy katedral- 
nej cerkwi w PotOcku; zt^ zaš przeuiosla sig do Siolka pod Polockiem, 
gdzie byt dworek naleži|cy do cerkwi polockiej. W Siolka založyla nsg- 
przód klasztor panieúski, wraz z murowanym košciolem Przemienieu'a 
Paúskiego, albo á. Spása, potem druj^i kUisztor mgzki. Pod koniec žycia, 
przez Konstpol udala 8i§ do Jerozolimy, gdzie šwi§tobliwie f 23 ^laja, 
ok. r. 117 3. Cialo jej przeniesione bylo najprzód do Akkonu (ob.) i zlo- 
žone w klasztorze karmelitów, potem do Kijowa, gdzie dot^d si§ znajduje. 
Karmelici pomieszali t§ š. E. z E. aleksandryjsk% (ob. art. poprzed.). 
Ob. 6'tebelsh\ Dwa éwiatla, wyd. 2-e, I 56 — 9l; Martinou, Annus eccl. 
graeco-siav.. Bruxel. 1863 s. 138, i dzíela tamže cytowanc; {Serbinowicz) 
Badania bistor. o žyciu á. E. (po rusku), Petersb. 1841. X. W. K. 

Eugend {Áugenlu8^ u Francuzów Sl-Oyenl), šwi§ty (l Stycz.), opat 
klasztoru Oondat, w dzisiejszém Francbe-Comté. Žycie pustelnicze i zá- 
konné >f nadsekwaňskiej Galji i w góracb Jurajskich zaprowalzil á. Ro* 
man, ur. w koúcn IV w. ze szlachetnych rodziców w Gallji. Ten w 25 
roka žycia udal si§ z pismami Kassjana na pusty ni§ w Jura, gdzie zrazu 
žyt samotnie, a ok. 4 30 r., z bratem Lupicynem, založyl klasztor Con^^ 
dat^ który wkrótce tak dalece zapelnil sig zakonnikami, že zmuszonym 
byl založyé nowy klasztor Lauconne, nazwany póžniej kiasztorem i. Lupi- 
cyna dla tego, že tam ten áwi§ty byl pochowany. Okolo r. 4 60 w tym 
klasztorze bylo jnž 150 zakonników. Z kolci dwaj bracia založyli žeňskí 
klasztor s, Romana de la Bochc, gdzie siostra icb zostala przeložon^ naď 
105 dzíewicami, žyj^emi w najscislejszej klauzurze. tak, iž žádných nie 
mialy stosanków nawet z krewnymi, mieszkaj^cymi w s^siednim klasztorze. 
Obadwaj bracia zarz^dzali klasztorami: Roman, lagodaiejsz}-, przebywat 



100 E u g e n d. 

4rtale w Condať; Lupicyn, surowszy, roieszka} w Lanconne. Najznakomi- 
tszym ich uczniein byt Eagend. W siódmym roku žycia oddaný im na 
wychowanie, celowai w pobožnoéci i pilnoóci do naak, cate dni i noce 
trawi^c na czytaniu i uczenia síq po grecku. Roman um. okolo 4G0 r., 
■a Lupicyn ok. 480 r. Ostatniego nast^pc^ byl Minausus, a po nim £u- 
gend. Nie chc^ wyróžniač si^ od innych braci, pomimo naiegaú bisku- 
pów nie dal síq wyšwi^ió na kaplana. Z pokory l^czyl nadzwyczajne 
umartwienia. Jedn^ tylko mial 8ukni§, któr§ nosil dopóki sama z niego 
nie obleciala. W lecie vrdziewal galiijsk^ karakall^ i wlosiennicQ, otrzy- 
man% w darze od pewnego pustelnika z Panonji, nosil takže grube dre- 
-wnian^ trzewiki. Posilal sig raz na dzieá, mi§sa nigdy nie jadal, snopek 
slomy i koldra welniana by]y jego poslaniem. Pomimo tego zawsze byl 
wesól i zadowolony, lecz nigdy si§ nie šmial; o nikim žle nie mówil, ze 
wszystkimi obchodzil síq z wielk% }agodnosci% i miloáci%. Klasztor w ten 
sposób urz^dzil, že zakonnicy nie mieli žadnej wlasnoéci i nie mogli na- 
Yret, bez \viedzy przeložonego, rozporz%dzaé otrzymanemi oíiarami. Praco- 
wali, modlili síq, posílali sig i sypiali w wspólnych salach. Požywienie by- 
lo dla wszystkich jednakowe. Skládalo síq zwykle 2 polewki i suchých 
jarzyn, bez soli i oliwy. Praca stosowan^ byla do sil i ^ieku každego: 
dla jednych \^'yl^cznie fízyczna, dla drugich urayslowa, dla innych znów 
na przemiany, to fízyczna to umyslowa. Tym sposobem E, uzopelnil re- 
gnlQ uloženy przez Romana i Lupicyn^, korzystaj^ z przepisów á. Pa- 
chomjusza, á. Bazylego i Kassjana, oraz ze zwycz^ów klasztoru leryneú- 
skiego. Za jego zarz^du klasztor Condat i inne od niego zaležne klasz- 
tory do bardzo šwietnego doszly stanu i dobroczynny wplyw wywieraíy 
na ludnoáč okoliczn^. E. posiadal moc eudownego uzdrawiania chorých. 
Za pomoc^ powonicnia rozróžnial cnotliwych od wyst^pnych. Miewat tež 
cz§8te objaiRrienia. W žywocie é. E*a wzmiankig% o wypravrie zákonní- 
ków do Allenianów, lecz nie wiadomo, czy klasztor Condat juž od owego 
czasu takže przyczynial síq do nawracania tego národu, atoli pewn% jest 
rzecz^, že póžniej czynny bral w tém udzial. Sam E. nie wydalal si^ ni- 
gdy za múry klasztorne, miewal wszakže stosunki z wielu dygnitarzami^ 
tak áwieckimi jak i dudiownymi, którzy poczytywali sobie za zaszczyt, že 
mogli go widzieč, lub przynajmniej listownie si§ z nim znosič. Biedni 
i prostaczkowie takže tlumnie si§ do niego cisngli i laskawie przyjmowaui 
byli. Czuj%c síq bliskim zgonu, prosil jeduego z kaplanów o ostatnio 
namaszczenie. Cum Uhertaie peculiari olim etiam perungendi infirmos opus 
injunxerat^ aecretissime quoque sibi pectusculum petiit ut nioris eii perungi. 
Umarl mi^dzy r. 510 a 517. Pierwsi Bollandyáci oglosili, z wielomacie- 
kawemi szczególami, žywoty ss. Romana (28 Lutego), Lupicyna (21 Mar« 
ca) i Eugenda (1 St.), uložone przez pewnego ucznia i przyjaciela á. E'a. 
Ten sam autor napisal Wiadomoéé o regule klasztoru Agaunum^ ale ta 
praca na nieszcz§ácie zagin^la. Od czasu á. E a až do XII w. Condat 
zwano klasztorem é, Eugenda; póžuiej lud przezwal go klasztorem St. Cíau' 
Je, od s. Klaudjusza, bpa w Besan^n, który zostal zakonnikiem, a 526 r. 
opatem klasztoru Condat. Ob. BoUand. 1. c, oraz Gregorii Turon. Vit. 
PP. c. 1; JřY/^mon/, Memoires J. 16 p. 142 et 74 3 edit. sec; Mahillon^ 
Acta SS. saec. I p. 23 et append. p. 5 7 0. 6 7 0; BoUand. De S. Claudio 
ad 6 Junii. {^Schrvdl). J. 




Eugenjusz Papíež. 101 

EugenjuSZ Papiež. I. áw. (2 Cz.), rzymianín, wybraDj za žycia Pa- 
pieža Marcioa I, za obron^ wiarj pko monteletom, porwaDego 2 Rzymu 
i przez cesarza Kostansa na wygnanie skazanego. Wvbór £'a (konsekr. 
10 Sierp.. wedlug innych 8 Wrz. 654 r.) nast^pil bez wiedzy Marcina, 
który wszakže póžniej nan siqígoázil {Pa(p, Crític. ad Baron. 652 i 654). 
Rz^dzil £. jako rzeczywisty Papiež, nie zaá jako wikarjusz Marcina. Ana- 
stazy bibljotekarz chwali bardzo jego dobroč i éw]'§toá<3. Dobroczynny 
wzgledem wszystkicb, nie mógl wszakže žadnej ulgi przyniešč cíerpi^cemn 
za wiar§ Marcinowi. Celém po}%czenia koáciofów, wys)al postów do Kon- 
stpla, ale xnonotelistowski patijarcha Piotr przysla) dwuznaczne wyzna- 
nie wiary, odrzucone zarówno przez lud, jak i przez duchowienstwo rzym- 
skie. E. um. 1 Cz. 6 5 7 r. Cř. Jafe, Regesta s. 164. E. II. Po ámierci Pa- 
scbaliaa I, jedna partja wybrata (w Majů r. Czerw. 824 r.) na StolicQ 
Apost. archiprezb}-tera u á. Sabiny Eugenjusza. druga — djakona Wawrzyň- 
ca (Zinzinusa). E. maj^cy wi^kszošó glosów, wst^pií na Stolic^ Piotrow^, 
zawiadomil cesarza Ludwika o svroim wyborze, ale, nie czekaj^c na jego 
zgod§, przyj^l zaraz konsekracj§, podobnie jak to ucz}'ní} poprzednik jego 
Pascbalis I. Niezgodnošc owa w wyborze i nieYad, jaki zt^d wynikl w Rzy- 
mie, sklonily prawdopodobnie cesarza, jako patrona Rzymu, do wjrslania 
syna Lotarjusza, jako swcgo naroiestnika. Lotarjusz wspólnie ž Papiežem 
mial stanowic, coby konieczném bylo do przywrócenia porz^dku i zabez- 
pieczenia si^ w przjszloáci pko rozdwojeniom w wyborach. Postanowienia, 
jakie wówczas Lotarjusz wydal, a jakie znajduj^ si§ u Baronjusza, a do- 
kladniej w HoUtenii^ Collect. Rom. p. 11. przekbn}'waj% jak najwyražniej 
o óvczesnym stosunku cesarskiej i papiezkiej wladzy w Rzymie, a miano- 
wicie. že Papiež wyst§puje tu jako pan Rzymu, cesarz zaá jako prote- 
ktor. Niektórych s§dziów za to, že niesprawiedliwie cadz% wlasnošč za- 
grabili, kázal Lotarjusz do Francji na wi^zienie zeslaé, zk^d ich jednak, 
jak Aoastazjusz podaje, £. uwolni!. Za papieztwa E'a przybyli z Kon- 
stantynopola do cesarza Ludwika poslowie, z listem cesarza Micbala Je- 
kaly (Balbus), gdzie przesadza on bardzo nadužycia czci obrazów i stará 
sie przeciagn^č Ludwika na stron^ obrazobórców. Cesarz chcial poznač, 
jakie w tej kwestji jest zdanie biskupów francuzkicb, i dla tego prosil 
Eugenjusza II o pozwolenie odbycia z swyroi biskupami narady, w przed« 
miocie roztrzygni§tym juž na drugim soborze nicejskim. Žebráni biskupi 
(w Paryžu 825 r.j maj^c zle tlnmaczenie aktów drugíego soboru nicej- 
skiego, nie zrozumieli dobrze rzeczy, i dla tego nie godzili sig na postano- 
wienia soborowe; z drugiej jednak strony nie pochwalali obrazobórstwa, 
popieranego przez cesarza Michala. Napisali tedy projekt dwóch listów, 
z którycb jeden mial byč do Papieža, a dnigi do cesarza: w jednym wy- 
st^powali jako nauczyciele Papieža, którego poprzednicy przyjgli postano- 
wienia soboru nicej skiego; w drugim zaš pouczali cesarza Michala, jak 
rzecz t§ ma rozumieč. Ale cesarz Ludwik uznal ten projekt za niewla- 
šciwy, sam napisal do Papieža list pelen uszanowania, przeslal go do 
Rzvmu przez dwóch biskupów, dol^czaj^c zbiór wyj^tków porobionych 
z Ojców Košciola przez biskupów žebraných w Parjržu. Cesarz zapewnia 
w swym liácie, že poslów tych nie z nanczycielstwero jakiemš wysyla da 
Rzymu, ale dla tego, iž za obowi^zek sobie poczytuje we wszystkich spra- 
wach koádelnycb pomagaó Papiežowi, o ile ma mocy (ap. Mansi^ Concil. 
t. XY Appeodix s. 4S7. Cf. Hefele^ Conciliengesch. §. 425). Nie wiado^ 



102 Eugenjusz 

mo na czém si§ to poselstwo skoňczjto: bjé može, že zostaje z. tém 
ir zwi^kn wyslanie do cesarza dwóch rzymskich legatów; to wszakže tyU 
ko pewna, že niedtugo potem praktykowan^ hjla czeáé obrazów, w da- 
chn synodu nicejskiego, w calém paňstwie Frankoňskiéro. R. 82€ odbyl 
£. w Rzyinie synod, na któr}7n acbwalono*38 kanonów, maj^cych na celu 
podniesienje umyslowego i moralnego žycia w duchowieňstwie (I^abbe, Con- 
€il. t. VII). £• um. w Sierp. 82 7 r. Rodem byl rzyroianin, Anastazjusz 
mówi o nim, že byl bardzo pokorným, uczonym, wymownym i pobožným 
mgžem. Cf. «/a/V, Régesta s. 2 24. E. III. Ur. wMonte Magno, w Toskanji, 
z rodu Paganelli'ch, nazywal si§ poprzednio Piotr Bernard; z kanonika 
pizaúskiego przeszedl na cystersa. á. Bernard klarewaleúski, którego 
zostal uczniem, wyslal go n^jprzód do opactwa P'arfa, a nast§pnic do kla- 
sztoru s. Wincentego i Anastazjusza pod Rzymem. ^W czasie zaroieszek, 
panuj%cycb wówczas w Rzymie (ob. Arnold z Brescii; cf. Ottonis Frising. 
D« gestis Frid. I 2 7; ejusd, Chronicon VII 31, 34), wy braný Papiežera 
w koáciele á. Cezarego d. 15 Lut. 1146 r., w towarzyst^ie kilku kar- 
dynalów opuácil Rzym, gdzie senatorowie przygotowywali si§ do w>st^- 
pienia pko jego wyborowi, w razie gdyby nie chcial zatwierdzió icb re- 
wolucji. W klasztorze Farfa zostal konsekrowany (i 8 Lut. 114 5) na bisku- 
pa. W Witerbo, gdzie bawil 8 miesi^cy, przyjmowal poslów maronickich 
i katolikosa armeňskiego, którzy, podlug opowiadania Ottona frejsingeň- 
Bkiego (Chronic, VII 32), w skutek cudownego widzenia, jakie mieli w cza- 
sie Mszy ów., odprawianej przez Papieža, przyj§li obrz^dek rzymski. Z Wi- 
terbo oglosil E. drug% krucjat§; gdy Turcy zdobyli £dess§ i lacinnikom 
"wielkie niebezpieczeňstwo grozilo na wscbodzie. Š. Bernard mial zlecone 
opowiadanie krucjaty. £. wszjstkim krzyžowcom udzielal odpust zupelny, 
z zachowaniem zreszt^ zwyklych warunków; žony zaá, dzieci i maj^tki 
bral pod opiekg Stolicy Apost. Pomimo wszelkich swoicb wysilków dožyl 
- E. tego smutku, iž widzial, jak wieika i áwietna wyprawa na wscbodzie 
nie przyniosla owoców, jakich si§ po niej spodziewaí. Gdy E. przeby- 
ural w Witerbo, rewolucja w Rzymie przybrala wi§ksze rozraiary: za rad% 
Arnolda, rz^d áwiecki nietylko mial pozostawaé w r§ku senátu, ale nadto 
wznowió cbciano, jak za dawnych czasói^, stan rycerski; usuni§to prefekta 
miasta, a jego miejsce zaj^l patrycjusz, któremu obywatcie zaprzysi^gli 
posluszeústwo. Demagogia coraz wi^cej brala gór§: lud zburzyl paláce 
kardynalów i podejrzanych nowemu rz^dowi, zrabowal koációl š. Piotra 
i pastwil si§ nad pobožnými pielgrzymami. E. probowal v?ielokrotnie, 
czy nie da si§ drog^ pokojow% przywieáč Rzymian do posluszeňstwa, ale 
wszystkie te usilowania byly daremné. Wówczas uciekl sig do árodków 
surowych: rzucil ekskomunikg na patrycjusza Giordano, a gdy i to nie 
pomoglo, zabral si§ E. do kroków wojennych, pol^czyl si§ z wiernymi 
mu Tivolczanami i ze znaczn^ cz^áci^ szlachty rzymskiej, która nie cbcia- 
la godzič síq na nowe rz^dy. Przed koiicem jeszcze r. 114 5 Rzymianie 
byli zmuszeni wrócič pod posluszeústwo Papieža. £. wjecbal do Rzymu 
^posród oznak wielkiej radoéci zraiennego ludu (Bozon, ap. Watterich, 
Kom. Pont. ritae II 283). Ale pokoj byl krótki. Rzymianie, oburzeni na 
Tivoli, domagali si§ od Papieža zburzenia murów tego miasta; E. zgodzié 
ai§ nie chcial, ale unikajíc ci^glych nieprzyjemnoáci, zt^d wynikiy^cycb, 
znowu Rzym opuácil (w konců Stycz. 1146). Odwiedziwszy wiele raiast 
wloskicb, udal si^ do Francji, gdzie ňader uroczyácie przez Ludwika VII 



Eugenjosz Papíež. 103 

przTJ§ty (w Marcu 114 7 r.), w koáciele s. Djonizego daí królowi oriflam- 
iD§ i na kmcjat^ ndzielil bíogos^aivieňstwo apostolskie. Senát rzjmski, 
dla zapewnienia sobie poparda pko Papiežowi, wystař (ii45 r.) poslów 
do Konráda, króla niemieckiego. W liácie swoim, do Konráda pisanym 
(ap. Otton. Fris. De gest. Frid. I 28), senát wystgpowat jako piastun 
wielkiej i švrietnej wladzj nad cafym áwiatem; zamiast prosíc Konráda 
o pomoc i opiek§, senát wzywa} go do wspó}adzia2u w tej jego áwietno- 
šd. Konrád wszakže tak málo zwažal na pretensjonalne deklamacje se- 
natorów, že dwóch wówcras przybyíych poslów papiezkich przyj^l z wiel- 
kiemi honorami. Z pobyta swego we Francji £. korzystal na rzecz 
Kosciola. W Kwietniu r. 114 7 odbyl w Paryžu synod, maj^y na celu 
zabezpieczenie košciola ft^ancuzkiego pko henrycjanom, heretykom polu- 
dniowej Francji (ob. Bmys Piotr). Na t>Tn samyra synodzie wyst^pili 
oskaržydele pko Gilbertovi porretaúskiema, bpowi w Poitiers: písma je- 
go byly podané synodowi (ob. IJefeU^ Conciliengesch. §. 6i8), wyrok 
zaá odložony do nast§pnego synodu (114 8 r. w Rheims). Pod koniec 
r. 1147 E. w Trewirze odprawil synod, na którym czytal písma s. Hil- 
degardy (J/awiť, GonciJ. XXI 7 3 7... Harzheim, ConciJ. Germ. III 359..) 
i otrzymal prosby od króla rzymskiego Henr}'ka (Konrád cesarz udal si§ 
na wojng krzyžowa), aby zwolnil z ekskommnnikí Agnieszk§, žon§ Wla- 
dyslawa II, ksi^ciakrak., i pomógl jej do odzyskania tronu (ap. Bielowski^ 
Monnm. Pol. II 1 1). Z Trewiru udal si§ do Reims (ob.;, tu odbyl so- 
bor (ok. 21 Marca 1148 r.), wydal wyrok w sprawie Gilberta (ob.) por- 
retaĎskiego; na poprzednia proáb^ Henry ka, wzgl§dem Agnieszki, przychyl- 
nie odpowiedzial (i Kwietnia 1148 r. ap. Bieloicsh' op. cl s. 13). 
W Czerwcu 1149 wrócil do Wloch; przy poraocy Rogera neapolitaňskie- 
go odzyskal Rzyra {Wafterich II 306); r. 1150 znów go opušció rausial. 
Po dwóch prawie latách, za pošrednictwero Konráda III ces. jeszcze wró- 
cil 9 Gmd. 1152 (ib. s. 311 — 318), zawarl ugodg z Fryderykiem I ces., 
moc% której Fryderyk zobowí^zal si§ bronié potiadlosci papiezkich, Papiež 
zaá przyrzekl koronowaé go na cesarza i bronié przeciw Grekom (ib. s. 
819). E. t w Tivoli 8 Lipca 1153 r., pochowany w Rzjmie. Na Stolicy 
papiezkíej prowadzil surowe žycie cystersa (Ernaldus^ Vita s. Bernar. c. 
8). Listy jego papiezkie ap. Mifpie^ Patrol, lat. t. 180, wyliczeuie ich 
ap. Jafe\ Regesta s. 616..; cf. FabncH, Biblioth. lat. med.; listy odno- 
8Z%ce si§ do historjí polskiej ap. Bielowski Mon. Pol. II 8 — 18. W tém 
ostatniém jednak dziele data pierwszego dokumentu (r. 1144) bl§dna, 
gdyž E. obrany Papiežem r. 1145; bulla zaš, odnoszaca sig do djecezji 
wloclawskiej (ib. s. 18^, lepiej jest i z oryginalu ap. Rzyszczewski^ Ko- 
deks dyplomat. II i.s. i. Žródla do žywotu E'a žebrané ap. Watterích^ 
Rom. Pont. vitae, II 281 — 3 20, do czego dodaj Jfiracula s, Eugenii III 
Papae^ auctore anonymo^ ap. Martene^ Ampliss. coll. VI 1139 — 42; inne 
žródla ap. Muratori^ Annali ďltalia, III 43 7, II 368; ap. U^heíU^ 
Italia s. I 65. O pobycie Ea we Francji ob. Uefele^ Conciliengesch. 
§. 618. Cř. y. Delannes, Hist. du pontificat de Eugéne III, Nancy 
173 7, O dru^iej wyprawie krzyžowców za E'a, ob. Krzyžowe wojuy. — 
E. IV /"poprzednio (za^r/W Condolmierf), Ur. 1383 r. wWenecji. Po émierci 
ojca swego rozdal nbogim dwadzieácia tysi^cy dukatów swojego dziedzi- 
ctwa í zostři kanonikiem kongregacjí celestyiískiej s. Jerzego in Alga. 
Woj jego Grzegorz XII mianowalgo swoim skarbnikiem, ar. 140 7 bi- 



104 Eugenjusz Papiež. 

skapcm Sieny; že jednak mieszkaúcy tego miasta pragn^ii mieé biskupa 
rodáka, rezygnowat z bískupstwa i udal si^ na^ dwór papíezki, gdzie bv) 
akarbnikiem jeneralnjm, r. 1408 kardynatem, a 1424 przez Marcina V 
mianowanj legatem, najprzód Marcbji, a póžniej Bolonji, któr^ przywiódl 
do posluszeástwa Stolicy Apost. Po émierci Marcina Y trzjnastu kardy- 
nafów zamkn§Io si§ 3 Marca 1 4 3 1 w konklawe, arz^dzoném w klasztorze 
dominikaúskim, i dnia nast§pnego (s Marca) jednomyélnie wjbrali Pa- 
piežem £'a (koronowany ii Mař. i43ij. Zaraz po wst^pienia na tron 
rozpoczely si§ przeciwnošci, któremi wypelniony byl jego pontyfikat. 
Trzej cztonkowie rodziny Colonna: Antoni ksi^že Salerno, Odoard br. 
Celano i Prosper kardynal, synowcowie Marcina V, zagrabili skarb, že- 
braný przez zmaďego Papieža na wojng z turkami i na koszta podróžy 
greków, którzy mieli przybyč na sobor, celém pol^czenia si§ z lacinni- 
kami (Cf. tej. Enc. III 46 2). Przy pomocy zabraných pieni§dzy, Ko- 
lonnowie zamierzyli zapanowač nad Rzymem, co byloby imsi§ udalo 22 Kwie- 
tnia t. r., gdyby nie pomoc florentczyków i wenecjan, którzy si§ poI%czyli 
z wojskiem papíezkiém. Papiež ekskomunikowal Kolonnów, ale gdy, upo- 
korzeni or^žcm, zwrócili Kosciolowi cz§éč zabranego skarbu i zajíte przez 
siebie ziemie, zostali zwolnieni z kl^twy. Za niego rozpocz^I si§ sobor 
bazylejski, który ile mu sprawil boleíci ob. t(»j Encykl. Il5 7. I kiedy 
z jednej strony bazylejczycy podkopywali jego wladz§, z drugiej strony 
w domu niepokoili go buntowniczy roagnaci. Franciszek Sforza opanowal 
Marcbjg ankonsk% i inne posiadlosci papiezkie, i napašci jego nie možná 
byío inaczej usun^é,jak tylko oddaniem mu Marchji w dožywocie i mia- 
nowaniem go gonfalonierem Koéciola rzymskiego. Niebawem wszakže 
wyst^pií pko Papiežowi wróg nowy: Mikolaj Fortebraccio, dotychczasowy 
jenerař papiezki, przeszedl w slažb§ Filipa Marji, ksigcia medjolaňskiego, 
nieprzyjacieia E'a, zwrócil orgž pko Papiežowi, podszedl pod Rzym i, przez 
przyjacióř swoich gibelinów, pobudzit lud do buntu 14 34 r. Wyrzucano 
Papiežowi zle rz^dy i domagano si§ od niego zdania rz^dów š\yicckich 
na lud, wtr%cono do wi^zienia kardynala Franciszka Condolraierí, synowca 
papiezkiego, i palác papiezki otoczono straž^. Udalo sig jednak Papie- 
žowi, przebranerau za zakonnika, ujšc potajemnie i na lodzi dostač si§ 
do Ostji. Przed ácigaj%c% go pogoni% schronil si§ nast^pnie na galerg, 
która go przewiozla do Civitavecchia, zk^d udal si§ do Florencji, gdzie 
przebywal do 14 36 r. Podejrzywano bazylejczyków, že i oni mieli udzial 
w tych haniebnycb pko Eugenjuszowi knowaniach. Po ucieczce Papieža, 
Rzym zostawal glównie pod wladzíj Fortebraccia. Rzymianie za bunt 
swój ci^žk^ poniešli kar§, bo i nowe rz%dy byly nieznošne i papiezcy 
žolnierze nie dawali im pokojů; ngdza szerzyla sig w miešcie w sposób 
zastraszaj^cy. R. 143 6 przybyli poslowie rzymscy do Florencji, bardzo 
pokornie upraszaj^c Papieža o powrót do miasta, ale i)rošba ich nie 
byla przyjgta: E. przeniósl si§ do Bolonji i dopiero 1443 powrocil do 
Rzymu. Tymczasem zaš zajmowal sig E. przywróceniem pokojů w swych . 
posiadloáciach. Gdy Franciszek Sforza spostrzegl, že Papiež zamyála 
o odzytkaniu Marcbji ankoňskiej, wyst^pil pko E'wi. Papiež, nie mog^ 
podolaó potažnému ternu przeciwnikowi, widzial sig zmuszonym zawrzeó 
traktát z Alfonsem, królem arragoúskim, który, pko woli Papieža, zaj^l 
królestwo neapolitaíiskie, jakie E. prawem lenniczém, po émierci królowej 
Joanny (1435), oddal Renatowi, ksi^ciu Anjou. Przy pomocy Alfonsa po- 



Eugmjosz Papíež. 105 

koBAl 1446 r. EL swego nieprzTJaciela Fraociszka Sforz§ i Marchj§ an- 
*koásk4 pTzyl%czjl na nowo do swoich posiadloáci. Cesarz Zygmunt, 
którego £. koronowal 14 33 i ktory byt od tego casasu przyjacielem Pa- 
pieža, bytbj przeszkoddi ostatecznemu zerwaniu soboru bazjlejskiego 
z Papiežem, ale smierč jego (1437) pozbawila £a siloej podpory. Na- 
s£§pca Zygrounta, Albrecht IL zachowywat si§ w catej tej spravrie neu- 
tralnie. Dopiero Fryderyk III, w skutek zr§cznycb rokowiň Eoeasza 
Sylwjusza« wzi^I stron^ £'a. Ten sam negocjator pozyskAl dla £'a ksi^- 
t^t niemieckich, którzy bardzo nieprzyjažníe pko niemu wyst^powali, 
rozgniewani szczególnie za depozycj§ dwóch arcbpów: koloňsJdego i tře- 
wirškiego. Ale ten reznltat rokowan Eneasza oknpit Papiež wielkiemi 
oůaramj, a wi§kszemi jeszcze obietnicami: obieciď bowiem zaradzié tak 
zwaDym oci^žliwošciom národu niemieckiego, przywrócit do ich stolic 
arcbpów koloúskiego i trewirskiego i approbowal rozdawnictwo benefícjów 
i nrz^ów, dokonané w Niemczech w czasie odszczepieňczego soboru bazy- 
lejskiego. Na ž^danie zatwierdzenia wyžszoáci soboru powszecbnego nad 
Papíeža odpowiedziaK že przyjmuje on i szannje, równie jak jego po- 
przedničy, od których drogi zbaczač nie mysli, dekret soboru konstan- 
cjeáskiego o cz^stszém zwokwaniu soborów powszecbnycb, podobnie jak i inne 
dekrety tego soboru i innycb soborów, przedstawiaj%cych wojuj%cy Koéciól 
powszecbny (Rainald. ad a. 144 7 n. 5). Niemate tež ust^pstwa i przy- 
wileje dal £. cesarzowi (cf. Chmely Friedrich III, t. II r. 4) dla za- 
pewnienia sobie jego pomocy. fJekrety bazylejskie refonnacyjne przyj^to 
we Francji na zgromadzeniu w Bourges (i438 r.), o ile nie przeciwily 
sif (/ne tak zwanym swobodom gallikaáskim. £. zganit sankcj^ pragma- 
tyczn^ (tak nazwano przyj^te ^ekrety), pisal do króla Karola YII o jej 
zniesienie, nie mógl wszakže tego przeprowadzič {Rainald. ad. 1439 n. 
28). Ale gdy z jednej strony tyle sroutków zwalilo sig na barki £'a, 
z drugiej zaswiecil mu promieú pociecby i radoáci. Dla pol^czenia gre- 
ków, E. poiecil kardynalowi Mikotajowi Albergati otworzyč 8 St. 1438 
sobor powszecbny w Ferrarze i, dla nadania zebraniu wigkszej šwietnoáci, 
sam przybyř do Ferrary 2 7 St. D. 4 Marca przybyli i grecy. Pi^tnaácie 
sessji przeszlo na dysputach o pochodzeniu Ducba á., a do zgody jeszcze 
nie przychodzilo. Z powodu wybuchlej zárazy i wojennego powodzenia 
nieprzyjaciól E'a, sobor przeniesiony zostal do Florencji, gdzie poje* 
dnanie szcz§sliwie przyszlo do skutku. Radošč tego pojednania zwi§kszo- 
iu| jeszcze byla powrotem na lono Koáciola armenów i jakobitów. Gdy 
£. byl juž w Rz}'mie, pol^zyli si§ 8}Tyjczycy z Košciolem; maronicí 
takže i cbaldejczycy odrzucili swoje bl^dy i uznali prymat biskupa rzym- 
skiego. Wáród licznych swoich ktopotów zajmowal si§ £. myál% zwal- 
czenia turków. W tym celu 1443 wyslal do ksi^ž^t europejikich listy, 
wzyw^%ce ich do broni pko mnzuhnanom. Wojna wszakže, jak^ wówczas 
rospoca|t Wladyslaw Warneáczyk, pomimo znacznycb posilków najemnego 
wojska z Dalmacji, Neapolu i Flandr ji, zakonczyla sie kl^sk^ pod Wam% 
10 Úst. 1444, zgdzie zgin^l król Wtadyslaw i legat papiezki kard. Ja-> 
Ijan Cesarini. Skotatany przcciwnoáciami burzliwego swego panowania, 
£. zachorowal šmiertelnie i, wlaánie w czasie tej choroby, wydal bulle 
z wyžej wspomnianemi koncessjami dla ksi%ž%t niemieckich (w 16 dni po 
ich wydaniu umarl); obawiaj%c sitg tedy, že mog§ si§ tam zawienié 
ust^pstwa szkodliwe dla Stolicy rzymskiej, wydal 6 Lut. 144 7 bnllQ na 



t 



106 Eugenjusz Papiež.— Eugenjusz éwi^ty. 

zwan% Salvatoria^ gdzie z góry za niewažne uznaje wszelkie ust^pstwa, 
któreby mogly bjó szkodliwe Stolicy Apost, albo przeciwiřy si§ nauce 
Ojców. Umarl na r^ku áw. Antonina 23 Lut. 144 7 r. Byl E. wzrostu 
wysokiego; žyl nadzwyczaj umiarkowanie, jak asceta; byl irielkim dobro- 
dziejem abogich, opiekunem nieszczQáliwycb i, choč nie uczony, miloánik 
nauk i protektor nczonycb. E. byl bez zaprzeczenia jednym znajwi§kszych, 
choč zárazem jednym z najnieszczgáliwszych Papiežy. O žyciu E^a ob. 
Aeneaa Sylvius (Pius II), Oratio de mořte Eug. IV Papae, creationeque 
et coronatione Nicolai V, ap. Muraiori^ Script. rer. ital. t. III cz. 2 s. 
8 7 8..; to samo bezimien. ap. BoUaná, Acta SS. Maj. t. V s. 1 20 i 125 
w dodat.; bezimiennego, wspókzesnego z E^em, Vita Eugmii IV ^ ap. 
BaluzCy Miscell. VII 506, i ap. Muratari op, c. s. 868. Inne žródJa 
cytowane w tej Eneykl. II 63 — 64, do których dodaj Monumenta Con- 
ciliorum generalium saeculi XV. Conciliam Basileense. Scríptorum tomus 
I — II. Viennae 1857 — 74. Listy jego papiezkie s% w Bullarium (ob.) 
i przy aktacb soboru bazylejskiego. N, 

Eugenjusz áw. (is Lip.), bp kartagiúski. Deogratias, bp karta- 
giňski, byt prawdziwym aniolem opiekuúczym dla swoich owieczek i dia 
tysi%ców rzymian, zagnanych do Afryki przez Gcnzeryka ze zrabowanej 
stolicy (4 55). Po trzylctniém pasterzowaniu Deogratias umarl, a zawzi^ci 
pko katolikom wandale, wyznaj^cy arjanizm, nie pozwalali na wybór nowego 
biskupa przez 24 lata. Dopiero Huneryk, syn i nast^pca Genzeryka, za 
wstawieniem si§ Zenona, cesarza wschodqiego, dal pozwolenie na wybór 
biskupa, ale pod warunkiem, že w cesarstwie wschodniém dan^ b§dzie 
aijanom zupelna swoboda religijna; gdyby zaš Zeno tej swobody nie dal, 
Huneryk grozil, že tak nowego biskupa kartagiňskiego, jak i wtzystkich 
katolickich biskupów pótnocnej Afryki wypgdzi do Maurów. Ducbowieňstwo 
kartagiúskie nie chcialo przyst^powaó do wyboru w takich warunkach, 
ale lud, st^chniony za biskupem, nalegal na wybór. Wybór padl 4 80 r. 
na Eugenjusza, który zostal wzorem biskupa katolickiego i pokazal, co 
zdola zrobič milošč, nawet przy malycb árodkach ludzkicb. Dobra ko- 
ácielne zabrali wandale, wszakže rozdzielal on codziennie obfít^ jalmužn^ 
poroi^dzy wielkie tlumy. Kto chcial daé jalmužn^, odnosil j% do niego, 
jako do najlepszego opiekuna i znawcy ubogich; tym sposobem nie braklo 
mu nigdy na árodkach dobroczynnycb, choč codziennie rozdawal wszystko, 
co tego dnia otrzymal. Post^powanie takie jednalo mu serc^ nawet 
wandalów, co tém bardziej oburzalo naú duchowiaástwo arjai^skic i króla. 
Huneryk poslal mu zákaz wpuszczanía do koáciolów každego, kto tylko 
nosil odzirž wandalsk^; E. odpowiedzial, že dom Božy dla každego i že 
nikogo odp§dzač nie može. Wówczas znowu straszliwe powstalo przeála- 
dowanie katolików, ale znowu przybyl poset z Konstantynopola i wyje- 
dnal przynajmniej zlagodzenie niektórych postanowiei^ pko wiernym Ko- 
áciolowi. Huneryk postanowil wreszcie z pewnym niby pozorem prawa 
wjmiszczyč za jednym rázem Koációl w Afryce. W tym celu wýdal 
edykt do „wszystkich biskupów homouzjaúskich," w którym oáwiadcza, že 
dtužej nie može juž znosič tego zgorszenia, jakie Tobi% ci biskupi, odby- 
waj^c 8}ažb§ Bož% na gruntach nalež^cych do wandalów (którzy zabrali 
WBzystkie grunta uprawne) i uwodz^c dusze chrzeácijaihkie, pod pozorem, 
jakoby jedynie prawdziw^ mieli nauk§ cbrzešcjaúsk^. Wszyscy tedy bi- 
skupi na pocz^tku Lutego 4 84 stawič síq mieli w Kartaginie, aby tam 



Eugenjusz svrifty. 107 

w dyspacie z biskupami arjaáskimi wiar^ swoj^ Písmem šw. ozasadnili. 
Eozamie si§, najprzód jnž byío postanowioném, 2e na dyspacie tej prze- 
graji| katolicy, i dla tego E. chciaí mieč áwiadków dyspnty, aby by}o 
wiadomo, že katolicy oštěpili nie przed argiímeDtami arjaDÓw, ale przed 
gwahem. W imienin wi^ kolegów prosit króla o przypusiczenie do 
dysputy i zagranicznych biskopów, a mianowicie wyslanców Kosdola 
rzymsldego^ poniewaž chodzilo tu o powszechn^ calego Koáciota viar§. 
Huneryk nie zgodzil si§ na to, owszem, wiela najuczeňszych i najgorliwszycb 
biskapów afrykaúskich przed dyspnt^ jeszcze wtr^it do wi^zienia, lúb 
skazat na wygnanie, a wreszcie arjanski patrjarcba wymówil si§ od dy- 
spoty, jako nieamiej^cy po }acinie. Katoliccy biskupi podali wówczas 
piámiennie swoje wyznanie wiary; Huneryk wyznanie to uznal za bledne 
i do katolików zastosowal prawa, jakie w paňstwic rzymskiém postano- 
wiono pko heretykom, zabral koscioly, zamknul szkoly katolickie, rozegna} 
zakonników. fiisknpi zostali skazani na wygnanie: 4 6 do Korsyki, a 302 
w pusty nie afrykanskie. £. naiežal do tych ostatnicb; krol wandalów 
Guntamund przywolol go znowu do krajů, ale arjanie zle patrzyli na 
jego gorliwošc i staranie o powrót innych biskupów, sklonili wi§c Trasa- 
munda, nast§pc§ Gnntamunda, že £. r. 4 98 znowu skazany zostal na 
wygnanie; t^ raz% do Galiji, gdzie um. w Albi 505 r. Bezpošrednio 
przed drugiém swojém wygnaniem, wraz z dwoma biskupami: Yindemia- 
lisem i Longinem, byl na émierč skazany, ale gdy dwóch tych biskupów 
ácigto, £. z niewiadomych powodów, juž na rusztowasiu, otrzymal uwol- 
Dienie od smierci. Ob. Victor Vitensis, De persecut. Vandal. Cf. Bolland, 
Acta SS. 13 Jul. y. 

Eugenjusz, od eviYsvio; — szlacheinie urodzony^ éw. (13 Listop.), 
arcybp toletaňski od 646 — 657 r., syn Ewaucjusza gota. Jakis czas 
by) przy koáciele toletaňskim, potem udal si§ do Saragossy i wst^pil do 
klasztora s. Engrata. Po šmierci arcybpa toletaňskiego Eugenjusza I 
(646), król Chindaswinth mianowal na t§ stolic^ naszego E'a. £. w^tly 
i malego wzrostu, wielk§ odznaczyl si§ energj^ i gorliwošci^ na stolicy 
arcybiskupiej. Podiwigu^l porz^dek i okazalošč služby Božej, udosko- 
nalil spiew koácielny, a obok tego znaný jest jako pisarz i poeta. Na- 
st§pca jego áw. lidefons mówi o nim, že napisal traktát o Trójcy á., za- 
pewne dla przekonania arjanów, pozostalych mi§dzy Wizygotami. Na 
prosby króla, £. poprawil poemat Dracontiusa (ob.), prócz tego wiele 
pisal wicrszem i proz^. J. Sirmond wydal dziela E'a, jakie si§ zachowaly 
(Paryž 1696 i Wenecja 1728; ap. Migne Patrol, lat. t. 8 7), a mianowicie: 
1) róžne poezje religijne i šwieckie; 2) poemat Drakoncjusza z listem do 
króla Cbindaswintha, gdzie kresli pian poematu. Ksi^ga o Trójcy 4w. 
zagin§la. Ferrera (Hist. llisp. ad an. 658) wspomina, že w kosciele 
toletaňskim znajduje 8i§ r^kopism wierszem pisany i drugi, zawieraj^cy 2 
listy £'a: do króla i do Protazjusza, bpa tarragoáskiego. Z tego ostatniego 
lista dowiadujemy si§, že Protazjusz prosil £'a o uloženie Mszy o šw. 
lijppolicie i kilkn kazaá na aroczystoáci, i že £. obiecal spelnič t^ prosby 
o úe czas i sily pozwoI%, ale nie zapewnia, czy nowe prače warte b§d% 
poprzednicb. Styl jego jest naturaluy i jasný, wyklad latwy i przyjemny, 
przebija w nim duch i zapal poetycki, wsz^zie czuč žarliw^ pobožnosc, 
bogactwo myáli i g}§bok% nank§. £. zarz^dzal djecezj% lat 12, prezydo- 
iral na 9 i 10 soborze toletaňskim, um. 18 IJstop. 658 r. Cf. Ude- 



108 Eugenjusz.— Eulogja. 

phonaus Tolet^ Dc Scrípt. ecdes. c. 14. SirmoncU Opera, Yenet. 1728. t. 
II p. 610. Ferrera, Hist. Ilisp. ad 647 — 658. (Schródl). J. 

Eulalja (od eoXaXoc — dobrze mówiqcy)^ áwi§ta, panna i m§czen. 
W Hiszpanji czczon% jest jedna Ealalja z Barcelony (12 Lutego), a druga 
z Merjdy (16 Gr.^. Poniewaž szczegóíy ich m§czeňstwa bardzo s^ po- . 
dobne, przeto wiclu pisarzy mniema, že szczególy te odnosz% si§ do jednej 
i tej samej Eulalji; jednakže \rszystkie dawne martyrologja o dwóch wspo- 
minaj^. E. z Meridy (Augusta Emerita), daleko gloániejsz^, opiewal 
chrzeácijaňski poeta Prudencjusz 1. 3, Tcepl £re^dv(i)v. Urodzona ze szla* 
chetnych rodziców pod Meryd^, od dzieciástwa odznaczala 8i§ pobožno- 
éci^. Maj%c lat 12 opuácUa potajemnie dom rodzínny (roi§dzy r. 30 3 
i 305) i stanula dobťowolnie przed trybunafem Dacjana, rz^dcy prowincji, 
^ a wyznaj^c otwarcie, že jest chrzeácjank^, oznajmila, že gotow% jest 
umrzeč za wiar§. Jakož okrutnie sig nad ni% pastwiono, wyrywaj^c že- 
lázněmi hakami wn§trznoáci heroicznej dzieweczce, która, jak mówi Pru- 
dens, wáród tych m^zarui wesolo wyápiewywařa chwaíg Najwyžszemu 
Panu. W koúcu spalon^ zostak gorej^cemi pochodniami. Po ustaniu 
przeáladowania, chrzeácijanie z Merydy, stolicy biskupiej, wznieáli wspa- 
nialy koációl pod wezwaniem á. Eulalji. Grzegorz turon., ^enancjusz 
Fortunat, Izydor sewilski i inni wspominaj^ o áw. E. i o cudach za jej 
przyczyn^ zdzialauych. Jako atnbuty na obrazach daj% jej píomyk 
ognisty, hak žélazny i gol^bic^, oznaczaj^c% duszQ jej do nieba 8i§ wzno- 
8z%c^. Ob. Ruinart^ Acta mart. Ponstch y Campg^ Vida, martirio y gran- 
dezas de S. Eulalia, Madrid 17 70. (Schródí). J, 

Eulogja, z greckiego, znaczy modlitw^^ poéwi^c^ie, pobiogoslawienie; 
wyraz ten niekiedy užywany byl u Ojców, równie jak wyraz Euoharystja 
na oznaczenie Najáw. Sakramentu {Cyril. Alex.^ Ep. ad Nestor.), ale zwy- 
czajnie služyl on na oznaczenie chleba ofiarnego, pozostakgo od užycia do 
konsekracji, a poáwigcanego po Mszy sw., zamiast Eucharystji (vicarws s. 
comunionís^ avrt Swpov) rozdá wanego tym, którzy nie przyjmowali Najáw. 
Sakramentu. Užycie eulogji po IV w. powszechnie jest znané. Po zgro- 
madzeniach zákonných i w ogólooáci duchownym takowc eulogje, nawet 
w refektarzach, czgsto rozdzielano; wiernym zaá w košciele laciňskim tylko 
w niedziele i áwi^ta uroczyste, u greków codzieú. Miano je jakoby za 
rodzaj komunji duchownej, dla tego tež wymagano od przyjmuj^cych od- 
powiedniego usposobienia duszy. U greków naczczo, pokornie i nabožnie 
z r%k kaplana j^ przyjraowano i požywano w koéciele (uroczyste eulogje), 
albo tež nieobecnym godnym rozsylano, na znak miloáci i zjednoczenia 
chrzešcjaúskiogo (eulogje prywatne). Pocz^tkowo rozsyíano w tym celu 
Eucharystjg, b§d%c^ juž nietylko znakiem, ale najsilniejszym tej jednoáci 
czynnikiem; z powodu jednak nadužyé, rozsylanie Eucharystji zostaío su- 
rowo wzbronione (Conc. laod. 3 7 2. c. 14. C. tolet I c 14), a na jej 
miejsce zast§pczo posylano eulogje, chleby blogoilawione, Osobom wyžszym 
posylano inne dary pod pozorem eulogji. Tak np. bp kpolski, po obj§- 
ciu swej stolicy, zwykř byl cesarzowi posylaó chleby zloté. Flawjan že 
tego nie uczynil, a poslal zwykle eulogje Teodozjuszowi II (r. 44 7), po* 
zostawal w nielasce u dworu {Theophan. Ghronogr. ad an. 5940). Eulo- 
gje niekiedy nosily nazw§ koáciola, w którym byly éwi§cone: tak u Grze- 
gorza turon. czytamy o eidogjach sw. Marcina^ u áw. Grzegorza W. 
o euloyjach éw. Marka (aleksandryjskich). Dziá niejaki áhid tego znaku 



Eologja.— EulogjuuL 109 

ifzigemnej žyczliwoéd i pol^czenia daehown^o pozostal w rozsylania 
w adwencie pnez proboszczów paraQanomiprzezprzjrjacióinawzajeiD koleody^ 
czyli optatków, z których 8i§ hostje do Mszy áw. robi% (Ob. Lwnkiewicz p. n^ 
Bzymski^ 305). U prawoslawnych te eulogie z grecka prosjirkami si^ zowi^. 
U Ojców éó. cz^stokroč brané w znaczeniu Encharyscjí, t. j. komunikanty 
u nich zwane ealogjami, choé éciále eulogie s^ tylko symbolem i figury 
chleba eacharystycznego. Ob. GuHlais^ Wyk). wiary, ed. 2, IV 24 6. X, S. J. 
EulogjUSZ (Eídogim). I. Sw. (isWrz.), kaplan, a póžniej (od 581 
r. do 608) patrjarcha aleksandryjski, žarliwy obroúca naoki ko- 
scielnej pko heretykom swego czasn. Málo wszakže o nim przechowalo 
síq wiadomoáci. Grzegorz I, Papiež, w kilka swoich lištách wspomina 
z pochiival^ o jego zaslugach, mianowicie chwali zaginiooy jož Úst pa- 
tijarchy, w którym bronil on prymata Stolicy Apostolskiej (Baranii^ An- 
nal. £ccL a. 59 7, IX). Z wielk^ nauk^ zwalczal Eulogjusz nestorjanów, 
bronil sprawy Papieža Leona, Cyrylla aleksandryjskiego i košcielnej 
naoki o dwóch natorach w Ghrystusie, tak pko Nestorjuszowi, jak i pko 
Eotychesowi. Prócz tego napisal komentarz pko sewerjanom, teodozja- 
Dom, kainitom i akefalom, i jedenascie mów w obronie soboru chalce- 
doňskiego i Papieža Leona. Inne dzielo napisal pko agnoetom, które, 
obycz^em pisarzy prawowiemych, przed pnszczeniem w éwiat przeslal 
Papiežowi Grzegorzowi do przejrzenia i zatwierdzenia. Papiež ten tak 
wysoko cenil £'a, iž w jednym z swych listów žyczyl mu dlnžsz^o niž 
sobie žycia, poniewaž w nim uznawal glos prawdy (Baron, ad a 600, 
V). Niezmordowan^ dzialalnoáci^ swoj§ podniósl £. košciól aleksan- 
dryjski, przez dosyé dlngie juž lata nisko upadly. Podlug Chronicon Ni- 
cephori (ap. Baron, ad a. 608, IX) E. um. r. 608, podlug innych, — 605 
lab 606. Cf. Evagrius^ Eccl. Hist. 1. Y c. 16; o pismach jcgo ob. J^otíi 
BibL ood. 225 i 208; Fabricii Bibl. gr. V p. 80 4 35.-2. E, z Ale- 
ksandrji. Po ukoáczeniu nauk rozdal swoj^ maj^tnoáč i zostal p u- 
stelnikiem. Spotkawszy na drodze kalek§, który nie mial ani r^k, 
ani nóg, postanowil služyé temu nieszczQŠliwemu. Przez 15 lat piel^gno- 
wal go jak ojciec, wszakže kaleka, ulegaj%c duchowi niewdzi^cznosci, wy- 
buchnul nareszcie najgmbszemi pko swemu dobroczyňcy obelgami. £. 
znosil to z chrzeácjaňsk^ cierpliwoáci^; poniósl wszakže w koúcu kalek§ 
do áw. Antoniego, pustelnika, który dal mu napomnienie, poezém si§ ten 
nawrócíL £. umarl w pólowie IV wicku; w 3 dni po nim nmarl kaleka. — 
3. E. áwi0y(ll Mar.), z Kordowy (Cordudensis), kaplan, za swoj^ žar* 
liwošé, nauk^ i zashigi w podtrz}inywaniu przešladowan>ch chrzescjan, 
po ámierci toledaúskiego arcbpa Wistremira, 858 r. wybrany przez bisku- 
pów prowincji na jcgo nast§pc^, nie byl jednak konsekrowany i poniósl 
m^czeňstwo w czasie przesladowania saracenskiego za kalifatu Uabdara- 
glunana (Abderramana) U, r. 859. Žywot jego opisal jego przyjaciel 
Pcncťi (v. Aurelius Flavius) Alvarus, (w EuLogii Opera ed. Morales; ap. 
BoUand, Acta ss. 11 Mart.; ap. Franc. SchoU [Scotus] Hispania illustr. 
IV 223). £. napisal: l) Memoriále Sanctorum^ s. de marfyrilms cordu" 
Itnsibus libri 3: w pierwszej ksi§dze broni m^czenników, którzy dobro- 
wolnie podawali si§ na niebezpieczenstwo; w II i III opisuje, co wycier- 
picii m^zenuicy w przešladowaniach pod saraceňskimi ksi^ž^tami: Uabda- 
raghmanem I (do r. 852) i pod jego synem (do r. 856). 2) Apologe- 
iicu9 u. martyrům. Tu £. prowadzi dalej wspomnian^ obron§ i opi- 



110 Eulogjusz.— Euryk. 

suje m§czeústwo šs. Rader3'ka i Salomona fok. r. 85 7). 8) Documentum 
Martyrii^ s. Ádhortatio ad martyrium^ list z wi^zienia pisany do 2 dziewic: 
Marji i Flory, równiež za wiarg uwigzionych. 4) Epistolae (listy), z któ- 
rych jeden pisany do Wilezínda, bpa Pampelany, drugi do wspomnianegp 
AWara, wraz z odpowiedzi% Alvara, trzeci do Baldegotona, brata Flory. 
Z Meinoricde i z ApologeU opisy mgczeústw powtórayli Boilandyáci (w Ácta 
SS.) i Surius. Wszystkie pisraa E*a wyd. p. t. S. Etdogu Opera omnia 
ex Pctri Poncii Leonis rccensione, cum notis, ed. Ambros. Morales, Com- 
pluti 15 74, i ap. Migne, Patrol, lat. t. 115. X W. K. 

Eunuch. Barbarzyňski zwyczaj rzezaňstwa pochodzi ze wschodu 
CAsyrji, Egiptu, Persji) i w gřgbokiej juž spotyka si§ starožytnoáci. 
Wyplyn^l on z niewolnictwa i wieložeástwa. Królowie i magnaci dla 
stražy žon swoicb užywali eunucbów (zt^d i ich nazwa od st>v7] — loze mal- 
zenskie^ ej^stv—mied, maj^cy straž loža), którzy czgsto zostawali faworytami 
i najwyžszymi urz§dnikami królewskimi. Zt^d tež nieraz eunucbami na- 
zywali sig dignitarze królewscy, choé nie byli rzezaócami. Takim byí 
Putyfar, eunucb Faraóna: miai on žong i dzieci. Starý Test. zakazuje 
rzezaňstwa, a nawet kastracji zwierz^t (Levit. 2 2, 24. Deut. 23). Zba- 
wiciel (Mt. 19, 12) mówi o innym jeszcze rodzaju rzezaóców, w znacze- 
niu moralném: „którzy si§ sami otrzebili dla królestwa niebieskiego,'' t. j. 
którzy wieczn% czystošé Bogn poálubili dla pewniejszego dost^pienia nieba. 
Košciót pot^pial zawsze kastracji, jak juž widač z kanonów apostolskich 
(22 i 23); w III w. pot^piř zwolenników Walezjusza, filozofa z Arabji, 
który uczyt (ok. 2 50 r.), že pož^dliwošó tak silnie dziala w czlowieku, 
iž czlowiek oprzeé sig jej nie može nawet przy pomocy řaski, i že jedy- 
ném lekarstwera jest eunuchostwo. Sobor nicejski r. 3 25 can. l posta- 
nowil, že ježeli kto zostal eunuchem z powodu choroby, lub przez barba- 
rzyúców okaleczony, može pozostaé w duchowieňstwie; ktoby zaié siebie 
samego okaleczy}, jeáli mu to w obec duchowieústwa dowiedzioném bgdzie, 
ani bgdzie przypuszczonym do šwigceií, ani tež nie bgdzie mógí wykony- 
waé tych, jakie otrzymal poprzednio. Eunuchizm z nátury rzeczy jest 
przeszkod^ do malžeňstwa; gdy wszakže w Hiszpanji zdarzaty sig malžeú- 
stwa, zawierane przez eunuchów, Sykstus V Pap. konstytucj^ Cum /re- 
quenier e d. 13 Kw» 1589 r. oglosil malžeňstwa takie za žadne, dodaj^c 
nadto, že ježeli eunuchizm jest notoryczny, mařžonkowie z urzgdu winni byé 
rozdzieleni. Dopuszczano sig jeszcze kastracji dla zachowania épiewakom 
džwigcznoáci glosu, a mianowicie altu i sopránu: takim byl slawny špie- 
wak Broschi (Farinelli f 17 82); i nadužycie to, jakie zakradlo sig po- 
migdzy ápiewaków kaplicy papiozkiej, surowo wzbronione zostaío przez 
Klemensa XIV, Papieža, ekskomunik^ rzucon^ na sprawców i obroáców 
tego nadužycia. Cf. Theoph, Raynaud^ Eunuchi nati, facti, mystici, ex 
sacra et humana literatura illustrati, Divion. 1655; C. ďOlUncan (Ancil- 
lon), Traité des eunuques, Trevoux 170 7. Ob. nadto a. Skopcy, N. 

Euouae s^ samogloski wyrazów: seculorum amen (t. j. ostatnie wy- 
razy z Gloria Patří etc) i služ^ w ápiewie choralnym d« oznaczenia tonu, 
jakim psalm ápiewaé naležy; po antyfonach bowiem pisz^ sig nad terai 
saraogloskami charakterystyczne koócowe nuty tonu psalmu nastgpují^cego. 

Euryk, król Wizygotów. Na ruinách zachodniego cesarstwa llzym- 
skiego powstalo w Galiji paťistwo wizygockie, od miasta Tuluzy Tolozaú- 
skiém nazwane, którego zařožycielem byl Wallja. Nastgpcy tego osta- 



Earyk.— Euttachjusz. 111 

toiego, Teodorjk I iTorysmand (419 — 58), swietnemi zwyd^ztwami omo- 
CDÍli swoj^ wladz^; najwi^kszej zaá pot§gi dosi^lo to paástwo za rz%dów 
Teodoryka II i Earyka (453 — 484). Zamordowawszy brata, Enryk za- 
síadt na tronle wizygockim i w krótkim przeci^gu czasa Tozszerzyl gra- 
nice królestwa do Loarj i Rodana w Gailji, a w Hiszpanji z^'%1 Pam- 
polun^, Saragos§, wraz z ca}^ prowincj% Tarragoásk^. K zalecil spisa- 
nie s^dowjch objezajów, których si§ dotjrcbczas Wizrgoci w wjmiarze 
sprawíedliwoáci trzjmali (Isidor. UispcU, 35: Sub hoc rcige (Evarico) Gothi 
legum statuta in scríptis habere coeperunt. Nam antea taatum moribos 
et consuetudine tenebantur...). Prawdopodobnie doradc^ i pomocnikiem 
króla, w sprawie zebraoia przepisów prawnjch, by} gíoány wówczas ze swo- 
jej nauk] Leon, katolík z Xarbony, wysoki dostojnik na dworze króle- 
wskim (F. uStt^f, Ueber die Gesetze der Westgotben, Greifsw. i80i). Dia 
katolików rz%dy Enryka, arjaoina, byly bardzo ci^žkie: podhig Sydopjusza 
Apolinarego, bískupów cz^šd^ wyp^dzono z kraja, cz^áci^ stračeno i wszel- 
kiemi sposobami uciskano wyznawców Kosciola {Sid. ApoUinaris Vil 6). 
£. um. 4 84 r. w mieácie Arles, i syn jego Alaryk II przywrócil kato- 
iikom zapeln§ swobod§ zarz^u koácielnego i wyznawania wiary. Kiedy 
vszakie Klodoweusz, wódz Franko w, przyj^l chrzest éw., katoliccy 
poddáni królestwa vrizygockiego ku niemu zwródli swoje sympatje 
i panstwo Tolozaáskie weszlo w sklad áwiežo powstalej monarchji Fran- 
koúskiej. {Fehr). J. N. 

EuStachjUSZ, Eustathius^ áwi§ty (20 Wrz. o/. 2 List), z greck. 
sřjotalhjc — mocno ttojqcy^ »io>ly; um^ony w Rzymie za Adijana, wraz 
z Ž004 Tacjenji, czyli Theopist^i, i synami: Agapjnszem i Theopistem. Je- 
den z 14 éwi^tych auxyljatorów. W starožytnych sakramentarzacb znaj- 
duje si§ modlitwa na uroczystoáó áw. £'a, gdzie wyslawia síq jego milo- 
sierdzie dla ubogich, którym przed swojém m^czeástwem rozdal caly ma- 
jetek. Wieik% czd^ byl otoczony w šrednich wiekacb. Slawna o nim 
legenda opowiada, že byl to prawy i m§žny rycerz za czasów Trajana. 
Nazywal 8i§ Placyd, Raz na polowaniu sam jeden zapuáciwszy %\^ w gl§b 
lasu, spostrzegl na wzgórku stoj§cego jelenia, a mi^dzy jego rogami ja- 
éniej^cy wizerunek nkrzyžowanego Zbawidela, który w te slowa przemó- 
wil do niego: ^Piacydzie! czemn mnie ácigass? jestem Chrystusem! szukam 
d^ oddawna; wierz we mnie i ocbrzdj 8i§, poniewaž byleá milosiemy, 
i ja dla ciebie cbc^ byč milosierny.*' Posloszoy wezwaniu ochrzdl 8i§ 
wraz z žon^ i dziečmi i przyj^l imi§ Eustadyusza. Wkrótce straciwszy 
m^^tek i unikajíc szyderstw Indzkich, udal si§ do Egiptu z rodzin^, 
a gdy nie mial ezém za przewóz zapladč, zabráno mu žon§. Zmar- 
twiony, w dalaz^ puácil si^ drog§ z synami, lecz d w czasie przeprawy 
pr^M rzek^ przez dzikie zwierz^ta porwani zostaii. Stradwszy wszystko, 
zdal 8i§ na woIq B0Ž4 i przyj^ služby n pewnego rolnika w miasteczka 
BadyssQS. Tu, po 15 latách, znajdi^^ go wyslani przez cesarza dawni 
jego podwladni, z poleceniem, aby obj^wszy dowództwo nad wojsldem, 
wymszyl na wojn§. Pomi§dzy žolnierzami, którymi dowodzil, dwóch so* 
bie szczególnie upodobal. Ci, gdy obozowal na wsi, stan§li u pewnej ubo- 
giej ogrodniczki i tej opowiadali przygody swoje. Z tego, co od nich sly- 
3zala, przekontía si^, že s% jej synami. Uradowaoa biegnie do dowódcy 
i prosi, aby mogli wrócié z ni% do rodzinnej ziemi; w tém w Enstachjuszu 
poznaje takže m^ža swego. Tym sposobem niespodzianie odzyskuje 8W% 



112 Eu$tachju8z.— Eu$tatju8z. 

« 

žónQ i obadwóch synów, którzy cndownie przez pasterzy wybawieni zo- 
Btali z paszczy dzikich zwierz^t. PokoDavvszy oieprzyjaciela, jako zwy- 
<u§zca wrócil do Rzymu, gdzie po ámierci Trajana nast^pit Adrjan. Ten 
na podzi^kowanie za odniesione zwyci§ztwo, oakazai sk2adaó ofíary w áwi^- 
týni ApoUina. Lecz £. otwarcie wyzoaj^c 8i§ chrzeácjaninem, nie chciaí 
uczestniczyč w pogaúskim obrz§dzie, za co z žon^ i synami skazany zo- 
stai na požarcie przez dzikie zwierz^ta; a gdy te tkn%ó ich si§ nie émia^y, 
cesarz kaza) icb wrznció w pice ognisty. Tam oddali ducha Bogu, ale 
ciata ich nienaruszone pozostaly. Legenda ta, uložena w kilka wieków 
po ámierci £'a, lubo nieaatentyczna, wspominana jest jednak przez áw. 
Jana Damascena (orat. 8 de imaginibns). Dawnemi czasy byl w Rzymie 
koációl pod wezwaniem áw. E'a. W tym koéciele zlo2one bylo cialo áwi^- 
tego. Gdy Celestyn III Pap. kázal koációl naprawiač, nmiescil te reU- 
kwje, rázem z innemi, pod wielkim oharzem. Tak objasnia napiš oglo- 
szony przez Kirchera (Uist. Eastachio-Mariana p. V p. 168). Dokument 
Filipa Augusta z r. 1164 mówi, že cialo á. £'a znajduje si§ w koáciele 
á. Djonizego we Francji, w kaplicy á. £'a, ale to odnosi si§ zapewne 
tylko do czgáci relikwji. Cz§áé tych relikwji znajduje 8i§ w Paryžu 
w koáciele paraQabnym á. Agnieszki, dziá š. Eustachjusza. Skrzynk§ 
z relikwjami tego áw. u i, Djonizego zrabowali bugonoci w 156 7 r. S% 
greckie i laciúskie akta o á. Eust. Pierwsze, lubo pelne dodatków, s^ 
lepsze od drugich. Š. E. jest patronem myáliwych i miasta Madrytu. Cf. 
BoUand. 20 Wrz. Tillemont^ Mem. II 225 i 585, Paryž 1701. Na tle 
powyžszej legendy wydal ks. Schmidt zajmuj%ce opowiadanie, przeložone 
przez ks. Osmaňskiego p. t Eustachjusz^ powieéé z pierwizych wieków 
chrteécjaňstwa, wyd. 3-e Leszno 1869. (Schrodl). J. 

EustatjUSZ (Eustathius), |. Antjocheúski, áw. (21 Lut. i;. 5 Czerw. 
u greck., 1 5 Lip. u lació.), tytulowany juž to wyznawc%, juž m§czenni- 
kiem, przez Teodoreta nazywany „wielkim,** ur. w Side, w Pamfiíji (*S'. 
Hteront/m. de Script. eccl. c. 85). Kiedy Arjusz zacz^l ze sw% herezj^ 
wystgpowaé, E. byl juž biskupem Berei (Beroea), w Syrji, znaným ze swej 
gorliwoáci w obronie prawowiernej nauki, i z tego powodu Aleksander, 
bp aleksandryjski, pisaí do niego o nowej herezyi (Iheodoret^ Hist. Eccl. 
I 4). Na soborze nicejskim (3 25 r.) mial podobno mow^ do cesarza 
Konstantyna (jest ap. Fabricium^ Bibl. gr. ed. Harles, IX 132), wedlug 
opowiadania Teodoreta (I 7). Okolo tegož czasu zawakowala stolica 
antjocheóska: E. przez bpów, duchowieústwo i lud, pomimo swego oporu, 
na ni^ zostal przeniesionym z Berei (ibid.), co, zdaje si§, sobor nicejski 
zatwierdzií (cf. Sozomen. I 2, 17). Na tymže soborze gorliwie wyst§po- 
-wal pko arjanom. Mšcil si§ na nim za to Euzebjusz nikomedyjski. Ten 
bowiem po powrocie z wygnania udal si§ do Jerozolimy. pod pozorem 
pielgrzymki pobožnej, tam zmówil si§ ze swymi stronnikami (mi§dzy nimi 
byl i Euzebjusz cezarejski), zjechaí z nimi do Antjochii i E*a zložyl 
z biskupstwa (r, 3 3 o). Glównym punktem skargi przcciw niemu byl ho- 
mouzjanizm, nazwany przez arjanów sabeljanizmem. Tak přzynajmniej 
podaje Sokrates (I 23, 24; cf. Sozomen II 18), lecz napomyka przy tém 
o innych punktach (aliae causae minus honestae), a wi§c nie wyl%cza 
tego, co opowiada Teodoret (i 2i), že Euzebjusz nikomedyjski przekupil 
pewn^ niewiast§ zlých obyczajów, aby przysi§gla, že E. dopuácil si§ cu- 
dzolóztwa. Atanazjusz {Hi$t, arian, ad nwnach. c. 4) dodaje, že nie- 



Eustatjusz. 113 

przTJadele oskaržali E*a o ubliženie matce cesankiej. Ten ostatní pnnkt 
zmyálonym zosta! w cela, žeby latwiej oburzyc cesarza pko E*wi. Co do 
cndzotóztwa: niewiasta owa sama póžniej zezn^, že zostala przeknpion^ 
przez Enzebjosza nikomedjjskiego. {Theodoret. I 23). (xdy .£. zostsď przez 
ni^odziwych s^dziów z bpstwa zložonym, powsta} rozrach mi§dzy ladem 
w Antjocbji. Gesarz przypisaj^ to Easťwi, z namowy Enzebjosza nikom. 
kaza! éw. bpa wywieáó na wygnanie (Sozamen 11 19) do Trajanopolia 
w Tracji (S, Hieronym. 1. c; Š. Ckrysost. Oratio in Eostath., w Opp. I 
5 71). Rozrnchy jednak nie nstí^y, bo katolicy an^'ocheúscy nie chcieli 
oznaé narzncanych sobie arjaáskich bpów, ntworzyli koációl oddzielny 
i od imienia bpa, któremn pozostali wiernymi, nazywali síq enstatja- 
námi (Theodoret. I 22; cf. Melecjnsz antíocbeúsld). E. nm. na wy- 
gnanÍH przed wst^pieniem Melecjnsza na bstwo antjocheúskie (Theodoret 
n 31), t. j. ok. r. 860 r. 836, w macedoúskiém mieácie Philippi, zk^d 
jego relikwje przeniesiono ok. r. '482 do Antjoclyí (Theodorus leetor^ 
ap. TillemorU, Mémoires VIII 653. Cf. BoOand. Acta SS. JnUi t. IV 8. 
180 — 144^. Z dziel E*a, jalde wylicza Š. Hieronim, mamy tylko 2 
calkowite: l) TicóitVTiiLÓ, Commentarius in Hexaěmeron^ gdzie z pocz§tka 
tylko traktnje o 6 dniach stworzenia, dalej zaé przechodzi histoij§ biblij- 
114 až do s^lziów. Sirmond (Opp. II 750) terna dzi^ daje tytol: Ho- 
nUliae, 2) Kata 'Opi^évoo StaTVOOttxóc... De Engcutrimyiho ad I Reg. 
c. 28 dísputatio adversua Origenem^ gdzie zbija zdanie Orygenesa, že 
wieszczka w Endor nie wywolala rzeczywistego Samaela. Oba te dziela, 
dodawszy do nich i Orygenesa traktát de Engastrimytho^ pko któremn 
£. pisal, wydal z laciňskim swoim przetíadem Leon Allacjosz, p. t. S. 
Eusíatkti archiep. anUoch. in Hexaémeron comment, etc., Lugdani 1629 
iii-4. Fragmenty innych dzie! ap. Fabric. Bibl. cit. IX 185. LitnrgJQ 
syryjsk^ pod im. é. Enstatjosza, przeložon^ na lac, ob. ap. Benaudot^ 
Litiurg. Orient. II 253. — 2. E. bp Se bašty (w Armenji), syn Enlaljn- 
sza, bpa Cezarei kapadockiej.' Kaplanem b§d%c w tejže Cezarei, abiorem 
wyróžnial si§ od innych dnchownych, za co go ojciec wyklaczyl z grona 
wiemych (Sozomen IV 24; Socrat. II 48). Sozomen podaje (UI 14), 
že go nwažano za glównego rozkrzewiciela žycia zakonnego w Armenji, 
PaflagoDJi i Poncie. Rzeczywiieie tež, jak áwiadczy á. Bazyli W. (Epiit. 
233 'n. 3), E. sklania! sig do tegož žyda. Žyl z pocz^tkn w przyja- 
žni z á. Bazylim, lecz póžniej tenže á. doktor, widz%c dziwactwa £*a, 
zerwal z nim (S. Bani. ep. 226; cf. 25 1). Jakiego rodzajn byly te dzi- 
wactwa, powiemy nižej. Dia nich prawdopodobnie i ojciec wyl^czyl £'a 
z grona wiemych; póžniej wykl%l go sobor neocezarejski w Poncie, za 
jakieá nadnžycia (Socr. U 43; Sozom. IV 24). £. nalézal do partji pól- 
aijaúskiej (cf. S. Epiphan. Haeres. 75 c. i. 2) i byl bpem w Sebasde 
pized r. 359. Okolo tegož czasn dopnádl síq jakiegoá krzywoprzysi^- 
twa, którego ma dowiedziono na synodzie w Antjoc^í (r. 858? Sozom. 
IV 24). R. 359 znów zostal oskaržony na synodzie selenckim w Izaa- 
iji, zapewne o to, že pomimo kilknkrotnych przeciw sobie wyroków, 
zajmowal stolic^ bísknpi^. Synod seiencki wykl^l go i znów zložyl z bpstwa 
(Socr. n 39, 40); miejsce jego zaj%l Melecjnsz (ob.). Po synodzie, E. wy- 
delegowany przez bpów, którzy podobnie jak on cznli si^ pokrzywdzony- 
mi, ndal síq do Konstpola, dla bronienia swej sprawy: ta sklonil cesarza 
Encykl. T. V. 8 . 



114 Essta^usz. 

do wjp^dzenia Aecjussa, chdat to samo uczynió Endoksjíiszowi, lecz nie 
mógl (Theodoret. WsL 11 25, 27); nastupme przjstat do Macedoi^asza 
(Socrat. n 45) i, zdige sí§, že wródťdo Sebasty, gdy Meiecjnsz prze- 
niósl 8ÍQ na inn^ stolic^. Na pnedstawienie bpów wschodnich, Damazy 
Pap. wyklsiJi (ok. S74 r.) £'a za Mgdy macedonjaňskie. Opróca semia- 
ijanizmu i macedonjanizmn, £. naacza} innycfa bl§dów, pochodz%čydi 
z przeaadzoDej snrowoáci ascetycznej. B}§dy te i ich skutki wylicza 
w swym liácie synod gangreňski (w Paflagonii ok. r. 3S0), króry przo- 
ciw nim ostanowil 20 kanonów (ap. Manti^ ConciL II 1095..; Kp. He/de^ 
Condliengesch. § 94). Zwolennicy £'a (eostatjanie) pot^iali maížeústwo 
i tylko bezžennym czynili nadziej§ zbawienia; za czém posďo rozwi^zanie 
wielu malžeňstw i rozpasanie obyczsyów; nabožeústwa odprawiali swoje 
wlasne, zwlaszcza jeáli wiemi zbierali síq na modlitw^ w domach, któ* 
rych whišcidele byli žonatymi, i jeáli kaplan byl žonatym; wszyscy od- 
róžniali síq ubiorem jakimá zákonným: niewiasty nosďly ubiór m§zki, 
utrzymtg^c, že tym sposobem otrzymtg^ lask^ Bprawiedliwoáci; niektóre 
obcinaly sobie wíosy pod pozorem nabožeústwa ^); eostatjanie nazywali 
síq éwi§tymi i przyznawali sobie prawo do wszelkich pierwocin (niby 
ddesi^dn), skládaných košcielowi; pošdli w niedziele, a innemi postami 
gardzili; niektórzy zabraniaii wcale mi§sa; odrzncali nabožeústwa (sy- 
naxeis) na czeáó éé. m§czenników; bogaczom odmawiali zbawienia, jesliby 
nie porzucili wszystkiego, co maj%. „Oprócz tego, dodaje wspomniany list 
synoda gangreúskiego, nanczaj^ eustatjanie wiele innych rzeczy, nie opar- 
tych na žadnej rozamnej podstawie; nie zgadzaj% si§ nawet mi§dzy sob^, 
a každý z nich naucza, co mn si§ podoba. Synod ich pot§pia, oglasza za 
od}%czonych od Koéciola i oáwiadcza, že dot^d nie b^d^ do jednošci 
przywróconymi, dopóki si§ nie nawróoi i bl§dów swych nie pot^pi^**. Sa- 
mego tež £'a synod gangr. potopil juž to za bl§dy, jakich nauczal (wy- 
licza je takže Socrates II 4 3; Sozomen III 14), juž za wiele innych wy- 
kroczeú przeciw nstawom koácielnym (cf. Sozom. IV 24). Wedhig Sozo- 
měna (III 14), £. mial si§ poddaé wyrokom tego synodu, porzucič swój 
ubiór i inne niodorzecznošci. Wedíug niektórych (ob. Vita S, Basilii M, 
c. 5 n. 4, w Opp. S. BasiL ed Garnerius etc. t. IIIj, wi§ksz% cz§šc po- 
wyžszych bl§dów przypisač naležy nie samému E^wi, lecz jego uczDÍo'm. 
21daje sig, že sekta E'a wkrótce po synodzie gangr. ustala. Témuž E'wi 
przypisywane byly Constítutionea monastieae ad camobitas et solitarios {So- 
zomen n 18), náležíce do Ascetica š. Bazylego W. X. W, K, — 3. E, 
arcbp tes sálo nic k i, žyl wXIIw. za panowania Komnenów: Jana, Ma- 
nuela, Aleksjusza i Andronika. Data urodzenia jego i émierci niewiado- 
ma; ježeli dokladný jest data jednej z mów jego u Fabrycjusza (Bibl. Gi, 
v. X lib. 5 c. 42.), žyl on jeszcze 1194 r. Ur. w Konstanty nopiolu, 
ksztalcil 8ÍQ tamže w klasztorze é. Eufemji, zostal zakonnikiem w klasz- 
torze S. Florí, uczonoáci^ swoj^ i krasomówstwem pozyskal przyjažú ce- 



») Z powodu tej praktyki, synod gangreňski (can. 17) stanowi: ^Ježeli 
niewiasta pod pozorem ascetyzmu obcina sobie wlosy, które Bóg jej dal, aby 
jej przypominaíy zaležnoéé, a tém samém zapomina o swej zaležnoéci, niech 
bfdzie przekl§t4|'*. Porównawszy ten kanón z bl§dami E'a, widac, že nie^wia- 
sty u eustaijanów obcina ly sobie wíosy dla okazania, že sig nie uznaj% žale- 
žněmi od m^žów. Dia tego takže nosily ubiór m^zki. 



Eostaijusz.— Eustochia. 

1 Manuela (lH3— li8o), byl z koleí ^jakonem w fcošciele á. ZoQi, 
líbellonini sapplicun magister i naaczjcielem wymowy. Xa czas naiíci}'- 
clelstwa pnjp«iaJ4 wielkie jego uczoae prače, jak: KommtJitart na ZÍJadí 
i Odgtee (Rzjm 1542— 30, 4 t.; Lipsk 1825— 30, s t.), prsffdziwa skar- 
bnica Baaki klasj-czoq; Koiamenlart do Djonizjutta PeriegtUta i hfmDÓw 
Pindara (tcgo ostatniego tjUto wstgp si? docliowaf, wyd. SchneiOawio, G6tt.. 
I89ÍJ, 2 magistra retorów przeszedl E. na biskupa Myry, ale zanim tg 
Molíc^ objqt, rozkazem cesarskún przeDiesiony zostal ca arcf bisknpstiro te- 
salonickie (r. i líů). Starat sig to podnieáč upadle bardzo nisko žjcie zá- 
konné: celém zrefonncwania go napisal: O polepszeniu iycin lakonnego 
(dun. na Jezyk niemiccki Tafel, Berl. 1 84 J), list Dojednego glytiíu w Tet- 
Miomc* i O obludtie. Jako czujny pastera bronií swoj% ovczoniig prae- 
ciw ad^Uiwyin wyzysldwaiuom, jakicb sig przy ówczcsDym stanie paiistwa 
dopDszczall pretorowie í poborcy podatkúw. Gdy Maouel zanadto mteei^ 
«{ w rzeczy koácieloe, E., pomimo Bwojej dla niego przyjažni, energicz- 
nie mu sig opaří (Cf. Sketa* ChoniaUi, HisL Maanel. Comn. lib. :). Síe- 
pnyjadcle £'a spranili, iž na czas jakii musial opoácič snoj^ stolic^; 
pnwdopodobDJe bylo to za nieprzyjaznego inu Andronika fnso — 88>. 
Wówcias napisal E. list do swoicb onieczek, ktiSty ániadczyo niezloiuDym 
irgo eliankterze. Gdy r. i isa brabia Alďuia, z Normaadami króla Wiltiel- 
■o, xdobyl i gn^bi! Teesalonikg, E.nie ociekal, pocieszal snoje owieczki, 
profimti lagodzit aurowoíé wodza laciúskíego i, wreszcie, opisat Hiatorjf 

iú, gdzie ze spadlých nieszcígid chce irydobyč korzyáí moralaego 
> dacha. Po šmierci Andronika, E. powilal Izaaka II An- 

■ nianonicie w momie mianej po iuryciíitwie nad ScytamJ, jako z;via- 
K DMx^ía dla paústwa fiyzantyóskiego. Prócz klika mów £wi%tecz- 
I i poitaych, pozostalo jeszcze po £'a I4 VisAAv do cesarza i ianych 
oso*, ciekawe pod^%cych szczegóty o publiczném i prynatnén žycia ów- 
Cíestwj epold, E"a, znancgo oddawna jako filologa, ze slrony j^o koéciel- 
st^ dzialalnoéci dat pozuač dopiero T^f^i, który poraz pierwszy wydat 
lae jego prače i listy (Fraukf. iSsi; Uzupeluienia, Serl. 1S39). 

EiStOChja (od Et>3M/o; — íra/ny, li/ttry; EuttochSum) SxiVi^ Ív\%\Á, 
pauta (3 8 Wrzešoia), poszia za przykladem matki svěj L Panli, ktára, 
po faierci m%ia, swego ToksocjtiEza, wyrzekta sig Swiata. Urodzoua 
w Bj^inie 3G4 r-. okolo r. 3S3 obrata sobic za przenodoika n íyciu 
drzeéqaúskiém éw. IlieroDÍma, który wtenczas przybyt do Rzjmu i w do- 
nni Faali zamicszkal. §w. HierúDÍm napisal dlu niej traktát o diiewiciwie, 
ntof powszechnic pod tytulem IJitu da Euttochji, gdzie zalecaj^c stan 
padeAski, wykaznje jak trudným jest do zachowania, i przepisaje £rodki 
do ncfaroaienia sig od úpadku, jako to; cz^st^ modiitw^, samotuoší, 
oíkune dwiatovych zabaw i strojów, orKz wszystkiego, co pobudza zrny- 
■toiraU; prscf, cznnaoie nad sercem i zmyslami swemt, umiarkowane 
ale cifste posty, skromnoáé w jedzeniu i picía, a nadewszystko pokory 
i nedowierzaaíe samema sobie. Šw, Ilieronini pisze. že áw. Paala od 
diíeciástffa przyznyczaila éw. Eustochjg do uiywaDia bardzo skromný 
odóeíy, i íc ciotka jej Pretekstata, gdy pewnego daiaprzybrala j%n bo- 
gste i Btr^jne snkniG, widziala ve ^aie aoiota, który groŽDemi slowy 
egromit ^ za to, iž šmiala sig dotkn^d igkami s^emi dziewicy poáln- 
bionej (áirystnsowi Panu i usilovala przywieíí jf do próinoíci. Gdy 
r. s»5 im. Uieronim opuícit Bzyni, E. i átt. Paula udaly n^ z Dím da 



A 



á 




Euslochja. — Euty ches. 

Palestyny i oaiadly w Betleem. WMok miejsc áwi^tych i przestawanic 
z osobami šwi^tobliwemi wieke wplytieto u& ich postup w doskonaloáci 
chrzešcjaňskiej. Šw, llieronim napisal dia nich kommenlarz na listy 
Sw. Fawla do Filemona, do Galatów, do Efezów, do Tytusa i na ksi^gg 
Ekklesiastes. Poniewai obie znaly jízyk grecki i hebrajski. czytat z niemi 
Pismo šw. i wykladal je podíug tekatu orjginaloego. R. 389 Sw. Paala 
swoim kosztem zbudowala w Dctleem 3 klasztory íeňskie i jeden mezki. 
Nad ieúskiemi sama byla przeloíonq. E. pod kierunkiem matki SciSlo 
zachonyvala regote zákonná, zalecaj%cq czgste raodlitwy, pokoře, ™il- 
czenie, mitosierdzic dla ubogich, zupelne zaparcio siebie, i spetniala 
chfitnie najlichsze poshigi klasztorne. Po ímiorci áw. Pauli (404) zo- 
stala przeloíon% klasztorów. Zarz^ jej wychwala áw. llieronim w lišcio 
do áw. Augustyna i Alipjusza. Ten éw. doktor dedykowal jej koraraon- 
tarz na Ezecliiela i Uajasza; przeíožyl takže na j^zyk faciúski regule 
év. Pachomiusza dia zakonnic betleemskich. R. 4 1 e pelagjaníe spálili 
klasztor belleemski i wielk^ krzywd^ wyrz%dzili zakonnicora. E. i mfo- 
da jej 3ÍostrzenÍca Panla Zality sig na to przed Papieiera Innocentym I. 
Pap. nalegal listownic na Jana, bpa jerozolimskiego, aby energicznio 
wystqpil przeciw tym heretykom, dodajtic, že jeéli nie nczyni tego, oď 
poviiadač bgdzie za dalsze ich nadužycia i gwalty. E. um. ok. r. 419; 
pochowana obok matki. Oh.S.Uieron.,LÍ'b. de Virginii, et ep.23, 36, 27; 
oraz Stílting, np. Bolland t. VII Sept. p, 631. J. 

EulychflS (z gr. 6Í)Tu-/Tií~szczíšliwy, szczešcie majqcy), Sw. (24 
Sicrp.), uczeů íw. Pawla Ap. i éw. Jana Ewangelisty; byó može, že to 
ten sam mlodzíenieo z Troady, który w czasie mowy šw. Pawla siedziat 
Da oknic i zaau^wszy, spadl z trzcciego pj^tra, zabit sig, lecz przez 
Apoštola wskrzeszony zostal (Dz. Ap. 20, 9 — 13). Podlug Martyr. Rom. 
E. opowiadaí Ewangelje w róžnych krajach, cierpi^c za to nigzieaia, bi- 
czonania, patenie; um. nszakíe spokojoie. 

Eutyches herctyk, arcbimandryta jednego z klasztorów kplskich, 
w którym ód nilodych lat przebywal. W liácie awym do Pap. Leona 
W., pjsanym r. 448 (ap. Mansi, Concit. V 106), mówi, že od 62 lat 
^ronadzil žycie pustelmcze; z klasztoru zaá swego do owego czasu raz 
tylko wyszedl podczas procesjt, któr^ mniši kpolscy odprawili do ptďacu 
cesarskicgo, n obronie soboru efezkiego (Marni VI ;i&. Cf. t»j Encykl. 
IV 544). Múgl przeto E. mówid o sobie, íe wraz z ojcami tegož so- 
boru pracowat w obronie wiary, chocisí w Efezie wcale nie byl {.Voníř, 
VI 627, B56). ŠW. Cyryll aleksandryjaki tak E'a powažal, 4e mu prze- 
przeslal osobný kopje aktůw soboru efezkiego (ib. VI. G3i); niemniej 
powBžal go eunach cesarski Clirysaphius, chrzestny jego syn {Liberati 
Brevinr. c. ii). Lecz može ta populamoíó, jak^ sobie zjednat przez 
wystqpienie pko Nestorjuszowi, a wlaáciwiej wrodzona típoáí umysíii {Tle- 
felt, Conciliengesch. § 17 1) doprowadzila go do horezji wprost przeci- 
wnej (monofizytyzm, od [tůvíj — jedyca, (fůaíi; — nátura), która aie jego 
"wprawdzie jest wynalazkiera, lecz której byt glównym priedstawicielem 
i która od jego imienia przezwan^ zostnta eutych janizmem. Nie 
jego byta wynalazkiem, bo jnž podówczas, kiedy Nestorjusz (ob.) nauczal 
o dwóch náturách i osobách w Jezusie Chrystosie, moZna byto widzieii 
popadaj^cych w moQofizytyzm, z powodu niedostatocznego pojgcia róínicy 
migdzy oíofitj (íntó^Ta^ií, bipostasis) a nátury {(póou. Cf. Wcielenie), Zi^ 



á 




Eiitychtt. 

Uonikdw t«gQ bt§da nazjnaao apollinarystaini (ob.); posedáno nawet 
o t? herezjg íw. Cjrylla aleks., z powodn anatematyzmu III (ob. 
Encykl. ITI 561), co bjloby sloszném, gdyby ósóiwilí (Eubstaotia) 
oateiato braé w znaczenia naturj/, nie osoLy (Ob. fíe/tle op. c. § ITO), 
Sani Eat^ctics, trzym^%c sig tego, íe sobor efezki potgpU bt%d Nesto- 
rJDSza (o dwócb osobách w J. Cbr.), i widz^c, ie katoUcy Qinawali 2 
nátury w P, JezQsie, napisal w poczftkacb 418 r. nspomniany list do 
Psp. Leona W., ekarž^c, te jeszcze s) nestorjanie. S^it przeto, že dzio- 
la w obrode ortodokaji i íe naleíy przeciw nestorjanízmowi radykalniej 
wystv>ió i EDÍe^ wszelk% dwoisto££. W aizach Jega katolicy byli nesto- 
ijanami, bo jedni i dmdzy nzoairali 2 natniy w J. Crystu^ie, a nie wi- 
diial, ie stosnoek obu nátur jest zupelnia innym w nance katolicki^, 
ft ÍDnym n Destorjanizmie. Przecinoie zaá, ze stanowiaka batolickiego, 
E. mógl bjé nazwaoy apollinarystq, skoro przyzaanat jednoéií osoby i je- 
dnoU nátury. W odpawiedzi na wspomniany list, Papicí pochwalit gor- 
Inrojé E'a, lecz dodal, te moíe ona za daleko zachodzi i zaíi^dat dokta- 
dni^siych infomutcji nzgigdem oskaržonych (list 20, z i Czerw. 448 r. 
Opp. S. Leonit M. ed. Ballerioi I 73T); póžoiej zaé (13 Czerw. 449) 
ntnynywat, že £. plsmil staw; katolik6w, nazývajíc icb nestoijaaamt 
{S. Ltonis epist. 35). Pierwszym, który spostrzegt bl^d E'a, mtal byč 
DoHUuis, bp antjocheiiiki {Facundui Uermian. Pro def, 3 cap. VIII 5, 
A^ lecz obwinianie Djodora z Tarsa i Teodora z Mopsoesty o bt^d, 
iDommis zartuca E'wi, tnoglosi^ dziaí ze stanoniska i ortodoksyj* 
,1 nonofizytycznego (eatychjaúskiego>. ■WlaScíwiej zaslaga ta nálety 
■)juszowi, bpowi Dorylaeum (we Fr>gji), kt6ry juí przed 20 laty 
wyfiwiecil berezje Nestoijusza, tak, ii Eob6r cbalcedo8ski jemn 
inycÍQStiiO nad tym beregarcb) priypisař: rEiísebiui Ntttorium depotuic 
(Maittt VI 674). PodŮTfcias zaí (448 r.), kiedy wystfpowal Eutydíes, 
Eoidqosi zn^dowal gi^ w Kpola, z oka^i synodu, znotancgo przez Fia< 
ujana, arcybpa kpoiakiego, na d. e Listop. 449 r., dla zagodzenia pe- 
vných nieporozuniieó mi§dzy Florenlynem, metropolity sardyjskim (Sar- 
des w Lydji) a j^o safraganami. Euzebjnsz podal synodowi skargg na 
E"*, že on prawowiernych nauczycieli nazywa nestorjanami, i prosil, aby 
tegož przed synod zapoznano. Co do mnie, dodawal Enzebjnsz, gotóv 
jeatem dowieič, 2e £. aiestosznie nazyna 3i§ katolikiem i 2e wcale pra- 
woiríentej naald nie nyznaje {Mami VI 6ži). Prezydoj^y na ayno- 
dzie Flanjao zdziwil gig t^ skarg^ i radzil Enzebjítszowi porozumieč si^ 
prywabiie z arcbímandryt^, gdyž synod nie moZe go zapozywač, chyba 
te sifi jawnie okaíe heretykiem. Euzebjosz odrzekl, íe jqž níeraz zwra- 
cat nmge E'a na jego bt%il, co može šwiadkami adonodnió, lecz že E. 
ladných ostrzežeú nie stochal. W skutek tego o^niadczeaia synod zaraz 
na 1-ej se^ji wyslal do E'a deputagg, stožon^ z Jana kaplana i An- 
dn^a djakona, aby mn przeczytali powyíszi skargg i wezwali go przed 
synod. Na scsji s-ej (is Listop. 448) depatowani zdali sprawe ze sne- 
go poselstwa. E. oíwiadAyt, íe raz postanoiviwszy nie nychodzió z kla- 
sztom, zostanie v nim, jak n grobíe; ie Euzebjnsz dorylejski, w skutek 
dávno iywioaej nienawiíci, oczeroia go; ie gotów jest przyjqč wyklad 
fwiftych ojców nicejskicb i efezkich.— -Jeieli ci zblqdzilí w niektóiych 
«yn2eniach, mówU dalej E., nie mam im tego za zle, poprzestang na 
odrsnceÚB tycb wyraíeú; lecz wolg baJaí Piamo évi.. kt6re jest ije- 



118 Eutyches. 

wniejszéra niž wyklad Ojców. Po wcieleniu S/oiea, t. j. po narodzeniu 
sig P. N. J. Chrystusa, nie oddají czci, tylko jednej naturze Boga, który 
sif staí cialem i czlowiekiem ((líi/v ipúiiv Ttpofjxuvlíy, xat TrótYjv Bsm 
Gapxu&ívtoí xat svav&piiHr^-jaVTOí)..,. Xie twierdzilem, žeby Sfowo przy- 
niosto swoje cialo z nieba, ale tež oie znalaztem tego w Ojcach ivf., že- 
by CJiryatus skládat sig z scb osob, pol^czouych w jednej substanťyi 
(■jséata-Jtc); a cboĚbym znalazi w którym z nicli, uie przyjmg, bo, jak 
jiií powiedzialem, Piamo šw. ma ]iÍerw3zeiÍ3two przed nauk^ Ojców. Wy- 
ZB&}% wresície, že, który sig narodzií z Marji Dzieniey, Jest prawdziwym 
Bogiem i prawdziwyip czfowiekiem; lecz dalo jego nic jest tej aamej i sto- 
ly, co nasze." Gdy deputowani t§ odpowiedí E'a odnieSli, Eurebjnsz do- 
rylejskí radzií jeszcze raz poataú po niego, žeby sig osobiácie stawiř. Po- 
3Z)a dniga depatacja, ale i Li z ledwoáci^ przez E'a przyjgta, wróciía 
z t^ sam% odpowiedzi^, co pierwsza. Pomtmo tcgo, synod wystat jesz- 
cze raz (i5 Listop.) dnóch kapJanów do niego, naznaczaj^ d. 17 Li- 
stop., jako ostnieczny termin stawienia sig. Przed nplywem tego termi- 
nu (is Listop.) E. przysla) od siebte kilku mnichów. z doniesieDÍem, to 
jest chory. Flawjan odpowiedziat poslatícom E'a, íe wcole nie ma za- 
miaru wyrz^dzaÓ Jakqkolwiek przyfcroáó archiinandrycie, prosi go tylko, 
aby po wyzdrowieniu zaraz przybyt; znnjdzie bowiem na synodzie awycU 
ojców i braci, a nawet dawnych przyjaciót; a ježeli E. nie wahat sig 
wyjáó z klaaztora wówczas, kiedy Neatorjusz podkopywat wiarg, tém bar- 
dziej winieu to uczynid teraz, kiedy idzio o wiarg i o niogo saraego. Nie 
ma sig tu czego obawiaO; niecb wyzna swój bl^d, niccb go potgpi, niech 
zapewni, }e na przysztoáč nie bgdzie uczyl czego Innego, a otrzyma prze- 
baczenie za przesztoíé. Z teJ odpovriedzi widač, že Flavcjaii chcia) jak 
najspokojniej sprang ca?^ zakoúczyú, z žyczUwoici^ dla Eutycliesa. E. 
jednak inaczej byt usposobionym. Kiedy mu na/naczouo d. 17 Listop. 
na ostateczny termin, prosit o znlokg do d. 22 Listop : choroba bjla 
czystym tylko wybiegiem, szlo mu jedyiiie o zyskanie czasu, potrzebnego 
do utHOrzenia sobie portji. Przekonano sig bowiem, íe przez caty czaa 
opisanego dot|d parlamentowania, od d. 8 Listop., E. rozsytat do kla> 
sztorůw swoje wyznanie wtary {Mansi VI 706); tycIi, którzy go podpisač 
nic cbcieli, straszyt, mówi^c; „Jeáli mnio nie bgdzieaz wspierst. arcybp 
(Flawjan) zgubi wprzód mnie, potem ciebie" {Mami 1 1 3 ..). Pomimo tak 
widocznego oporu i nieazczeroáci, Flawjan pozwolil, žeby E. przybyt do- 
piero '12 Listop., a na ži^danie Euzebjusza dorylejskiego wezwano na tcn- 
že dzieii cztorech przyjaciót K'a, w cbarakterze íwiadków. Nadszedt 
wresicie d. 23 Listop,: E. zjawii aig, otoczony wíelkim ttumem mnichów, 
íotnierzy i innej Indnoáci lq)ol3ki^. Jednoczeánie przybyt cesaraki «i- 
Imliariua _magma (rzeczywisty radca tajný) z listem od cesarza, nastgpu- 
j^cej oanowy: .Pragng pokojů Kofciola i zachowania prawowiernej nauki 
w czystošci, jak byla okreálon^ przez ojców w Nicei i Efczie. Wiedz^c 
zaš, že patrji^usz Florencjusz jest prawowiernyijL cze^o dat dowody, chcg, 
aby byt obecným na posiedzeniach synodu, gdy bgdzio rzeez sig toczyů 
o wierze." List ten przyjgli bpi ze zwyktemi aklamacjami, po czém si 
lentiarius wprowadzit Ploreucjusza, na którego przyjgcie zgodzit sig E. 
Oskaríyciel (Euzebjusz dorylejski) i oskaržony (Eutyches) štangli na árod' 
ku, w obec zgromadzenia, i rozpoczgly sig pytania. Eutychos i teraz po- 
wtarzal, že tego, czego žádáno od niego, nie znatazt w PiSmie áw., azB' 



Entyefaes. 119 

tém pnyj^fi nie može (tak samo zawsze i inni beretrc;), íe sie chce 
dociebaď boBkiej natary Stoira, lecz žejeáti sjnod zmnszs go, on gotóv 
mówič, te cialo Sj&a Božego jest tej samej istoty, co nuže. Po tOí- 
Djch za£ wybiegach, na zapftanie Floře ccjusta: ,Czj wierzjsz, le Pan 
Xas2, po Darodzeoíu si; t Dziewky, jest tej samej istoty co my, i íe 
lUada lig z dwóch oator po swéni Wdelenia?* — odrzekt £: .Wymsj;, íe 
pned polezen iein sáq BOstwa i czlonieczeústna mial 2 Datary, lecz po 
pet^zcnia sig azQaJs tylko jedn^ natnre" (pitav fíiiv). I gdy nie cbci^ 
wyrzcc si; Ewego bigdu, zostat pot^pioDym i ods^dzonym od sw^ godno- 
id (j'l"^ arcfaimaiidrjta^, od kaptartstva i od spotecznoíd koícielo^ 
(J/crnii VI 7*6 — óí; cf. Heíele, ConcilícEigesch. § i73>. Natorala^ bylo 
rzeczf, ze Flawjaa rozeslat ten nyro'íí do bpów i do klasztorón, s prz&> 
dewszystkíéin do mnicbón, ktdrych E. byl arcbimaadrytq; zaí^a) deUa* 
raGJi, íe ani za arcbima odryty go nznawač, ani z nim rozmawiaé i w na- 
bot«6stwic Qciestciczyč nie b;dq (3/anii TI 864); wreszcie, akta calego 
synoda wraz z listem poslat Pap. Leonovi W. |r. 448 v. 449. S. Leo- 
nit Sí. epist. 2 2). Lecz zanim list Flawjana doszed) do Rzymti, vrprzód 
JDl £. przedstanil tam rzecz po swojeinii, opisujíc, íe zostat nieslnsznie 
pot(pioD}in, w skutek intryg Euzebjíisza dorylejskiego; íe przez wyrok 
Flawjana o máto nie ntracit íycia i ladwo od napaíci tlamn obronila 
^ .modlitna Papieza" (tak pisat przez pocblebstwo) i íotnierze cesaracy; 
le wresEcie apellacja jego do Rzymn odrzucon^ zostata przez Flavjaiia 
(apellaqi podczas synodo wcale nie zakládat. Ob. list Flavjana, ap. 
Ihnsi 7 lasi) i t. p. Koácz^ awój list, £. (« Leon. M. epíst. si) 
o^wiadczsl, íe zdaje eíq we nszystkiém na s^d Fapieía i gotów jest na- 
pnwié, jeíli co žle nczyni). Oprócz lego pisat Entyches do $w. Piotra 
Cfaryzologa (ibid. ep. 3^..) i staral 9i§ na swoj^ strong sklonič cesarxa; 
mifdzy lad zaá rozrzncit placatý (contestatoríos libetlos), w ktůryeh jní 
to skaríyt sig na wyrz^dzone aobie krzywdy, jní teí dowodzit Bwej dok- 
trjny, jakoby prawowiernej. Lecz ani Papiež, ani sw. Piotr Chryz. nie 
dali EÍQ pochirycič. Ostatni zganit E'wi cbgtkg dyspuiowania, jaká ogar- 
ngta teologów wscbodnicb, i polecil mu zdač eig na vryrok Papicía-, PapieS 
zaá zaí^dat (d. 18 Lut. 449. S. Leon. Opp. I 7e&) od flawjana infor- 
macji o calej sprawie. Tylko cesarz Teodoqusz, wzj^wjzy E'a pod swqjf 
opiekg, Flanjanowi potectl z nim sig porozuniie£ na podstanie skladtt 
nic«jskÍ6go, zatwicrdzonego przez sobor efezki (43i r.). 3Ia si$ ron- 
nie^, že Entycbes na to przystawal, bo oba sobor}- jego bl§da nie do- 
t]rkal7; lecz Flawjan nie pnystal, zt^d jeazcze wigkszo niezadonolenie ce- 
lam ici^gn^t na siebie. Teodoi^jnsz postanowi) rzecz cat^ pozostawiž 
soborowi i w tym celn rozpisat listy do bpón (so Mar. 449 r.), žet^ 
přibyli do Efezu (ob. Efezki rozbój). Zanim jednak aobór sig žebral, 
E. za^aríyl Flanjana o sWszowanie aktów poprzedniego syno^n kpol- 
akjego (448 r.). Wobec komiaji, wyznacz«iej do sprawdzenia tego lar 
latto, postadcy Entychesa zarzucali drobiazgi, lecz oniewinnič snego mao- 
áalMijauň nie mogti <d. i3 Kvriet. 44S). E. czepit sig dragiego ity 
kifta, te wyrok depozycji zostat pko niemn tredagowany nie na ostatoiej 
(síódiaej) aesji, a wezďniej. Lecz E. zashily) sobio na niego jní po 
pierwst^ ua^ skoro nic stawit sig ani za pierwszím, ani za dragifm 
wenraniem (Manti TI 727 — 828. Cf. Btfek. Concil. § ií4). Jeazcze 
.kirdziej ila wiara E'a i i^ga stronników pokazala &ig na efezbim rosbojn 



4 




(44» r.). To entycltjaiiízm zostat zaaprobonuifm, a prawowienii bpi 
jedni ze swych stolic zlořeni, dmdiy oprócz tego na wygnaitie skazani 
eOstali. Jái^ázy ostatnimi znajdowat síq i Eozebjasz dorylejski, który odat 
sig do RzjTna i Um pozostawal jeszcie w r, *ůl. Flawjan zaapellowal 
do Papieža (S. Leonu M. epist. *3, H, 56, 56); Teodoret z Cttqs pro- 
eU, aby DJB do Bzjma udaó sig pozwolooo {Theo^iortli epist. 116, 119. 
Opp. ed. Schalze, IV vi9e, laoo); Teodozjnsí jednak, zostajy: pravrdo- 
podobnie pod wplywem euoucba Cbryzaijnsza, ro:bi-j tea zaaprobona) 
i Flawjsna winnym herezji uznat {.Vuíjji VII i9i). Nastqpito rozdirojc- 
nie; prowÍQCje: Egipt, Tracja i Palestyna stangly po stronie Djoskora 
i eutycbjanizmu; Syrja, Pontos i Aija po strome Flawjana. Papie2 Lcoď 
W. odprawil synod w Rzymie, pot^pií na nim wszyatko, co sifl diialo 
na roíboja efezkim, wyklqt Eutycbesa i Djoskora {S. Leon. .If. ep, í6. 
cf. i/anií n ao9). Jednoczeánie z odprawionym synodem rzymskim wy- 
stat Papiež isListop. 449 r. list do Teodozjnsza II, z prolb), aby wszyst- 
ko zostawit v takim stanie, jak byto przed efeikim rozbojem, dopóki nie 
zbiene si? nowy sobůr powszechny (■?. Leen. M. ep. si; cf. ep. 69). 
Paicherig teí, siostr§ Teodozjusza, prosii (ep. 4 5, 4G), aby tg jego pro- 
éh% u brata poparta; duchonieĎstwu nreszcie kplakientii zalecil (cp. 50, 
51), aby dekretow efezkicJi nie oznawalo. Wirótce potem wyslal drugi 
do Teodozjusza list (ep. 5 4), domagaj^c sig zwotania sobora ponszecbne- 
go, co aby tém prf;dzoj do skutku przywieáč, prosit zachodaiego cesarza 
Walentynjana III, jego žong Eudoksjg (córka Teodozjasza II) i matkg 
Gall§ Placidjg (ciotka TeodozjuBza) o poparcie (S, Leon. M. ep. 55 — 58). 
Wedtug tego projektu sobor odhytby sig w Italji; lecz Teodozjosz wrgcz 
odmówit, tnlerdz^, že bpi w Efezie mieli dosy^ wolnoáci i že Fiawjao 
stuszDÍe potgpionym zoatat (ibíd. C2 — 64). Zanosito sig nigc na cigžk% 
walkg, w której Papiež mógl tylko liczyč na Pulcherjg, nie zgadzaj^cq sig 
z bratem wzgl^dum eutychjanizmu (ib. ep. 5 9), i naducbowieústno kplskie, 
po wigkszej czgáci nieroe Flanjaaowi (ib. cp. 60). Tymczasem uiespo- 
dzianie rzeczy inny obrót wrigíy, Teodozjusz t 28 Lipca 4ůi r., aC^hry- 
zaQusz, žarliwy protektor Entycheaa, okolo tegož czasu, za róine prze- 
stgpstwa, zoBtaf ámierci^ ukarany {BauingarUn, Die allgera, Wellgesch. 
XIV 549). Pulcherja objgla tron i przybrata do rz^dów Slarcýana. Wy- 
gnanym w skutek rozboju efezkicgo bpom dozwolono powróci6 {S. Leon. 
ep. 7 7). Marcjan napisal (we WrzeÉ. 450 r.) list do Pap. Leona, w któ- 
rym donosí, že z woli Opatrznoáci i przcz wybór senátu i nojska zosta- 
wszy oeaarzera, poczytuje sobie za obowi^zek zwrócič sig najprzód do 
Papieža, jako do atróža wiary, dla obrony ktárej on (Marcjan) otrzymat 
wladz?, i oJwiadczyt sig gotowym do zwolania proponowanego przez Pa- 
pieža soboru (w Leon. M. ep. 7 3), Cbcial Marcjan, aby Papiež sam 
przybyt do Kpola; gdyby zaá nie mógl, tedy miano ztrolaů bpóir djecezji 
Wscbodu, Tracji i Dlyrji, d^ zakoňczenia catej sprawy (list z d. !>2 Li. 
stop, 450 r. ibid. ep. íe, 77). Gdy jednak žebraný w lyraíe czasie sy. 
dod w Kpolu (w pierwszcj pótowie Lisr.op. 450 r. i, ztožony z archiman- 
drytów, dnchowieóstwa kplskiego í wielu bpów, pr!:yj%l w zupelnoSd list 
dogmatyczuy Leona i potgpií nankg Nestorjusza i Eutycbesa (ob. ileftle, 
Conciliengesdi. § 183), gdy wielu innycb bpów tento list przyjmowalo, 
inoi zaá, którzy naleželi do rozboju efezkieso, prosili o pojednanie z Ko- 
áciolem {S. Leon. ep. Si), wyslal tylko Papiež legatón (bpa Lucencjusza 




Eutyches. 

lego), tebj taiaí^cjch swej winy pojednali z Koiciolem 
prosili o odloženie sobora na czas dogodni^sjj (ib. ep. 
83, ss). Sobor jednak odbyl síg n Cbalcedonie (ob.) i na nim entyclya- 
aixm pot^ioDj' zosta!. Marcjan oiobQym edyklem (7 Lut. 452 r. ap. 
itatsi, CoDdl. TI 475) itosovtač si^ do tcgo sobom wszystkim poleeď, 
SBÍósl (i3 Har. t. r.) edykt Teodoqnsza II, xivňeraj^cy potfnerdzenie 
n»bq)n efezlrie^ Cib. b. 49^, pko entycbj&notD i spolinarrstoin surotre 
wjial prswa \II^eU, ConciL § 205), samego wreazcíe Eatychesa i Djo- 
skorá skazal na wygnanie. Eut- umarl prandopod^ibnie przéd wykona- 
aiem ttgo w)roko. r. ibi, lecz monofiiytyzm nie ustal, Owszem, ko- 
nystqV z tego, íe Papief zganit kanón 2S soboru cbalcedoúskÍGgo (S. 
£«m. ep. 104 — 108), eDtfchjanie rozpaSeili wieáč, ie ealy sobor zosUl 
fBTCZ Papieža pot^ploajm i z t^go powodn nowycb gwattów na pr&wo- 
viernych si^ dopufizczali, zwtaucza w Pale&tynie i Egipcle (ib. ep. ns). 
TPstestyaie mianonicie mnicb aleksandryjsld Teodoi^osz wtnówič 
potnfi) w mnicbów tameczDycb (bylo ich do 10,000), že sobor chalcedoá- 
•k) idradzil pravidzinq wiare, gdy acbwalil duofizjtyzm (wiarg w 3 na- 
tmrj 3. Chiystosa), W skctek tego wyrodzil »g um mo nofizytyzm 
TrIaSciwy, tém od eatycbjanizniii róíny, Ze gdy eatyrJiJanizni przyzn^e 
t natary, lecz nátura boská pocbtaDÍa w Bobie naturg lndzk% J. Cbrystasa, mo- 
nofizyci palestyóscy bezwaronkowo jedo^ tylko nátury przyznajf, nie ttn- 
»?"Ti''. jakioi sposobem Bóshfo i czlowíeczeóstffo J. Chrystusa tKony ts 
jfldii% aaturs; pol^piali teí Eutycbesa i nanke soboru chalcedoáskiego. Pro- 

■m podobno pnez Eudoksjg, «dow§ po Teodozjoszu II, wyp^džili pra- 

o patrjarcb; jerozolimskicgo Jawenalisa, a na jego miejsce wynieáli 

_) mnicba Teodo^usza (ib ep. iiT); a labo >Iarcjan zdotal 

f ich nfmierzyó, Jawenalisa do Jerozolimy wpro^adzič {ťjS r.) 

I nMMitúi, przecieS monofizytyzma tam nie wykorzeníoDO. Oprócz 
PalMtysf, zakOTzenit sig maaoůž^zoí w Egipcie. Ja2 na M)bone 
cfaaleedoiiskiin 13 bpów egipskicb nie cbcialo podpisač jego dekretów, 
pod ptKurein, ie bez patrjarďiy (Djoskor zostat zloíoay) nie mog^ t«go 
acajnié {Uanei, ConciL VII 482). Gdy na miejsce Djoskora zostat pa 
Ujarcfc% aleksandryjikim Protarjosz, stronnicy Djoskora wzaieciti zaba- 
nctňa i, Icorzystaj^c ze imierd ces. M^rqjana (t 1^7 r.), zamordowali 
protCTJoaia, a raoDoBzytg Tjmotensza Ailoros (kot) na stolic; aleksan- 
difjak^ wyoieáli, bpów zaá prawowierajcb wygnali. Obie strony (euty- 
dbjMiie i katolicy) adatj sig do cee. Leona I (til — 474). Leon zwolal 
bpáw swego psústwa i zapytat icb o zdanie wzglgdem soborn cbalcedoú- 
■fcit^flr bpi (w liczbie i,6ůO) oÍTiiadczjli fiig za ntrzymaniem soboru (od- 
powiedzi w C^idex enci/cUcus. Ob. tej Encykl. III 314). W skutek czego 
TymotenBZ Ailuros zostat wygoany i katolicy otrzymali przewagg, przy- 
luijmniej do r. *75. To samo stalo sj^ z Plotrem FuUo, który w An- 
tjocbji pot^zyt sig z apoUinorystamí i szerzyl eutychjanizm. Leon 
cn. i jego wyp^dzil i powag§ lobom chalcedoásldego do koúca žycia 
ntrzyinywal- Wnnk jego (Leon II) krotko panowal; nast^ (414 r.) Ze- 
noD, zÍQČ Leona 1, a ojciec Leona II. Za Zenona (474 — 49i) nastaly 
wnieazania, podczaa którycb znów eatycbjanizm podniósl glow^. Uznr- 
pator Bazyliszek (47 6 — 47 7) odebral tron Zenonowi, przywrócil Tymo- 
teosza Ailoros i Píotra FulloDa na stolice aleksandryjsk^ i anljochetisk^ 
i Hydal edykt, nakazuj^cy bpom pot^pič dogmatyczoy list Leona W. Pap. 




Eutychos.— Eutjrchjusz. 



i dekrety soboru clialcedoúskiego: 500 bpów z patrjarchatu aleltaandryj- 
mtjocheňskiego i jerozoliraskiego apefnib ten rozkaz; Akacjusz 
tylko, arcybp kplski, zo aivém Uuchowiebstwem oparř ai§ temu. Bazyliszek 
widzqc, že Zenon zbliža si^ z wojskiem, pojednat sig z Akncjuszem i edykt 
swój odwolal. Zenon, odzyskawszy tron (4 7 7), z pocz%tku wyatepowaf 
przeciW' raonofizytom. Wypgdzil z Aleksandrii Piotra Uongnsa (nast?- 
pcg Tymotensza Ailura) i z Antjochji PiotrírFunona, leczpóžniej, wspóí- 
nie z Mongusem i Akacjuazeni, uloíyí Ilenotikon (ob.) 482 r., raajacy 
zjednoczyó katolicyzm z eutychjanizmera, czém joszcze vriekaze zamieszanio 
sprawií. Odt^d nietylko 3 patrjarchaty wsponiniane (aleksandryjski, 
anijocheňski i JGrozolimski), tecz i kplski popadt w odszczepieůatwo, któ- 
re trwalo do r. 51B. Za ces, Juatyna I, r. &19, naat^pilo nroczyste po- 
jednaiiíe z Koáciotem rzymskiro i nauka katolická wszgdzio nzigta gór§, 
z wyj^tkiem i!!gipta, gdzte od r. 50B patrjarclia Jan Nikeota (v. Machio- 
ta) porzucil LonoticoQ, a przeszedí otwarcie do raouofizytyjimu. Na nic- 
szczgácie w samým líplu odíyly spory o dodatek w THsarjimis (ob, San- 
ctns), pochodz^cy od Sewera, patrjnreby antjocheiiskiego, od którego po- 
wstaí nowy odcieň eutyehjanizmu (ob. Sewerjanie). Cosarz jednak Jnstyn 
(519 — Ď27) i Jnstyojan 1 (527 — DS&) nie dopuscili, žeby monofizytyzm 
zaszczepit t\^ w Kpolu, Inbo Teodora, iona Justynjana, nsilnie tg sektg 
popierata fob. Wigiljusz PapieílJ. Od pólowy VI w. monofizytyzm znacznie 
ostabf, JQÍ to w skutek powstalych w tonie tej herezji niezgód (ob. Aftar- 
todoceci, Triteici), jnž tež vr skutek poparcia, udzicíancgo prawowiornym 
przez Justynjana I, Udalo síq vvszakže Jakůboni Baradai (ob. Darade- 
usz], niczmordowan^ przez 33 lat dziatatnogciq, podtrzymaó i umocnid mo- 
nofizytyzm w granicach i po zagranicami paústwa Rz}'mskiego; wznowii 
on monofizycki patrjarcbat w Antjocbjí, który dot^d pozostaje na czele 
monofizyckich koácioíów Syrji i wiela innych prowineji waehodu, Utrzy- 
muJQ sig monofizytyzm dot%d w Syrji, Mezopotamji i Azji mniejszej (ob. 
Jakobici), w Egipcie (ob. Koptowie, Melchici), Abissynji (ob.) i w Arme- 
nji (ob.), i praffie každá ztycb prowincjí ma patrjarchón od siebie nie* 
zaležnycb. Pisma o Eutychesie i jego herezji ob. J. A, Fabrkii Bibl. 
gr. ed. Harlea X 568. Cf. Leoncjusz jerozolimaki; Hmmulot, Hist, patriar. 
Alexandr.; Ue/ele, Concil. § 206 — 20S; iVerner^ Geach. d. apolog. Liter. 
t. II § 248 i n. A". W. K. 

Eutychian, Papiež, áwigty (sGrud. al. BsLip.), t JGmd. 283 r.; 
íe za^ rz%(lzit Koáciolem lat S incy ii i dní 3, przeto mnsiat byč obra- 
ným w poczatkach Stycznia 275 r. (Ob. Jajfč, Regesta s. ii). Izydor 
Merkator pod jego iraioniem podaje 2 listy podrobione. O dokretach 
E'wi przypiaywanych ob. Couilanl, Episl. Rom. P. s. 275; wymienía je 
tež Jajf-; o. c. s 92 6. 

EutychjUSZ. I. Alesandryjeki patrjarcba, zwan; po arabaku '^aří 
Ihn Bairík, ur, w Egipcie, podziwinny przez wspóřczoanych dla swej ob- 
szernej nauki. K. 933 zostal patrjarcb) aleks,, nm. sso. Písal po arab- 
ská Roczniki od stworzonia áninta ní do 940 r. W dztele tčm podaje 
wiadomoácí, którychbySmy rtaremnie gdzieindziej szukali; wiele wazakíe 
ma faktów bnjecznyoh. R. 1642 Selden wydal w Londyoie wyci^g z tych 
Roczników wjezyku arabskim i laciúakjra, i chciaí těmi nyj%tkami do- 
wodzič, 2e w I wiekn chrzeScjaň^kim nie bylo žadnej róžnicy pomigdzy 
Jiaplanami a biakupami. Wyst^jpil póžnioj pko temu Eccbellensis (ob.) 



^^^^UkAtfik 




Eutychjusz.— Eirtym jusz. 

w piímie: ^ntychias, patr, alex. TÍndicatus.* Catkonicie Roczniki Ea wy- 
dat w Oksfordzie Pocoche. Prócz tego E. napisat HittarJ^ Syeylji od czasa 
popadnigcia pod panowanie SaracenÓw, i Disputatlo mter keterailotos et 
chrittianot, gdzie broni sprawy prawowiernych pko jakobitom. Cf. Cae*, 
Script. ecc; p. í94. Houing. Bihl. orient, c. 3 p. ■71. [Fritzj. N.—2. Kon- 
stintyaopotslci aicybp od r. 5šs. Byl poprzeddo przeloíonym klasztom 
w Amazei <w PodIds), gdy bp amazejski wyalat go w charakterze apokry- 
qarjnsza do Kpola. Tu zyskat oa sobie zaufanie Mennasa arcybpa i po- 
lecony przez aiego zostat cesarzowi JustyiijanoMti I. Gdy Meooas nmarl, 
E. obJ4l po nim stolic^, maj%c wtedy (3ď3) lat 4C Byl to tn^ž nczoDy 
i poba2ny. Zaraz po obj^cia bpsta napisal (c Stycz. 563 r.) list do 
Papiela, z wyznaniem wiary prawowiernej i z proSb^, i2by Papiei zaj^l 
sie zwotanieiD liczniejszego zgromadzsnia, gdiíeby, pod jego (PapiežaJ 
prezjdeacja. poloíono koniec tocz^cym aig podáwczaa sporom o Tria ca- 
pittUa (ap. Mami. Concil. IX G3, isfi, ^o^. Cf. KonstaotyDopoUki sobor 
r. sas). E. byt powažaaj-m przez ces. Ja^tynjaaa i priez oiego do vttdu 
ninycb spraw nžynanym; póíDíej jadnak popadl w oielaskg za to, te 
aig opart cesarskiemu edyktowi, wydanemn oa korzyáé aftartúdocetysina. 
Jnstynjan kaza) go žatém pomač gwaheni z koiciota i osadzié w klaszto- 
rze (32 Stycz. ses); zwotat nast^poie synod, który pospieszyt z upra- 
núeniem tego gwattn i E'a ztožyl z bpstwa (Einnjriuí, Hist. E, IV 38 — 4i. 
' m. Cbronogr. ed. Bona. s. 353, 372). Odnieziony do klasztom 
kiego, przebywat tam až do ámiercí swego naat^pcy Jana tn 
yrka (Ť 31 Sierp, 57 7 r.). Ulegaj^c žyczeniom Indu, ceaarz Ja- 
Ttl przywrócit go, 3 Paidz. 577 r. na stolice kpbk% {Eiagr. V I6; 
Tiůopfian. s. 372, 382), na której on šwi^tobliwie nia. 6 Kwiel. 583 r. 
Pod koniec žycía napisal ksi^gg o Zmariwychwsinniu, n klórej utrzymy- 
wit, te ciato naszo po zmartwychwstaaia b^dzie cielesném, lecz tak 
■nbtelBém jak powietrze. Apokryzjarjuaz rzymski Grzegorz (póíoiejszy 
PBpie2) wystqpit przeciw toj opiaji, jako orygeaesowskiej i, wspóloie 
z cesarzem, sklonit E'a do potgpienia i spalenia swego dziela. PóžniQj, 
na Io2a ímierci E. jeszcze bl%d swój odnotywat i wyzaanie prawowíenie 
o zmartiTycbví3tanÍii skládal (S. Gregor, if. Moral. XIV 29, SI, 33). 
Koiciól grecki czci go jako iwigtego d. 6 Kwi^toia. Z pism jego po- 
zostaly tylko fragmenty (ap. Mal^ Nova coll. IX 623; Class aactor. X 488; 
SoTft Bibl. Batr. rV^ 1 a. 50...; przedmk. ap. J/iyne, Patrol, gr. 86). 
2y«ot E'a napisat Euitaijut:, kaplan, aczeá i powiernik jego (ap. Bol- 
lanJ., Act. 89, April, t. I Append.; ap. Migne 1. c), X. fV. K. 

EutymjUSZ {Eutíi<fmm»j Zigabenns (inaczej Zigadfíius, ^gaho- 
maJ, uczony i pobožný mnich greckí konstpolski, žyj^cy za ees, Aleksc- 
go Komnena ok. r. losi — iiie, i w láskách n tegoí cesarza. Pisma 
jego aq: l) Panoplia dogmatici orChodotae fidei advertua omnes kaerctes. 
S% to wyj^tki z dziet Ojcóvr koiciota greckiego, žebrané przez nczonych 
téologów, z polecenia ces. Alckscgo Komnena, a przez Eutymjnsza npo- 
rzqdkowane i w caloáé powi^zanc. Na lac. przeložyt Petr. Frana. Zinut 
(Tenet 1555; to samo w Pilliot. PP., Lagdna. t. IS). Siektóre rozdziaíy: 
o sckcie BogomíIóTT, jako tež o Saracenacb, s^ ap. Chriitoph. Wolf, Hi- 
«torift Bogomilor,, Witeber. i 7 1 2; ap. Frid. SUburg. Saracenica, Heidelber. 
1595. 2) VicUma ellriumpktís tle impia eí muUiflíei exiecrabiliíirn Mtátaliano- 
rum ttcta, yiu et Phundaitae et BogomíU etc, apptllmtur ř'EA;*f/o? xai &f £i'^- 



I 




Eutymjusz.— Euzebjusz. 

; etc), 2 dodatkíem 14 Anathemalismi, wydal po gr. i lac. Jac. Tol- 
liui, InsigDÍa itineris ital., Traject, ad Rhen. 1636. 3) Commentaríi in 
r Ptalmos Davidi* (lat. vert. Philippua Sauli, cpisc. Brugnatens., ed. 
Paulinus TuTChius, ord. praed., VeronttG 1530). Komentarz ten chwalony 
jest przez nowszych egaegetów. 4) Commentarii in 4 Evangelia (lat. verl. 
Joan. UeDtenius, Lovan. iii44; graec. textům et version. Heateoii ed. 
Cbrist. Frid, Matthaei, Lipsiae 1792 4 v. in-8. ■Wszystkie dzieía wjdaf 
Migne, Patrol, gr. t. eň. O inuych r^kopismacb niewydanjch i o wy- 
daniach dziel E'a ob. Fahrícii, Bibl. gr. ed. íiarles VIII 32 3. O žyciu 
E'a ob. Nicolaii Fogginii,^ Anecdota liter., Rom. 1783 IV I.., gdzie s^ 
wydane tegož Eutynyusza Libri invectíui centra Sogomilos. X. W. K. 

EuzebjUSZ (Eusebius, od iuaspřjí — bogobojny, pobožný). I. Papiež, 
Ěff. (26 Wrzeá. at. 2 Paždz.), nastgpca Š. Marcela; na Stolicy Apost. 
zasiadat prawdopodobnie od 18 Kwiet. do 36 Wrzeé. sio r. Dzi^e 
jego zreazt^ nie e^ pewoe. Za staloáč w utrzymyvraniu karnoáci co do 
upadlých (lapsi), mial umrzef na wygnaniu, na wyspie Sycyljí; pocho- 
nany jedoak w Uzymíe, na cmeatarzu éw. Kaliksta. Ob. BoUand. Acta 
SS.'2R Seplemb. VI 24ů. X. W. K.— 2. E. Aleksandryjski, byldja- 
Jconem w Aleksandrji za patrjarcby Bjoaizogo, któremu tonarzyszyl przed 
trybunat prokonsula Emtljana na pocz^tku przeáladonauia cbrzeScjan za 
Walerjana. Gdy Djonizju3z rostal wygnany, E, ukrywal sig w mieÉcie, 
nios^c przylf m cbrzeScjanom ci^gl^ ostagg, odwiedzaj^c wigžniów i grze- 
biqc ciala iceczenników. R. 3C0 srožyta sig wojna domowa, a nadto 
w mieScie wybucbfa záraza; E. z ci^gléni naraieniem žycia opatrywal 
chorých. Gdy Rzymiaole oblegli buntownicz^ czgáů miasta, Brucbium, 
E., wraz ze swym przyjacielem AnatoljuBzem, wyratowal wiolc tysi^cy 
oblgíooych. E. znajdonal si^ n czgáci miasta zostaj^cej pod wladz^ Rzy- 
mian, Anatoljusz zaá w cz§áci oblgZonej. Udal sig tedy E. do Rzymian, 
prosz^c o przebaczenio dla tych, którzyby miasto oblgžone opuáci6 cbcieli; 
RzymiBoia zgodzilí sjg na to, o czem E. uwiadomil Anatoljusza. Anato- 
ljusz doradzal radzie miasta, abj sig poddaá Rzymianom, na co gdy sÍQ 
nie zgodzooo, doradzat, aby przynojmnici starcom, kalekom, dziectom, 
i iTOgólc do obrouy nicspusobnym, azglodu umieraj^cyrn, nyjé6 dozwo- 
lono. Rada zgodzita sig na to: wówczas Anatoljusz przeprowadzil wezyst- 
kicb do obozu Rzymian i oddal w opiekg Euzebjuszowi, który ícb pie- 
IggDOwal jak ojcicc. Z powodu sporów, ivyníktych z berezji Pawla sa- 
moEatcúakiego (2G4), E. udal sig do Syrji, gdzio tak% zjednat sobie 
przychyboíé, io biskupi i lud vierny nie cbcieli mu juí pozwolič na 
ponrót do krajů. Po ámierci Sokratesa zostat biskupem Laodycei w Sy- 
rji. Um. 270 r.; po nim nast^pil wyíoj Trspomniaoy Anatoljusz. Cf. 
Euteh. 11. E. Vil, 11. 32; Baron. Anu. a. 3B0, 263. (Gami). N.— 
3. E. Cezarejski bp, ar. w Palestynie roigdzy r. 2 60 — ajo. Przezbpa 
Agapjusza - przyjsty do grona ducbowieiistwa w Cezarji palestyůskiej, 
wszedt w áuisl^ przyjažá z Pamfíiom, kaplanem tamecznym,. ud którego 
przybral sobie przydomek ^Fdinphili' (jakby syn Parafila). Przez jakiš 
czas zdnje sig íe zarz^dzal n Cezaroi szkot^. Podczas pvzeéladowania 
Djoklecjanowcgo, gdy Pamfil byt uwigziouy, E. dobrowolaio z nim wig- 
zienie podzielal; po šmierci zaá PumĚla (soo r.) Bclironil sig do Tyru, 
potem do Tcbaidy iv Egipclc, lecz tam w wigzieniu znaczoy czas prze- 
Biedzial dla wiary. Do tego to czasu odnoai sig wíoáů o odstgpstwie, 




Eiizebjusz. 

ezj tei jaki^á sUbošci n wicrze, której sig dopuicič míal E. poJeias 
pnešisdowaaia, o czém opowiada šw. Epifanjusz (Haeres. Melet.). Do- 
nodem tego 'jest Potamon bp Herskleopolitaúski (z Egiptn), kt6rf ra- 
sem hjí awifziony z E., i póžniej na sjnodzio w TjTze fr, 835), gdy go 
lÚna) w Ijczbie sgdziów, wrstgpiij^ch pneciir áw, Atanazema, n te ode- 
ZW^si^ doú sřowa: Tuně Eusebi udere et innocmtetn Athanašum ttan 
a U jtttlicandumí Quii haec pati poititT yonn* pfrtecvtioaia tensore m«- 
am in cuilodia fuUti. Atque ego quidem oeulum pro veriCate ptrdidi; tu miUa 
etrporit parte mvtílatuí es, neque martgrium luUisti, ted vivua inieijerque 
COviittit, Qflanitm ratieme e carcere evaeúti; niti quod pertectitúribut noatris 
wpopondiHi te rem nefaricím admiamrum ac adnútittif Niektórzj tlnmaczq, 
te Potamon wyrzekl to do Euzebjusza Dikomedjjskiego. Z Egipta przez 
Mikomedjg wróci) E. do Cezarei, i tu po ámiercí AgapJQSza»zo3tat bpem 
(r. 3U). Pod owe czasy wla£DÍe nyst%pit Arjusz. E., jakkolwiek jeden 
z najuczeÚEzycb bpów swego nieka, nie pojmowa) przeciež gl^biej kwe- 
stji dogmatyczDfcb, me roznmial zaaczenía i koniecznoáci walki bisku- 
p6w katolickicb pko arjaDÍzmowi. Arjusz, zostawsz; potgpioDym przez 
Aleksandra, bpa aleksaadryjskiego, rozphat listy do bpów wscbodnicb, 
íal^c síq na s^d Ateksandra. Bpi niektórzy, pobadzani przez Eazebjo- 
Ela z Nikomedji (brat, czy inoy jakíá krewny naszego E'a), oapisali do 
Aleksandra, prosz^c o przywrócenie Arjusza do jednoácí koicielnej. Mig- 
ixf prosz^ymi byt nasz E. Od rázu wigc stauqt po stronie arjaiiiziiiD; 
a chociaž potem Da soborze nicejskim przjj%l wyraženic homnísiot, pne- 
<áel sam wyznaje, že uczynit to wigcej przez wzglad na ceaarza i íe od 
cesarza raczej si^ naaczyt, niž od bpów, prawdziwej wiary (Cf. M^hUr, 
Athanas. d. Gr. I[ 3U), Póžniej widzimy go na synodách partji arjaĎ- 
skiej: w Anljocbji (sso r.), gdzic zostal ztožony Eastatjn^z, za mnie- 
maay aabeljauizm (tak arjaniena zywali prawowiera% naah; o wspótistotno- 
itá Syna Božego z Ojcem), i w Tyrze, jak jaž nadmienilišmy. Najmocoiej 
zaj jego ortodoksje n podejrzeoie podají pisma polemiczne i dogoaty- 
ezne, w którycb waba sig migdzy horaousios, a subordynacjanízmem: 
z jednej strony mówí o boskich atrybutach Jezusa Cbr., a z dmgiej 
aijaiiskicb wyražeú užywa (Ob. ILinfl, Dc Euseb. Caes. religionis 
cbrist. Defensore, 1B43; Sitter, Eusebii Caes. de divinitate Cbristi pla- 
cíta. Bonnae 182 3. .E. byl w láskách n Konstantyna W., i jest silné 
podejrzente, že wptywa! na jego niekorzystne apoaobienie wzgigdetn 
prawowíernycb. R. 330 partja arjaúska w Antjochii cbciala go mieá 
bpem tego miasta, lecz odmówt, i na swém bpstwie vt Cezarei palestyů- 
akiej pozosta) do émierci (f S39 v. ato i.). Pomimo niejakiej chwi^- 
noáci w wierzc, byt m^žem pobožným i gorliwym. Nieocenion^ przy- 
slngg wyjwiadczyl dziejom ko^cielnyra, a cbociaž niektórzy przed nim 
w tej materji pisali, jednakže jemn Blusznie si^ naležy nazwa ojca hittorji 
tvidelntj. Spis antorów, jakicb w dzielacb swoicb cytoje (ob. Fabrieii 
Bibliotb. Gr. et. Haricss. t. Vil.}, okazi^e ogToniň% erudycjg Ea. Žy- 
wot E'a opisal Áiacjus:^ jego nastgpca na bpstwie cezarejskiéra ; lecz 
ten zagin^. Ilenryk Walezy, nydawca jego Iliilorji Koic, na czele swe- 
gO wydania žebral Tettinumia velerum pro i contra Euiebium^ i poprzedzit 
je žycio rysem E'a (ProU^omena de vita et icriptU Eu9.). Dzieta Ea 
{pisal po grecku): /. Historja Koácielna, '\c'4'^Víh.řXyp•.7.ii•:*.f^, yt \0 
ksi^gacb, od Wcielenia Syna Božego aí do r, S2í; dzieío opařte na 



128 EuzebjHSZ. 

; Chr^stuíent, Ilierokles, sgdzia nikomcdyjski za Djoklecjana, vydat pko 
chrzeécjaaom písmo ÝLXaí.T,&eic, gdzie dowodzit, že P. Jezus nie nczy- 
nit wigkszych cndów od Apollonjusza (ob.). W odpowiedzi oa to E. roz- 
biera dúncjpnie 3 ksi^gi, jakie Ftlostrat napisat o Apollonjuszu, i oka- 
zuje, ie porównania byé nie mo2e. Po grec. wydal Aldus (przy Philo- 
ítrati ApolloniuB, Venet. 1502), Na lac. przeložyl Zenobjusi AcciaioU 
z Fiorencji, dominikanin (Venet. 1502); przektad ten poprawií £ukaet 
BoUteíiim (przy Enseb. Demonst. evang. ed. Montacutius, Paris. 1G28); 
DB nowo przetožyí Gad/ryd Oiíai-íKs (w Philostratí Opera, Lips. 1709).— 
Xll. Óbrona Orygenesa. Piernszo 5 ksiqg E. napisat wspóbue 
z Pamiilem (307 r.), G ksi^gg sam dodá). Rafín przetožy) tylko I kBí^- 
gg na řac. (Apologia pro Origene, bywa w Opera Orygenesa i áw. Uie- 
rouima); oryginal zná catyzagia^t. Germon (Dt haerel. aodd. eccl. corrupt. 
3. 305) podejrzywal, Že Rnfin zmyálil imig E'a na t^' apologji, lecz nie- 
ataszaie, bo o calém dziele mówi Focjusz CAíi/robibl. cod, H 8), a Ebed- 
Jezu w swym Katalogu o przektadzie syryiskiin.^J:^///, Dwie ksiggi 
Katšt Mapxš),Xo!j, przeciw Marcelowi, bpowi Ancyry, który wswém 
piámíe Syngramma zbija arjanów, E. wykaznje mu z Zywošci^, íe sam 
popadt w sabeljanizm. Przeložyl na Inc. MojaaeiUiua {Libri duo contra 
JUarcellum, w Euseb. Demonstr. ev. 1628).— Jf/l''. Przeciw témuž Mar- 
celowi napisai IlEf-i ríJC E5»tí.'ř]aic(i;«fjc &EoXof íctí, De eccksiaHica theelo- 
gia, t. j. okoácielnejnauce wzglgdem nátury Syna 
Boiego; dowodzi osobowoSci Syna Božego. Pierwszy raz wydař Oait- 
rfor/ (Oxonii 1852), rázem z pismami n. XI i XIII, — XV. O uroczy- 
stoSci Wielkanocnej (Ilipí t^í i:í/& íííox* ='Jp^>)i gdzie vykaziOe 
E. figurálně zosczenio paschy žydoffskiej i apefnietio aig tej figury w N. 
Testamencie. — A'K/. Opnscula u, przechowane tytko w lac. prze- 
ktadzíe; i-y raz ap. Sirmond, Opuse, var., Paris 1G43. Pisma te s%: Ad- 
vertus Sabelliím Uber (v. nomil. I et 11); Be resurrectione ct aacenshne 
(Komilia I et II); De inaorporali et invisibili Deo; De to quod ait Do- 
nůnvt (Mat. 10, 3í): „JVon vtni pacem vútUre sed gladíum; Di mandaío 
Dni, Mat. 10, 37; De operibui bůnií etmaHa, faomil. I ct II, ad II Cor. 
S, 9..— AT//. De loeis bebmicú^ ob. Onomasticon,— A'F///. Harmo- 
nja enangeticzna, znaná p. n. Kanonón euzebjuszowych (ob. 
Kanóny). — AVAT. Kommentarz na láo Psalmón; lecz pózo stalo 
sie tylko na lis (pierwszy raz ap. Monlfaucon, Nova coll. PP. t, 1). 
Na lac, przeložyl Euzebjuaz, bp wercelleňaki, lecz przcklad zagínql, — 
XX. Z Kommentarza na Piešni Salomonone i na Eukasza 
S4 tylko fragmenty.— A'A7. Kommentarz na Izajasza w wigkszej 
itz%ici nas doszedl; wydal go ze swym przebladem Mont/aucon op. c. t. 
II Paris 17 3.— ALt//, Quaestioncs cvangelicao (ZíjTYj^ata xal 
Xúosi;) w 3 ksiggach, zajmuj^ aig rozwiqznniem pozorných sprzecznoáci 
migdzy Ewangelistarai.—XS///. O žywotach proroków, ÍIspl r^c 
toů pipXíou Tův ;ipo(fY]r(ov hva^%r3Í'X^ (Devitie prophet/trum), wydat 1-y 
raz J. Curterius, przy Procopii Oae. Comment. m hai. Par, 1580, f. — 
Waiystbie wymienione dotqd dziela E'a wydal Mignc, w Fatrol graec. 
X. 19 — 24. Bibljograficzne szczególy o dzielacb, jako tež o r^kopisraacb 
niektórych dziet, obazernie ma Fabricius, Bibl. gr. ed. Harleat. Vil, prze- 
druk ap. Migne t. IX. — 4. E. Dp E m e z y W Fenicyi CE. Emeeenus v. Emi- 
tenns), rodem z pod Edessy, gdzie i nnuki pobieral; byl uczniera Etutr 



I 



Eozebjusz. 129 

bJQSza oexarejskiego i Patrofila seytopolitaáskiego. Aby nie bjc wyáwi^ 
conjm na kaplaoa, ada) 8i§ do Aleksandryi i tam wyksztateii 8i§ w fi- 
lozoQi. Z Aleksandiji wróci) do An^odqi i zapnyjainil 8i§ z tameezr 
nym bpem Flakcyllem. R. 341, przez synod antjocheáski, mial sobie 
ofiarowan^ 8tolie§ aleksandryjsk^, lecz nie przy)^ jej, a wola} bpstwo 
emezeáskie. Gdy zas byl šwi§cony na bpa, emezeáczycy podnieáii roz- 
nich, oskarži^ go jako czarnokďgžnika. E. nda) »§ wtedy do Laody- 
cei (ok. S41 r.) i žyl przez niejaki czas n tameeznego bpa Jerzego 
(Georgins), który žywot naszego E'a napisa) (fragmenty ap. ^yoerat. Hist. 
E. n 9, 10; cL Soxomen H. £. III 6). Póžnicj wrócii doEmezy; f ok. r. 
360 w Antjoclgi. By) w láskách n cesarza Konstancjnsza, który, ile 
rázy udawa} si^ na wojn^ przeciw Persom, bral E'a z 9ob%. Wedlog 
áw. Uieronima (Ckronic. Ikseb, ad ad. 348^, by} £. jednym zprzywód- 
ców partji aijaáskiej. Z wlasnycb zaá jego zdaň (ap. Theodoret. Dialog. 
3) widač, že naleža) przynajmniej do pólaijanów. Z licznych pism j^o 
(pko žydom i pko pogánoro, pko nowacjanom, i o ksi^g na Ust do Galatów 
i Hornici na Ewangeilje) mamy tylko niektóre homilje i po Katenach (ob.) 
rozrzucone egzegetyczne nrywki (wszystkie žebrané w Eiuebii Emeseni quae 
mtpersunt opuscula graeca^ eá. Augusti^ Elberf. 1829). Šw. Hieronim (De 
9eriptor. eccl. 91, 119, 129) wylícza pisma £'a przeciw žydom i nowa- 
cjanom, Hypctheseon m qnst, ad Crol. U. lOy i Homiliae in Evangg.; Teo- 
dore! {Haeret. fab. 1. 1 c 28) mówi o piámie przeciw Manesowi (cf. 
S^Epiphan, Haeres. 76, 21). Homilicíe ÍO ad monaehos (Golon. 1531) 
i rázem z niemi pod imieniem £'a wydane przez Jana (jagnejos Hofni" 
Uoe 44 ad populum (Paris 1547; ib. I56l), a przez Andrzeja Schott 
(w Bťólioih, PP.^ Golon. 1618 t. V) powtórzone, s^ kompilacj^ z rážných 
pisarzy ladáskich (cf. J. C. ThUo^ Uéber d. Schriften d. Eoseb. v. Ale- 
xandr, ndd des Eos. v. Emisa einkrit. Sendschreiben, Hal. 1832). Kom- 
pilátora tych homDji, jako tež innych, p. t. Homiliae de SymbUo (w Bi- 
Uwtk. PP. Lngdon. YI 608^, nazywaj^ Enzebjnszem gallikan- 
ski m. Prawdopodobnie ten sam jest antorem i46 homiUae deUmpore et 
de sanctís (Paris 1554; w Bibliotk. Ccnáanat. Lngd. 1588; ap. Com- 
^JU, Biblioth.; rázem z poprzedniemi homiljami, Paris 1575; w Bi- 
hHoth. PP.^ Lngdnn. t. VE). Cf. rozprawQ Angosti^ego w Eusebii Emes. 
Opuacuia, Elberf. 1829: Thilo^ Ueber d. Schriften des Enseb. v. Alezan- 
dria n. d. E. v. Emesa, Halle 1832. X. W. K.S. EuzebjttSZ 
samosateňski, áwi§ty i m^cz. (n laciá. 2i, ngreków 22 Czerwca). 
Zostat bpem Samosaty w Syryi(r. 36 1), wówczas wlasnie, Idedy wi^ksz^ 
liczb^ stolic bpich zajmowaU arjanie. Byč može, že E. nim zostal bpem 
nie bardzo byl gorliwym obroúc% ortodoksyi, lecz historycznie dowieáé 
8i§ nie da, aby sprzyjal aijanom; owszem, zostawszy biskupem, stan%l 
w obronie prawdziwej wiary. R. 360 Endoksjosza z Antjochii przeniesio- 
no do Konstantynopola. Semiaijanie i endokajanie zgromadziwszy síq na 
pO€2%tka 361 r. w Antjochji, po dlogim i nporczywym sporze zgodzili 
fei§ jednomyólnie obraó patijarch^ Melecjasza, kaplana powssechnie dla 
swych cnót powažanego, lecz którego aijanie i semiarjanie q>odziewali 
sif przeci^gn%č na swoj^ stron§. E. pierwszy ^osowal za Melecjoszem, 
znaj^ jego prawowieme nsposobienie, w jego tež r^e zložono oryginal- 
ny akt, przyznaj%cy stolic^ patijarchaln% Mekcjnszowi. Gdy Helecjosz, 
Kncykl. T. Y. 9 



130 Euzebjusz. 

w ptEemoDie do ladu, iryraínie sie ošwiadczyt za dekroUmi soboru ni- 
cejskiego, arjanie iiostanowíli go usungč. Wrraogli na cesarzu, ie roz- 
kázat EnzebjusEoni wydaé dokument wybora Melecjusza, lecz ten odpo- 
wiedziat, íe nie može wydač tego aktu bes zezwoleaia tych i*Bzystkicli, 
którzy mu go do przechowaaia oddali, iraczej da eobie aci%č obíe řece, 
aDiželi dopnéció sig tak baniebnej zdrady. R. 37 1 zoajdowal eí§ na ele- 
kcji šw. Bazylego aa arcyb. Cozarci i od tej chwili w ácislej žyt z nim 
prz}*jažni. Za Walensa, który za namow^ arjunów gwattonnie przešlado- 
wal katolików, wygoany zostat do Tracji, mimo to nie przostawal zaj- 
mowač sÍq sprawami Eoáuiota. Przebrany za žobierza, cz^ato przobiegtď 
SjTJ^, PalestynQ i Fonicj^, juí to utnierdzaj^c cbrzeácjan w prandziw^' 
nierze, juž wySwi^caj^c kaplaBÓw, gdzie tego byla potrzeba, jat to po- 
mi^oji^c ionym biskupom w zarz^dzie djecezjami. Foslaúcowi uesarskie- 
ma, gdy ten mu wr^czyl wyrok, akazuj^cy go oa wygaanie, rzekl: .Jesli 
chcesz unikn^č niebezpieczeústwa, strzež si^, aby nie dowiedziauo si$ 
o celu twego przybyciai lud bowiem sapadtby na ciebie zbrojno, a ja 
nie chce ^7^ przyczrn% twej ámierci.- E. opuScit raiasto o pótnocy, 
w towarzyatwie wiernego stugi, i adat flig doZeugma, na 24 mile odle- 
gtcgo od Samosaty. Nazajutrz, skoro tylko dowiedziaQO si^ o odjeidaie 
biskupa, powstat ro^rnob: muóstwo Indu poápieszylo zaswym pastonem, 
blagBJ^c go, aby nie zostawiat trzody swojej na lup dťapíežnycb wilkón; 
lecz on przedstawit luJowi, í.e oiusi byú postuszuyiu wyrokowi cesar- 
skiema i zach^cal ícb do ufnošci w Uogu. Cbciano mu ofíarowaé pio- 
nii(dze, ustug^ i wszystko, czegoby tyiko zaí%da), ale nie przyj^t, a po- 
lecaj^c siekie i owieczki swoje opiece Zbawiciela, w dalsz^ udal sig dro- 
gg do Tracji. (jdy pod Teodozjuszem, nasl§pc% Walensa, Koációt odzy- 
slfat pokoj, Euzebjusz z wygDania odwotany zo^ta). Za ataraDieni E'a 
djecezje w Beroe, llierapolis i Cyrus dostaly nzorowycb pasterzy. 
Cbcial takže osadzitS biskopa katolickiego n DoUcha, maltim miastcczku 
(niedaleko Komageny), zaražoném arjiinizmem, lecz jakaá arjanka ranďa 
go ámiertelaie dachówk% w glowg, tak, ii w kilka dni umart, 37 9 czy 
»80 r. Sw. Grzegorz nazjsnzeúski v jednym swyra liScie nazyna E'a fi- 
larem pravrdy, Bwiattem áwiaU, boskiém Qarzgdziem dla ocaleoia powie- 
rzonego aobie ludu, podpory i cbwal% KoSciota. Kelikwje jego byly 
w KouBtplu. Na obrazach dajn mu dacliówkg v rgke. 'Iheodoret., HisU 
eccl.; cf. Dollwul. Acu SS. Jud. t. IV p, 239..— 6. Euzebjusz, bp. 
Werceli, éwi^ty, pogromca arjaiiów i m^íny obroiícu áw. Atauazego, 
nrodzil si^ na wyspie Sardynji w koiicu lil w., ochrzczony r. 3ii przez 
Papteža Euzebjuaza (który zapenne nadat mu sice imig) w Rzymie, gdzie 
matka jego Restituta, zostanazy ndow4, osiadla. Mówi^, že ojcíec jego 
umart h wi^zieniu za wiar§. Wychowany poboínie i wyliwiczooy w na- 
ukách ducbowuych, wyáwigcony zostat na lektora przez Papie2a Sylwe- 
stia. Udawszy si^ do Wercelii (w Piemoncie), tak dalece odznaczyl sie 
mi^dzy ducbownymi, že jednozgodníe wybrany zostal na bpa i lóGrud. 
340 konsekrowany przez Papieža Juljusza I. Pierwszyra on jeat z bi- 
Bkup6« nercclleiiskicb, których pami^í dot|d sig przechowuje. Wetoig 
áw. Ambrožego, on pierwszy tak;íe pol^czyl 2ycic zakooDs ze stanem 
kaptaúskim oa zacbodzie, i dla tego wraz z áw. Aagustynem utražany 
jett za zatožyciela kaaonikúw regularnych. Propritm canonioorum regu- 
iarium. powotuj%c bÍq na S2 lisL áw. Ambrožego, tak mówi (pod d, ^ 



«M 



I 



Euzebjus z. 



m 



Groáioij: ^aubius Vereell. iastituta monachorum clerícalibiu et sacer- 
dot&libuB ordiitibas adJDDiU, primusque in occidnis partibas haec dno 
inUr se diversa coDJUDxit, ot esset ia clericis contenitas rcrum et accu- 
rUio levitaram. Uiide ordo clericomm , (|ui postca regulares caaouicí 
dJcti suDt, in occideote fuit propagatus, gai a beato Augaatíno episco- 
po hipponensi in Africam et ab aliis eptscopia in alias prorincias eve- 
ctm est et propagatos'. Z tej duchowaej szltoly, jak šwiadcz; sw. Am- 
broíy (Ep. 8 3 ad Vercellen.), wysílo wielu pobožných i zdolcjch ka- 
ptaoÓK, wielu nczonych i áwi^tych bÍBknpów, wieln wyznawcúw i me- 
ciennikóv, dla którycb £. byt nietylko mistrzem, ale i wzorem. Prócs 
pieczy o Bwojii djec«zj§, walczyč Jeszcze musiat z arjaQami. R. 354 Ps- 
piet Liberjusz polecil Jemu i Lncyferowi, biskupowi z Cagliari, udač síg 
do ce«arza KoostaDcjasza, baffi%cego n Arles, i íqdad od oiego znola- 
nia soboru. Za zgodq cesarza aobór zvolaný zostal do Medjclana 
t, 3A5. Na DÍeszczešcie biskapi arjaóscy, popíersni przez cesarzs, wzigli 
górt i wygDali biskopón katolickicb, oie nhciicych gig podpÍsa<: oa pot^- 
pieaie £«- Atanazego. Po synodzie cesarz napisat list do G'a, cbc^c go 
pneei4g°4^ na swoj^ strong. LÍ3t tcu (Coa«laníiu» victor, triumphalor, 
ítmper Auguatut, Eunebio epišcnpoj, wyj^ty Z archiwum vercelleáskiego, 
zamieszczony jest w Roczoikach Baronjusza (pod r. 355 n. uj. E. wj- 
•laoy zostat na wygnanie do Scytopolís <tr Palealynie), gdzie arjaúski 
bp Patrofil'(którego E. nazyna swoim dozore^) cajsroíej z aim si§ ob- 
chodzíl, oareszcie dom jego zostal zrabowany, a on sam wleczoDf po 
nikách, wtr%cony do ffi^zienia i okrutnic dr^czony. Ze Scytopolís prie- 
prawadzoQO go nast^pníe do Kappadocyi, a ztqd do wytsiego Egiptu 
(Tebaidy), gdzie pozostawat až do šmiercí K^nstancjuaza. Gdy Juljaii 
Apoat&U uwolnil wszystkicb biskapów z wygnaoia, C. przybyt n^przód do 
Aieksandrii, gdzie naradzat aig ze Svi. Atnnazym, co do przy«FTÓceaÍa po- 
fcoja « iíoáciele, i byt na Boborze r. 363, na którym postanoifíoDO 
PFXfi^t do jedaošci koácielnej biskapów arjaúskich, jejli tylko b)%d 
■irój (tznaJ4 i izczerze si^ nawróc^. Z ileksandrji pospieszyt do AntjO' 
diji, w celu ufiuni§cia rozdvojenia, jakie poni^kszyt Lucyfer z Cagliarí, 
pT2ez wysirigceaie na bisknpa Paulina kapfana, przyffódcy eustatbjaoów 
i mroga Helecjusza, E. publiczaie zganil taki wybór, nie cbciat nawet 
widxieé Paulina, zerwat z pop^dliwym Lucyíerem i opuScil Antjocbjf, 
a Knríerdzajiic po drodze dusze chwiejqce si^ w wierze i nawriíciýqc 
lU^une úmysly, przybyl przez lllirj^ do svěj djeceiji r. 363, gdzie 
potkají si^ z 6n. Hilarym piklawskim i dalej walczyt z aijanizmem, 
popieraDym obecnie przez AukBencjusza medjolaáakiego. E. uin. i Sierp. 
37! r., m»}^ lat S8. Niektórzy ntrzyronj%, íe go arjanie ukamieuo- 
inE, !ecz áw. Ambrožv w liácie 83 wyražuie go odróínia od m§czen- 
ttików, a Grzegorz luroQ. (De gloria confessonun) i inni nazynaj% go 
tylko wyíuawc^. Baronjusz twierdzi, íe moina go nazywaé mgczeoaikiem, 
dift t«go, íe przelat krew za wiarg, gdy byt na wygnauiu (Annakt ad 
an. 871 n, ii7— 119). Kokiót czci go jako m;czeiinika 13 Grudnia. 
Nieco dawniejsze Martyrologia obcbodz^ pamiqtk^ tego £ni«tego (nata- 
litia) 1 Sierpuia, iane 15 Grudnia, jakq roczoic^ jego konsekrscji na 
birinipa. Doszty do nas nastupujíce jego dzieta: i) Epjtíóla ad prtsb^urot 
«t pUliei qttíuďun Italiae; Libetlui facti ad ratrophilum coilodem, cum 
tvU. OiA te dziela napisane w Scytopolis, znajduj^ »g n BibU^jthec^í 




t 



Euzebjusz.— Ewa. 

■mas. Patrům^ Lngdiuú 1677, t. V p. 1227, i w Rocznikach Baronjusza 
ad an. 356 n. 92, 95. !) Epištola ad Grtrjoriurn episcopum apanerttera 
(íUberitaiium), napisana z Tebaidy 3eo r. na wygnaniu, zoajd^je aig 
W Opera s. UHarii pictavienaiit, Pariais 1GB3, fragm, XI p. laee. 
Frzeloíft takže z greckiego na jgzyk taciúski Kommentarz Euzebjnsza 
cezar^skiego na Psalmy, licet haeretka praetermitlettí, optima quaeque tran- 
ttulit, jak mówí á. llieronim (De scrípt. eccl. c. 96), leče przeklad ten 
zagin^i. Pokaz^jq w skarbcu katedry wercelleůskiej rukopisní Ewangelji, 
napJBaa]', jak mówi^, wlasn^ r^kq £., drukiem ogtoszoay przez Joan. Andr. 
IricuB w Medjolanie 1747 iii-4, pod tyt. SacroaancCus Eoangeliorum co- 
dex S. Eutebii, magni episcopi eí marli/Tis, ňomine exaratue; J, Blaiíchinus 
pomieácit go takže W swém dziele: Evangeliářům qwidnepUx latinae vtr- 
tionis antíquae seu velerís ítalicae, Romae 1749. Niektórzy n^tpí^ o au- 
tentycznoáci tego rukopisu. Ob,, oprócz dawnych historyków koácielnycb, 
Boczniki tJaroiijusza ad an. Sau — 371; UghelU, Itólia sacra, t. IV (p 
j47_76l); JioUand. Acta SS. Augnst. t. I; Migne, Patrol, lat. t. XII, 
gdzie sft i (Iziela E'a. {Stback). J. 

EuzOJUSZ {Eu:oiua). I. Anljochertakí, arjanin. Aleksander pa- 
trjarclia zíožy! go z djakonatu, jako zwolennika arjuszowego, R. 5íi wy- 
biali go arjaaie patrjnrcb^ antjocbeúakici, po wygnaniu Melecjusza. Za 
ceaarza Walensa wjáwiecil on niejakiego Lucjusza na biskupa aleksan- 
dryjakiego, po ímierci áw, Ataaazego. E. um. w Antjochji ni6dhigo praed 
ámierci4 Walensa. — 2. Cezarejski, arjanin. W Cezarei palestyáskiej 
by) nspólaczniem Grzegorza nai^anzeliakicgo. tidy r. sed umar) Akacjosz 
cezarejski, Cyrylljerozolimski posUuowil metropolity Filnmena, a po nim 
swego siostrzeúca Gelazjusza, m^ía zuakomitego, gdy tymczasem na tg 
um% katedry Eutychjusz, arjaňski bp z Eleutheropolis, wprowadzi) stare- 
go ksi^za Cyrjlla, Gdy r. 37C, za Walenaa, Cyrjl jeroz. musiat swojq 
stolic§ opuácií, arjanie wyp§dzili i Gelazjusza i wybrali na metropolity 
£ii20jusza. UcKony ten czlowiek žebrat i uporz^dkowal na nowo bibljote- 
kQ, založon^ kiedyá przez Pamfila cezarejakiego, lecz póžniej rozproazon^. 
Gdy Teodozjusz zostal ceBarzera, Euzojubz musial, jako arjanin, opuácií 
8WOJ4 atolicij (ok. 380), Pozostawil „wielei róínych traktatów" (S.Hierori. 
Cat. 113), o któryeb jeiloak nic wi§cej nie wieray. 

Ewa (bebr. Aaií^nA, žycie, 70 *Eotí), raalionka Adama (ob.). Kiedy 
Adam przywiedzioaym do siebie stworzeoiom nadat imiona, lecz miedzy 
iiiemi nie znalazt oipovfiedniej swojej naturze istoty, Pao Bóg zeelat na 
niego twardy sen, wyj^t mu žebro, utwurzyl z niego kobielg i praywiódt 
j4 Adamowi. Ujrzavfszy }%, Adam rzebt: „Oto koáé z košci mojej, eto 
ciido z ciaía mego-, i nazwal J4 t»ittalt (Vnig. virago, Wujek, mtiytui), 
poniewaí z mfša (bebr, is:) wzigta poczqtek (Gen. a, 31 — 3S. I Koř. 
11, 8. 9). W tym pierwiaatkowym atoaunku zawiera aig nieroadziel- 
noíé míJžeústwa, które Clirystns przywrócil do pierwotnej czystoáci i wy- 
níósí do godnoéci sakramenta, Ewa, uwiedziona zwodniczemi slowy czar- 
ta, przemawiíy^cego do niej przez wg^a, zerwala zakázaný owoc, jadla 
i m^ta. do przekroczenia zákazu BoJego aklonita. Pan Bóg przeto zapo- 
wiedzial jej, že w boleáciach rodzič i pod panowaniem mgia zostawaé b?- 
dzie; wprzód jednakíe, w atowach wyrzeczonych do wgia, wakazat na nie- 
wÍBStQ, która bgdzie pocz^tkiem zbawienia, bo od niej pocbodzič b^zíe 
Ten, klóry zetrze gíowg w^ža. RacjonaliSci nietylko opowiadanie to maj% 



Ewa.~Ewald. 

zs symboliczne, &le jeszcze widzq jak%š sprzeczno^É mi§<l2f Gen. 1, 3 7 
i Geo. 2, 7.. jakobj' w pierwszém miejscu autor opowiadat o jedno 
4n«n HtworzeDia Adama i £«f, a w drugiém o stfforzGDiu Adama przed 
£w4 {Sehtnlcet, Bibel.-Lexik. art. Eva'). Lecz sprzeoznoáč takowa jest 
nmfšliije upatiynan^: n piernszém boniem miřjscn tekst opowiads 
w atresiczeoiu tjtbo liislori; stnorzfDÍa pierwszych ludzi [maičulurn et 
fínainam ereavil eosj, a w dragiém szczegótono. Ob. takle rozpravy 
onitofch wfktadach stów Gen. 4, i. t. j. czj Ena przy urodzeniu Kai- 
na miata go za Mesjasza? « Reínke, Beitritge, t. IT n. 6. (HUIé). 

EwagrjUSZ. Eva^us, Eoi^piOí, scholastyk, autor HUlóriae eceU- 
tiastíeae libri tex, gdzie sig mieszcz^ dzieje ko^ieloe i áwiecbje z lat 
tSl — 594. Sam o sobic mówi (1. 6 c. 29), ie piští w 58 r. žyda, 
a w 641 r. erj aotjocheóakiej (1. 3 c. 33). Že zaí era antjocheúaks 
datuje dg '>^ nadsoia autoDomji temui miastn priez JalJQSza Cezara, r. 
704 od zal. Ri.. a 48 przed Cbr. {H. Noris, De epochis Sjro-Macedonnm, 
s. IS9), wi^c E. piaal swoje dzieto ok. r. 664, a nrodzil si$ ok. r. 536. 
Miejscem jego rodzinném byla Epifanja, miasto w Celesyrji; w Antjochji 
lai bjl adwokatem sqdowym {rrfnXnryzvnfii). póžniej kweslorem i prefe- 
ktem. Pisal po grecku. Wjdania: Ojomí. 1844; ap. Migne. Patrol, gr, 
L 86. O przekladach i inuycb wydaniacb jego dzieta, ob. Theodoret 
a Cyrus, Cí. Historji košcieloej pi&arze. Wyj^tki z niej przdoí. na nie- 
miec. ap. HóstUr, Bibliotb. d. KircheDvater, cz. VIT a. Sil.. E. jest hi- 
storjkiem latwowiemym. O dziele jego ob. <?. Dnngert, De fontibo!, íadole 
et d^itate Ubrorum Theod. Leclorís et Evagrii, Goett. 1841. X. W. K. 

Ewald, šw. (3 Paídz.), Dwócfa bjJo ávfi§tycb tego imienía braci 
AagtikóiT: Haly i czamy, tak naznani od koloru wtosów. Za przykladem 
Willibrorda i jego towarsrszón udali sig do Weslfalji, dla nawrócenia 
oaiadtrcb tainíe Saksooów, lecz ci pochwycili obn brad, po srofpch 
mfcxamiacb, porubali icb oakawalki i wrzncili do Renu. JMordercy icaty 
aaród póžniej pokutowal za swojq zbrodnig. Tilmea (Tilroan), gtoGZ^y 
lan takže nauk; wiary. wydobyt zwtoki áwigtych m^zenników i pocbo- 
vú le czci^ w miejacu icb ámierci, sk^d Pepin, ksiqíe Franków, prze- 
níM je do Kolonji. Arcybp Ubddo zložyt je r. 1074 w koáviele £w. 
Kuaiberta, a gtówy icb darowal koéciotowi moQastyrskiemn (MllDSter), 
gdňe «szak2e, w czasie rozrucbów nowoclirzczcúskicb, zagingty. M§czeá- 
5t«o tycb éwigtycb przypadto ok. r. sso i nówczas yii odbieraú zacz^ti 
cteéč publiczn^, aibowiem nzmiankrijc o nich Martyrologium Bědy (ok. r. 
fiVl). Obadwa šwieci uwažani s^ za patronów Westfalji. Ob. DeJa, Hist. 
ecd. V 10; Atkuia, De poutificib. et as. eccl. eborac, Cf. Strunek, 
Westphatia S., ed. Giefers, II 1 1 ..; Bollaad. Acta SS. 3 Octobr, Alhtr- 
4iitffk Jhijnt. Der h. Willibrord (obers. v. L. Tross), MOnst. 1863 s. 217. 

Ewald Jerzy Henryk August, ar. iGList 1803 r. w Geíyn- 
ěze, syn tkacza, uczyt sig « Getyndze teologji, filozofji, a SECzególniej 
jfzyków wsťhodnich; r. 1823 zostat nauczycielem gimnaijalnym n Wol- 
fenbdael; i824 repeteotera w teol. fakultecie w Getyndze; 1837 nadzw;- 
czajnym, ai83i zwyczajuym profesorem fílozofji; 1835 nadto i prof. j^ 
zyków wscfaodDÍcb; jako naieíqcy do proteatacji eiedmia profesorów g»- 
tyngskicb, pko zniesieniu konstytucji hanowerskiej przez króla Ernesta 
AugDsta, stnicit 1S37 SHOjq katedry, poczém udat si^ do Londýnu; ISSS 
otnym^ zaprosEenie do Tybíngi i 1848 r. wrócit na dawn% snojq ka- 



J 



ISwald.— Ewangalja. 



i 



tedrg do Gety ngi. W^brany depntowaa/m do parlamentu prnablego, wy- 
BtQpnje jako przeciwnik noifikacji praskiej. Napísaí: Die Ompotition der 
6«ne«M, Brannscb. 1833; Ds metrit carminum arabicorum, ib. 1H26; Dal 
hone Lieá Salomo'a lihertetst, Gfitt. 1836; Kritigcfie Grammatik der hehr. 
Sprache, Lpz, 1827, 7 wyd. GOtt. 1863; Vakedii el Meaopetamiae expu- 
gnatae kistoria, ib. 1827; Comment, ia Apocalffpiifň Joannts, Lpz. 1838; 
Htbr. Sprachlfhre fúr Anfůnger^ Lp. 1849, S wyd. 1862; Abhandlungen 
tur orient, u. biblitehen Literatur, Gfttt, 1832; Oram. tínguae arab., Lpz. 
18S1, S t.; Die poetiauhen Bíícher de» A, T., G5tt. 18S5 — 37, 4 cz.; 
Die Fropheten de» A. T., Stuttg. 1B4I, 3. t.; j&n Wort zum Friedm bei- 
der Kircheii, Tnb. 1842; Gesehtchte des Volíte Israil bie Christiia I84S — 
5B, 7 t., 8 wyd. 1864; AUertíiůmer dee Voíke* Jirall, 2 wyd. GOtt. 
1854; Eeitrili)e tur Gesch. der (Uieeten AttsUgung u, SprachenerkUlruns 
des A. T., IB44, 3 t.; Jakrhiícher der bibli»ehen WiMensahofi, GOtt. 1848 
i n-; Die drei ersien Evangelien úherteUl u. erkUtrt, ib. 1850; Ueber die 
phoeníkiaehen Aneiohlen in der Wellechdpfung, ib, 1851; Vebtr daa aihíupi- 
tche Such Uemk, ib. 1854; Erklarung der groseen pkónikiechen Intchrifi 
in Sidotj, ib. 1856; Die SeniUchreiben des AposteU Pa\tlm,\b. 1857; Die 
Johatmeischen Schri/ten, ib. 18G1 — 62, 2 t.; Die Lrkre der Bibel tioii 
GoU, oder Tkeoloijie d. A. u. N. Bandes, Lelpz. 1871—74, I. I i 11; byí 
wspótwydawc^ Zeilechrift fůr die Kunde de« Morgetdandet; prócz tego wy- 
dal kilka pism w sprawio getyngskiej, a po 1862 r. wiele lístów otwnr- 
tyeU do gmia ewaugelickich krůlestwa Hanowerskiego. 

Ewangelja w zaaczeniu litu rgicz n ém. Evfangelja, t, j. od- 
czytanie (iub odSpiewanie) pewnej czgSci (pericope) z którego z Ewange- 
li3tów, stnnowi czgá<i líturgji mazalnej i mn miejsce pomi^zy gradualera 
a Cřcdo, Iub, gdy to aig nie odmawia, przed offertorjum. Na pytanie: 
odkqd E, znstafa czeicl^ lilurgji eneharystycznej? nie uniiemy z pewnoéci^ 
odpowiedzieč. Ze Swiadectw historycznych (Eusebive, II. E. II 14 przy- 
wodzi na to Klemensa rzym, i Papiasa) okazuje ai^, ií od samego po- 
czqtku na zebraQiacti wiernych w ogóte czytano ewangalje; rao2na wigc 
tatwo wnioskowaí, že czytanie to musialo miefi miejsce i w cznaie Mszy 
áw. Twierdzenie Morinu3'a, jakoby pierwotni cbrzeícjanie we Mszy nie 
czytali ewangelji, zupelnie jest dowolne i na niczém nie opařte. Pocz%- 
tkowo ewangetjfl czytali lektor:ij, naEtgpnie powstaf dzisiejszy porz^dek, 
podlug którego snbd jakou czyta epištoly, djakon ewangelj§, wszakíe 
O czytaniu ewangelji przez djakona dawniejsze mamy Swiadectwa (Suna, 
Rer, litnrg. II 7, i), jak o czytanin epištoly przez snbdjakona. Obecnic 
wtadza uroczystego czytania ewangelji przekazuje sig wyražnie djnkonowí 
w czasie áwiscenia; gdy jeszeze Sozomenus (U. E. VU 3) Swiadczy, iie 
w niektórych koáciotnch ewaiigelj§ czytaú mogli tyJko kaptnoi, albo nawet 
bfsIcQpi. Z loktorów na djakonów czytanie ewangelji przeniesione bylo 
z powodn wysokiego poszanowaoia, w jakiém j% ina Košciót. Za przygo- 
towacie do czytania ewangelji we Mazy síužy teraz, podlug niBzahi rzym- 
akiego, modlitwa: „Oczyší .serce moje..." i proába o blogostawieiSslwo: 
„Rozka2, Panie, poblogostawič" („Jnbe D o m n e benedicere", niówi dja- 
kon; kaplan zaá celebrujqcy mówi: ,Jube D o m i n e benedicere"). W da- 
wnieJBzych liturgjach brak modlilwy przygotowawozej, može z powodu jej 
nátury prywatnej; prywatno bowiem modlitwy, co do formy, pozoatawiano 
w dawnym Koíciele pobožnoSci oaobistty. Ryt wszakže dzisiejszej bene- 



Ewangelja.— Ewangdia wieezni. 

d/kcjí, praod ewangeti^ odmawian^, znajdnjc si; co do swej istoty w n^- 
dawniejsiych litorgjacb (Cf. Ordo Romauns I, ed- Horator.; Litoi^ S. 
OiiTwet.; Bona Rer. litnrg. II 7, 2). Ulycie kadzidla przy cíjUnin 
emagelji jett róivnieí ataroZftne, i wskaznje na cieáč fiož^, naleHn^ te- 
mn, który do nu przemawia « ewaagelji. KiraDgelja bowiera jest aamriii 
Zbavídelem w dochowej swojej spa^cižnie^ i dlatego, podhig év Cjrylla, 
EwkDgelja przedstawia osobg samego Zbawiciela, i na soborarit, jak w Ni- 
cei, lebrani ojconie zasiadali okoto lež^cej n poérodkn £iv3Di;elji, jakby 
okolo Zbawiciela. Dominiit vobiscum i zapawiedzenie. z jakiego EwaDge- 
lialy wzigty jest astíp. stanowi^ wst§p do ewangelji. Wstepne formuty 
w títargjacb vschodnicb s^ ob^zerniejEze: djakon wzywa w nich kíU 
toie do Dwagi. W litargji etjopskiej obehodzi djakon caly koíciót i pod- 
niesionym glosem wola: podoošcie sie, stuch^cJe ewangelji i wesotej no- 
winy Pana naszego i Zbanicieia Jezusa Chrystnsa. Zuaczeiiie kriyíeni 
ksiQgi i wtasDPj osoby, tak przez majqcego czytaó Jak i obecných, wnio- 
atcnj^ ze znanycb stów Tertnljana: .quaecnnqae noa exhortatio exerc«t, 
froDtem cracia aignacolo terímus", zdaje ai§ byč bardzo staře. W rycie 
msronitów, majqcy czytaiS ewaDgelj^ btogostawi obecných znakiem krzyía. 
Znaczenie czota krzyžem przy stowncb: „Seiinentia etc." przypomina sto- 
na év. Augostyna: „n^que adeo de croce non erubesco, ut non in oocnlto 
loco habeam crncem Christi, sed in fronte portem"; znaczenie za^ krzy- 
íent DSt i piersi przyponiina slowa apostolskie: Corde creditor ad jastí- 
tům, oře antcm fit confessio ad saiuteni- Ewangc^ji nszyscy dawnym 
objeiajem sh]cb^% stojíc, tak, jak to przystoi stugom stoj^cy przyjmowač 
roikazy snych panów, aby tq poslaw^ wyraíali gotowoéč sw^ do slnrapH- 
wego poslnszeilstwa. U greków na czas czytania ewangelji zdejmnje bi- 
ekvp Bwoje omophrfrium. Bycerze i žolnierze kíad| wóivczas rgkg na sza- 
bli; Polacy i maltaňczycy wydobynali miecze z pocbwy, na oznaczenie 
iwej gotonoáci w obronie Ewangelji. Na zakoúczenie cwangelji, Ind od- 
povtadal dawnlej amen, teraz: Chwala C\ Chrytte, poczém celebran^ lab 
bískop calQje enangeljg (mszal), ináwi^c: „Oby przez stowa ewangelji zgta- 
dzone zostaly naszc przeninienia"; co przypomina stowa Zbawiciela: .Jnl; 
wy jesteácie czystymi dla roowy. któr^ dla was ntówií* (Jan XT 3). 
Dawniej podawano ewangeljg do pocalowaDia wszynkim obecným, ale 
swyczaj ten nie mógl si^ dtugo utrzymač, bo zbyt wiele wymagat czaau. 
We Mszy žalobnej (za umartych) nie ma catowania ewangelji, pooiswaž 
czytuiie jej nie jest wówczas w bezpoSrednim zwi^zka ze zbawieniem nas 
Syjfcycb. We Msiy papiezktej E. (równie jak epištola) czyta si^ w jgzj- 
kn liciúskim i w grccktm. Co si; tyczy miejsca, jakie E. zajmuje we 
Uasf, naJeíy ona do Mszy katech ume nóiv, w którcj przewa^A nauczanie; 
m ewangelji, jako przedstawiaj^cej szczegolnic prorocky dzialaloo^ J. 
CbijtatKA, koůczy sig ta cz^ač Uturgji mszalnej. Epištola poprzed za ewan- 
geljf, jako prawo i prorocy poprzedzaj^ J. Cbrystusa. Tlomilja albo ka- 
zuiie naturálně swe miejsce ma po owangelji; takie teí raiejsce zajmo- 
mijr ODe od poczqtku. Helodja, podtug której špiewau) bywa ewaogelja, 
jest « rotných koíciolacb rozmajta: najprottsza w chorále rzymskim; 
niektóre, jak np. w pronincjach oadreúskicb, s^ zbyt wyszukaoe. Co 
do wyboru do czytania natepów ewangelicznych ob. art. Perykopy. X. 

Ewangelja Wieczna. Wyraz ten nie oznacza žadnej ksi^i, la- 
dnego pbma ewangeUcznego, ak fatszywe poj^cie rozwoju Zycia ko£cÍeI- 




Ewangělfa wieczna. 

nego, nanke o róíarcb Jcgo cpokacb tak po sobie Dast^owaú maj%cych, 
iž i Staiy i Now; Testament ust^piii niiaí wyžszemu objawieniu Ducha 
áw. Pojgcie to žfwili ťanat^czni npokaliptycy, którzy, ubolewaj%c nad 
stanem Koáciota swego czasu, z Objawieuia é. Jana prorokowali o lepszej 
przyszlo^, pot^czonej z nuwem objawieDÍem, viyžszčro nad prawo i Enan- 
gelje. Byli to po wi§ksze} czgáci mystycy paoteistyczoi. Ten kierunek zakradl 
sigtakíe w XIII i XIV w. pomͧdzy tak zwanych spiritualiatám (úh.),2flatores, 
/raticelli, v zakoiiie fraDciszkanów. Pocz^tek tej nauce dat opat cyster- 
són Joachim z Flora (ob.), kióry mkt gto3Í£, íe každá z trzecb 
Oaób Trójcy Przen^š*. nia swoj% epokg w dziejacb: po epoce Ojca i Syna 
nast%pi6 nia epoka Ducba á«., w której dopieio miejsce niieó bgdzie 
pranddna czeáč ducbem, Kie ilowiedzioném jest Jednak, czy to jest 
nanka gloszona przez Joacbima, a- uioprzekrgcona póžnioj dopiero. Pswn^ 
wszakže jeit rzecz%, že zwolennicy Amalryka karnoteáskiego (ob.) tak^ 
wyznawoli naukg, równic jak beretycy spáleni w Pary2u ilmO r. (Conc. 
Par, 1212; Maiui XXll p. 809) i beretyk Wilhelm, którego aíowa 
przytacza Cezar z Heisterbacbu (ob. tej. Enr. lil 209), Hiát. Mirac. V c. 
2S. Podobné pojgcie apotykaniy czgsto i za naszych czasów (jak 
Q Sieilinga w jego Pbilos. der OBcnbamng, u A. Ciciikow»kiego, w jcgo 
,Ojcie na§z'). Franciszkaňska partjn spirytualistňw przcrobita te pojgcia 
w nauke o Ewangelji wieczn^. R, 1S54 pokazato sifi w Paryíu pismo, 
p. t. Introductoriua in Evangelium aeíemum (Akt nyliczsj^cy btgdy tego 
pisma znajduje cii^ w Bibljotcco Paryzkiej, coté sorbonně n. 17^6; wj-d%g 
z tego aklu ap. Q'ieti/ n Echard, Scrípt. Praed. I p. í02), pneprowa- 
dzaj^e nástupné zdania: Pod koniec 1200 roku duch 2ycia wyszedt z obu 
Testamentów, aby ust^pič míejsoa Ewangelji wiecznej; jak ustal Starý Ts8t., 
tak i Nowy ustaá muai; po Ewangelji Chrystusa nast^pi evangelja nowa, 
prawo Ducba i.; od r. 1260 traci Enengclja Cbrystusowa awoj^ sitg, 
i pĎžniej íyj^cy ludzie b^d^ žyč v stanie doskooaloáci. Nauka opata 
Joacbima jost doskonalsz^ od nauki Chrystusa. Ewsngclja wjeczna znaj- 
dnJB aig w trzecb ksid.gach; Ijiber concordiaruni (Novi et Vet. Teat.); 
Ajiocalypmt nova i Psalíeríum decem chordarum (pisma Joacliiraa). Ewan- 
gelja ta przekazan^ jest szczególnie zakonowí boso cbodz^cycb i zloío- 
nenm w równcj czgáci z ducbownyrb i ze áwieckicb. ^, Franciszek byl 
owym aniotent, o którym Apokalipsa pisze, ii ma pieczg6 lioga žyvrego. 
Autorem tego pisma mi^ by£ franciszkaniu fryderyk Gerard. który, 
za Bwoje apokaliptyczne doktryny, 1 8 lat przep^dziř w wi§zieniu ( Wadding, 
An, Min. a. I26e). R. laňS naukg tg potgpit aniwe rsy tet páry zkt i Pap. 
Aleksander IV. Jan z Parmy, siódmy jenerat franciszkaúski, którego 
Eymeryk (Direct. Inq. p, II 9, 9) i inni mieli za autora pisma I>Uro- 
dtictorhii, oskaríony byl o te samé blgdy, prawdopodobnie nioaliiaznie 
(SatoUt, Saec. XIII— XIV. c. 3 a. 4). Synod arciateňski (i2S0) potopit 
zwolenników tej nanki JoachimííwBkiej'' jako heretjków; przecbow^ síq 
ona jednak tak w róínycb Koktach SredDÍowieczDjťb (op. Dulcina, ob. tQ} 
Enc. I, 34 7), jak i pomi^dzy niektórymi francis/kanami. Do tycb osto- 
tnich nale^íat Jan Piotr de Oliva, nr. 13-17 w Prowancji, f 139 7, czío- 
wiek uczony, ale rozmarzouy í ekscentryk. W swojej Fostilla sujier Ápo- 
tíolypii (Baiuz., .Miscell. 1. I p, 213..) powtarza podobn%, clind w lago- 
dniejszej formie, aauk^. RozrňZnia on 7 epok Košciola: 1. Koició) pier- 
wotny. od zestania Ducba sw., albo lei od czasu publicznego wyst%pionia 



Ewuigelja wiaczna.— Ewang«licld zwí^zek. 

Zbft«ideU (BUtuB fuodationis); 3. epoka pnesladowaň i a^exeaíoków, 
od aluiiueaoi«aDÍa b. Stefana (statns probauoni^ eC confirmationis); 3, 
waika 3 herezjamí, od cEssa Pap. Sjlwestra, altio Koostantyna W. (status 
dodnoalia eiposilionis lidei): 4. epoka pasteÍDik6w, od šw. Antonjego 
i Pawta fstatns aa^cltoretícae TÍtae); b. epoka cenobitów, od Kvola W. 
(status ritae cominunis, partím zeli seyeri, partim condescensÍTi, t, j. 
takich, co mieli wlasnoáč doczesnf); •>. epoka wznawíenia žycia ewangeti- 
cm^O. a koniec 2ycia sotychryBtnsoirego, ostateczne D3wróc«iue iyáów 
i pogut (statos itťratae reaediticatioais Ecclesiae simul primae); epoka ta 
w caQici xacz^ sig i év. FraDciszkieia, zapehiie jednak rozpoczyna u$ 
potfpteniein meretrícis babylonicse (przez co rozamieč chce Koádól 
njFiukJ); 7. wiehuistj sabbat. O ile stan ten Bilety do totecznego tj- 
wota, jest on prawdzÍKém, a apokojném nczestniczeoiem w przjsdej 
íwietnošci, jak g<i)by zst^to aiebieakie Jenualemj o ile zai stan ten 
oalHj do íyda przyszl^o, jest on stanem powszechne^o zmartwychwsta- 
oia j dokonania £wiata. Pod pierwsz^m wígledem rozpoczfna si; od 
■ ttbiciero tego Antvcbrysta, klórv sig podawač b^dzie za Boga i mes- 
qana íydowakiego; pod drugim wzgl^era rozpoczTna aif dopiero z s^dem 
Otaiécznym. W kaídej epoce przyjmnje Jan de Olira dwa ponkty wyj- 
áda i ozn^je poňt^poiry rozwój, tak chrzeácjaúskiego jak antychrzeécjaá- 
■kiago pierwiastku, do ostatoiej stanowczej chwili, tak, ii kalda epoka 
BÉSttpig^ca ma w sobie wszystko zle i dobře epok poprzednich. Szósta 
epoka cbloQJe w sobie wscjsikie popnednie: Koácíó) staje &j§ zupehiie 
nowj, chrrstjaiiizm ozupelnia si;, tylko clmata Boža brxmi wówcsas 
s oK poboínych, Dnch ^ir. objawia síq, jako ptomieň mitoáci Boíej i jako 
petnoič Kszelkiej radoéci dncbowej. áw. Franciszek byt zwiastnneni tego 
Doaego czasn, cz&su Janowefío, z jego kierunkiem koutemplacjjnyni. Jan 
de Otírá odwolat kilkakrotnie svoje bt^dr (isss i 1S9S) i przed 
inierci^ zapeKnial, íe zupeldie poddaje sie wyrokom Stolicy Etzymskiej 
fWadding, a. 129 7 n. ii'\. Jan XZIl Pap. potopí) póžniej wiele zdaá 
wyciqigiiiftydí z pism jego. Uczeú jego U bertinas de Casali nápise 
za aim apoiogj;, za co 1 3 1 : r. do odpowiedzialnosci pned Papieía byt 
weiwany; nszakíe n pišmie Bwojém: Arbor vitae crncifiiae rozwijal t^ 
sanif nank^, która vti^iala si; šciile z oppoijcj^ apir}1aalÍ3tów. Manenia 
Ewangetji wiecznej powtarzaj^ ú% póíniej w wieln matycb sektách prot«- 
stsnckicb. ( HergenrOther). N. 

Ewangeljarz, ksi^a liturgiczna. Dopókí perykopy (ob.) ewange- 
Benw DÍe byty stale wj-znaczonemi, níywano v Košcide ksiegi, w ktdrai 
MQ mieécit catkowity tekst czterecb Ewaagelji, i t^ iwano ^ora^anm, 
v. ErangtUitarium: u greków Evangelion. T^ sam^ nazw^ dano póžniq 
kň^dze, która tnieécila w sobie samé perykopy, jakie maj^ byč oa katdy 
dxieii ciytane. Ewangeljarze takowe przecbowynano w skarbcn, lab ar- 
cfaiwnm košcielném, albo powienano d<F przecbowywania lektoroffi (cf. a. 
Ewaagelje §. 5). Z nastaniem msKatÓw (ob.), ewangeljarz osobný stát sif 
potrzeliKym lylko przy nroczyatej Mazy £w., lecz i tu nioíe by£ lastv 
piony niszaJem. Dzié po wigkszej czfict bywaj^ Ewangeljarze tylko wj^ 
zykach ludowych, dla oiytkn kaznodziejów (popnlsrnie zwane Ewtm- 
.Jdicckit. Cf. Bmtenin, Deokwardigk. IV 1, 321... X. W. £. 

EwangelicKi ZWiqzek. 1. Sekta v Ameryce Pótnocnej, zaloíona na 
poeE%tka ilX w. przez raanvciela Jerzego Mullera. który koniec Swiala 




< 



. 



Ewinjelicki znvi^zek. 

lapowiftdtU na noc a — 2^ Fažd. isas r., prorokuj^ przTtém, íe jego 
inolennicy nniesieni zostan^ na jakimá okrgcie powistrsnfni, a nastfpnie 
na ruinách ziemi maj^ raložyč aowe królestwo. — 2. EvangeUcal AUiaiíce 
(oiyt. Ewtndiilikd EUeins), stowarzyazenie protealaDtów sekt róinjcb, niíj%c« 
na celu propagandy i obron^ protestanty z mu. Poczqtek tego zwi^ku 
wyszedl ze Szkocji. Protestanci róínych wyznaii wydali á Sierp, 1845 
r. wezwanie do ácislejszego zjednoczenia ai§ pko katolicyzmowi i putě- 
izmoff i, a i — ^ Požd, zebrato ai^ w Livrerpolu przedwstepne zgromadzenie. 
Z powodu tnnogich růínic wiary v protestaotyzraíe, postanowiono, 2e do 
stowarzyszenia przyst^pujqcy wiuni s^ przyj^É n punktów, a mianowicie: 
DatclmieDie Fisma áw., Trójcg áw., c^kowite zepsucie ludzkiej nátury, 
WcielonieSyna Božego i dokonané przezeú odkupieoíe, usprawiedliwienic 
przez Boni^ wiar^, dzialaaie Ducba áw. przy nawróceuiu grzesznika, 
práno i oboniqzek wtasnego b^Ju w vykladzíe Písma áw., hote iiatano- 
wienie urz^du oauczycielskiego, cbrzest i eucbaryatjg Jako sakramenta. 
W skutek takicgo okrcálenia, wiele sekt protestancktcb nie dopnazczono 
do zwi^ku. Od 19 Sierp. do 3 Wrz. 184 6 odbylo sig piernsze jene- 
ralne zebranie w Londynie, na którém bylo a 2 1 cztonków, reprezentu- 
j%cycb au wyznaů protestanckich. Prezydenlem wybrany byí CuUing 
Eardiey, który odtqd stát na czele zwi%zku. Do wyí:ej nspomnianycb 9 
punktów dodáno jeszcze jeden, o rzeczacb ostatecznych, tycz^ey nieámier- 
telnoáci duszy, zmarCwycfawstaniav s^dii ostatecznego, niecznego szcz^écia 
i potgpíenia. Zgromadzenie oéwJadczyto íe nie jest ^wiqzkiem ko^io- 
)ów,~ ale .zHÍ^iem cLrzeácjan," íe jest stowarzyszeniero .jedno^tek 
prawdziffie po owaugelijueniu mjál^ycb," m^j^cóm naccln utrzymanie bra- 
terstwa pomigdzy róžnemi ^.ewangelickiemi denomimtcjami," i Jednozgo- 
dnego postgpowania pko vispůlnemu nieprzyjacielowi. Na3t§pnie zni^zek 
podzieli) sig na 7 odnóg: 1. Wielkiej Brytaiyi, 2. Stanów Zjednoczonych, 
3. Francji, Belgji iSzw^jearji francuzkiej, 4. Ntemiec pólnocnych, s. Níe- 
miec potudniowycb, G. Ameryki angtelakiej, ;. Indjí zacbodnicb. Nie- 
chetni ternu zwinzkowi byli orlodoksyjni luteranie niemÍBccy, ponienaž 
nie widzieli w nim celu praktycz.nego, a nadto naruszaí on caloáó nauki 
luterskiej. Z okazji wystaívy paryzkiej odbyto sig i8j5 r. wielkie ze- 
branie zwi^zku, a 186 6 brytaúska odnoga žebrala sig w tilazgowie. 
Korzyataj^c z opieki króla pruakiego, zebrato sig zgromadzenie I2ó4 
cztonków 9 Wrz. 185 7 w Berlinie. K. 1861 odbyl sig w Genewie 
czwarly jeneralny zjazd awiiizku^ na którym wyražnie wyst^pilo rozdwo- 
jenie pomigdzy Ěcisl% a umiarkowan^ partjq. R, 186 7 jeneralny zjazd 
odbyl sig v Amsterdamic. W ostatnicb czasacb ziti^zek ten asilnie sta- 
ral aig protestanty zm zaszczepié we Wtoszech, cfaoi: rezultatem tycb usi- 
lowaá bylo tyJko pozyskanie dla protestanty zrnu kilkn kai^žy npoatatów. 
Fodobnicí bezowocne byty prače zwiqzfcu w Uiszpanji. — 3. We Francji 
r. 1830 zawi^zato si§ stowarzyazenie proteatanchte paatorów, nauczycieli 
i Dauczycielek, dla popierania i azerzenia nauki pro tes tane k i ej, Stowa- 
rzyazenie to bardzo wielkq okazywato dziatalnoáč i róžni sig od lovoarty- 
ttwa twangelickiego póhtocuego, t&lite francuzkiego, ale maj^cego na cela 
interes koáciota rz^dowego; gdy tymczasem tamto domaga aig zupelnego 
oddzielcnia koáctota od paústwa. Oba zreszt^ towarzyatwa zostaj^ w zwi%- 
zku 1 niemieckiém ttowarzyszeniem Gustana Adolfa. N, 



M 



Ewftngelickie konferaiícíe.— Ewangelje. 

Euf&ngelickíe konferencje košcieloe oazyvAj^ sig w Niemezech 
petjodfczne zjazdr delegowaujrcb wi§kszej czgáci :{arzqdów koí«teÍn;ch 
pnrtestaockich, ceiem jedoostajaego rozwijania stosunków koícielnfcb, bez 
nsnuEaois nsiakie samodzielnoéci ko^iotów krajowycb, Myál tycb kon- 
forencji wysita 1845 r. od króla nirtenibergskiego Wilhelma i, w ska- 
tA wezwania wjdauego przez SaeU)Uge'go i GrÚDeiaen'a, žebrala si^ int 
r. [Herwaia kooferencja « Berlínie. Historjg tycb konfereDcjí pod«je 
gtówny icb-orgao: Atigemeine Ktrcheobiatt far das e^ang. Deatschland, wy- 
dawany pnez tiirtembergskiego pratata Mosera. N. 

Ewangeije kanoniczae. i) Zaaaenie výrazu ,EvxtngeÍj<í- ir N. T, 
2) 'Jstuiy Etcangelji, 3) Lkcba i poriqdeh Eioan. A) Symbole ich. 5) Cteii 
okazywQna Eicvi, Dowody zewQetrzne ich auteDtycznoáci: S) 
Swiadecl<t>D iu). Ireneueta i 7) epeki jemu wtpóhttintj, s) Řuriiviéi^UTo lUť 
prtgjaeiój Koteioia t pieneitej póhiry II w. 9) Áwiadecttro íic, Juttgna, 
10) TeojUa antjochtňtkiego, 11) Papjatia i tic. Polikarpa. 12) SwuUxncie 
tw.l. lS)Dowody wewnítrzne. \t) EicoHneliici syioptycy te aimai 
tjadzajq, luh róiniq! is) Fatty i opowijdaiiía JedJialnwe ii 3-eh, tub 16) wž-cA 
ijnoptykaeh. 17) Prtytzna tgodnoicii růiniii mifd:g tynoptykami umUug im. 
Angtuíyna, 1 8) Hypote:a o líomacceniu i Ewanyel/i piatootnej prtě: tyno- 
pbfkme. 19) Eeangeliiim Becundam htbrato». 20) Bypoleta Eichhorn'a i 31) 
ámj/eh o Ewangtiji pietieořnej, 23) bezzaíadna, 3 3) dy moina prsgpuidc 
leiebitoteywame jtánych Ewatigelji drvgiemit §, |. Ewangelja, Ecangtliam, 
¥iiVYlÚ.im (etxntfftliím, od £u — dobr^e, i á-fYéUw — zniastujf), znaciy dobrq 
momnf. ZX\A eranffdiíore, r>af[i>,£CĚtv, r. eiwtYTEXívSííhii, opowiadaá do- 
bři Bowinf. W hebrajskiin j^ykn teran wyrazowi odpowiada bauuar 
(weaotQ DOwing przyoióst. 11 Reg. I8, ig. Psal. 6S, 3). Wyraz Eom- 
ytiňim jest wlašciwy Nowemn Test., j«st nawet jego synoDÍoein. Np. 
gdy mówúny praum ewarujeUane, rozumiemy przez to prawo Now^o T., 
prmwo pnez Jeznsa Cbrystosa, lob Jego Apoetolów ogtoszone. Najpier- 
ffsie iDsczenie, jakie nasze ksi^gi šá. téma wyrazowi nadají, jeat no- 
wÍDS o zjawienia %\% Mesjasza, przed niekami obiecanego i nsiloie przez 
éviat potqdanego fAgg. 2, e). W tím znaczeiiiD jaž éw. Jan Chrzcidel 
opowisdat npangrljf {jfar. 1, m), wzywal do pokuty i do wiary to euwi- 
ffelJt (ib. I, is), t. j. w narodzeoie Mesjasza. Dia ludzi w ciemnoáciach 
bl^dn i w cieniach Smierd grzechowej zostaj^cyeh (Lac- 1, ís), nie mo- 
^o bfé weselszej noiriay nad te, že aa éwiat przyszla éwiatloáč, oáwie- 
c^jfca «3zeIkiego czlowieka (Joan. 1. 9); zt^d zapowtedí o narodzenia 
sis Mesjaaxa byta ewangelj^ (dobr^ nowui^), « najwyíszéni znaczeDin 
tego wyrazu, Zowie si^ ooa takže Ewanffetjq krňleittca Daitgo. albo Eumn- 
ffdjíf IcřóletlKa (Mat. 4, 23. 9, 85. 24, M. Mař. 1. 14. 18, 10), bo 
s przyj^cieni Mesjasza rozpoczyoa sig królestwo Boíe, kr&leatwo pra- 
wdy, taski, éwÍ;to$d, sprawiedliwoád, mitoéci. Dalej aietylko nowjna 
o przn^dn Cbrystosa, ale lei Danka Jego (Mat. 1, -23. 9, Sb) i samo 
epowifuíatae Daaki Cbrystusowej (Rom. 2, 16. 10, 16. 16, 3S, 1 Cor. 
4, 1&>, a najpospoltciej zaá novina o tem ffizystkiém, co czynil i naa- 
cnt P. Jezas dla odkupienia rodzaja ladzkiego, zowje bjq £w. W tém 
ostatniéiD ZDSczenia Apostolowie opowiadajn i daja imaiUctuo ÍADatytlji 
(Act. 20, 24. Hat. 26, 13. Mař. 14, 9. cf. Mat. 28, so. Mař. ifi, is. 
Lne. 34, 4?. 4B. Act. 1, 8). Zt^d i ksi^ga, zawieraj^ca biatoiif ewan- 
gelji, I. j- opowiadanie i šwiadectwo o iydn i oaace P. Cbrystosa, oasy- 



1 



E w B II g e I j e. 

W^ Bie Ewangelj'}, którego to tytulu juž áw. Marek (l, l) uíyt. Cf. Luo. 
1,1. Obazeroie o znaczeniu wyraza E. ob. Matdúnati, Commet, w przed- 
moHJe. — §. 2. E., jako niebieska nowina o žyciu i nauce P, Jezusa, 
jest tylko jedaa; zt^d, !ubo piSmiennft wiadomoáí o niej priEechowata 
si§ w czterech pismacb, których autorami b^ dwaj Apostotowie (Mateusz 
i Jan) i dwaj uczaiowie Apostotów (Marek i Lukasz), przecieí najda- 
wniejai pisorze; šw. Ireceiiaz (Contr. baeres. III 11, e), Orygeoes (Com 
in Joan. Opp. IV S8) i ÍD. mówi* o E. w linzbie pojadyňczej, a o aU' 
torach w liczbie mnogiej. Wedtug nicb, jest tylko jedna JSwaagetJa w cite 
reuA poítaciach (Ev. tetramorphon, Ev. quadriforme, albo Iv 5ti Temá 
po)v, jtdtia w eHerech), podobna do Cheruba (ob.), który byl jedn* istotft, 
ztoíoD^ Z 4 postaci. Moíe z tego powodu weszlo w zwyczaj tjtulowa- 
nie: EuafYÍ^íov nata Mardaiov, E. %. Mápxov, E. %. Ao^xáv, E. x. 
IwáwTjV, Evanffelja wedlug Mateasza, E. tc. Marka, E, lo, Lulraí^a, " 
Jana- Wyraz v-axí (wedtuft, secundum), bgd^cy w tytulach naszych Ewan- 
gelji, nie znaczy, žeby one pisauemi byty na wzór innych, dawniejszych. 
którycb autoroníe byli: Mateusz, Marek, Lukasz i Jan, lecz ie one samé 
8) dzietem tychže Eviangelistón . KaTot bowiem uí,ywa si^ nietylko na 
oznaczenie stosunku podobieůstwa i ín., lecz teZ na oznaczenie przyczy- 
nowoáci i autorstwa, w Biblji, u Ojców ši. i u ánieckich autoróvr (ob. 
Sehleufíier, Lexio. graec.-Iat. N. T. p. vryr. xoLxa.). Tak Dp. OJcowie éi. 
czf sto móniq: przcktad wedlug 7 o, wediag Tbcodotiona, i rozumiej^ prze- 
ktady dokonant; prtst 70, Theodotioua. W tém znaczeniu takže Platon 
užyvrat vwvca (Aáiiva, Lexic. Platon.), i Djodor sycylijski mówi: fj xaft' 
'UpůdoTOV čstopta (bistorja wedlug Ilerodota). S, Epifanjusz (Haeres. 
\TII i) nazywa Fenlateunh wedlug Moj'icsi:a. Wszyscy zreflzt^ pisarze 
chrzeácjaňscy nie w innúm znaczeniu powyžsze tytuty rozumieli, tylko 
wténi, ie Ewangelje przez tycbže autorów pisane byly. Euzebjusz np. 
(Hist. E. III 2 4): Mat^aics i:ax(iiif vXiótri] 7pa^'^... tó xaťauTiv tlxtf- 
•{éXidv (Mateusz ojczyatytn jgzykiem napisan%, która wedlug niego jest ewao- 
gelJ5, zostanil;. Autor Sgnopsia S. Scriplurae, przypisywanej šw. Ata- 
nazemu, takže mówi: ^Ewangelja wediug Mattuaza, Tém imieniem na- 
zywa 8i§ kaigga niniejsza, bo sam Mateusz, uczeú PaAskl, t^ Ewangeljg 
napisal." Cf. S. Irenaeus op, C. I 36, 2. 27, 2. 111 II, 7, 8. 9. 14, 
4. Klemení alcka. Paedag. I 6. Strom, 1 21. Quis dives. n, 5. Frzyimek 
xara odpovriada tu babrajskiemn ^ (praetixuin, znak przypadku 3-go), 
jak mamy vr Psalmacb: r/>au>iií=Dawidowi, a po naazemu Dawida, i užy- 
tym zostnl moíe dla tego, žeby uníkn^č zetknigcia sig kilku drugich 
przypadków. Wtaáciwie bowiem naležatoby raówid: Ef)a7YÉl.K>v ^Irpob 
Xpiaztii) Tbij HstTdctLo') (Ewangelja Jezusa Chrystusa, Mateusza) i t. d., 
bo Ewangelja jest žyciem i Dauk% P. Jezusa (Kuinoel, Cemment. in II. 
. N. T., Lips. 1823 t. I, prolegem. §. 2. Cf. Beekn Grammat. graecitatis 
N. T., Losan. 185? §. &3). Š. Cbryzostoin (Homli. I in Rom. c. i.) 
mówi, že Ewangetiáci swych imion wcale nie potožyli na czele swych 
dziet. Jeduakže nápisy: wedltig Mat., to, Mar. i t. d, musz% hyt dawne. 
Jnž kanón Muratori'ego ma: „Tertio evangelii libro secundum Lucam. 
áw. Ireneusz i Klemens aleka. (11. cc.) níywaj^ ci^gle tej formy to xaccL 
Mai&ditiv E., tÍ) xati }Aiipxw, tíi xaíi Aooxiv, to xaxk 'lioivvifjv, £v. 
secundum Matlhaettm, etc. á. Cyprjan ( Te»tim. ado. Jud.) przywodzi nie- 
jednokrotnie tytul: evangelium catd Mattbaeum, cala Lucam" etc. Ti 



'gy 




E w a n g e i i e. 

tntj&a (eoni. MardoruJ zbija HarcjODS j samemj tjrtntaini dowodzi, že 
E««iDg«li« pisane byty przez Hat., Mr., L. i Jana. Doktadniej o Ifta- 
tecti Ewangelji ob. Demartt, De origiDe Evaogelior. deijiie eor. bistorica 
aactoritate, Lovao. 1865,— §. 3. Etcangelji jest 4, i te w kaaoDÍe bi- 
bUjoytn Íd% nast^ pajqcym pon^dkiem : I) En. á«. MateDsza, II) E. šw. 
Harba, IH) E. Sw. Lokasza. 1V| E. Sw. Jana. Wkrótce po Wniebowstí- 
pienia Chrjstasa, zdaje sie ie, bylo ich wi^cej: éw. Lnkasz prz.vDajmniej 
vapomina owielu (maUi conati íuni i t. d. Luc. 1, i); lecz Ewangelje 
Ukowe Bpisywaue powag^ prywatn^ i zapewnc nie wszystkie z jedoako- 
w% iTíarogodDoáci^, wy^^czone z pabljczoego nžycia w Koáciele, zagjn^t 
mnsi&Iy (Cf. Origentt, ilomil. I ia Ldc; ComDieat. in Joau.; Scbolia in 
Lac. 1; Cominent. íd Mat.). Co do liczby czterecb, cbrzeícjanie ana- 
talí }%. jako przepowiedziaD% w obrazie cberobów (ob ), i ani przypoBzcia- 
DO, ieby moglo byó wi§cej lnb mniej nad ■* Ew. Seqtte'flitra numero,... 
neque pauáora capií t»te evangelia (S. Irenatve, Coot. baer- III 11, s). 
Wtxyscy oajdawniejsi pisarze (iwiadectira b^^ niíej) zawBze iiiówi§ tylko 
o 4 Evw., pisanych przez wspomDiaoycb aotoiów, a wszeikie inne xim&- 
t^ ea zmy^loDe. Co do IJczby wigc w^tplinoíci nie bylo ladnej. Co do 
ponuko jednak, w dawniejszych czasacb j»-tekladi/ iadňakie, goeki ije- 
tfyng ffrecki kodekt D (ob.) stawiaj^ obok siebie najprzůd Eww. Uateuaia 
i Jaoa (jako Apostolów). potem Lnkasza i Marka (jako uczoíĎw i towa- 
nyaióiT aptutolskich). Z písarzy koácielnjcb jeden tylko Tertnljan \(cwt. 
Manion rV :) tym porz^doietn wymienia Ewangetistów. Klemeos ale- 
knodryjski (ap. Euseb. H. E. VI t4) na podstawie jakiejá dawuej tra- 
dycjí podsje, že Etrw. z genealogjatni (Mat. i Luk.) a% dawniejszemi od 
S drngicb (Mar. i Jana). Tym sposobem róžni sig od naszego porz^dko 
tjlbo wzgf^dem Marka, którcmo trzecie miejsce przyznaje, gdy n nas 
njange od dmgie. Lecz ntkt wigcej oprócz Klemensa porzqdku tako- 
wego nie przyjmuje. Wszystkíe zaá greckie kodeksy biblijne : A. B. C. 
i in.. wszystkie priektsdy atjalyckie 1 afrykaóakie, wszystkíe katalogi 
ksi^g bibiijnych majq porz^ek na poczqtka tego § nspomniaDy. Za^- 
gnje jeszcze i to na awagg, že pisarze zacbodni, mifdzy którymi byU 
Itala (majya porz^dek: Mat. Jan, Luk. Mař.,', utrzymywali rázem z gre- 
ddmí, že najprzód pisal Mateosz, potem Mař., dalej Ž.uk. i Jan; a oa- 
wet kanoD Maratonego trzecie miejsce przyznaje Luk., czwarte Jaoowi. 
Ob. OrigineM, liomil. 7 in Jos.; Ireritui, 1. c.; Eutebiua, H. E. 10 i*\ 
^Mphanias, baereR. 5i; Atigusiin. De cons. evang. I ^). Cf. Hug, Eioleit. 
L n 1 . Tradycja z.atém jedaozgodoie przyznaje (z wyj%tkien) Klemensa 
aleks.), íe najpiervrej pisal Matouaz, pot^m Mař., nast^pnie Luk. i Jan, 
i t» I tego powoda zBJmuj% te, a nie íone w kanonie miejsca. — §. 4. 
Cztery Ewangelje níekiedy porównywano do 4 rzek « raja: ,Oam omoinm 
niDm stt evangelium, ideo quatnor príncipaliter demoDStraDtor, propter 
qtutoor parádili flamina, quibas orbis irrigari traditur universas, sícut 
bomm praedicatioDe instruendas totus credítnr mnndns. Siquidem eccle- 
sis saepe parndisus accipi solet* (/Vránutiui, Comment. in Apoc. 4. Cf. 
S. Cgprian. Epist. ňS ad Jubaian. Theodoret, in Psal. ib; S. Ambrot. 
J>e paradiio c. s). Starožytne pomník) cbrzeícjaáakie wyobra£a)% aJbo 
(Mobc Jezasa Cbrystusa, albo jego symbol, baranka, stoj^cego na akale, 
s której wyptyirají * stnimienie, a do nich spiesz^ jelenie spragnione, 
bfd%ce iTmbolem lodzi, spragnionycb slova Božego. Ensngelistów ozna- 



4 

4 



I 




E w a n g e I j B. 

symbolami, nzi^temi z cberabów (ap. Esech, i, i.. Apoc. i, 6.), 
wzDosí^cych tron raajestata lioíego. Mateusza wfobražaj^ postaciq czto- 
niekaj Marka poBtaui^ Iwa, Lukasza poBtaci% wotu, Jana postačí^ orla. 
Zwfczaj ten ustálit si§ od czasti év. Ambrožego (Prol. in Luc. 7. S). áw. 
Uicronim (1'roi. ín Mat.; Comment. in Ezech. i:, í) takq daje prajczyng 
tej Bjmboliíacji : ,Te wigc 4 Eww. že byly danao przepowiedziaae, do- 
wodem jest ksi^ga Ezecbiela, gdzie pierwsze widzenie tak jest opísane: 
A w poirodku jakoby poilobieňalwo ctlerech itciereqt; a tivarte tah: obUeze 
eilowieka, i oblicie Iwa, i oMicze cielca, i oblicze orla. Pierwsze oblicze 
czlonieka znaczy Mateasza, który zaczqt pisanie jakby o czlowieku: 
Kíi(ga rocUaJu Jetuaa CAr., syna Dawídmnei/o, syna Airrahamowcjo. Dru- 
gie toblicze) Marka, któro daje atyBzeó glos Iwa, ryczqcego na puszczy: 
Glot woltsjqceffo na puiiciy: Gotujeie drogf Paíakq, e2i/ňeie progtc iaiiiki 
jtgo. Trzecie (bblicze; cielca, zupowiadaj^ce Ewangellstg Lukasza, który 
Tozpocz%t od Zacharjaaza kaplana. Ozirarte, JanajEwangelistQ, który przy- 
brawaiy skrzydta orle i na wyžyny spiesz^c, o Slowie Bo2ém prawi.* 
Odmienoie oieco symbolizovali Lnangelistów uiektórzy Ojcowie áá. Š. Ire- 
neuBZ (eotiir, haeree. III li, 8) daje Markowi orla, a Janowi — Iwa; Éw. Hi- 
polit (in Ecech, ap. Lagarde, Anecd. syř. s. 90) Mateusza symbolizuje 
Iwera, Marka zaá postačí^ cztowieka. Za šw. Hípolitem idzie šw. Au- 
gustya (l>e eonsen. evang. I 6, 9). Symbole Ewangelístów spotykajq 8Í5 
na chrzeJcjaáskicb poraiiikach dapiero w poczi^tkach ¥ w.; dawníejszych 
przyDajiiiníej dot^d niema. Nickiedy, obok symbolów, malowano obrazy 
BaiDycbíe EwaDgelistów. Czasem symbole otaczauo nimbusem, czgsto do- 
dawano im skrzydla; spolykají 3i^ one ua podstawie oltarzy, na naczy* 
niach áwi^tycb, na ubioracb kaplaůskich, na czterccb koúcacb krzyia 
i t. p. {Martígny, DictioD. art. Jivangelietex] . — §. 5. Lubo cala fiiblja 
byla i jest powažan^ w Koudele Cbrystusowym, jako slowo Bože (ob. t«j 
Ene. II 31)2), przecieí Ewangelje szczególniej s% szaaowane. Dowodem 
tego poszanowania s^ ceremonje košcielnc, towarzysz^ce špiewaniu Ewan- 
gelji podczas uroczystej Mazy šw., jako te2 pomuiki archeologiczne. 
Spiewan^ jest bowiem przez djakona, który wprzód proai kaplana o blo- 
gostawieňatwo; subdjukon trzyma ewangeljarz, stojíc w poárodku dwóch 
akolitów, którzy trzymaj^ zapalone áwiece; przed rozpoczgciera ápiewu, 
djakon ksi^gg okadza; wszyscy obecni podónczas stoj^; po przešpiewaoiu 
celebrana Ewangeljg cataje. Pomníki starožytne, jak np. mozajkacbrzciclnicy 
w Raneonie z r. 4ii 1 (ap. Cíampini, Vetera monimenta, Romae 1 690 — 9e 
I 234) wyobraía 4 atoly, na których pojedyúcze Eww. spoczywajq: co przy- 
pomina danny zwyczaj, przez &«. Augustyna {Be civ. Dei X 39) napo- 
mniany, že na oltarza, lub inném znaczaiejazém miejscu w koáciele, 
umieszczano kai^g Eww. C Evangeliář ium) ku czci wiernycb. Powolqj^c 
bíQ na ten moie zwyczaj, a n každým razie na bardzo dawnq czeáó, oka- 
zy«aQ%Eww., sobor VIII powszecbiiy (act. lo c. 3) r. 8G3 — 870 pole- 
lecil, že .šwiety obraz P. N. J. Chrystusa ma byé czczony (itpoaxuveEa- 
dat), podobnie jak áwi^la kai^ga Ewangelji." Na soboracb ksiggg Nowe- 
go T. skládáno z wielkq uroczystošci^ na osobným, do tego priygotowa- 
nym tronie (Conctl. Chalcedon. 45 1 a.; Constaatinop. III et IVj Nicoen. 
II; aynod. Rom. anu. 642, í4i>, 9G9; Cgrilli Aleji. Apolog. ad Tbeod. 
Cf. Ciampini op. c. I tab. 37). Ces. Juatynjan polecil trzymač ewange- 
ljarz w izbacb s^dowych (L. Sem non nov. C. De JwM.); przy uroczy- 




Ewan gelje. 

BtoDO pn; koDsekracji bpa od «. IV. Od w. VIII if formaeli przysi^: tat 
nu' BíerA (íapontoi« Bóq , dodawač pocz^: í J«^ iw. Ew. (Bmterim, 
DenkwSrd. I 2, i. 304). PrjrwstDí nosili ksi^g^ Ew. unieszon^ ii& pier- 
Biěth {S. J. Ckrytoit. Hom. 3 inMat.; 'S*. HUromjn. Com. íd Hat. c. 33): 
diftlcoD Enplias z m% zosUl um^czoDy r. 304 (Aumurt, AcU Uart. ed. 
Veron. s. set). W wiek&ch áredDÍch by) zwyczaj, že gdy bto jakiomn 
koteiotowi chciat aczynič darowizii§, obnosit nprzód kilkakrotnie ewan- 
geljarz otolo košcíola (^BinUrita, o. c. IV s. 226). Eíedy weazty w gwy- 
cxaj oprawy ksi^ek, podobae do dziaiejszycb, itoto, srebro, drogie ka- 
mienie i t. p. przedmioty bojuie szafowaoe byty oa opravě EwaDgetJarzy 
{Litniy, De eraditione apostolor. t. II; Martigny, Diction. des antiqD. chr. 
E. 253). Same r^kopUray pisano nieraz zlotém, srebrem, na purpuro- 
wym pargaminie ; etowem, HBzetkieiDi aposobami staráno si; okasač, 
w jakiej cenie miano ii. Ewangeye.— §. 6. Caíy Košciót zawsze wyzoa- 
mi i wyznaje, ie Eww, b^iy piiane pnět Apostolów: Hateusza i Janai, 
i prfcí uc^niov apostúkkich: Marka i KukaEza. 1 rzeczjwišcte, antcDty- 
cznotí tcb opiera ii% na tak ňloycb dowodacb wewoQtrznycIi i zewn^trz- 
ydii íe žadnej racjODalDej w^Tpliwoáci nte zostawiaj^. Oprócz dowodów 
jakie przjtoczymy przy každým Ewangetíšcie osobno , nast^pttj^oe ta 
podajeroy, zaczyn^j^c od éwiadectwa Évr. Irenenaza. Řwi^ty IreDeosz 
(+ 102), przyjaciel é«. Polikarpa, a wi^c przei nego siggaj^cy Aposto- 
lów, pocbodzit z Azji, lecz pisi^ w Gallji : .Non per altos dispositioneni 
salotis Dostrae cognoTÍmns, quam per eos per qnos EvaagelÍDm pervenit 
»A bos: qnod quidem tunc praeconaverant, postea vero per volantatem 
Dei in Scríptoris nobis tradidernnt, fundamentům et colomustn fidei uo- 
9trae fúturnm" (Conlra Aaeres. i. S c. 1). Wigc autorami pisaaej Ewan- 
getji mietu tycb samých Apoatotów, którzy przez P. Jezusa wyslani zo- 
gUdi na jej opowiadanie. Dalej wymienia jcb nazwiska: .Ita Mailhasuš 
in Hebraeis, ipsorum lingua scripturam edtdit Evangelii, cam Petms et 
panloB Romae evangelizarent. Post Tsro hornm eicessum, Marcvt, di- 
flcipolus et interpres Petři, ot ipse quae a Petro annunciata erant, per 
scripta nobia tradidít. Et Lucas autem, sectator Pauli, 'luod ab illo 
praedicabatar Evangotium, in libro condidjt. Postea et Joannei, iisd- 
polos DotníDi, ([ui et supra pectus ejus recumbebat, et ipse edidít Evan- 
gdiun), Ephesi Asiae commorans" (ifi.J. Š. Ireneusz mówi o těm wszyst- 
kiém, jako o rzeczy povrszechnie uznanej, ktůra nie podlega íaduej wf- 
tiiliin>4ci. Pisat to przedw herezjom ówczesnym, doskonale znal i(ďi 
tutntf; z jego písma widač, te heretycy owi pisma Apostolów mieli sa 
Uedne, bez powagi, sprzeczne mígdzy Bi>b§, zawiersj^ce nie calq prawdt 
i t.p^ lecz ani slowa nJe mówili przedw ich autentycinoůcí. Cam enim 
«x Seriptiiria arganntar (faaeretici), in accusatioaem convertuntur ipsarum 
■eríptararam, quasi Don recte habeant, aeque sint ex aatoritat«, et quia 
Tuiae sint dictae, et quia non possit e% his ínTeniň Tentas ab his qai 
aeseiaot traditionem ItsjemD^ naukg gnostyck^); non enim per titteras 
trftditam illam, sed per ritam vocem- ('6. c. 2). Owszem, heretycy owí 
takte powolywali sig na povagg Apost., i tak, utrzymywali, že iv. Pawet 
nial oa myili ich gnozf, gdy pisat (I Cor. 2, 6) .Sapientiam aatem 
loqoimDr inter perfectos- (Cotor. haer. 1. s c. 3); co zaów kw. Ireneusz 
zbíja těm, íe jeáU Apoatotowie oíe wszystko napisali, przecieí to, co na- 



J 



E w a n g e I j e. 

piuti, Diemoíe byč príeciwném ternu, co opowiadali jaffaic lab w skry- 
toéci, bo inacKej byliby Apostotamí klamstna, a nie prawdy (ib. c. á). 
Dalej (c. 9 — 1 1^ doffodzi áw. InSDeusz tekslami každego z 4 wspoiiiDiaiiych 
EwaDgeltstów, co nauczali oni o Bogu, i dodaje: .Tanta est autem circa 
E?aD. haec lirmitas, ut et ipai baeretici teatimonium reddant eis, et ex ipsis 
egredietiR UDusquisijue eorDm, conetur auani confirmare doctrinaDi. Ebionei 
ctflDÍm 60 Evangeliu, qaod eat sícundum Matlheumy sólo utcntes, ex illo ipso 
convincuDtiir... Marcioo autem id, <)uod est secwiJum Luoam circumcideos, 
ex Lis i]uae adbuc aervantur penes eum, blaspbeuiua... osteuditur. Qui autem 
Jeaum separant a Cliriato,... id quod sccutulum Marcum eat praeferentes 
Evangelium, cum amore verítatis legentea illud, corrigi poasuQt. IIÍ autem 
»ini a Valentiuo šunt, eo quod eat sacunďim Joannem pleoissime utentes,... 
ex ipso detegeutwr uiliil recte diceutes" (ib. c. 1 1). Za Sw. Iteneusía liczba 
czterech Ewaogelji byla šciále okreálon^: „Neiioe autem plura numero 
(|uam haec šunt, ueiiue rursus pauciora capít esse evaogetía'; wedlug nie- 
go ta liczba jeat konieczuq dla Koáciola: „Quouiam euim ({uatuor re- 
gioQÍs mundi šunt in quo sumus, et quatuor principales spiritus et 
diasemioata eat eccleaiu super omnem terram; columna autem et firma- 
meutum Kcclesiac est Evaugelium et apiritua vitaej coDsequens est, qua- 
tuor babere eani columnas, undique flantes incorruptibllitatem et viví- 
facantea bominea. Ex quibus ujanifestum eat, quoníam... (Deus) dědit, 
uobia quadriforme Evangelium, quod uno spiritu continctur" i t.d. 
DoHodzi, že tylko cztery a^ Ewaogelje, gdyí heretycy albo wigcej sobie 
ziuyálali, albo z powyžej wymienioDych jedue odrzucali, drugim przy- 
zoawaii oad inoemi niekaz^ powag^ (ib. Cf. TMuch, D. Eclitbeit d. Evaug. 
fi. 3ey — iii).— g. 7. Widzimy z tcgo áwiadectwa Ireneuszowego : i-o 
2e katolicy uzuawali bosk^ pawagg i Eww. i že je uwažali za pisma 
tych samých antorów, których imiona dziá noez%. '2-o Nie lyta to oso- 
bista opinja Ireneusza, ani koáciola Ingduúskiego, lecz w to samo wie- 
rzyli wazyacy wierni, oirazem, beretycy, na wachodzie i zachodzíe rozsiani, 
bo Ireneusz btgdy icb zbíja těmi samemi Eww. S-o Skoro takie bylo 
przekonaoie powszecbne w Koáciele, wigc piama te nie mogly byó do- 
piero wówczas zmyálone i pod imiona Apostolów i uczniów apostolabích 
podszyte. Gdyby dopiero podówczas zostalj zmySlone przez heretyków, 
nie przyznaliby im powagi katolicy, i przeciwnie , bo jedni z drugimi 
w icaci^tej zostawali walce. 4-o 7.6 ježeli koniecznie mamy przypaszczač 
zmyílenie, musimy sl^ z tém przypuazczeniem cofn^č do pierwszej pótony 
11 W., bo w drut/iej púlowie Ugoi wieku, kiedy Irenenaz pisat, jui Eukiti- 
f/ei;e, Jako iiiieja MaUu.\ia, Mař. Luk. i Jana, byly pointitchnie znanemi 
i powaianetni. Na potwierdzeuie tego oatatniego punktu mamy jeazcze 
nastspQJ^ce fakty: í-o przeklad syryjski, zwany ťetiilo (ob.), i taciúski 
Itali (ob.), oba juž w U w, niezawoďnie iatniej^ce, a wigc supponnj^ce 
oryginat (grecki) dawniejszy. 2-o Kiedy Ireneuaz w Galji koóczyř swoje 
žycie (203 r.), jednoczeánie juž byli czynnymi: na wschadzie Orygenes 
(t 251), w Afryce Tertuljan (f ok. 240), Klemens sieksandryjaki (\ 
ok. ai7) i inni. Wszyacy oni nietylko w pismach swych cytuj% Eww. 
Mat., Mař., h. i Jana, ale jeazcze nimi zbyaj^ bl^dy berotyków (np. 
leriuU. Adv. Marcion., De praescriptionib. i in. piama jego); Orygenea 
nadto íibíera zewsz^d n^dawniejaze r^kopiamy bíblijue St. i N, Test., 
ieby těkat grecki oczySció od bt^dów, jajiie aie w skutek przepisywania 



E w a n g e I j e. 

do niego zakrad);; pisM Konunencarte ua Ewaogelje, wie o ewangeljacb 
apokiyficzDfcfa i odrzuca, podobniejakjeodrzwcacařjrKoíciói: Sdo qmd- 
dcan €t:angeiaim qviyl appellatur eecttadmn Thomam. et juita Jlatthtam: tt 
aUa plvra Ugimut, ne quid ignorart viderejiair propter eot qm te ptiiant atí- 
qtád acire, si itín cognocermt. Sed in híí omniha nihil aiiud probi 
táti quod Eeclesia, id etC quatnor tanttim evangelia recipienda (líomil, m 
Luc. Pr&ef.). W obec tjch faktów, przypaszcEeoie o zmjáleaia Ewange^t 
jest mimoiebDéin. Mo;uaby tytko zapjtač: czy te samé Ewff. byty pod- 
ówczas, jakie i dzií mamy? Na to Eajsuronsza kr^tyka tnosi twierc^^co 
odpowiedzieč, bo 3-o, n pismach Orygeuesa i innych nio ma ani jedoego 
Dst^pD, kt^iregoby nio byto n aaszycb EwaDgetjach, — i 4-o, z pigm Tertat- 
jana žebraný tekst dawDej Itali (ob. /tfmech, Das N. T. Ti^rtullianns; 
ef. Itala) pokazojc tožsamošč dzisiejszych Eww. z těmi, jakie czjIedo 
w Afryce za Tertuljaoa (Cf. art. Biblja g. ií).— §. 8. Skoro zaS od r. 
ok. ISO nie možná prz]'pnszaii zmyálenia Eww., zobaczmy, czy moína je 
pixypnéciiS w cza^acb dBwniejszycb, t. j. w latacb loo — 1 RO. Lecz i przMl 
r. 160 juí istniařy nasze Eww. Sv^í to fakt, potwierdzony przez naizyck 
Bieprzyiaciót. CeUus (ob,), íyj^cy w pierwszoj pótowíe II w., maj^cy 
stasanki z koplanami cbrzešcjaůskimi (Onjenw, Cont. Cels. VI 4o) i zna- 
J4cy áj. ksi^gi nasze, zaprzecza wiarogodnoáci terna, .co Jezusa ncznki- 
wie o Dimpisalj''(ib.ll 13. cf. 53), wifc przyznaje, že uczniowie P. Jezasa 
píSali Jego historj; (cf. ib. is, ic, 26). Ilístorj^ te nazywa Ewatuftíjq 
(ib. 27). Byla tam wtadomoád o opnszczetiiu P. Jezusa przez nczuíów 
podczas M|ki (ib. 4 5), o powotaoia nczntów (ib. td), o cudacb P. Jemu 
<ib. 48); byltčž tek9t, który dziá czytamy wMat. 2 4,3 3. 7, 2 2, Lne. I3, 36. 
tejestpnepowiednia P. Jezosa o fahzywych prorokach(On^«n.op. c, II 4 9. 
5}):iezmartiTychn3talegoChryfitusawidzi^a iiiewiasta(ib. 55, 59): íocie- 
oiBoíci 8tat>' sig i trzgsienie zíemi (ib. ís); íe P. Jezaiowi dáno plaucz 
nkariatny, trzcin^, wtoíono korong cierniow^ i nyszydzono (ib. 34); íe 
byl nakarmiony iólciq i octem (ib. 3 7), i w. in. Slowem, Cels znát tQ 
BUI14 historjg P. Jezusa, któr% dziá czytamy w Ewangeljacb, i czerpal 
z písma, a raczej ^pim {^scripta vettrcc, ib. 11 5 3), zwaoycb Ewangelji; 
* wjego cyucjach Jatwo rozpoznaé teksty oaszych 4-cb Ewangelistáw, 
o ciém ob. OUhauíen, Die Ecblbeit á. 4 Erang. s. 339 — 55. Marejon 
(ob.), dnigi nieprzyjaciei wiary katolickiej, przed r. I60 czynny w Rzy- 
mie, popsul Ewaogelje Lokasia i j^ tylko podawat za prawdziw^ Ew. J. 
Chryetasa; inoe odrzuca). Gi, ktérzy go zbijali (Tertuljan i Epifanja^z), jako 
tetlreneasz {a/ln. haeret. I 29), pniyzaaj^, ie w ew. Marcjona byty ast^py 
a prawdziwej Ewangelji, a raczej z Ewangelij, písanych przez Apoitaiów! 
bo Irenenaz m-iwi o Ew. w liczbie pojedyiiczej, a o autorach jej w líczbie 
nao^iej, z powodów, jakie widzíelišmy wyíej w §- 2. Cf. OUheuuen op. 
c s. 857. Walenti/n, O ile wiemy o nira z Ireneusza (op. c. I 1, I8), 
swój System chcial □dowmlniaú piemszym rozdzialem Ewaogelji ávr. Jana 
(ib, ni 11). Z QCzQiów Walcntyna, HerakUon pisa( obízerny komeniarz 
na t^i Ew., o którjm nieraz Orygenes w swoicb komeciarzach wspomina. 
HerakleoD ne wspomnianym komeotarzn powotnje ú^ na Mat. i Marka; 
jegD komentarzy na Lukasza mamy álady a Kli^menaa alektandryjskíego 
(Opp. ed. Potter, 3. 9íí5). Drugi uczeň Waleoiyna FtoUmtus: w liácie 
swoiin (ap. Epiphan. baeres. 53 n. 3) cytuje imieDnie Mateusza i przy- 
Encykl. T. V. 10 




Ew an g elje. 

wodzi bezimieoDie tekst Jana t, s. dodaj^c przy nim: Apottoi tnám; 
a z dzieta Ireneoszowego widaó, že zna) wszjstkie 4 Evr. Baq/lide» (ob.) 
napisal 24 ksi^ komeotarza na Eww. (Euieb. II. E. IV 7), a lubo to po- 
dobno byly nieprawdziwe eww., zawsze jednak sam tytul jest dowodeoi 
istnienia jakiejš eww. Wszyscy ci šwiadkowie, nam nieprzychylni, íyli 
w pierwszej pótowic II w,, a žních nietylko ni e možná zaczerpn%č nawet 
podejrzenia, aby nasze Eww. za ich iycia zostaly zmyšIoDemi, lecz ow- 
Bzem, rzecz^ jest najpewniejazq, ií wledy juí užywaíy powagi i Dcbodzitf 
za pisma apostolskie. Ileretycy tlumaczyli je po swojemu, przekrgcali, 
nawet obcinali (jak Marcjon), za bledne poczytywali, bo sig ich doktry- 
nom sprzeciwiaty ^ lecz nie waíyli s\% przeczyč ich autentycznosci, czyli 
pochodzenia od Apostotów i ich uczniów. A przeciež, gdyby Kww. przez 
wiernych áwioío byh' podówczas zmyáloDe, heretycy mnsíeliby si^ do- 
wiodzied o tém ; zt^d bowicm niieliby 1% waZn^ korzyáÉ na swojq Btro- 
ng, íekatoUoy argumentami ew angel ícz aera t níemogliby z nimi wojowač. — 
§, 9. Uoie (Tigc dopiero co wspomnieni nieprzyjaciele zmyilili i pod imio- 
na Apostolów i uczoiów apost. podszyliEww,, a wiemi w dobrej nierze 
to zmyélenie przyj^li? Nie. Przypuszczeníe takowe jest logicznie niemo- 
íliwéffl. Bo czyžby wicmi przyj^li za jwi§te, bosk^ powagg majíce pí- 
sma, których picrwej nic znali, 11 którycb bereCycy užywali na potwierdze- 
aie swej doktryny? Owszem. í^wangelje oasze juí istnialy przed tjmi he- 
rotykami. Dowodem jest iw. Jutti/ii mgcz. 2yt on r. lOO — ifl6, byl 
w Palestynie, w Egipcie, w Efezie i in., tvi§c wiedziat dojkonale, jaká 
jest tradycja róínych košciotów. Gdyby dopiero za jego czasów wyszly 
na jaw Eww., zmyšlonc gdzieí wjednym košciele, švi. Justýn wiedzialby 
o tém. Tymczasem w dzietacb iv. Justýna nic nie ma takiego, coby zdra- 
dzato £wieíy pocz%tek Kww. S. Justýn przyjmoje je i na nícb 8Í9 opiera, 
jako na pismach przez samých Apoatofów pisanych. W Dialogut cum Tnj- 
jihone Jadneo, interlokutor Justýna, íyd Tryfon mowi: sed et vestra illa 
in eo, quod vocatis, Evangetio ita mirabllia et magna esse scio, ut suspicio 
BÍt, n<<minen] ea posse serrare; milti eniro curae fuit, ut ea legorem CDiat. 
c. 10). W dalazym ci^gu rozprawy. íw. Justýn cz^sto eytuje zdania z na- 
flzych Cwangelji, z dodaniem: seriptum ttt; a lubo te cytage nie zawsze s^ 
áciále doslownpini, jadaak widncznie wzigte s% one z Ewangelij naszycb. 
Š. Justynowi cbodzilo nie o ácistoád w eytowaniu, tak, ižby co do joty 
zgadzat BÍ; z orrginalcra, lecz o my£l; a ta bynajmniej nie róíni sig od 
mySli w Ewangelji wypowiedzianych. TakqŽ uieiiostownoáé widzimy w cy- 
tacjach šw. Justýna ze Starego T., którycb w Dial. wíelka jest ticzba, 
a przeciež w nich naležato byé Sw. Justynowi šcišlejszym, gdyi rozprawial 
z íydem. Cyt.uje zas éw. Justýn dzielo, które Tryfon žnul p. t. Eiean- 
setji, kt6re zawierato to „co Zbawiciel nauczal" (Dialog, c. t S), które áw. 
Jostyn raz nazywa Ewangelj^ (ín Evangelia dixitie tcribilur; ib, c. lOO), 
drugi raz Coramentarii Apostolorura, 4icop7ji).oveót).ata twv áso- 
atóX'-!V (ib, c. 100, 103, 105), lub tylko Commcntarii (ib. lOS, 10 7), 
Commentarii quot ab ejus ApoitoUs, eorumque diacipnlie leripioe este dtoo 
(ib. c, 103). Tak samo mówi o tycbže pnmietnikach w Apol. I c. 33: quem- 
admodnm docnerunt, qui omnia ad Salvátorem nostrura J. Chc. pertinen- 
tia litteris raandarunt: ú; ot ňroiivijiio vsúaavcs^ luávTa xk icejiL toú 
iíur^pto;.,. ěSiSaíav; i ibid. c. cc; Aposloli in CommeMariit nit quae 
voealur Eoang*!ia, íu sibi maadaafie Jesum tradiJeruol i t. d.; i ib. c. ^^^ 



Ewangelja. U7 

opowiada, že w niedziele, na zebraniach chrzeácjafi, eamnuntaría Appatolo^ 
rum aut ičripta Prcphetarum leguntur^ quoad tícet per tempui. Jeszcza 
i to trzeba mieé 'na nwadze, 2e ws^stide teksty, jalde áw. Justýn pny- 
wodzi, czy to z tego, co Tryfon nazwat Ewangeljq^ czy tež z t^o, co sam 
Jostyn nazywa Paan^tmkami apostoUkiemi o P. Jezosie, 84 w naszycb. 
Ewangeljach (iprawdzič latwo, bo w wydaniacb. dzieí áw. Jostyna s§ wska- 
zane miejaca N. T.) áá. Mateusza, Marka, Lakasza i Jana. Ze wszystkiega 
zaá widoczném jest, že áw. Jost. mówi o autorach tycbže Pami^tników 
w liczbie nmogiej, že antorstwo przyznaje Apostohm i ich uezníom (c. 103), 
cz^oTryfon wcaie nie przeczy. Mamy wi§c fakt, tň za étp. Justýna úinia^ 
ia Ewangdja^ a raczej Ewangelje^ pisane nie przez jednego czlowieka, lecs 
przez Ápostoiáw i ich uczniáw^ o czém nawet žydzi wiedzieli i nie przeczyli, 
ť ie wreszeie te samé Ewangelje czytane byfy podczas nabožeáeíwa^ obok pism 
prorockich(Cí. OUhausen^ DieEchtbeit d. Evang. 8. 287 — 385; Siroth^ Abhan- 
diang ttber Justin s DenkwQrdigkeiteo). Braknje tylko, aby áw. Justýn wy- 
mienil imiana antorów; lecz gdy wymienil ich godnoáó (Apostoli eonunque 
disdpnli)^ w^tpič nie možemy, iž mówi o tych samých antorach, którycb imio- 
na 84 na czele naszycb Eww. wypisane. Zre8zt4,tytu}y prawdopodobnie za áw. 
Jnst nieistnialr (cf. wyžej §. 2), lubo tradycja wiedzala dobrze o antorach. — 
§ 10. Wspólczesny z áw. Justýnem Teofil antjocheňski, aczkolwiek f 
181 r., možná go przeciež liczyč do pierwszej pólowy TI w.; pisal «Gom« 
mentarios io Evangelium* {S. Hieronym. epist. ad Algas.}, t. j. na dzi^o 
,quator eyangelistarum'' {Id. Catalog. vir. ill.). A chočbyámy pow§tpie- 
wali o autentycznoáci ich, do czego nie ma slusznej podstawy (ob. Teofil), 
to pozostaje nam jego Epištola ad Autolycum^ gdzie s§ cytowane z Ewan- 
gd|ji niektóre ust§py: ^Joarmes ita dicens: In príncípio erat Yerbum et 
Verbum erat apud Deum... addiu Et Deus erat Yerbum, omnia per ipsum 
fiícU šunt et sine ipso factum est niMi*" (ad Autol. 1. II c. 22, cf. Joan. 
1, 1. 2). Widzimy tekst áw. Jana w takiej samej formie, jak dziá, 
z rzadk§ doslownoáci^ cytowany i to z wyražném nadmieniem, zk^d 
wzi^ty. Z Mat. 5, 28 i 32 cytuje bezimiennie w III i 8: „Yox autem 
evangeiica intentius de castitate praecipit his verbis: Qásquis adspicit 
ujsorem alienam ad concupiscendam eam^ jam mcechatus est eam in earde 
euo: et qui ducit^ inquit, dimissam a viro^ mcechatur; et qtn dtmittit uxorem 
emcepta fomicatioms causa^ fadt eam moecharf (Cf. Mar. 10, 11. Luc. 16, 
18). W in 14 cytuje: „Evangelium autem: Ddigile^ inquit, inimicos 
vestros et precamini pro his qui laedunt vos, Nam si diUxeritís eos qui di» 
Ugwst vos, qualem mercedem hahetist Hoc et latrones et pubtícani /aeiunt 
(ob. Mat. 5, 44. Luc. 6, 27. 23, 34)... Nesciat enim^ inquit, manuš 
tma smistra^ quid faciat manus tua dextřa (z Mat. 6, 3). Na poparcie 
tego, že wszechmocDoáó Boža z niczego, i to, co choe, stwarza, lurzy- 
tacza stowa, których žródia wprawdzie nie wymienia, lecz že dowodzi nie* 
mi, wi^ ma je za powag§ (w n 18): »Nam quae apud homines impossi- 
bilia, possibilia šunt apud Deum" (doslownie w Luc. 18, 27). — § II. Do* 
czasów Justýna i Teofila antjoch. nalež^ Papjasz i Polikarp. Papjass 
(t ok. 160), gorliwy zbieracz tradycji apostolskich, z ust Jana presbyte- 
ři, który byl uczniem P. Jezusa, a može tym samým, co Apoštol Jan^ 
o Ewangelji áw. Marka wiedzial, že tenže Ewaugelista spisal J4 z opowia* 
daň áw. Piotra, i že Mateusz spisal po hebrigsku ,mowy^ Paúskie, lí. 
kóxioL (ap. Ikiseb. Hist. Eccl. III 39). Enzebjusz, który przechowal wia^. 



E w a n g e I i e. 

domoJá o piamach PapjaEza, nie nspomiaa, íeby Papjaaz mónit o Ew. 
£uk. i Jana, lecz tež nie móni wcale, :žeby Papjasz mówít cokolwiek 
pnecin nim, Zrosztq, Papjaszoni nie chodiito ncale o Ewangclje: znal 
je on dobrze, tecz nie poprzestawal na Vfiadomoáciach w nich zawartycb, 
dla tego zbiernt ze7szi|d objaánienia od Apostotófc pochodz^cci „Keque 
enim ex librorum Itctione (mqa juž byly ksiggi o žyciu i slowach P. Je- 
zusa) tantam me utilitatem capere posse esistimabam, quantam ei homi- 
num adhuc superstitum vita". Fapias, ap, Eustl'. 1. c. (cf. Werner, Gcsch. 
d. apolog. Liter. t. V § 3 9 3). Majqc Justýna, Teofila i Papjasza, 2yJ4- 
cycb jednoczeánie w rúínych stronacb, možemy sig obejáii bez áwiadectwa 
íic, PoUkarpa. Lubo w jego Lišcie do Fiiipeniów {c. 2, 7, 8) trudno nie 
tunač cytst z Mat. t, i. h. Lne. 6, S7. Mař. 5, 3. lo. Mat. 6, 13. 
36, 41. Mař. 11, 38. nio b^dziemy przecíež tego uvrnžač za ailny do- 
ffód na nasz^ stron^. iix. Folikarp nprawdzie przy takowycb cytacjach 
móvi: dicil Ďominus, lecz že nie dodaje: in Evangelia, lub scriptum est. mo- 
ína s%dzió, že powyžsze stoná miat z tradycji ustn^ od án. Jana. W ka- 
ždým razie faktem jest, že za sw. Polikarpa kr^žyty i Eww. i to pod 
imionami Mat., 3/ar., Luh, i Jana, jak to widač z ucznia Polikarpowego, 
Ireneusza (wyžej § 6); o tym fakcie áw. Polikarp nie mógl nie wiediieó, 
bo o nim ffszyscy gtoino mówili na calym wscbodzie (Jnstyo, Papjasz, 
Teofil i heretycy wspólczeéni). Polikarp, jako uczeů éw. Jana, wiedziař do- 
fikonate, ciy i którzy Apostoto^rie pisali: jako gorliny o utrzymanie na- 
nki apostolskiej w czyatoáci, nie oraieszkalby ostrzedz wiernych. Že tako- 
fte Eww. 34 falszywe, lub že nie sq pisinami Mat., Mař., Luk. i Jana- 
A przeciež nic podobnego nic czyni; oweiem, powoluje sig na slowa P- 
Jezusa, które s^ w naszych Eww. We nspókzesnej zaá Polikarpowi i^^í- 
tt«la eccl. smyrn. (c. l) czytamy nyroín^ o E. wzmiank^: .Omnia enim, 
qnae transacta šunt, Domino auctore praedicta šunt, aeciindum Evangelium^ 
in quo quid seqtii deberemus, ostendtt*. — ^ 12, Coámymówili o Polikarpie, 
že nie omteszkalby zaprzeczyó, gdyby aatorstwo Eww. bylo falízywie pny- 
pisywane Mt., Mc, I;, i Janowi, to samo trzcba powiedzieí o cbrzeicjaů- 
skich pisarzach z w. I. A przeciež i oni powoivjn sif na pisane ewang. 
i nie zaprzeczaJ4 ternu, ie Apostohwie pisalí. Šw. Barnaba (ok. r. 70) 
przywodzi (episí. c, 4) stoná: rnutíi vocatí, pauri eleeti; a že przy nicli 
dodaje: eicut scriptum csi, i že te slowa gdzieindziej sig nie zn^duj^, jak 
tylko w Mat. 20, la. 23, n. wigc lúe eo innego raa na wzgigdzie, jak 
tylko Ewangelje Sw. Mateuaza. Allu^je do slów enaagelicznych bij: Ďo- 
minus inlercidit tempora et dies, ut acceleret dilectus iliius ad haeredita- 
tom suain (s. Bam. i. c. cf. Mat. 21, 22); Atlendito ne quando quie- 
scentea jam vocati addormiamus in peccatis nostrís, et neqnam accipisns 
poteitatem nostram suscitet nos et excludat e regno Domini {ep. c. 4; cf. 
Mat. 2b, 6 i n.); non venit vocare justos sed peccatores ad pcenitontism 
(ep. c. i jest kombinacj^ z Mat. 9, 13. i Luc. 5, 32); omni petenti 
te tribne (ep. c, 19. Mat. 5, 42. Luc. e, 30). Wsiystkie te raJejsca 
praiidopodobnie pocbodz^ z Ewangelji éw. Mateusza (u áw. Lukasza po- 
wtórzone); pierwsze zaé (cap. 4) viidocznie. Zreszt%, nie moíemy sig apo- 
dziewaó u áw. fiarnaby cytacji z innycli Ewangelji, gdyž za niego nie bylo 
jeazcze kanónu ksí^ éi,; ro^qc przeto jedn^Ews., mógt na tejíe poprze- 
Btairač. U šw. Klemenas rzymskiego {ep. I ad CorirU), i lOl r.» 
zniudujemy dwa miejaca podobné do enaDgelicznych: 1) Miseremíni utn 



Ewangelje. U9 

m 

-serícordiam coDaeqoaniiai; dimittite, ot Tobis dimittatar: proat £aciti8, ita 
Tobis fíet; sicnt datis, ita vobis retribuetar; sicat jadicatis, ita jadicabi* 
mini;' sicat benigni estis, ita benignitatem experiemini; qoa mensura ineti- 
mini, eadem vobis mensnrabitor (cap. 13. cf. Lne. 6, 36 — 38). 2) Yae 
ilfí homini; bonnm erat ei, si natos non foisset, quam at annm ex ele- 
ctís meis scandalizaret: melins erat nt ei mola asinaría drcomponere- 
tor, et demergeretar in maře, qoam nt nnnm de pnsillis meis scandali- 
zaret (ep. dt. cL Mat. 26, 24. 18, 6). Przy oba tych miejscach do- 
daje ów. Klemens, že to 8% slowa P. Jezasa: memoría... recolentes ser- 
mones D. Jesa, qaos... loqaatos est: sic enim dixit (cap. 13); recor- 
damini Yerboram D. N. J. Christi, sic enim dixit (c. 46). Do naszego 
cdo lepiej jeszcze fUnty s. Clem. ep. II c. 8, gdzie mówi: jUt qaippe 
Dominns in Eva n gel i o: Si parvum non eervastís^ qms magnum vobis 
dahitf Dico enim vobis: Qud fidelis est in minimo^ et in majoři fidelis eritJ* 
To samo jest wLac. 16, 10 i Mat. 25, 21. U áw. Ignacego (f 107— 
114) zniýdajemy: „Si enim anias et alterias oratio tantam vím habet, 
qnianto magis iUa, qaae eppi et omnis ecdesiae!'' (epist, ad Ephes. c. 5). 
Slowa: tantam vim habet bylyby bez znaczenia, gdyby nie odnosily si§ do 
znanego wiemym teksta Mat. 18, 19. Si duo ex vobis consenserint m- 
per terram^ de omni re quameumque petierint^ Jíet illis a Patře meo. Bez 
tego teksta masiatby každý zapytaé: quantam vim habetf Slowa zaá si 
€mm znacz^ to samo, co scriptum est enim, Nie przy wodzimy innych listów 
éw. Ignacego, bo chodaž w nich s^ zdania, podobné do zdaň naszych 
Ewange^i (S, Ignat. ep. ad Ephes. c. 14. cf. Mat. 12, 38; ep. ad Phi- 
lad. e. 7. cf. Joan 3, 8.; ep. ad Smym. c 3. cf. Lne. 24, 39; adSmym. 
c. 6. cf. Mat. 19, 1. 2; ad Polycarp. c. 2. cf. Mat lO, 16), jednak nie 
ma wyražnie cytácji: sicut scriptum est, We wspólczesnych zaá áw. Ignace- 
raa dziejach jego m§czeňstwa áw. Jan ma tytnt „Apostc^a i Ewangelisty^ 
(Jfartfr, s, Ign. c. i). Ob. Olshausen^ Ueb. d. Ecbtheit d. kan. Evang.; 
Lamy^ Introd. t. II s. 24 7; Glaire, Introd. wyd. II t. Y s. 139; Demo- 
ret, De orígine evang., Lovanii 1865. Wi§cej áwiadectw za antentyczno- 
éeá% Eww. ob. Mateasz, Marek, Lakasz, Jan. Cf. Itala, Peszito. — § 13. 
Pnytoczone dowody zewn§trzne nabieng% jeszcze wagi przez dowody we- 
wngtrzne. Utrzymnjemy bowiem, že Eww. pisane byly wkrótce po ámierci 
Chrystosa, przez Jego Apostolów, lab aczniów apostolskich, ladzi prostých, 
bez wyžszego nankowego wyksztalcenia (z wyj%tkiem £akasza, i to w cz^ 
ád), pochodz^ych przewažnie z Palestyny. Treáé zaá i forma Eww. do- 
akonale zgadzaj% síq z powyžszym charakterem antorów, odpowiadsg% wie- 
kowi Chrystasowomn i miejscowoád palestyňskiej. 2e to byli ladzie pro- 
ád, widaé ze styla, pozbawionego wszelkich ozdob krasomówczych; widaó 
z jazyka greddego (ob.), jakim pisz^, a zaprawionego hebraizmami i ara- 
maizmami. Nawet áw. Lakasz, jakkolwiek ghidziej pisze, dalekim jest od 
krasomówstwa klasycznych pisarzy greckich. Ewangďiád naši, ježeli maj% 
Jakie wykaztalcenie, tchnie ono miejscowoád§ palestyňsk^: cz^ste ožywanie 
przypowieáci, obrazowaú, porównaň, przenoáni, cytowanie Starego T., 
irszfBtko to može byč wlaádwém tylko pisarzom, którzy si§ kszta^dli na 
wschodzie, zwlaszcza w Palestynie. Byli zwolennikami P. Jezasa i áwiad- 
kami naocznymi, Inb od naocznych ávriadków slyszeli, bo opowiadaj% o na- 
nce i žycia P. Jezasa, bez zapata wprawdzie, ale z wiar^ zopeln^ opo- 
wiadaj^ róžne fakty z drobnemi okolicznoádami, których nie mogÚby pa- 
mi^taó ladzie póžniej žyj%cy, lab nienaoczni áwiadkome. Jakkolwiek Ma- 




E w I n g e I j e* 

rek i LQk&Bi viadomošci swoje majq z innego žródla, aniíeli Mat. i Jan' 
i jokkolNÍek przy niektórycb faktach okolicznoici odmienne pod4j%, prz«- 
ciež niema žadncj mi^dzy pierwszymi a drugimi sprzecxnoíci. Podrabia- 
'cie zaš albu vzajemnieby sig zbijali, albo w DÍczémby si§ nie róínili. Ze 
w W. I pisali, a Die póŽDÍej, pokazujc dokladná znajomoáč dziejóv i miej' 
Bconoíci pale sty úskich lakiub, jakie byly w w. I. Slaň Palcstyny juž pod 
koniec w. 1 byt zupelnie róžaym od tego, jaki by) podczas naroJzcnia 
i šmíerci Cbrystusowej. Wíemy o tém z písarzy áwieckkb, podáwczas iy- 
j^cycb. EwangelUci aie pisali ex professo bistorji i jeograQi PalestyDy, 
a przecieí wsz}'stbo, co z tej dziedziuy przypadkowo wspominaj^, zgadza 
sig z ffíarugodnemi podaniami pisarzy iwicckicb. Cf. Wiarogodtioéčfiiblji, 
Cyryn, ilerod, Pilát i in. artt. z bistoryjí i jeografji biblijnej. Szolbíe- 
rzoiD, íyj%cym vr w. U, kiody Jerozolima danna byla zliurzoDq, kiedy 
&0 inoych iniast i 98a iniiycb miejscowoáci za cei. Adrjana tenže los 
spotkal (Diů Jíipphl. Vita Adriaui), kiedy nie istniat ju2 dawnicjszy po- 
dzial Palestyny, bylobj niepodobném untkiiifcie wielu anaobronizniów, 
a jeszcze moiej uniknqůby tego mugli písarze uiewyksztalceni, jakicb sam 
sposób piaania w £ww. przypuszczaú kaíe. A skoro wszj-stkio cecky ne- 
nngtrzne i dowuJy zeffDgtrziie przemawiajq za antén ty czooáci^ Kwn., do 
przcciwników nalcíy dowieíĚ: kto, kiedj, w jaki sposób podrobit Eww. 
i udat je za pi^ma apostolskie? Tego zaá nietylko dowioá<!i, ale i racjo- 
nalnie przypuácié nie podobna, bo: l) Kto pixirobiiby? iyd, albo cbrze- 
écjanin, albo poganin? Lecz czyž možná przypuícid, aby žyd lub poganin 
pisali przeuiw sobie, na korzy^č cbrzeácjan, przcz siebie nienavidzonycti 
i przešladowanycb? czy žyd, lub poganio, obstajqcy przy swych blgdacb, 
móglby tak udač zwolennika CliryBtuiOKego? Gdyby podrabiat cbrzeácja- 
nia prawowierny, wytlcrígliby falssorstwo hcrclycy, i przeciwnic (cf. wyíej 
§ 8). 2) Kiedy podrabial? Za íycia Apostotów, czy po ich šraierci? 
W pierwszjm razie iiie omieazkaliby zflprotestowad Apostoíowie, w dni- 
gim — ich uczniowie (cf, § ni 1 2). Wiemy o jedyném podrobienia • 
Dziejów he. Piolra i Ttkli (ob. tej Kncykl. I 327 — 2!) i o póžniq- 
szém lialszerstwie Marcjona; lecz o pudrobieniu Ewangelji nikt od najda- 
wniejszych czasów nie przypnszc^at. 3) W jaki sposób podrobienie nast^- 
pilo? a raczpj, jak moglo sig udaó falszerzowi narzuccnie Ewangelji, przy 
tAkiej czDJnoáci ucztiiów apottolskich: iáw. Ignacego, Polikarpa, Klemensa 
rzyra. i innych? Jakim sposobem tak prgdko si^ rozszerzyty, že jui 
w pierwszej pólowie w. H šw. Justýn zastat je itszgdzie po koáciotacb, 
nžywaj^ce powagí i przez nikogo n lep oděj rzywane? Tych trndnoáci ina- 
czej rozwiqzuč nie možná, tylko przyjgciem, že Eww. pochodz^ od auto- 
rów, których imiona nosz^. Ob, DemarH op. c. s, 188.. laa.. — § 14. 
Každego ezytíu^cego Ewangeljg musí nderzyč dziwne w wiela razach po- 
dobieástwo migdzy Mat., Mnr. i £uk. Ci 3 Ewangcliíei nazywaj^ si§ z te- 
go ponodu tynojityknmi., a icii Emangelje synoptycznemi (od oúvo<1íií. con- 
spectns). Gdyby to podobieústwo rozci^gato 3i§ tylko do opisywania ta- 
kicbže samycii faktów, nie bytoby nic naturnlniejszego; leez w opisie fa- 
klów uíj*wiy4 jednakowycli zilaii, uktadu wyrazów i t. p. Z dnigiej zaS 
strony každý z synoptyków raa pewne fakiy, sobie tyiko wlaSciwe, albo 
opowiada porz%ďíiem i sposobem róžnyra od inDj'ch. Wszyscy 3 zga- 
dzajf síq co do tresčí pod tym wzglgdem, 2o rozpoczynaj% žycie 
pabliczno P. Jeziisa od Clirzlu Janowego, a koiicz^ na Waiebowst^pieuiu; 
co zreaztq jest bardzo oaturalne. Dalej, nazyscy trzej przed Cbrztem P. 



Ewangelfe. 151 

Jezim podžú% wiadomoáé o nanczania áw. Jana Girzciciela QáU s, i. 
Mr. 1, 1. L, 3, 1), jako o pierwazej epoce žyda Jesosow^^o. Wszjsc/ 
a roipowiadaj^ ^ ^^> ^ P- Jezus, po nwigzieimi Jana Chrz., rozpoca%l 
naaczanie w Gafilei (lít. 4, 12. Mr. i, 14. JL 4, 14. cf. 8, 19). Naa- 
czanie to po miastach i wioskach Galild doprowadzig§ až do (ostatniej 
w tjdu P. Jezusa) pascby, na któr^ údaje si^ On do Jerozolimy (Mt. 
19, 1. Mr. 10, 1. L. 18, 22). Dáeáe ostatniego tygodnia i dalsze, až 
do Wniebowst^pieoia, opowiadaj§ zgodnie z Ewange^^ áw Jana, tak jed- 
nak, iž ta ostatnia Ewange^a jest aznpehiieniem synoptyków (Mt. 2i, i. 
Mr. 11, 81. £. 19, 29. Jan 12, 12..). Róžniee co do trešci mig- 
ázy synoptykami s^ nast§pi^%ce: Marek nic zgoLi nie ma o Narodzenin, 
ani P. Jeznsa, ani áw. Janií Ghrz., lecz zaczyna swoj^ £w. wprost od te- 
go, jak áw. Jan na pnszczy wzywal Ind do pokuty. Matetuz poáwi^ca 
dwa pierwsze rozdzíaty dawniejszym dziejom: opowiada genealogy P. Je- 
zusa, Zwiastowanie przez Aniola o inaj%cém nast§pič Narodzeniu Syna 
Božego, szczególy o samém Narodzeniu opuszcza, a przechodzi do poklo- 
nu m§drców; mówi didej o okrutnym rozkazie Heroda, o ndeczce p. Je- 
znsa do Egiptn, powrode ztamt^d i zamieszkaniu w Nazaret. Ssczegófów 
tych žáden inny Ewangelista niema; nawet áw. Lukasz, tak obfity w fakty 
przed Qirztem Janowym. Lukoěz^ przed przyst^pieniem do publicznego 
žyda P. Jezusa, po krótkim wst^pie (i, i — 4) prowadzi cqrtelnika do 
domu Zacbarjasza i Elžbiety, do áwi§tyni, gdzie Zachaijaszowi zwiastnje 
arcbanio) o pocz§cia syna; od tej chwili nplywa 6 miesi§cy, po czém na- 
stgiiQe Zwiastowanie N. Maiji P., odwiedzenie Elžbiety przez MaiJQ, 
kymn Maiji (Magnificat), narodzenie si§ Jana Chrzcidela, bymn Zacba- 
(Benedictns), edykt cesarski o popisie ladnoád, Narodzenie P. Je- 
w Betleem, zwiastowanie tej nowioy pasterzom i ich przybycie do 
BeCleem, obrzezanie P. Jezusa, ofiarowanie (jo w swi^tyni, szczególy 
o Symeonie i Annie, pieáň Symeona (Nubc dimittis), powrót N. Maiji do 
Nazaret, przybycie do Jerozolimy w i2-ym roku P. Jezusa, rosmowa Je- 
go z doktorami w áwi^tjrni, znów powrót do Nazaret. Oto s% szczególy 
samému tylko Lukaszowi wlašdwe, przez innycb Ewangeiistów nietkni^te. — 
§. 15. Wzi^wszy w r^k§ Synopsin evangelicam, widzimy i-od wielk% licz- 
b( faktów z žyeia P. Jezuta^ jednakowyeh tce wszystkich trzech synáptykack. 
Tak Mt. 8, 8. Mr. i, 2. h. 8, 4.— Mt. 8, ii.Mr. l, 7. L. 8, 16.— 
Mt. 8,16. 17. Mr. 1, 10. 11. L. 3, 22.— Mt. 4, 12. Mr. i, is. 18. 

L. 4, 1. 2.— Mt. 8, 1—4. Mr. i, 40—45. L. 5, 12— 16.— Mt. 8, 
14 — 17. Mr. 1, 29 — 89. L. 4, 88 — 44.— Mt, 8, 23 — 28. Mr. 4, 
36 — 41. L. 8, 23— 25.— Mt. 8, 28—84. Mr. 5, 1 — 20. L. 8, 26 — 39. — 
ML 9, 2 — 8. Mr. 2, 3 — 12. L. 5, 18— 26.— Mt. 9, 9—17. Mr. 2, 
18—22. l^ 5, 27 — 88.— Mt. 9, 18—26. Mr. 5, 21-43.^.8,41-56.— 
Mt 12, 1 — 8. Mr. 2, 23 — 28. 1 — 4. L. 6, 1 — 9.— Mt 12, 9— 14.Mr. 

8, 1 — 6. fc. 6, 6— 11.— Mt 12, 22 — 82. Mr. 3, 23—30. L. 11, 
14 — 28. 12, 10. — Mt 12, 46 — 50. Mr. 3, 81 — 35. L. 18,19 — 21. — 
Mt 13, 1 — 13. 18 — 23. Mr. 4, 1 — 12. 25. 13 — 20. JL 8, 1 — 10. 18. 
11 — 15.— Mt 13, 31 — 82. Mr. 4, 30 — 32. L. 8, 18— 19.— Mt 14, 
1 — 8. Mr. 6, 14—17. L. 9, 7 — 9. 3, 1 9.— Mt 14, 13-21- Mr. 6, 
82 — 44. L. 9, 1 — 17.— Mt 16, 18—28. Mr. 8, 27 — 9, 1. L. 9, 18—27. 
Mt 17, 1 — 13. Mr. 9, 2 — 13. L. 9, 28 — 36.— Mt 17, 14 — 21. Mr. 

9, 14—29. L. 9, 87— 48.— Mt 17, 22. 23. Mr. 9, 30 — 32. L. 9, 




ÍSZ EwaageljcL 

Tjle 

dtm mi t MmriáemítL Mt. «, 1— 4, Mr, 1, 4<»~4S. tu », I2~i<.— 
Xt. *, t%--t%. Mr. 4, S4— 41, tw », 2S— ii- — ^Mt. «. 2é— *4. 3fr. 5, 
1— 'í*, fcu *, ««—>*. — Mt >, ž— ». Mr, t, a— 12. L. s, i«— j4.~ 
Mt. f, iř— i4, Mr, ^, 21— 4$. Kw S«4#— 5€.— ML i«, i — 8. 3fr. 2, 

M — %%. I — 4- JL «. 1— i, — Ift. 14, 1 — 1. lir. C, 14 — 17. t. f. 7. 

%^ \%.% otahra on otaerng op9«iadi9% bžě ¥Mf«y, \A» dasemxdm- 
m n^ iaiex^ op, Mt. 17, i — \% i 3fr. », 2 — is oksKrug mž L. 
%^ 2«— 94.-— Mar. 9, as— ^ooteeníQBtMi. 8, i— ». i £. », 4«— 50. 

17, t^-^^ytL 12, 44— ^«, Mr, 3, ai^a^ oUnnieš aii 2;. 8, 19->21. 
L J. £dks8z i Marek krócg od dvódi majdi re^eetÍTe sjnoptfków. 
a^ 'Síetjfko w wjbono fakúm i oÍMtíisr»i«^' im t o w arzyny ych, lecz 
jMwet w ydaafadi í mjttímu k rk tmi spkcptjej cxftfo si^ 2gadxaj%, nie 
tak, ížbj co do flowa jednakowo opowkidali, lecz poa%dek mjáii i wy- 
trnéw o wtzftúáth trudí bjrwa jedaakowj. I ta takte fjokasz wi^cej 
fí^ trzyma Marka níž Matenwa. Xp. Mt. 14, 19. Mr. 4, 4i. £. 9, 16.— 
Mt le^ 14. Mr, 4, 11. L. 10, 5.— Ml 12, 8, Mr. 2, 28. £. 4,5.— Mt. 
12, 9« Mr a, 4. 5. IS. 4, 9. 10.— §. 16. I>ot%d móinliáray o faktach, 
która wtzyiey truj synoptyey opowiadaj^; s) wszakie Cúcta, o których 
we dwóeh tylko opoinadaj%: L Mateusz z Marldem nug^ jednakowo fa- 
kty, o któryeli Lokasz oíe mówi: Mt. 4, 18—22. Mr. 1, i€— 20. — ^Mt. 

18, 84. 85. Mr. 4, $$^ 84.— Mt. 13,58—58. Mr. 6, l-r-^-^Mt. 14, 

8—12. Mr. «, 17 — 28.— Mt. 14,22-38- Mr. 6, 45 — 51.— Mt. 15, 
1 — 20. Mr. 7, I — 28.— Mt. 15, 21 — 31. Mr. 7, 24 — 31.— Mt. 15, 

82—38. Mr. 8, 1 — 10.— Mt. 16, 1 — 12. Mr. 8, 11—21. Te fakty Ma- 
rek opowiada po swojemo, tylko porz^dku Mateaszowego sie trzyma. 
// McUeušz ma Jeszcze wi^cej jedoakowych faktów z I/ukaszem, o których 
Marek nie mówi. Ob. Mt a, 1. 2. L. 3, 8.— Mt. 4, 5— 11. L. 4,5—13. — 

Mt. 5,1 — 12. L. 6, 20—23. — Mt. 5, 18. IS. 16, 17.— Mt. 5, 25 — 27. 
L. 12, 58. 59.— Mt. 5, 32. L. 16, 18.— Mt. 5, 39—42. L. 6, 29 — 80.— 
Mt. 6, 44 — 48. ti. 6, 27 — 36.— Mt. 6, 7 — 13. L. 11, 1—3. — Mt. 6, 
19 — 7, 13. L. 12, 33. 34. 11, 34. 16, 13. 12, 22 — 31. 6, 37—42. 
11, 9 — 13.— Mt. 7, 16 — 21. h, 6, 43— 46.— Mt. 8, 5—13. L. 7, 
J — 10.— Mt. 8, 19 — 22. L. 9, 57 — 60.— Mt 10, 26 — 35.L. 12, 2 — 8. 
51— 58. — Mt 11, 1 — 80. L, 7, 18 — 35. 10, 13 — 22.— Mt 18, 12—14. 

L. 5, 4 — 7. W opowiadaoia tych faktów (których Marek nie ma) La- 
kasz wiemiej Mateasza síq trzyma, aniželi w poprzednieh (pod n. I) czy* 
nit Marek, gdy szedí za Mateuszem. III. Wiernoáó Lukasza idzie do 
tego stopnia, že zwíaszcza w przywodzeniu síów P. Jezusa do</ou^m> idzie 
za MaieuBzem: np. Mt 3, 9. 10. L. 3, 8. 9.— Mt 3, 12. E. 3, 17. — Mt. 

11, 7—10. L. 7, 24 — 28.— Mt 11,21 — 23. L. 10, 13— 15.— Mt. 11, 
25 — 27. lu 10, 21 — 22.— Mt 12, 26. 27. L. 11, 18. 1 9.— Mt 12, 
89 — 45. Yj. U, 29 — 81.24 — 26. — Mt 13, 33. L. 13, 20. IV. Przeci- 

wnie zaá, ile rázy Lukasz opowiada jednakowy fakt z MarUem (którego 
Mat. nie ma), nie trzyma síq go áciáie, jak to czynil w faktach, które 
bral z Matousza (Cf. Mr. 6, 17—20. Z. 8, 37— 39.— Mr. 5, 29—37. 

£. 8, 44— 51.— Mr. 1, 21 — 28. L. 4, 31— 37.— Mr. 1,35 — 39. L. 4, 



4t— ii. — Hr. li, sa— 40. £. ao, 4S— 47; lecz Mar. 1, 34. ss 
4, 34. s&. jako tfl2 Hr. lO, 14. 15 t L. 18, I6. 17 s% dodownemi). 
Sloweoi, ile raij dwaj tylko synoplycf jald fakt opowiadaj^, czgíciej ha- 
kaaz opowiada jednako z Hat., attiželi z Harkiem, lub Marek z Mateusiem, 
i w ukowych faktach écUlej idzie za Maieaszem. W fakUcb, opowiada- 
nTCh frtet triech sjnoptyków, Lukaiiz wpraw^e irigcej idzie za Markiem, 
nit Haienszem; lecz nie powtarza za nim doslownie jak wtedy , gdj szedl 
n HueassetD n faktach, o ktdocíi starek nie mówL Ob. //u?, Einleit. 
t. U §■ 38. 87. cf. 17. Liurtt, Das gegenw&rt. Verbáitn. <]. Mat. u. Iďar. 
E.W. m ZeiUcAr. /úr l-aih. Theol., Wjea 1852 IV 1 s. 219...— §. \7. Po- 
dobieiatw powyžaxych i róínic mi^y iyDoptjkaiiii pr2fczp]§ tlamaczy 
i. AngDf^ (£Je consensu nang, I v^ 4), 2e jakkolwiek kaídy z nícli 
trzniut óq Ew^o porzfdkq v odpowi&daniu, jednakže nie nidač, 2eby 
pned pisaniem nie wiedzi^ a svým poprzedniku, lub žeby opušci) przez 
niewíadonoič 10, co jest ■ dragiego, lecz íě kaldy dodat stroje nspólprá- 
CDwaJctwD wedhig potrxeby i jak otrzymal natcboienie. Wedtug tego 
Harek znát i miat przed oczyma Mateuaza, 3 Lukasz obudwůch. To przy- 
pnszczenie opicra si; lúd: na tém, ie Mateusz niypierwej pi»al swojf 
EvangeUs, po ním Marek, a Lukasz po obudwócb (cf. wy2^ §. 3); 2-k, 
te Marek mint Mateusia przod sob^, jpokazuj^ niektúre cyta^je wspólne 
obudwóiD. W Malach. 3, 1 czytamy: £<:«£ tga mtUo angftum meum tí 
pratparabic viam ante /acitm mrajn. Mateusz (11, lu^ cytnje te stowa 
W Ua ^OSÓb: Ecee tgo mit. oa^. ni. anle /acient luam, qui pratparabit viam 
iHm Mtff u. Marek (1, a) co do joty pomarza tg aam^ cyta4ýe za Ma- 
MaMBL Tak samo í ťokasz (7, si). 2e zai Marek cytacji swojeg nie 
VB4I z orygiiialu. widBi3 zt^d, í2 podaje j^ za slowa Izajasza, gdy tym- 
csnem wii^t^ jest ona z blalaobjasra. Izigatz mówi (39, 13): Jad ten 
■etami tnemi i wargami šířemi czci mig; serce zaijego dalekióm jestode- 
■nie; napróíno mig czcz^ nauczaj^n przykazaĎ Indzkich i nank." Ma- 
Unax (15, 6) prz}wadzi te stava, z drobnemi odiníaDaiDi. Marek (7, G) 
do^wnie za Msteuszem. W Zach. 13, l: Fercuíe pattorem et ditpergm- 
tur oves. Blat. 26, si i Mař. 14, 37: Percutiam pastorem et dispergaitar 
ovtt 'jregi*. IsaL 40, 3; Vox >;latnanlii m diierto: Parate viam Domini, 
reeta* /acit* in soiitudine tšmiťu tjut. Mateusz {3, 3), Marek (l, 3) i Ln- 
kasz (3, 4)te samé slona przywodz^ lecz wypuszcz^^ in aoliiudine. Z tych 
cytat widač, 2e Marek (eksty staroteetamentowe wypísyw&l nie z tekstu 
70, lecz z MateQsza; czém inném przyo^Diniej ta jednosIovDošii wyttn- 
maczyč sig oie da. Gdyhy obadira tttunaczyli takowe teksty z hebr^j- 
ildego, albo gdyby z parnici je cy to wali wedlug iD, ate oiezaletme jeden 
od dmgiego, mosieliby prseciei n jednej i drugiej c}~tacji róíoió aig od 
síebie. O innych podobteústnach i rótnicach mifdzy Markiem a Mate- 
nsKem, jako teí mi^zy ^akaszem, a obu poprzedninii, ob. artt. Marek, 
JlokasE. Tu tylko DadmieDič wypada, že každý z synoptyków miat swój ceL 
Mateusz np. písal liia íydów, w Palestyoíe b^d^cych; Marek dla Ezymi&n, 
Lnkasz dla Greków. Nadto, Mateusz pisal z wtaanego doiwiadczenia; Ma- 
rek nietylko miat Mikteiisza przed sob;, ale jeazcze drugie žródto, w opo- 
wiadaniach á. Piotra; Lokaszowi, oprácz MateuEza i Marka, za iródlo 
stnlyly opowiadania innych naocznych áwiadkóff žycia Cbry^tusowego. To 
pnyj^wszf, snmo z siebie iryptyna, že rouši byč pewna jednostignoíé 
w synoptjkacb co do faktów, a nawet wyražeú, bo nástupný miat przed 



rnemi). ^^^ 

Di In. ■ 

I 



przetožony zostat wkrótce po iwém ukaziDÍu bíq na J^jk giecki, a gdzie 
vszyBcy trzej syooptycy zgadzaj^ si; w wf raieniach. Um grecki ten 
przektad mieli przed oczfina. Oprócz t^o, aiezaleÍQie od przekladu gre- 
ckiego, kr^žyó mi^j kopje orfginalaej (hebr. ciyli sram^ikíej) EvraDgelji 
pierwotnej, pomaožon^ juž dodatkami pewnemi, a i ta nowa redakga 
miala by6 znów po grecku opracowana (nie przetožona wieroie); to 
zaá opracowanie greckie loa tiyí v tych laiej^scach. gdzie Mat. i Mař. je- 
dookowo opowiadig%. Dia wytíamaczenia zas jednozgodnoáci Mateusza 
i Enkftsza, Eicbhorn przypuszcza, že oprócz Ewaiigelji pierwotaej w pne- 
kladzie greckim, oprócz jej przeróbki, przerobioiiej takíe po greuku, 
istnialj jeszcze iane dodatki bebrajskie, ronnieí tlumaczoDe na grecki, 
przez umiejgtaf rgkg wtr^coDe Jo Ewaogelji pierwotnej, i te dodatki s^ 
w tfcb miejsčach naszjch Ewaogelij. gdzie JVlateuBz i Lukaaz zgadz3j% sig 
w wyraŽeDÍach. Tym sposobem Eicbbora na utworzenie trzech Ewangelji 
i objaánienie ich JedDozgodnoáci przypnszcza až saeáé, t. j. trz>' teksty 
bebrajskie: i) prosty najpiernsij, i) z dodatkami, 3) z innemi dodat- 
kaiDÍ; trzy greckie pr/ektady: 4) jedea z prostego mgpierwszego bebraj- 
skiego, 6) dragi b^%cy przeróbk^ .bebrajekiego pod n. 2, i e) trzeci 
z hebr. pod n. ň. Rzecz dzíwna jednak, le Eicfaborn, namnožywszy tyle 
tekstóvr Ewange^i pierwotnej, jeszcze nie wyniyálil nic na nyttamaczenie 
zgody mi^dzy Lukaszera a Markiem. Wigc ostatecznie przyznaii trzeba, 
íe I^ukasz z Marka, lub przeciwuie, wzajemnie nypisywat, a uastgpnie 
vrrócič do tradycji, íe jeden Evangelista mtal pismo drugtego pried sob^. 
Nadto, Diepodobieúsmem jest, íeby tyle tekstów (Ewangelji pierwotnej). 
daleko rzetelDiejszycb w tej hypotede od oaszycb Ewangelji, zagiu^lo. i to 
bez najmniejszego áladu, gdy tymczasem przeróbki ich pncchonaty sig 
i adane zastaly f,% písma samých Apostotów.— g 21. Gratz zamierzyt 
Uproácič bypotezi Eichborna w sposób naat^puj^cy (Neuer Vertuck der 
Entalehung der dreif ertltn Kvangetíen tu erkíiiren, Tubing. 1813 § 36; 
HisloT.-kril. Kommmtar ub. d. Evang.Mal., ib. 1821), í. Napierwsz) 
byla, podtug niego, Ewangelja pierwotna po bebrtýsku, czyli syro-chal- 
dejíku, przeznaczona d!a tych, którzy opowiadali Ewangeljg, i z oiej Ma- 
teusi zredsgowa) sn-oj^ EwangelJQ w takiraže Jazyku. 2, FQiaiej, gdy 
nauki) Cbrystnsow^ szerzyů pocis^lo mí^dzv poganami, wapomnian^ Ew. 
pierwotn^ przeloíono na jgzyk gr. i poranolono dodatkami. -i. Z tej to 
greckiej redakcji napisali svoje Ewvr. Marek i Lukasz, zk^d pDchodzi 
nz4jeinna ich zgoda co do treát^í i wyražeú. 4. Nast^pnie przetluma- 
czoDO na j^zyk gr. Ew. Mateusza, lecz tlumacz jui nie trzymat sig álepo 
oryginata, tylbo fakty podobné opisywa) stowami z Marka wzigtemi, 
a nawet nickiedy wproat z Marka wpisywal ustgpy do Mateusza, dla tego 
Mat. i Blar. najwigcej sig zgadzfý^ z sobq. 5. A jak z Marka wpiay- 
wat tlumacz ústupy do Mateusza, tak z Mateusza interpolonat kto£ Lu- 
kaaza, zt^d pochodzi zgoda mí^dzy Mat. i ^ukaszeni. 6. Oprócz pne- 
ktadu (nyíej n. 2). Marek i iiukasz mieli przed sob^ orygin^ Ewan- 
gelji pierwotuej, zt^d pocbodzi zgoda oiigdzy wszystkimi synoptykarai co 
do faktów. Od tej hypotézy w gruncie rzeczy máto gíq róžni hypotéza 
Seromler'a, popierana przez Bertboldťa (Ilisl.-krit. Einkilung in d. 
SehrifUn d. A. u. .V. TeiC cz. XII § sas). Ostatecznie wi^c rat^onaliéci 
przypuazczají * rzeczy: t" že Ewangelje nasze s^ przeróbkami z jakiejá 
Ewangelji pierwotnej, m^^cej atužyó za przewodnik podr^czny Apostolom 




E w a n g e I j e. 

i oeznioiD GbiTStnsowjrm, dla jedDOst^nego naacx&nia o Ijdii i czynach 
P. Jexnsa. a* Že aasze ewangeije sq inierpolowanemi. Lecz wszjstkie 
bypoWiy racjonalistów oprócz tego, že iadnym dowodem iewTi§trzDTni nie 
S4 poporte (nasze przj-pnizczenie opiem sig na jednozeodnej tradycji, 
o której ob, wyžej § 3), maj^ jeszcze przeciwsobie nastfpnjqce zarznty. — 
§ 22. Co do i", EnaugeJja pienrotoa, jak jq przypnsiczajis racjonsliSci, 
byla beí cela, Apostotowic oie potrzebowali jej ani dla aiebie, bo mieli 
■m íywej pamieci wszjstkie faktj- i nauki P. Jezusa, sami byli t3kow% 
Ewaogelj^. Nie potrzebowali jej tež dU wiernych w Palestynie, bo diieje 
P, Jezusa byly wszystkim wisdome; z krótkiéj Evtaniretji pierwotnej nicby 
si{ nie nanciyli. 3iamy w Dziejach Apost. pnyktady kilko kazaíi apo- 
sbilskicb, ale z nich nic na korzyíí Ewangelji pienrotn/j wywaioskowaé 
nie mažDB. Apostolowie mówiac do žydów w palestj-nie, nie potrzebo- 
wali rozwodzič 3i§ obszernie o iyciu i dzielacb P. Jaznsa. bo te byly 
znané wszfBtkini. Z powodii íe P. Jezns po swém Zraartwychwstanin nie 
Wfizystkim dat si@ widneé, leci „tylko áwiadkom przctltóm przjgotowanyni 
od Boga* (Aet. lo, 4i), Apostolowie wjstgpnjq jaku šwiadkowie Daoczni 
tegoá Zmartwycbwatania. me ttttyitíneh swycb kazaniach dajf to áwiade- 
ct*o i na t«o punkt ktad; szczególniejszy nacisk. Treéci^ wszystkich 
kh kazaú jest dowodzenie z proroków, že Jezus je«t Chrrstosem, obie- 
canjin od Boga Mcaijaszem, a ježeli coá nadmieníaj% z dzíejów P. Je- 
nsa, to tylko dla te^o, íeby wjkazač, ií proroctwa sif spetnily. Tak 
np. é. Piotr w pierwszycb swycb kazaoiach po wigkszej cz^áci tylko cy- 
mje proroctwa (ob. Act, 2, 14 — ifi. 3, 12 — as. *, 9.../, wezwany do 
Korneljiisza, mówi: „Wy wjecie, co sig dziato z Jezusem, poczawszy od 
Cbntn Janowego: jako czynit cuda, zmartwrchwstat, którego to Zmar- 
lugcAwUania my iwiadkami jesUimyi po ZRiartwychwstanin kázal nam 
Opowiadač Ewangeljg, o nim prorocy iwtadaq i t. d.* (Act. 10, 34 — 4J). 
Inui Apostolowie równieí cndami (vinuta magna) dowodziti Zmartwrcli- 
mtania Jeznsowego (Act. 4, as), a proroctwami wykazywali, že On jest 
Chrystasem, t. j. Messjaazem. Š. Pawet przed Festoseni zcznaje, ts nic 
innego nie mówi), tylko to, co prtepouiadali: Mojžesz i prorocy (Acl. SC, 
33. as); w Tessalonice dowodzi, že potrzeba bylo, aby Chrystns cierpiat, 
i te Jezns jest Chrystnseni (íb. IT, s); wKoryncie opowiadal (ib. 18, 5), 
to ChryBtus umart za grzecby, íe tak byto przepowiedtianěm, že byl po- 
gTMbaoym, že zmartwychwsta). že po Zraartwychwstanin dal Big widziei 
Piotrowi, a potem innym (I Cor. lá, i — 9); póíniej jeaicze w líácie 
svým (ib, 20 — 39) dowodzi Zmartwrcbwstania Chryslusowego; w An- 
tjochji (w Pizydji), w obec synagogi wylicza najprzód dobrodziejstwa 
Boga wzgl^ein Izraelitáw, až do czasów Dawida, przechodzi nast^nie 
do jego potomka Jezusu, mówi, že Jan Mn dat áwiadectwo, že niespra- 
wiedlíwie byl ukrzyiowanym, wedlug proroclu; že ztnartwychwstat po 9 
dniacfa, že potem byl widzianym przez íwiadków; przywodzi proroctwa 
i t. d, (Act. 13, iC — 42). W Rzymie teníe Apoštol z Mojžesza i pro- 
roków dowodzi o Chrystuaie (Act. 28, 2S. 24). Filip eunucha królowej 
etjopskiej (Act. 8, 35), a Apollo žydów w .\cbaii przekonywa Pismem i. 
(ib. 18, 28). Tesaaloúczycy takíe rozczytnjq sig w prorokach, zasly- 
sawny o Chrygtusic (ib. 17, 1 1 }. Przy tycb naukacb dodawali Apo- 
stolowie zachft^ do pokuty, do nadziei w odpuBzczeníe grzechów i do 
uwienenia w Jezusa (cf. Act, ao, 21), i opowiadali o jego psnowaniu 



I 
I 



J 




L 



E w a n g e I í e. 

nad áiríatem (Act. lO, 36). Takq b;ta trešú nauk apoBtolsktcb do žjdów 
i prozelitów, którzy )už slysielt o Chryatusie. W PalestjDie wi(;c opo- 
wiadacze Evangeljj przedeanzi/ilkiéia proroetwa taKtotówffwcUi do Chryttma. 
Od czego zaá zacz3mali naaczanie pogao, WDoaió možemy z kazania i. Pa> 
wla w Areopagu (Act. 17, 23 — 3i). Nie mówi on tam jeazpze nic 
o Ukrzyžowania, o proroctwach; dowodzi tjlko, íe Bóg nie raoíe bjé raa- 
terjalnym, že jest czystyoi darbein; wzywa do pokuty, zapowiada s^d po- 
wszecliny i, jako jedyny árodek imiknigcia tcgo sadu, podajc wiar^ w ,m^- 
ía,* kt6ry zmartwycliwstat. Imieiiia Jezusa jeszc^te nie nspomina, bo nie 
wie, jak Jega nauka o samyui Bagu przyj§t% b^zie, Widzimy wigc, že 
w tém nauczaniu nie ma nic, coby kazato przypuazczač jakqé juž pisan^ 
Evangelia, i Žeby wedtug niej kiecowač sig míeli opowiadacze Ewangelji 
w Palestynie, w piernszych latách po Wniebnwstqpieuiu Chrystusa. Naa- 
czanie zastosoiraiie byto do okolicznoíci. Wioniy nawet ze ániadectwa 
Papjasza (ap. Kuaeb. Tlist. E. III 39), íe Piotr, gdy opoiriadat Ewan- 
gelji, dbal tyjko o poZytok Btnchaezy, a nie o bistoryczne przedstawienie 
faktón z íycia P. Jezusa: pro audifníium utíUtate, non vero ul lermonum 
Domini hifloriam conti-xertt, evangelium praedicabat, Zre>zt% Apostotowie, 
m^y: sobie znpcwníon^ pomoc Ducha 4. (Joan. 14, 2 6), mogli nie dbač 
dla siebie o Ewangelje pisane, któreby ini przypominaly, co raaj^ nauczač. 
Jeéliby zní istniaía jakaá krotka pisana Ewaiigelja pierwotna, to przeds- 
wszyatkiém powořywalby sig na ni^ i. Pawel w swych lištách, onby j^ 
roErzucaí raigdzy wicrnycb, z niej przypominalbj nauki. Tyraczasem nie- 
lyiko i. Pawel, ale i íaden inny Apoštol o pisan^ Ewangelji nie mówi^, 
lecz o styszanej. Dopóki Apostotowie zostawali wíród spoleczedalwa, 
któremu opowiadali Ewangeljg, nie byl potrzebny Žáden inny dokument, 
stwierdzaj^cy prawdziwoáó ich opowiadania. Lecz gdy sig oddálili z togo 
miejaca, powatawata nieraz putrzeba juž to wyjaSoienia, juž tež nonego 
/aáwiadczenia o žyciu i nauce Jezusa. Potrzebie tej zaradzoli przez listy. 
Tak np. i. Pawel przypomiua (I Kor. ii, S3...) o Wieczerzy Paňskiej, 
o Zmartwycbwstaniu Chrystusa i umarlych (ib 15, 1...J, pot^pia nowe fal- 
szywe nauki (Gal. i, c... II Tira. i, 17..,); á. Piotr widzi sig zmuszo- 
nyra upomínač wiernych do stalojci w otrzymanej poprzednio nauce (II 
Petr. I, 12.. 3, 1..); podobniei i. Juda (ep. v. s). Zt^d poszto. Že 
wielu, jeszcze za iycin Apoatoíów, staralo 'sig wyáwiadczjé przysíuge wier- 
nym, przez spisanie togo, co caynit i iiauczal P. Jezus, a to wedlag 
nauczania Apostofów (Luc. i, i). Zt^ takže nic dziwnego, že przynaj- 
rauiej niektórzy Apostolowie pragneli zosUwiĚ piámíenne painietniki 
(Ó5io[ivij|).aTct) o swéiu opowiadaniu ewangelioznéra, aby raigdzy wiernymi 
pozostalo na zawsze ich šwiadectwo o dzielach i naukách P. Jezusa, i po- 
ZQstawili takowe, juž to przez siebie {Mateusz i Jan), juž przez innycb 
(Pawel przez Lukasza, Piotr przez Marka) pisane. Gf. JusUni Apolog. I 
33. 6e (9Í0WB przywiedzionc wyžej w § n). Paraietoiki takowe byly 
pisane orygínalaie, a nie thimaczonc, bo i. Lukasz, który o nich wspo- 
mina, mówi aovstajav SííjTEasi; (utožyli opowiadania), a nie -íjjijiijvsoattv 
(ttumaczyli). Cf. Hug, Einl. t. II g 33. Nic nie upowažnia do pray- 
puszczcnia, žeby nasze Eww. byly przeróbkami jakiejá Ewangelji pierwotnej. 
Jeszcze mniej možná przypuszczaí interpolacje, o jaiíich mňwi% hypotézy 
racjonalÍ3tów.~§ 23. Autorowio tych hypotéz mówií, že tam jest inter- 
polacj.i, gdzie m jednakowe wyraženia. Lecz to niekonieczne. Int«<; 



polacje niožDabr podcjrzf wai^ wt«dj, gdjhj zdanie, jalde tíi u -^^| 
I wtr^coDe uvaía, nie wi^ato si^ >ni z poprzedzaj%cemi. ani z naatspnjv ^^1 

cemi po nim zdanlami; gdyby nie bylo íadnym spójnikieiii polyMone. ' 

Lecz i « tym razie nic moína podejrzywač íDterpnlacji, jeícli sam autor 
ma iwyczsj ei abnipto przecbodzič z jedoej naterji do drugisj- f^O- 
diejby možná ÍDterpolacj^ podejrzpvač tam, gdzíe zdáni e, tah okres jest jakby 
bezmyálnie wtrqconym i zostaje w iridoczDej sprzecznoáci z poprzedniém 
)ab naítgpQéin opowiadsnieDi, lub z j^kiem autora. Znstosujmy te zá- 
sady do miejsc takicfa samých np. u Lukasza i Mateosza. Chociaí 
niekláre xd&Dia Labaai wi%že z ioDemi faktami, a Mateuii z iiiDemi, to 
jednak spTzecznoáci nic nia i zdania te w obu miejscacb równie dobrze 
sujdowsG si§ mog^. Jeíeli zaš nugdzy zdaniami podobnenii s% jakie 
poiorne sprzeczno^i, pocbodz^ one zti^d tylko, ie Lukotz wi^cej dba, nií 
MMeust o czysto^ jgzyka. Interpotator wtr^cilby Jywcem, bez ozdabiania, 
siirawe i bebrajskq skladoi^ trqc^c? zdania Matensza do Lokasza; Ln- 
kau zaa, przeciwnie, )ioíyczs z Mateosza wielc faktůw, lecz opowiada je 
Bwoim j^ykiem. Np. ob. Mat. 8, 21, Luc. 9, á3. — Mnt. 11, 8. Luc. 
7, 55. Tak wigc dowody, z samých Éwangelji czerpane, na poparcie by- 
pMxy o EnangetJRch píerwotnycii, s^ nic oieznacz^cemi. Owszem, i sai- 
mycbte Ewangelji moíoa wykazat; nieprawdopodobnoéč interpol- 
iacji. Trudno bnniera poj^!. dla czťgoby interpolacjg miano popetntač 
iia Mateiiszu 2 Marka w š r o d k u Enangelji, kiedy Mateusz jrat co do 
liczby bktów petniejszym od Marka; przeciwDÍe zaá w faktacb niektórych 
Muek na wi§c«j szczegótów od Mateosia; czemuíby raczej Marka nie 
URpelníano piernszemi dwoma rozdziatami MateuszaV czemulby w fa- 
ktaelr, o kterých Marek tylko natrqca, niby suppoonj^c je znané z Ma- 
tMMEa, nie uzupelniono Marka Matenszem':' Te samé raťje mówi% o in- 
tcrpok>wanig Lukasza Mateuszeni. Czemuí dwúch pierwszycb rozdzialów, 
gdci« Lnkasz mówi o narodzenia i. Jana Cbrsciciela, Zwiastowania N. 
HAríi P., Karodzeniu V. Jezusa i in., nie uzupelnil interpotator dworaa 
pierwszeaii rozdzÍBlamí Mateusza? i przeciwnie czemtiíby nie miat Ma- 
teoBza oxdobič ndzi^kami wta£ciwcmi Lukaizowi, przynajmniej w faktacb 
jednakowycfa? Mialžeby interpolator poprzestawaÉ tylko na k i 1 k u zda- 
siach i nie mtei' íadnej tendRncji, na Ictorejby sig zaraz poznanoV Gratz 
na poparcie swej hypote/y przytac7.a niby sprzec7.no^i. migdiy Ewangelja- 
tni istniej^e. i przypuszcza. Ze tam s^ inCerpoIacje, gdzie te sprzer^nošci 
sift znajduj^; lecz cbočby te sprzeciaoíci byly rzeczywisteini, nie pozor- 
nemi tylko, to przemawiaj% one przeciwnie, za ca)koiritoicÍ4 teksto; gdyž 
JDterpolator starannieby ich unikal, aby sw^ ÍDterpolacji v podejrzenie 
nie podač. Przeciw bypotezie o interpolarji przeina«iaj% nadto o k o 1 i- 
cinoéci zewngtrznc: sq pny klady (ob. Noo. Test. ed, Malhaei 
Rigae I?fl2, t. I we natfpie), že, v znacznie póžniejszycb czasacb, poje- 
dyúcze z jednej Ewangelji czfstki (pericopae), przezoacEone do publicznego 
czytania « koáciele, probowano uzupetniaé iryj^tkami z dmgiej. Lecz že 
to byly nsilowania pojedyúcze, a poiostaly jedynie može w kilkn Enan- 
geljarzacli, bci wplywu najmniejszego na kopje catkonitycb ksi^ Ewan- 
gelji; moína sig przekonač z porównania takowych EwangeliaTty z Ko- 
deksami biblijnemi řJowego T. CbociažbyJmy wspomnionym ewangelja- 
rzom przyznali najdawniejaiy pocz^tek, nie zmieni to wcale nasiego twier- 
(lz«nia, owszem. bgdzic dowodem, ít je&li wspomniany spoBÓb uzupetniania 



i 



á 







Ewangelje. — Ewarytt. 

Ewaogelistów pozoita) przez tyle wieków bei skalku (boů nie ma žadnego 
Kodekso bibl., któryby wedhig ewangeljarza, ap. Mattfiaei op. c. opisa- 
nego, zostat poprawiony); daleko trudaiej mogfo to bjé dokonané w po- 
cz%tki>cb, kiedy Daaze Ewangelje powstaty. Bo zresztq jakií czas, czy to 
pneróbkom greckim i hebrajsklm pienrotnej Ewaagelji Eichhorna, czy 
ialerpoldcjoin Gratz'a nazaaczyč možemy? Nie iany, chyba drug^ p^owg 
w. I, žatém kiedy ieszczo žyti Apostolowie; w pierwszej pótowie vr. II lyli 
jeazcre uczBÍowie apostolacy; w obu zresztq pótowach iyli jnž heretycy, 
klórymby každé mgmniejsze nadwergžento kst^g á^. byto wta:itiie na rgkQ, 
bo w takim razie na dowody prawowieraych z pism Ewangelístón, odpo- 
wiedzieliby: sfotszowaliácie Ewangelje i cbcede, iebyiaj im wíerzyli! (Cf. 
Huff, Einleit. t. II § 38). Literatury niniejszego art. ob. Danko 
II 258, 259. Najznakomitszq z nowszycli prac o Eww. jest F. A'. Fa- 
tritii. Do evangelii? 11, 2. A'. W. K. 

Ewangelisla, bt., syn pana rzymskiego Wawrzjóca Pnnzani i šw. 
Franciszki, nr. w Rzymie. Ďziecko to bylo cudcni taski. Jedyn^ jego 
iDyál% byto przygotowanie si§ do nieba, za którém bardzo tesknit. Míaí 
9 lat, gdy zapadl na zarazg, grasitj^c^ nówczas n Rzymie. Zažádal zaras 
spowiednika i, po przyjgeiu sakramentu pofcaty, rzekl do matkl. .Uú'"!- 
lem ci matko cz^to, 2e nic mi si; na tej zicmi nie podobalo. Poí%dam 
tylko viecznego 2ycia migdzy aniotami. B6g laskawie spojrzal na moje 
požqdanie. Bfdziemy zaraz rozl^czeni. Ale nie smuč sig, bo ja bgd§ 
szcz§áUwy i ci^le za ciebie modli<5 sig b^de, Daj mi swoje btogosta- 
wieóstwo." I gdy otrzymal blogosíawieústwo, oddal niewinn^ awoj^ du- 
szf Bogu. W tej samej chnili malá dzíewczynka w s^aiedztwie, ktéra 
z choroby od bílku dni nic ju2 nie móifita, zawolala naraz; .Patrzcie, 
patrzcie, Ewangelisla Ponzani wstgpuje do nieba pomiedzy dwoma anio- 
iami'. E. miat dar proroctwa: ojcu sirému powiedzial, ta b^dzie zaBzty- 
letowany; pokaza! mu nawet na ciele miejsce pchni§cia. 

Ewaryst, áwl^ty (od éi i apiatoí — najlepszy). Martyrologium rzym- 
skie wspomina trzecb éwigtych tDgczennikow, nosz|cycb to imig: jednego 
M Paždz., um§czoncgo w Cezarei za DJoklecjana; drngiego 23 Grud., 
urafcz. na wyspie Krecie za Decjusza; traeciego 26 Paždz., umgcz. 
w Rzymie za Trajana. Ten ostatní E. byl Papieíem, Podlug Euzebjusza 
(Hist. eccl. 1. m c. 3 4 et 1. IV c. I), E. nastqpit bozpoSrednio po Kle- 
mensie, w trzecim rokn Trajana (ok. r. lOo po Chr.), i umarl potem 
w lat 8, t. j. r, 108 lub 109. Przed Euzebjnszem jeszcie éw, Irencusz 
mówi toi samo (adí, L«res. 1. III C. 3 n, S). Podlug zná Sw, Anga- 
slyna (ep. lea) i Optata milewitaiiski^o (1. II), jako teí wedlug katalo- 
gu (ob.) Liberjusza i iiinych spisów Papieiy, po Klemensie nastqpit Ana- 
klet, a po nim E. Baronjuaz (ad an. na n. < — io etan. 12I n. i — 3.; 
Ptatina, ViKe Pontif. n. s) idiie za ostatníém zdaniem i zamieszcza 
rz^dy E'a mi^dzy r. 112 a I2i. E. miat pochodzió z Grecji, a ojciec 
jego mial byfi íydem, O jego rz^dacli nie ma nic pewnego, bo co Liber 
F<mtijícali» wspomina. Že on udzíelaf ksigíom tyiuly (titulos), t. j. czynil 
ich przeloíonymi nad pojedyrtczemi koáciolami, že iislaoowil 7 djakonůw 
i t. p., jest opowiadaniem póíniejszych czasów i nie jest wolne od za- 
rzutów, Nie wiadomo takže na pewoo, czy byl msczennikiera i kiedy 
umart. Wedhig Liber Pontificalie^ zwtoki jego misly byé zíoione w Wa- 
tykanie. Gdyby chronologja Euzebjusza i Sw, Ireneusza byla prawdziw^, 





Ewtryst,— ExamM. 

f wtedj, kiedf íw. I^acy intjcieh. poniód m^czeňstKa, a tym 
K->lMtawaíy, jakie ihr. Ignacy oddawat Rzymoni, splrwaljbr da 
im, (%f«fe. Opera Fatrojn apost. ed. 3 p. 200 aq.). Pseudo-I^^or 
pnypisi^e Evaryslowi 2 listy, zawieraj^ce uat^py z lietáw Innocentego I 
pBpiflža, Iijdora sewilibiego, z rozmaitych dekretůw damycfa soborúv, ta 
snów z LiAer Fontif. i z Biblji. Ob. Knuil, De fafitibns et coniilJo pseado* 
lild. p. 40; BoUanti. Acia 88. 36 Octobr, 1. XI p. 739. (Htfele). J. 

EwodjUSZ (od gr. EíKi^f^—ezoiííliwy w przedaigwzi$ciacb). |. Sw. 
(S Mája. Evodius An%ýothenu»), bezpoíredni nastfpca éw. ťiotra Apon. 
na biskapstnie antjocheúskiémi a poprzodDík ím. Ign&ccgo (s. Jgnaiň Ep. 
ad Actioch.). Unart šmtem^ m^czeAsk) ok. r. 62. Cf. Eutébii Hisl. 
EccI. I. Se. t2\ Nicfpfwri Cbronogmphia. Ob. BoUand. Acta S3. Maji 
L n. Nicefor (op. c. 1. 2 c. 3} przypisuje mu jakiá list p. i. To (sú; 
(Soiattoj i pmywodzi fragmeiit, wedltig ktér^o P. Jezus mial odirzci<Í 
ím. FiotTB tylko wta«D4 r^kq, Piotr Andrzeja i synów Zebedeuszow^ch, 
ci zaí innych Apostol&w. Uczniów to mieli chncič áww. Piotr i Jan. 
W tymže líécie mialo by6 o latacfa P. Jezasa i N. Maiji Panny Leo 
2e nikt z pisnrzy jirzed Siceforem (f i 34 1 j íyj^cycb o tém pi jmia nte 
wspomina, pneto u^raía si^ za tikcjg z w. Xdl mole. Cace, Scríptor. eocl. 
hiát. bt. I 24.-2. E. Utaltruit, ty}%cj ok. r. 4S0, biskup iniaita Uiidis, 
która jest koloDJ% bliskq Utyki («. ^u^k^tin. Ue Civit. Dei I. 3! c 8 
■ et Ssrmo 333, a). 33 de diversií) v Africe prokonsuiamej; ^njýaatX 
éw. Angnstrna. Gdy Orozjusz, uczer^ áw. Aug., r. 416 sprowadzit t«Ií- 
kuje íw. Siczepaoa do Aíryki, E, na czeé<^ te^ož á*r. wystawit w Uialís 
bujUk^, gdzie ttožyt cz^^tk^ otrzymanycb relikwij. Wedhig Sygeberta 
(tni S), De ícripíorib. tcel. c. J.J, napiaat /vibruj de miraadU in Áfri- 
ca tutm»i» per refíquiau e. SUpham (nydawaae zwykle bywa w Operv : 
Avgvgtim, nraz z i»nemi pismami Evrodjasza), a prawdopodobnie z jego 
pirieoeaia napíše kto inny, i dla tego n dnikach powyísze dzido jest 
beumiennie wydawaaém (p. t. De miraculii s. Ste^bani). ZasUwit tet 
kiUcB tistdiT (Epiilolae) \ ksiggf />c fide leu dt wíUate «, TrinUatú mm- 
tra maniekaeoi. Ob, Tillimont, Mémoírea pour servir á THiEt. ecci. t. XU. 

ExaniAn nowo wybranych bis-kapów, e-eame^t gpíKoponm 
rUciúnim, odpowiednio do pontyfikahi sktada sie z is pyt^> "^ które 
bitknp przed swoj^ kons^kracj^ twierdz^o ma odpowiedzieá. Odpoiríedzi% 
■a te pytania, podawane przez koDsekratora, kandydat do biskupiej go- 
doošci sktada w obec dai-iiowieústwa i ladu uroczyste oéwiadczenie, iž 
cbce byč godnym katolickiega líoíciota biskupem; pytania ta bomem od- 
noaz^.sig cz^iq (pytaní? \—&) do poslosreůítwa powadze koácieiii^, 
(3fšci4 do morelnych warunkóir prawdziwie biskupiego žycia, cz^šci^ xaS 
do wiary we wszyítkie prawdy Objawienia i do iwt^pienia pneciwnych 
im bl^dów (p. 10— 18). Sa 1 p}tanie odpowiaila elekt: ,ita ej toto 
corde toIo in omnibus consentire et obedire", na pytanie 3 — 9 b'oIo", 
na pozostate „credff*. Lituríňczny ten e^amen jest wtaéciwie tylko nro- 
ezyst% rekapitulacj4 lego, co Sciíte i tajemnie w proceaie informaeyj- 
ayni jni bylo prst^rowadzoDe (ob. tej Enc. 11 ses). Jest to vi^e lítnrgi- 
cma wyraíenie poslaszeústwa stown Apoštola: ^Tieinini čito mannm impo- 
sneris neqne cooimunícaTerís peccatia alÉenis". Jut synod kartagiáski r. 
3B8 przepisuje fonnalnoíci, majíce si^ zachonač przy eiaminio bÍBkopim, 
które co do istoiy swej zgodne b% z dziaiejszerai. (Alatí). N. 

Encykl. Tom V. 11 



4 

I 

i 



Examinatorzy.— Eíceaia. ^ 

Examinalorzy. Osoby do obowi^zków koácielnych powolywane po- 
winny iloíyó dowód, íe poaiad^^ odpowiednie ko terau wiadomošci, t. j. 
iiutJ4 Gtopieú naubowy i mne éwiadectwa; a gdy idzie o urzfdy, pot^czo- 
ne z piecz) duaz, skladad winny examen (c. 7 X de elect. [i, 6], 
Clem. 1 de elect. [i S). 2 rozporz^dzenia soboru tirdeuckiego fa. 24 
c. 1 8 de ref.) synody djecezjalne, na priedstawienie biskupa, wiany coro- 
czuie wybierač przynajmujej szeíciu exaoiinaiorť-w; gdy po zawakowaniti 
probostwa, biskup, czy kto inuy praivo maj^cy, zamianuje odponiedcie do 
tego miejsca osoby, kandydaci n-ínai przed trzema z tych e.iamiaatorów 
zloiyĚ examen, i Dajgodniejszema dostač ú% ma beneficjum. Gdy synody 
djecezjalue nie odbyvraJ4 sig, biakap sam miantýe examinatorów, którzy 
bÍ^ zowi% eraminaiorami protifnodcdiíemi, Cf, Benedicl. JilV, De sy- 
nodo dioec. 1, IV c, 7, 6. JV. 

Exarcha, tytul niektórych bpów metropoli talnych ns nscbodzie. 
Byta to godnoáó pokedaia mígdzy metropolity a patrjarcb^; na zacho- 
džie odpowiadala jej godnošč pryniasa (ob). Dwojakiego rodzaju byli 
eiarehowie: jedni mieli rzeczywist^ juryzdykcye °ixi raetropolitami pe- 
wnego okr§ga i zaleželi bezpošrednio od Papieža, a nie od patrjarchy: 
drudzy byli lylko tytularnymi i wraz ze swymi metropolitami, zaleželi od 
patrjarchy. Do pierwszych naleíeli: i) bp Efezu, exarcha proninpji Azji, 
nad 10 raetropolitami; 2) hp Cczarei, ox. Pontu, takíe nad lO raetro- 
politami; 3) hp Herakki, ex, Tracji, nad 7 metropolitami. Od czasów 
soboru cbalcedoiikiego (4 61 r.) te 3 exarchaty státy sig tjtolarnemi, bo 
Eůbór cbalcod. przenióst ich praná na patrjarchij kpolskiego. i) Metro- 
policie Cypru praná ciarcbalne pi-zyznal sobr efezki (431 r.), przeciwko 
ruszczeniora patrjarchy antjocLeůskiego. á) Arcybpa bulgarshiego Balsa- 
nion (De PriviUg. patriarch, ap. Meurs. Glossar, v. AfinrA^aX-ii;) takie 
vyjranje z pod juryzdykcji.patvjarchy kpolskiego i, Aa rótvni z metropo- 
lity Cypru, nazywa aijnxEfaXo; (samodzíelny). 6) Fapicž Damazy I ny- 
niósl bpa Tcssaloniki do godnoéci exarcby nad Illyrykiem; z tego powodn 
exarcha ten byl wikarjnszem Stolicy Apostolskiej (Innocení. 1 epist. 9; 
Bonifác, ep. I ad Rufum ep. Thessal.; Leonis I ep. ad synod, cbalced). 
Godnoáč exarcbaina do owyeli míejsc przywi^zaui^ byla z powodu, íe 
w nich míeszkali namíestnicy cesarscy (pTaefecti). Exarchonie éwi^i 
roetropolitów awego okr^gu, przyjmowalí apellacje od wyroków metropo- 
lity i rozstrzygaii spory migdzy metropolitami a bpami; na soborach za- 
siadali po patriarcbach. Honorowymi exarchami nnjpierwej, zdaje sig, byli 
bpi Nicei i Sardyki, z ponodu odbytých tamže soboráff. Z tegoi tytntu 
metropolita chalcedoóski zosUtt e. honorowym (Concil. cbalced. act. VI). 
Spis wszTstkich 40 esarchón ap. Biníerím, DenkwUrdigkeiten III i, 3&6. 
Cf. Natálií, Hist. eccl. saec. IV cap. V. W koáeiele greckim exarcha 
nazytra gí§ jeszcze kaplan, któremu patrjardia oddaje nadzór nad klasz- 
Bztorami, bezpoárednio od siebie zaleinemi. X. II', K. 

ExceSSa duchownych. Juí to sara wysoki stan, do jakiego 
duchoway naležy, jnž teí szczególny urzqd, jaki piastuje, irkladaj^ na nie- 
go pewne, wlaáciwe mn obovri^zkí. Kaíde naniszenie lych obowiqzkůw 
nazyna si§ excetsem, czylí dyscyplinarném duchowném przewinieniem, dla 
odróžnienla go od zwykíych przewinieú i wystepków, jakich dopuszcza 
eif niekiedy zarówno éwiecki jak i ducbowny czlowiek. I. Do excessów 
siano ducbownego (eicessus status clericalis) zaiiczaj^ kanóny ale- 




E K e e s s a. 

tfUco TzeczyvUcie oiemoralae i samé w sobie niegodziwe czfosošci i na- 
logi, jak: pijaístwo (c. 1. 3, 5, 9 Dist. XXXV^), chciirošd {c. S DisL 
XXIII). skípsiwo (c. 2 Diat. XXU), licbw? (c. 4 Dist. XLVIi;, onie- 
Bteoia gniewae fc. 1 Dist. XLV), któtlinoió i wynirjlanie (c. i Dist. 
XLYl), sle oadto i takie czynnoáci i naiogi, które latwo przejáč mogf 
w aiebezpiecznf namietao^i^, lub teí aie godz^ eig z powag% lub tago- 
daojct^ i^go stanu, jako to: bliisze, cbo^bf t;lko pozor pizjjaim przed- 
stswiajqce przestananie z osobami dnigi^ píci (c. 15, »3, 25, 32 Dist. 
LXXXI), aczfszczaoie do gospód, z wfj^tkiem czasn podróíf (c. 2, 4, 9 
Dist. XLIV), byvanie na cbrzcioach i ucztach weselnych (c. i3 Dist. 
XXXIT, c. 4 Dist. XXXV), chodzcaie na mi^sca taúców, oper, paoto- 
mímów, bsletów i przedstawieDÍa tinoskokón (c. 1 3 X De vita et faonest. 
deric. lU i), udziat w maškarádách, w gracb LazardowDych (c. I2, I9 
X eod.), w obtawach i polowanjacb (c. !, 3 X De deňc. venat, V 24); 
podobme zaj;cia przecivne cídtoáci žycia ducbonncgo, tadzieí przeszka- 
ďi^qce n religiJDém i naukowém ksztatcenJu sif i nie pDzwalajV^ na 
TjrtfczDe oddanie sif swemu powolaoiu, jak z^monanie sí§ rzemiostem 
(c, G X Ne der. ve] monacb. III 60; Clera. c. i De vit. et hon. der. 
III i), handlem, medjcjn^, cbirurgj^ zbytnie zamilowanie praivnictwa 
fwiedii^o, Ghiíba uojskon-a, notnrjat i iuDe urzgdowania paústwowe 
i obywatelskie, szczególniej te2 wszelki udzia) n juryzdykcji karnej 
<c. 1, 2, 4, 6, 8, 9, 10, X Ne der. v. mon. III to), nTeszcie 
vtzystko, co tjlko przeciwi sig pnyzwotiošci duchownej, maj^cej w}t6- 
2nia£ dachowoego przed éwiecidni. a žatém wszelka nieprzy stojnou 
w spojrzenia, cbodzie. rucbacb, raonie (c. 3 Dist. XXIII, c. T. Dist. 
XUV, B. G Dist, XLVl), Doszenie broni, z wyj^tkiem w podróžy do obro- 
nf (c 2 X De vit. et hon. cler. III i), uijwanie perfnmów (c. I es. 
XXI qa. g), noszenie mankietów, kotnierzyków, zakladów i gorsa n ko- 
sznli, kolczykÓK, pierécionkón (c. i& X cit. III i), modne przystmy- 
gsnie wlosóvi (c. 4, 5 X eod). iiíymanie szat oryginalaycb (c. 2 3, 3 2 
ĎisC XXIll), szczególniej zanieklbanie tonsury i sokai dudiownej (Conc. 
trid. sess. 14 e. 6, sess. 2 3 c. 8 De ref.), Wazyslkie te i tém podo- 
bné excesita poninien biskup karaÉ ci^íej lab liej, odpowiednio do oko- 
liczDOáci i podlug swcgo uznania. Na niektóro tylko excessa oznaczyty 
tame kanóny kar;. Tak np. za namigtne z&milowaoie v polowaniu, bi- 
ekopi pndlegaj) exkommonice trzymiesigcznej, kaplani i djalioni dn^mie- 
WQCznej, sabdjakoni Enspensie, minory^i karom dowolnym (c. I X De 
der. Tcnat. T 24); pijaústwo karze sig trzydziestodniow^ exkomunik), 
■ob kar4 cidesn^ (c. 9 Dist. XXXV); za zaniedbanie toosary i porzuce- 
nie Bokni dDchomiej, minorykl tracq privilegium caoonis et fori. bene- 
ůt^á tileg^4 czasonej siiípensie od áwigcenia i urzgdn, a w razie za- 
twardzialoíci trac^ beneficiura (Conc. trid. sess. 11 c. 6 De ref.); wy- 
st^pienie ze stanu duchownego {aposlasia a clericatu, albo apottasia irre- 
ffularilalis) poci^ga za sob^ irregnlariiaUn* i exkommnnik; (c. I c. III 
qu. 4, c. 2, 3 es. XX ID. 3), a gdy apostata taki zeni si^, pravro nakla- 
dl naů exkoiDmunikg litae tentcntiat (Clem. c. un. De consang. IV UQ.). 
Zakonnik, który zbiegl z klaszloni i porzucit habít {aposta»ia ohedientíae, 
czyli aposL a monaclMÍu), ulega, opróci knr i cenzor powyísiycb, jeszcze 
pQzbawicDÍu viszystkici przywilejów zákonu (Conc. trid. sess. 2 i c. 19 
De regul. et monial.), Buspeosie z otrzyoianych po vyjídu z klasztoru 



i 



k 



^ni^ceú i ácistemu wi^zieniu na czas meograniczony (c. a, G X De 
apoBt. V, d). 2. Excessaduchownjch, o(lnoszqcesi§ do ich arz^du, tjcz^ 
8ig cz§šci% níeprawnego udzielania, przyjraowania i wykoafnnDia švigceú, 
cz^ácif^ niedbaUtwa przetožonych koScielnjeh i podwladnycli w wykoDy- 
naniu snego urz§du i niewlaíciwego rozszerzeDÍa zakresu swej vttadzy. 
O excessach tych traktuje oddzielny tytut w zbioracb Dekretaljóvr: De 
excesíibus praelatorDm et subditorum. Do excessów a) biskupów i inoych 
przeiožonycb koécielnycb kanóny zaliczajq: kumulacjg Die godz^cych si§ 
z aob^ beneficjów w jednej osobie (c. i X De excesa. prael, V 3i), da- 
nanic beneficjów niegodnym (c, s X eod.), przywtaszczenie cudzych urze- 
dów koácielnych i docbodów beneticjalnycb (c. 3 eod.), obci^žeoie pod- 
wtadnego ducbonieňstwa nienaležnemi daninami {c. 7 eod.), poszkodze- 
nie pojedyúczycli osob i catych korporacji w jch pranach i przywilejacb 
(c. 3, 7, 17 eod.), przywtaszczenie prnw przynaležnycb pralatom zákon- 
ným (c. 8, 13 eod.), naduíycic wtadzy w wymierzaniu cenznr i kar 
nieprawych (c. i eod). Wszystkie te escessa, oprócz niewaíno^ samej 
czynnoáci cxcessowej, zazwjczaj pociqgiyq za sob^ suspensg. Szczególniej 
STirowo czuwa prawo nad w)adz% przeložonych duchownych w wymierza- 
niu kar delesnycfa. Przeloženi i nnuczyciele wzgl^dem minorystów mog% 
iiíywaá kar cielesnych, gdy ci nieprzyzwoitém zachowaniem sig naruszaj% 
pobožnoád, ale zanafe tylko w granicacli ojcowskiego karania (c. i es. 
XXin <]«. 5); podobnie pralaci wzglgdem swoich podwladnycli, ale řylko 
za pomoc^ ducbownych i zakonników, a nigdy za pomoc^ áwieckich (c. 
2< X De sent. exc, V 39). Zbyt surowe ukaranie karze sig dnamity- 
BÍ^zn^ BUflpensft ab ordine (c. 2 X De cler. percuas. V 20); nadažycie 
wtadzy do gwaltownego zbicia ducliownej osoby karze sig exkommunik^ 
i wygnaniem (c, 8 Dist, XLV). Z przewinieí urzgdowych b) niíazego 
dachowteňstwa wsporainajf kanóny przedewszystkiém o oaduíyciu przyni- 
lejów (c. 3, 7 X De přivil. V 33), o niezaCbowaniu koácielnych roz- 
porz^dzeú i uroczyatoáci zarzqdzonycb przez biskupa (c. alt. X De excesa. 
prael. V 31; Conc. trid. s. 3 5 c. 3 De regul. et monial.), o defektacb 
dopnazczonycb we Mazy Sw. (c. 57 Dist. I De consecr., c. 11 Diat. H 
eod.), o dawaniu álubu nieparocbjanom, bez áwiadectwa vrtaácinego probo- 
azcza (C. tnd. a. 'li c. i De ref. mntr.), o wdzieraDÍu si^ nižazcgodu- 
chowieitstwa w prama przeložonych košcielnycL (c. c 1 4 X De esc, prael. 
V 3 1) i l. d. Excessa te zazwjci^ karane s% aiispensg. {Permaneder). JV. 

Exedra, wlaádwie miejsce do siedzenía, nmieszczone na zewn^trz, 
zl%d u dawnyeh greków e. nazywal aig przysionek, przeznaczony na dya- 
puty, zaopatrzony w krzeata, a pot^czony zazwyczaj z gymnazjum. W ko- 
ácielnym jazyku e. znaczy kazalnicg, biskupi^ katedry vr košciele, tadziož 
Kewn^trzne wi^kazycli ko^ciolów zabudowania, jak baptisteriiim, secreta- 
rium, niekiedy tak obazerne, že ň% w nióm aobory odbywaly. 

Exegeza, 1) Definíeja. fj Bóine rotitaje txegesy. Jej historja: 
3) E. u iydinu, V chrzeicjan: 4) w okresie patn//iti/Mngm ai do Ort/gene- 
ío: &) sekala antjoclieňsha, edeeka; S) e. na iachodtie, 7 — B) Zarztity 
ctynione txegetie patrystyeznej. s) E. w drednick wíekach, od w. Vil do 
XVI, i 10) od w, XVI ai doTuiMych ezaaów, n) £. proteítancta ai do 
póiowy XVIII w. IS) E. pteudo-tnyatyczna pietyttów. 18) E. raojoncdi' 
itycrnej poczalki. 14) E. moralna Kanta. 16) E. ptychologiczJia, ifi) My- 
tyctny ťjitem i powolne jtgo zaHosoívjwanie do EKangtlji. i 7) Teorja 



E X e g B z a. 



I •SKnKw'a. IB) Srfftgka tejie Uorji. 19) Wniotki, LiteraOtm. ^. 1. Et^t^is, 
I téfffr/jt^ Eiwciy tcjFitJad, iwlasEcza rzeczy wytazych, boakicb; a 'E4T,pjtaí 
(od 'eŤTii^^jOi e^tgetanů oazfwana ir AMnacli Uumaczy praw i mitoto- 
I gicmjch tajenuiic. W chrzeácjanizmie wyrazem exe(i<»ia oznaczono nďv- 
ifcowy (wetU. zásad henneDeatyki biblijnej) wi/kíid Biblji, a eiegetanii &&- 
zjmiDj tycb, którzj Písmo á. ifjkladaj^. RóžnJ sig zai oti lei/kiadu au- 
Untyitftego: i-o, že nie ma powagi niGomylnej, chyba o tyle, o ile idzie 
w pane z ním i dobrze ga zastosowaje; 2-0, že zajmuje ai^ nietylko 
Idatami, z dogmatem i moralnoáci^ bližszy lob dalszy zwi%zek majfcenu, 
ale v ogóle wszysUdenu; 3-0, že oprócz rozumienia przez Koáctót poda- 
wanego, podaje inne, z zásad bibUja^ henueneutfld (ob.) wyptywaj^ce. 
Od faermeQentjId bibiijoej róínt si^ téu, že hermcneutyka jest naukq, e. 
zaá praktjczQém zastosowaniem tejže nanid. Xie naležy takže za jedno 
bnt6 etegeiy i exegetyki. Pierwsza bowiem jest samým wykladem, tii&- 
jako aktem wyktada; druga jest Uorjn exegezy, a cz^áci^ hermeDeatyki, 
i tICZJ, JaLim špoiebem yrgklid odb^wae tif powirůen. Zadauiem exegety 
w ogóU jest; i-o odszukač myď (senm»), czyli rozámienie, jakie autor (pí- 
avz pnez exeget§ objašmaaj) w swej inowíe wyrazJČ zamierzjl, t. j. jiUif 
mfál « czytajqcym cbcial obudzič. 2-0 Myál t; wiernie oddač, i to w ta- 
ki sposób, žeby zrozumieli cj, dla któryck wyklad sig odbyna. Contmen- 
íatorú oýicium ett, nort quod ípM velit, ěed qaid sentiiit Ule, queia inUrprt- 
tatur, trpottere; alioqui, ti conlraria dixerit, rum tam inlerpreí trií, fUOfn 
adoe n ariiu ejat, quem nitilur eiplaaare {S. Ilieronym. epist. 48 ad Pam- 
macfa.)- '*o -Aťy wyklad byt naakowym, exegeta povioieD, w razie potrze- 
by. doTodami wykazoč, ie takq myil neczywišcíe chdal aator jego wyra- 
áé. Ezegety tež biblijnego zadante dí« može byč inne. Že zaá Bib^ 
jest jTtedetciegstkiém slonem Boíem, dzietem pisaoém po<t natchnieniem 
Dndn á., trígc najpierwszym exegety bibiljaego zadaniem bgdzie: odteu- 
iboc í tcitrnie prtedelawiě myti objeklyum/i, i. j. t^, jakq prtei autorów *». 
ekeial Dueh i. podac do úmyslu nattego, cty to wprost (senSDS lit«ralis), 
ajl tet potrtdnio (seosiis mysticas). OprÓcz t«go eiegeto, czylí wykladacz 
kaidtgo pitma tc ogóie, Inlio to do niego (šciáie mówi4c) nie naleíy, mo- 
le zwiacaii uwagg na prawdziwoíč, lub fatszywoáč tego, co objaániaay 
aator mówi. W eiogezie zas biblijnej, poniewož Biblja jest slowem Bo- 
lem, opowiadanie autorůw, o ile jest nalchoioném, krytyc« podlegaó nie 
mote. Može jednak exegeta biblijoy, tak samo jak kaidy iony, wydawač 
fl^ o wartoíci dzieta pod wzgigdem jazyka, stylu, nklado 1 t. p. form 
zewDgtrznycb. — §. 2. W Biblji dtvojakiego nKUajnznaczenie sig znajduje; iiu- 
rabir i dueh»w< (ob. Znaczenie); jedno i drogie exegeta przedstawíč 
pDwinien. árodki do ich odkrycia pod^e bihlijna hermeneutyka (ob.). Na 
t^ podstawie odbynany nyktad zowie stg eaegexq jMuiomq. Uówi^c je- 
dnak a biblijnej hermencutyce, nie nyl^czamy bynajoiniej najpierwszego 
przairodnika. jakim jeat Košciól; o jego n}'kladzie, ie jest potrzebnym. 
i jaktrn sposobem si§ odbyna, ob. Bibija §. 17. Exegeta gdy objaánia 
mi^aea bíbliJDe, z dogma[«m i moralnošci) maJ4C£ zwi^ek, konieczDÍs 
wyUad Koáciota i analog;^ wiary (ob.) poHinien mieč na wzglgdzie; ina- 
caej popadnie w marzycielatno i btgdy, czego mnóstwo przyktadów tii- 
■tot}a exegezy nam przedstawia, i znajdzie nie myíl przez Bucba á. po- 
daný, ale swoje ntasue uprzedzenía. Jak dwojakiego rodzaju jest znaczenie 
w Biblji, tak w jej wvtjatiiJL (^.xegede) dwa mog% przewažaí kierunti. 



i 

I 



: X fl g e z a. 

Jeteli exegeta poszokqje przedevrszjstkiém literaJnego Eumczenía, b§dzje lo 
txegfta íiteralna; jeieli przevraínie duchowego, wyžazego — e*e. mystijczna. 
JedDa i druga možo b;ó dogmati/c^nq, moralna, aacttyemq: jeieli exegeta 
w wyktadzie swoim ina na celu wjprowadzaú z tekatn wnioaki, (l^%ce do 
obja^Dienia i ugruntúwania dogmatóir, pravd moralnjcb, lub protradz^- 
cych do wyžszej doakonaloSci, i oa te prawdy szczególniejaz^ zsrraca 
uwag§ przy wykladde tak literalnyni jak mysljcznym. Eiegeza literaN 
na ZDÓw bgdzie si§ dzielió oa gramati/czjiii (tílologicznq), Utgicína, histo- 
ryctnq, ježeli do wynalezienia niyÉli exegeta lUywa jednych árodków her- 
ní eneutycznjch Higcej niž drngichi fiJoIogji i graraatyki (usus loquendij 
wigcej niž logiki; albo zwraca iiwagg wi^cej Ba zniijzek mysli (nexus Lo- 
gicus, piychotogiaiií); albo wigcej na okolicznoáci zewngtrzne (hisloryczne), 
wáród których stowa Pisma i. bjíy vřyrzeczone. Prawdnwa exegeza wszystkie 
te šrodki jednakowo we wlaáciwém miejscu uwzglsdniaú wíeiia, lecz cho- 
ciaíby jednych uíywata ni^cej niž drugich, jeszcze jej tego za zle nie 
moíaa poczytywač. To te2 gdy ganiny i odrzucamy exegezg gramaty- 
czn% ETne»ii'ego, Listoryczn^ SeiiUer'a, psycho I ogiczni) Paulaťa, ganiiny 
tylko naduZycia, jabich ci autorowic si§ dopnjcili (ob. nižej §. 14, li). 
Úystyczna exegeza aosi takže nazvrt; aUegoryccnej^ typologieznej (dacbO' 
Tvej), a mni^ wlaSciwie symbólianej. Cf, Figura. Exegeza katolická wszyst- 
kie wspoRiiiiaDe rodzaje exegeay obejmuje, a jakkohviek bgdzie sig skla- 
niaá wigcej do jednego niž do drugtego, przeciež nie oddala si@ od ana- 
logji viary katolickiej (ob. AUog, Eiplicatio catbolicornm systematis de 
ipterpr. S. Script., Monasterii i835). Wr^ez jej przeeiwn^ jest e. racjo- 
nalisCowika, która oietylko natchnienia w Biblji oie uznaje, ale i odma- 
ftia wiarogodaoáci literalnemu ro^umieniu tam, gdzie tokst opowiada rzeczy 
oadprzyrodzone; za probíerz zaá nykladu bierze zásady czystego niby rozo- 
mu (zásady racjoDalizmu), a nie analogJQ wiary i wyklad Koáciola. Ze nzgl^ 
du na formě, w jakiej wyktad si§ odbywa, exegeza nosi naiw^; Prtekladuy 
řara/raiif, KommenCaria, Kateiii/, Giosey, Scholjonu, Traktátu, Homilji (Ob. 
teartt.). — §.3. Z czoiów prtedchríeěyaň^kich toaIo mamy pomników, iehyš- 
my mogli coá powiedzieé o exegezie ówezesny. Fragmenty tylko niektórych 
exegetúw szkoly iydowakiej alekaandryjskiej przechowal nam Euzebjuss 
(Praepar. Ev. I. 8 c. s } Z nich widaé, ie Žydzi, przynajmniej alekaandryjscy, 
do zbytku lubowali sig w e. nibgorycznej (Cf. EtiaeťU Hist. E. Vil 32; 
element. AI, Stromat. I p. 34 s, ed. Sylbur.; Cyrílli AI. Opp. t. VI s. us, ed. 
Anberti). To samo dzialo aig w ccasach ChrystuMa Pana, jak tego mamy 
prz>*k)ad na Filonio (ob.), žydzie alekaandryjskim. Filon twierdzi, ža 
slona zákonu 8% tylko ciatem, powlok%, pod któr^ trzeba szukač duszy; 
že literalne rozumienie doatateczoéra jest tylko dla ludzi prostých, nieo- 
áwieconych; že czlowiek wykaztaícony, oáwtecooy Swiatlem filozoQi, winien 
gtgbiej siggaí, aby m^droíd wydobyé. T% kíeriij^ sig zásady, w ciúyin 
zakouie upatruje dowolno allegorje. Xp. raj jest u niego glónn^ sUf 
dusiy; roáliny raju — opinjami róžnemi; drzewožywota— pobožnoSci^, przea 
Ittór^ dusza otrzymuje nieĚmierlelnoSií; drženo wiadomoĚci zlego i dobre- 
go jest roztropnoíciq ; w^Ž kusiciel— rozkosz^ zmyslow^ {De n»indi opif. 
Opp. ed. Pfeiff. I lOT, loa). W podobny spoaób Filoa allegoryzuje caíy 
zákon, lecz bardzo czgsto jego allegoryzowanie jest niedorzeczném 
(Sairar. alUgoriar. iibrí). Ob. Ptatick, De principiis et causia inteprctat. 
philon. allegor, Gstting. 180G; Grotunann, De theologiae Phílonis fontib. 





E X e g « z a. 

et anctorit., Lips. 1839; Ant. Thecd. Harcmann, Die enge Verbindimg á. 
A. T. mít Nea., Hamb. issi s. 5I5 — 699. Jednoczeénie w Palestjmie, 
Bwl&szc£a faryzeosze, (rzymali bÍq jednostroDiiie icišle liter; teksta. Tak 
Dp. prawo o milošci bližniego (LeTÍt. 1 9, 18) rozd^gali tjlko do samých 
priTJadót, krewnjcb, wspůlztomkóv swofcfa i nspÓtwj^ínavców, i atrz^f- 
mli, že godzi si; oieimwidzií uíeprzfjaciela (Mat. 5, ta. Loc. lO, SO); 
pnwo o ftríeceitiu szabatti (Exod. so. s) viykl&diti, Jakob; bíq nie go- 
dcUo rwai klosów dla zaspokojenJa gtodu, azdranisČ ckorfcb i t. p. (Mat. 
19, I. Luc. 6. 1 i n.). Lecz obok wykladu literalnego znali takíe alle< 
goryczny. Józef Flawjosr, ktúry o těm iwiadczy (De Bel. Jud. II 9, i <; 
Antíq. Jud. XYll 2, 4), sam U^d^c faryzeuKzem, wyklada allegorycznego 
nienz ažywa (Antiq. Jud. prooem. §. 4; ib. lil 6, 4. T, T, De Bel. J. V G| 
4). álady innycb Unmaczeó ob. Mat. &, ss. cf. Lev, i9, is. Mat. 13, 6. 
Cí. Z. /'ronirí/, Ueber palistin D. alecaadrÍD. Schňftforscbuitg. Berlin 1854; 
teyoi Ceber den Eiofliiss der palástin. Eiegase auf die alniandric. Her- 
neneutik, Leipz.- 18:íi, i iune dziela ap. Dietiel, Gescb. d. Alt. Test. 
Jen 18 69 s. T i n. fl. Simon, HIst crit. du V. T. "Co do pói^niejszych 
tydów, exegeza icb zawiera si; w Talmtidzie (ob.), w Kabale (nb.), 
i w komeutatoracb (Aben-Esra, Maimonides, Kimchi, Jarchi, Leri ben Ger- 
■on, Abarbacel i in.}, którzy jn2 mlstycznie, jd2 literalnie, jui wedlog 
isssd kabaly wyktadajq, a niekiedy po^iilknj^ sig kommeatarrami ebrz^ 
^atiskiemi. — §. 4- Cbrzácjarisk^ egiegez^ možno podzielič na 
iiaBt§piiJ4ce okregy: Olcrtx I patrysly czny, do w. VII. Cbrystns Pan 
sam wtajemDiczal ApostotótT vi rozamJenie Písma ^w. (Lne. 24. 44). Jak 
rnOtí z Mat. 19, i.. 32, 43 — ii. 15, 3 — 5. ffvklad byl gramalyczno- 
logiczoy. Przez swego Mjatrza naurxeni, Apostolonie poszli t% sanif 
drogf. Poniewaž sam P. Jezus nanczy), že caly Starý Test. dajo Ma 
íwiadectwo (Joao. a, 39. 46. Lne. 34, ««). przeto i Apostolowie wykta- 
dali przedewszystki'^m proroctva, trzrmajqc si§ w nirb jak osjbližej lite- 
nlnego rozomieuJa (przyktady ob. w a. Kwangelje §. 2S). Jednakže jai to 
w dofinatf cznych (op. Joan. 19, 3fi), ju2 w moralnych naukách (I Tim. 5, 
18) poshigiwali sif rozaimeoiem duclioném, czyli sllegoryczném (ob. takže 
Hebr. r. 7— )0. Gal. 4, 21. I Cor. lO, 7 — n. Cf. DiuUI, Gesch. d. A. 
Test. 9. II — 14), które stalo ^§ norm^ dta wieków nástupných. Zreazt^, 
dmešcianic óvcze^ni, za przykladem lydów, czytywali na zebraniach re- 
ligijaycb D^^przód Starý, potéra Starý i Nowy Test., dla nmocDÍenia sÍq 
w wierze i nanczenia cnót; przenodnicz^cy takim zebraniom bp, czy pres- 
byter, obja^iat pneczytaoo oštěpy i rozwijal zawarte n nich nauld (Jutím. 
.A^log. I c. 6'). Podaná przez Apostotów re^ia tciary byla nonn^, 
wedhig htórej nadawano rozumienie (lileralne lub allegoryczne) czytanym 
tekstotn i do ktárej stosoitano trešÉ onycb przemówiert {S. Iren. Adv. 
hMT. III 1. IV 25, 33>. Wyklad byl borailetycznym, prostým, popa- 
iarnym ni^cej, niželi do jakichš statycb regut naukowycb zastoso«aBym- 
Gdy ué jednoczcánie žydowska szkola aleksandryjska, jak wyžej nadmie* 
lúUimy, zbytecznie holdovala metodzie aUegorycznej, i gdy z tejíe szkoly 
pocfaodz^cy gnostycy v. II zacz^li allegorj§ stosowač i do N. T., mnsieli 
katolicey exegeci (szkola aleksandryjska) jej sig chwyci<; w obronie wiary. 
Powaga, jakicj ta metoda v> muce užywata {Origen. Contr. Cás. I 27), 
zvliEzcza íe platonicy i stoicy zastosowywali j^ do pogaúskiej mitologii, 
i iwietne korzyécl, jakie n walce przeciw poganom, žy-dom i beretykoin 



á 



I 

í 

í 

k 



E X s g a z £ 




prcfDoaila, a natkwszystko przyktad šw. Pan)a (cf. AUt^orja), hyif 
luulto dosUtecaneroJ pobudkami do jej prztwainega uijcia. Widdmj 
jut w Xi^ců Barnabu (ob.) i u Klemensa aleksaodrjjskiego. Lecz iiitj* 
iffžsi^ powag; dLa niej wyrohit O rygeaes (f 253), ojciec e.cegeti/ nou- 
Jtouia;. Opróoz powyžszych pobudok, OrygeDes jeszcze na korzysó aUegorjt 
príydawat. že przez ni^ latwo (laj% bí§ wytlumaczyé te tekstj biDlijne, 
ktúre, liieraloie biorqc. zawier3j% iv sobie coá niewUácinego, lub oieda- 
rzecznego (np. antropomordczne wyraženia o Boiycli ociach, uszach i t. p.). 
i rooglyby byů broni^ w r^bu húretyków (cliociaž co do togo punktu 
ipyklad literalny przenojny wszelkíe truJnoáci uBUwa. Cf. PrzenoáDÍa). 
Xcorj§ Bwoji wjloiyt Orygenea w De průtcipm (1. IV) w nast^puj^cy 
Bposůb: Jako czlowiek sktada si§ z ctala, duszy i ducha, tak i w Pisnaíe 
ém. jest myé\ (sensus) trojaka: líUraťui (cialo), moralna (dusza), mislt/azna 
Cíyli liguraina, duchowa, allegoryczna (duch). Starý Testament zawieni 
objawicnle iiieeuputae; peliiiejsze objawienie mieáci sig w Nowym T., tak 
jednak, ií calkowite i zupetae objawienic zostawione jest do žycia przy- 
uilngo w niobie, bti rozum ludzki do jego pojfcia uie jeat tu zdolnym. 
Slary Test. /e wszystkiemi swemi przcpisami, obrzgtlarai i t. p. jest figury 
Kowego, u Sowy jest figury tego, iio sig ma dziaó kiedyí w porz^dku 
vjA<ttym, Tuk up. Odkupienie rodzaju ludzkiego ma byú Ijgur^ odkupie- 
nia upadlycl) luiiotów na drugim Swiccie. Nadto, w Starým Test. nídaiat 
divojakiego rodzoju figury: jedné, odnosztice %\% do Nowogo T., inne, do 
iwikU nodprxyrodianego. Owszeni, nedtug niego, cata historja Starego T. 
jMt oliTBiíom iiietylko T. Nonego, ale i drugiego švriata, i zawiera taje- 
mnisa BuJia fi., okryté postaciq Itistorji. Teorjg tg przeprowadzat w swych 
konmoDtarKacb, a lubo zaaczenia Uteralnega nie zaprzeczat, owszem, ktadt 
Jd za podntawe allegoryczaego, jedaakíe cb^č azukaaia wszgdzie myíli 
uhrytvj, wyíBZpJ. mata !>i^ powodem, 2e i on sam i za nim szkola aleksan- 
dryj^ka litoralno znaczeaie mata sobie waíyli. zostavnaj^c je ludziom 
DiowyksitatcoDyin, Do tej szkoty aaleíoli: Uazyli W., Cyryll Aleksandr., 
frzg tírzDgorEQwie CNan., Nys. i W.) i in. Nio nszyscy oni jednakono 
i W Jvdiiakowym Htopuiu trzymall sif) esege^y allegoryczaej. Tak np. 
Oyryll Aloka. w Glafyrsi: podnje roeumieide analogiczno i allegoryczaej 
W Com. in Jotm. uilcgorycitio i líteralnc; w Cvm. in Is., in Proph. min, 
lUuraJtu). Ud roxumioiiia lUeralnego zawszo przechodzq do místyczaego, 
9d miscjcsnogo do inoralDct{o, rzadko ten porzqdek zmicniaj^. Orygeaea 
1 BEkota aleksandryjidca przytnawali, le n l^išmie šw. jest wigcej takidi 
miejsc, których znaczanio iv»\. historycznis, aníleli t/ch, które tylko allego- 
rycznic pojinowaii naleíy (Origen. De princ. IV 19). Leoa wychoda^c 
z nsa>ly, íe tt pišmii; ív. niv ma ani jednej joty, któraby nie zawierata 
w sobie boskiej raqdroáťj (íí, llomil. in Esod i, i), byli zrauazeni wsag- 
dŮB aznhaé wyíszego lozumlenia, jeíeli literalne zhvt niskiém im si§ wy- 
dAwala. Zo wreszcie Orygenťs ccnií i zaBCzenic literalne, pokazuj^ to 
jcgo olbrxymie prače krytycane nad tekslom biblijnym {ob. Siedmd/iesi^t. 
Cf. Jianíe, Cicmens vou Aleiandr. uud Origenes, als loterpreten d. heil. 
Schrift, Berlin issi, í dzieía cytowaiie np. JMetiel, Gesch. d. A. T. s. 3* 
n. IS. — § 5. Inny charakter przybrala szkola antjocheúska. Exegeci 
tej szboíy (Lucjan f ok. r, SOO; Djudor í Tarsua f ok. 3Bi); Euzebjaai 
z Cezareí f ok. 339, i z Emezy t "^'^r Wdor z Pelusium f *>^- **<>■ Teo- 
doret z Cyms -f i&i, Potychronjuaz f 430) ganijj allegorystów jako hen^, 



I 



Exegezí. 

tfkév, ft 9zuluJ4C «3zfdzie i najpierwej zDacsenia literalif^o, Diektóizy 
naxei doszU do tego, i& prawis odrzucali zosczenie ducbowe. Tak np. 
Teodor z Mopmestj (t *2») Bnoim rAcjoaaliatycznym wykl&dem daí po- 
cz^tek Qeetaqaaůmowi i pelagjanizmonri (Jíuenler, Comaieatatio de Schola 
AntioclL, H&inj&e lít li; AVAn, Die BedeutuDg á. Antidcbea. Schule sof 
d. oxeget- Gebiete, Weissenbui^ 1866; Uiettel, Gesch. d. Alt. Test. s. 
126 i u. §. le), s psalmom mesjanicznyni (np. is, 3i) odmawial ducfao- 
wego ziutczQiúa, za co go potopit sobor powszechay kpolski 11 (oli.). Cf. 
Sptcht, Dor eieget. SUndpunkt des Theodor t. MopsuGstia n, Theodoret 
VOD Kyro& in Aoslegung Messítoiscber Weistagungeo, líll. Szkola an- 
tjocbeůskm jeazcze tém sig róžoila od aleksandryjskiej, le gdy U ostatnia 
Datcbnienie (ob.) rozci%gata do pojedyúczych wyrazów Qiblji, píerwsza 
odnosila je tylko do rzeczy wiary i obyczajiiw, a pod wzglfdein prawo- 
wiemoáci mocno byU Bkompromitowaa) przez Uldch exegetów, jak 
wspomiiiaay Teodor z Uopauesty, Teodoret, Euzebjusz emezeiiaki i inni. 
Obok tycb dnócb ukót, a nawet z icb tooa pochodz^cy exe^eci tnorzyli 
trteci4. szkole poéredai^, do której možaa zaKczyé wifkizq cz$á6 
exegetów zachodnich, jak o nicb nižej powiemy. Na wschodzie zsj do 
tei szkoty aaležeii alekaandrjjczycj: Djonizy, Pierius, Piotr, Dydym élepy 
{m 111 i IV w.), którzy wi^cej obstanali za cxegez) graoiatyczD^, niž 
^egoTJcsu%. Cala telxia *>Unka i ni^ybeňtka poszta za á«. Bfremem 
(ob.). Sw, Cbryzostom zosuwil w piamacb Bwoicb wzór exegezy pojre- 
dniej. Objaáoia oa pojedyňcze sdania i wyrazy nie abstrakcyjaíe, lecz 
o ile 6% w zwi^ku z tokíem oponiadania (coateitus oratioaisl i z tre- 
ia% c^ego Písma áw.; wykazanazy zad znaczenie lit£ralne, przechodzi do 
■oonloego i aicetycznego; natcboienie rozcí^ga do treáci, Die do bIów; 
AUegOTJi nie odrzuca, ale tež z alek&andryjczykami oie szuka jej wazf- 
dzie; gani (homil. 13 in Gen. 2. i) Orygenesa, že np. raj ziem&ki kaže 
nwaíaii za figur? raju niebieakicgo i t. p. — § 6. Na zacbodzie pier- 
wszy kominentarze písal áw. Uílary. Przed nim istaiej^cy piearze wy- 
ktadali nprawdzie Písmo iii., ale tytko o tyle, o íle nymagata tego po- 
tnefaa traktowanej przez nich materji. Tertuljan jest ZHolennikíem exe- 
gezy Uterslnej; tic. Cýprjitn, jego uczeú, jtiž sktania sig ku allegorycznej. 
£w. tííiúry, w pismacb eiegetycznych badá wigcej sens allegoryczoy, iecz 
m polemiuc (np. De Trinii.) nyktada litaralnie. Sw, Ambroiy idzie za 
prokladeni azkoly aieksandryj^kiej (allegortzm). šw. Auguiiyn pierwszy 
podj^ myši ujgcia naukí Písma áw. w pewDe regaty {D« doctr. oKriet.): 
wÍQC^j on wprawdzie szuka seuso allegorycznego, dogmatycznego i moral* 
oego, iecz i literainego oíe zaoiedbuje (Nicol. Cluuten, Aurelius Augusti- 
BBS llipponen. S. Scripturae ínterpres. Havniae 1837). Su;. Hieronim 
svoje alaDOwÍjko exegetyczne tak okre4Ía: .spirituále aedificiam saper 
faiatoriae tuadamentum eiatruore, spíritxlis iQtetli);entÍae culmina persequi" 
(Traeíat. I. 6 Comment. io IsaJ.); „quasi ioter &axa et scopalos, sic in- 
ter historíam et allegoriam orationis cursnm flectere' (Comment. iu Nab. 
c. í). I on wí^ idzie drog^ pošredníq, exegezg literaloq t4cz%c z alle- 
goiyczo^ Mariu* Victorinut, AmbroiiaHer (ob.), Kmtiodor trzymaj) sig 
zásad Angustyna i Uteronima; w Orte^ortu W. przewala aLlegoryzm. 
Pod konipc tego okresu, a oawet juí od V viieku pojairiaj% sig tak zwa- 
ne Satény, które stanowi^ przejÉcie do exegezy scbolastyciinej. — § 7. Ta 
tialeíy wspomnieč o zarzatach czynionych exegezie patrystycznej. O By- 



i 




^ 



E X e g e z a. 

szardzia Simon (ob.) dowcipnie wyrazil sig Bossuet {Děftnte dt la Trad. 
«I dtt «. Pérej, 1. 4 c. ]*), že mi^dzy Jaciúskinii exegetami nikt tyle 
nie jest przez Simon'a cenionymi ilc djakon HiJary tucyferjanin i Pela- 
gjusz berezjarcliB, i í6 nikt nad nich tepszych kommeotarzy do Listów 
iw, Pawta nie napisaf, Sw. Chryzostom, áw. HicroQim, Sw. Arabrožy 
ani mog^ s.\% rúwDaú z djakonem Hilarym. Podobniež lekcewažy sobie 
exegeze Ojców I. G. Rosenmtlller {JJhtoria interpretaiionis libror. sí. m 
Eccl. chr., pars I — II Hildbarghnsae waa— 98; pars III--V, Lips. 
180? — 15) i inni pťotestanccy exegeci, z malým wyj%tkiein. Przyczy- 
ny tego lekcewaíeoia podají oast^pi^^ce: i-o Ojcom brakowalo potrze- 
bnych érodków, mianocricie zaajomošci j^zykón i bistorjí, aby moglí dojáii 
literaloego rozumienia; 2-o zbyt hotdowali aliegoryzacji. Lecz co do l-o, 
Die byli tak pozbawiouymi ZDryoinoéci j^zyków, jak to przeciwoicy utrzy- 
mnj%. Urygeocsoni np. nie byt obcym jgzyk bebrajski, Hieronim zoal 
go doakoDale, Efrem i egzegeci syryjscy nie mogli go nie znaí, bo j^zyk 
ayryjski jest ňader blisko spokrewniony z bebr^skim. Inni wprawdzie 
Die znali jazyka hcbrajakiego, lecz može ani jednego nie bylo, któryby 
nie znal greckiego (a ten jest j^zykiem oryginalnym Nonego T.,'jak be- 
brajski oryginalnyni Starego T.), bo podówczas j§zyk grecki byt ňader 
pospolitým na wscbodzie i zachodzíe. A jeíeli który znal mniej dobrze 
JQzyk grecki, utatwiala mu rozuroienie Itala, nad wszystkie przektady irier- 
niejsza i jašniejsza. Nie moína te2 poniedzieó, žeby nie znali bistorji, 
potrzebnej do zrozumienia Biblji. Prawie wazyscy exegeui wschodni na- 
oczuie znali Palestyng: Jedni w niej stale mieszkali (np. Cyryli jeroz., 
Euzebjusz cez.), inni krótszy tub dhiíszy czas w niej przebywali (np. Ory- 
genes, Grzegorz cudutwórca i ín.). Z Ojców zachodotcb, £w. Hieronim 
takže znaczny czaa przebywal w Paleatynie, Ojcowie wi^c ci bgdqc w Zie- 
mi iv. i míu^c bliskie z tameczD^ ludnoáci^ stosuaki, znali jeograQg 
i bistorJQ /iemi iv., znali zwycz^e, obyczaje i staroiytiioáci palestyúskie 
tak, ií dziá w wielu bardzo razacb s§ jedyném dla nas iródtem. Jeíeli 
zas w czém nie wystarczaly ini wiadomoáci filologiczne, lub t. p., to gtg- 
boka znajomoáé eamego tekstu i dlugie a uatawiczne z nim obcowanie 
reszty dopetnialo (np. áw. Grzegorz naz., Uazyli, Hieronim, Augustyn 
i in. prawie cale swoje žycio zglgbianin Písma áw. poáwigcaU). Wreszcio 
Ojcowie, b^d^c mízami áwi§tynii, posiadali najpierwszy i najwainicjszy 
warunek do rozumienia Slowa Božego, t. j. serce czyste; nie przeceniali 
oni nauki (filologji i t. p.), w imig której exegeci nowožytni nadají Bi- 
blji myál tak), jaká z icb opi^jami raqjonalistowskiemi lub t. p. najle- 
piej sig zgadza. — § 8. Co do 2-oninič ich tylko niekiedy moíaa o zbytek, 
lecz nie možemy zupelnio odrzucaó allegorycznego ttumaczenia (Cf. AUe- 
gorja, Figura, PrzenoSnie biblyne), jak těm z drugiej strony grzeszyía 
szkola antjocbeůska. Zresztq, najwieksi zwolennicy allegorycznego wykta- 
da nie czynili tego weale dla nieznajomošci sensu literatuego. Šw. Ba- 
zyli np., wykladajqc tckst Gen. l, 7 řw homil. lil in He.mém. n. 9), 
můwi: „Aliquis etiara nobia adrersus ecclesiaaticos qnosdam scriptores de 
discretis aquis habendus est sermo, (jui anogoges et eublimioris intelligon- 
liae Domine confugerunt ad allegoriam, adeo ut spirítuales et incorporeaa 
TJrtntes asserant per aquas tropice doaignari, Tales sermones, velirti som- 
niorura interprotfitiones et aniles fabulas rejicientos, aquam mulligimut 
aquam,' Cf, ibid. itomil. D n, i. I šw. Augustyn (sermo de ttntaU^ 



j 




Exegezi. 171 

AitvA.): JídmQWmus, quantam possuntus, eC praedpimas, ut qaudo 
' a exponi SacTamentnin Scriptvrae mAQd&Dtis, quae gesta iont, prius 
insd factum ease credatis sic gestum, qnomodo lectam; ae labtracto fan- 
dainento rei gestte, quasi íq a^re qo&eratis aedificare." Podobniež íw. 
Gtz«fon W. {homil. io m Evang. 1. 3): .la Terbis lacri eliitiii, fratres 
tarijsimi. príos seiraoda est terítas hístoríae, pcstmodmn requirenda spi- 
ritaalis iatelligeotta allegoriae. Tane namqae allegome fractns suaviter 
CMpitnr, Gom príaa per hístoriaro iu Teritatis řadiče solidator.' Dlyn-ajfc 
tas tUegor^cznego wfklado, ffieiliielj, íe on wi§cej jest przydatDjrm do 
WTJaánienia dogmata, do obodzenia aczuč poboío^-cb, aniželi do ácbtego 
éamoixemí. Tak Dp. iv. Hieronim {Cam. fn iíat. I3, 33) gani tjcb, 
któny trzema miarami m%ki, w prrrpowieáci Chrystusowej, chcieli dowo- 
dňt Trójcy á«.: .Pius quidem seusus, sed oDnijuani parabola et dabia 
aenigmatDm intelligentia potest ad aaetorítatem dogmatam proficere.* 
Z drugiej zaá stroDj, poníenaž Ojcowie me tei/tzakitvali dogmatów dopiero 
E Biblji, lecz dogmatami wyjainiali tekst biblijny, zostawilj nam drogo- 
ceune jwíadectwo o dogmalacb Koáciota i o rozumí eniii, jakiego si^ on 
trzTinaí przjr wjkladzie Biblji. Z te^o poirodn exegecie katolickiema 
prx; wjktadiie nie wolno zaniedbywač wy ktadn, jaki Ojcowie zgodnie po- 
dají, ježeli nie cbce pogardzač autent7czn;m vr; ktodem Koédota. Owszem, 
ile tti.j idzie o objašnienie prand dogmaty czojch, lub moratnycb, do obn- 
ďzenia w sercu niloíci fio2ej i ionjcta wznioálejszjcfa ncznč, exegeza Oj- 
o6w pozostanie xattsze arcydzicteta, dla kaldego eiegely nieodbicie po- 
tncbuém. Zrozuniieli to i niektórxy dowsí prot«staiicc; kommeotatoro* 
wie, jak przyznaje J- Chr. W. Angnsti {Versurh einer hittoriseh-J/igma- 
titeh. Etnieitung. s. 107), i umí cz^o do vykladu Ojców dg nciekaj^ 
dkociaí z zásady odrzucsj^ tradycje- Do takich kommenlatoróv nalel^: 
£. F. Car. RotaimúUer, ScbolJa ín V. T., Lips, 1788 — 183S; Henr. A. 
W. Mfftr, Krit,-exeg. Komment. Qb. d. N. T., GfittiDg. 1832—48; 
(řcMntuf, Ber Propbet Jeaaia, Leípz. 1820; Lurke, Commentar za d. Schrif- 
tm desJoban., Bonn MHO; A. L. Chr. Ht^denreich, CommenL in prit»- 
rem D. Panli ad Cor. epiam, Marbur. issí; Thotuck (ob.^; J. F. von 
Flatt, którego kommeotano (Vorlesungen Qb d. Bríef an die R6mer, 
Tftbing. tSiS; Qb. d. Bríefe ao die Corintbier, ib. IS2;) viydaoe byly 
pnex C/t. D. F. Hn/manna, a iune (Vorles. ůb. d. Briefe an die Gala- 
tet, E|>bes., Pbilipp., Colosa., Tbes^I., and au Philem. ib. I8?g — gg) 
pnět Chr. F. Kling'a\ G. a. R. Mattfiati, Anileguag d. Ev. Joannes, 
GOttiag. 183T. Dawniejszy laá mi^dzy nimi Jan Gerhard, f 1637, po- 
daje (w Loci TheoL, Jeua i^io — 32 II 432) siedm ksaoaów exegetycmycb, 
z ktárych kan. II i Vil brzmi%: Owmlt interjtretatío Seriptarae dehtt atejída 
. i In Scriplurae mUrpretatione tam cflenan tma rtcnúionm EeeU- 
r daetorun laboribitt grala menle uli et potiumui et cltbtmaa. — § 9. OkreS 
drugi exegezy zaczyna aig z VII w.; i poczqtku zajmoje si; tylko hite- 
TKAm (ob.) i glossami, malo dbajíc o samodzielny nrktad, wedtag zásad 
zdrovej hermeneatyki, na' co zreszt) i brak dokladnej zaajomoífx j^- 
ków oryginalnych (bebr. i grec.) nie pozwaM. Allegorjczna exegeza 
przewaža (C(. J. Ch, IliluJmet/er, De rinterprétatiou de TEfriture s. 
pendant le IX siěcie, Strasb. I882; Diesitl, Gescb. d. Alt. Test. s. 160— 
17Í). Do zooczniejazycb exegetóir nschodaidi oaleí^: Eutyiojuaz Zyga- 
beaas i Teofilakt (oba na pocz^tkn XII w.), którzy przerabtaj^ tylko iir. 



I 



J 



E X e g e z B. 

Cbrjiostonia- Pod wptyffem i wedlug metodj scholastycznej, na zticbo- 
dzia wydaj% dzieta exegetycine: Hugo a i. Viclort, Piolr Lombardní, AI- 
bert Wielki, sw. Tomat! z Akivinu, AUksamier HaUnMia i ia. (w. XII 
i XIU). Z logiczn^ écisloáci^ analúuj^ autora, Sledz^ za zm^zkiem my- 
íli, lecz brak im tego žycia i glebokoici, jakie widaó w Ojcach. Wyj^- 
tek Btaoowi^; Rupertus Tuitiensis (f 1185) i DjonUy KarUi: {f I47i). 
Ob. Eieier, De medii aevi theologia exegetica, GĎtting. issš; Thaluck, 
Do Thoma Aquin. afiue Abaelardo interpretibus N. T., HalÍ3 184 2. 
W ogóle zai eiegeci scbolaslyczni, tak samo jak ich poprzednicy od 
Vli w., lubo w leorji klad% aens literalny za podstaw§, w praktyce je- 
dnak máto si9 tej zásady trzym^í, wiecej id^i; za allegorj^ {Diestel op. 
c. 3, 187). B. 1311 sobor wieuneiiski (can. 11) polecil, aby przy uni- 
wersytetacb w Rzymie, Paryžu, Oksfordzie, ISolonji i Salamance byJy usta- 
nowione katedry jezyków: bebrajskiego, cbaldeJBkiego i arabskiego, do 
kaídego z tych jijzyków po a professorów, a to dia podniesienia exe- 
gezy biblijnej; lecz znajomošii tych jazykoví przez zoaczny czfls byla w(a- 
snoáci% ograniczonej lylko liezby uczonych. Pod koniec wieków árednich 
zastyngii dvaj z jadaizmu do cbrzeácjaústwa aawróceni exegeci; Mlcoiaj 
« Lyry (ob.j i Pawci Burgemis (ob,). Oba oni posiadali doktadn% zQigo- 
moáó jazyka hebrsjskiego i literatury rabinicznej, i w swycli objaáDioniacb 
do Bibiji szukali przedevrszystkiém sensu grammatycznego, nie zaniedbu- 
jqc mystycznego. Mniej od iiidi grantowiiyin, lecz rónnie staraj^cym 
3i§ o sens literalny byl Al^ont l.\>ítatus (ob.), który tylko grzeszy rozwle- 
kloáciq. Okolo tegoí czasu (n dragiej pótowie XV w.) z bumaDiziuem 
rozszerzyla bíq znajomošé jazyka i literatary greckiej; nast^pnie, za po- 
érednictnem druku, státy sig przyst^pniejszemi teksty hebrajski i grecki; 
odt^d exegeza wstgpuje w nony — § |0. Okres trzeci (od czasów tak 
zwaoej refnrmacji) rozpoczyna sig pewnego rodzaju krytyk^ tradycyjnie 
podawauego wyktadu {Tomiat a Kio, Erazni rotterdamski, Faber Stapu- 
lensitj. Že zaá Wulgata n wielu miejscach mniej doslownie oddawala 
tokst grecki i bebr. i ie nie byia pisana lacini) klassyczn^, rzitcono síg 
do nowycb przektadów (Era:m, Faber, Seb. Muntter i iu. Cf. Walgata). 
Walka z protestanty zrnem przyczyuita si§ niemato do postupu exegezy. 
Protostanci poczytyvrall Biblj^ za jedyae zródto i s§dzÍego w rzeczach 
wiary i obyczajów, zaczém starali sig o to wszyBiko, co do wyjaínienia 
tekstu przynzynió aig roože, a za poÉrednictwein tyuh wyjaánieů nadawali 
nowe znaczenia tekstowi. Z tego powoda katolicy musieli sobie przy- 
swajftó te saine irodki, aby z icb pomoc^ wykazaó falszywosí wykladu 
prieciwnego. Katenarny wyklad juž nie wystarczat: potrzeba bylo prze- 
dewszystkiém uprawiaó exegezy historycz no -gram maty cznq, która i w po- 
lemice byta potrzebniejsz<i i stužyla za podstawg do mistyczncj. Grunt 
do tego byt juž przygotowany (postanowienie soboru wietineňskiego o j^ 
zykach wscbodnicb i rozazerzenie literatury greckiej). Sobor trydenckí 
(dekret j ego ob. w tej Enc. II sil) uSwiecimszy dawm raelodg, zakre- 
elit tylko gratiice, za które exegeoie nie wolno wykraczač, lecz yi obre- 
bifl którycL zostawil mu obszcrne pole do wywodów, wníoaków i badail. 
Z aproiradzone przez jezuicki program {ralio studiorum) w akademjscb 
jezyki; grecki, bebrajski i inne wacbodnie. poslawily exegezy katolicky 
w ňader kmitn^cyin sunie przez wiek XVI i XVII. W XVIII w. na- 
ataje pewna cisza tak u katoUkOw, jako i u prottďtantów. Z obszen 



I 




E X e g e z a. 

síjch kommenCanj mamj tjlko Calmeťa (ob.) na cale Pismo áv. i Wil- 
faelma Smits (1750 — i:eo) na oiektóre cz^ci, zwtasECza na Pentateacb. 
I^Nazwiska aotorów, pocz^wszf oit XVi w. ob. Danko lil 336 — 310; 
tnoe siciegóty ob. Kohlgruber, Uermeuentica § 237; Reithmayr, Herme- 
nevtik, i. 2SS — 39. Fnez caly ten ostatai okres, až do nasiych cta- 
9ÓW exegeza katolická idzie wedlug tychže samjcb zásad: Iqczy w sobíe 
wjktad filologiczn;, bistorjczny, typologiezny, moralny, dogiDatrczny. Ob. 
Kommentarze. — § ti. Exegeza protestancka wprandzie odrazu nie sta- 
nuta na grancie racjooalistoicakim, lecz koniecíoie do exegezy racjonali- 
stowskiej, dziá ir Niemczech zwJasicia paii'ij%cej, dopnwadzió musiata. 
Pierwsi reformatorowie (Loler, MelanchUn, Brentiaa, Zwingli, Oekolam- 
padjnsz, Kalwio) ntrzymywaii, íe Pismo áw. jest jasném i samo dla ne- 
bi e dostatecznym ttumaczem, .Przymiotem Písma Sw, (raówi LaMr 
w Opfra lU 2042) jesi, že ono samo si^ wyklada... i že tylko pnei 
pravidla wiary može byí rozumianém * l,ecz te prawidla wiary nie bjly, 
jak D katolików, niezmienne zásady, ixt Boga Košciolowi przekuane, 
a opieraly sig na oíoZonych povag^ prywatn^ przez teolog6w iktadaeh 
mari/ (gymbola), ktijfiacU skladotcych (librí symbolici), formulaeh i Jtitf* 
fftuh igo4<i (ob. Corpus doctrinae). Prawidla wiary powstaíy nagle, bo 
reformatorowie powagg tradycji odrzuciwszy, dopiero je podczas reforma- 
qi oiby z Pisma šw. wysnuwaĚ poczeli. Wiara žatém w takowe dogma- 
ty opierata sig rzeczy#iácie na powadze czysto ludzkiej i nie mogU sln- 
tjfi za s^diiego przy rozBtnyganin o myíli biblijnej. Z tego powoda 
esc^eia protestancka mogla híq ntrzymywač w graoicach swej onodoksji 
tjjko dot4d, dopóki formuiami tgody i t. p. sktadami wiary opiekowali 
Wf ksi^žgla protestanccy. Eiegeza wi^c protestancka .ledwo sig naro- 
dxďa, jož aig dostala pod mocierzynski dozor i rózgg coraz wybitníej 
ofcreál^jqcej ti{ reguhj vnaTif {Retuš, Gescb. d. heil. Scbr. &eo); a nie 
tak pod dozor, jak roczej w jej poddanstvo. Rzeczywiicie bowiem, no- 
kredlone przez Koiciót hatoLicki excgedo granice s^ jarzmem slodkiém 
w porównaniu z wi;zanii, jakie przez Corpus doctrinae na exegetów pn>- 
ustaockich oaloíone zosta'y. .Sciíl^ síq przypatrzywazy (mówi ReuMi, op. c. 
8. 5GC), katoiicc}' ei^eci mniej byli oaraženi na to, íeby ichzakacerzy 
poczytywaoo, aniželi protestanccy.' Ci ostatní lekali si^ powagi eomentut Pa- 
trům^ lecz sami poddali sig wptywowí laterakiej patrystykí wt^ej, aniíeli 
katolicy powadze Ojców (Thalhoftr w Reithmagr^a Hermcneatik s. tto). 
Pod Ukim po wifk^ej czgáci wplywem až do pólowy X?11I w. pisalt 
kommentarze luteranie: Jan Gerhard (f iíS7),Marcín Geitr{f i680), 
AtroAam Calúv (f 1686), n^prawowieraiejszy roi^zy laterskirai toolo- 
gami, alawny wydaniem swej £íWa iíiattrala, z kommentarzem skiera- 
wanym n^jwigcej pko Hugoaowi Grotius; Setimid Seiaťjan, który pneloiyl 
z ory^sala catf Bíblj^ na jfzyk laciňikí i pisat kommentarze na poje- 
dfúcie jej ksjfgi. Wi^cej stg trzymalí literalnego rozamienia kalwiúsey 
eugtá z tejže epoki (od pocz^tku t. zw. reformacji, al do pólowy XVIII 
w.): Jan Dratoia (f 16 16); bíegíy orjentalista Ludwik de Dteu (f 164B), 
aator JMimadvertionuTa m Vet. T. libros cmnet (mis), ťn 4 Etiotgr/. 
(1838), m Acta ApOšt. {im), in Epislolas PauU, eanomcat atque Apoca- 
lyptin (1G46), ápocalypsia JoaraúM graece et lal. cum animadeertiomius 
(I6s;), które to dzíela rázem wyszly i lepiej s% znané p. t. Ludoviai de 
Dittt Critica sacra (Amstelod. 1693 f.); Jan Coecejia (f 1669), Canpe- 



i 



giuí Vitrmga (f 1722), uczeú Coccejus'a, i in. Arminjanie i Socy- 
njanie ganilj symbolistów (l''^''^'^'^^ ' kalwiásldch), že przy wyktadiie 
trzymaii aie ksi%g el-lidowjch i igoďj; sami jednak zoatawali pod wply- 
wem swego systomatu teologicznego: ich exegeza, zwlaszcza teí socynja- 
nÓK, przej^ta raqjonalizniein. Zuacznicjszymi z arinJojaúskich Gxegetów 
byli: Hugo Grotius (f I645), Filip Limborch (f 1712) i Jan ClfricM 
(t 1736). Tego ostatniego exegeza najwigcej zbližona do dzisiejszoj 
racjonalistowskii^. Socyajanie, im wi§cej si^ oddalali od pozytywnego 
cbrzcái^anizmu, t6m gnattownJej escgezg do strycb dobtryn naci^gali. 
loh kommentatorowie {Jun Crell f 1631, Jonasx ScIJichting f l')6l) po 
wigkszej cz§áci czepiali sig tylko Nowego Testamentu, a dzieta ich exe- 
getyczne »% žebrané w Bibliotheca fraírnm Polonorum (Irenopoli, t. j. 
w Amsterdamie 1666,9 v. f. t. II— IV) Cf. Waleh, Bibliotb. tbeolog. 
aelecta, t. IV Jenae iíG6. Zbiór wainieJBzycb prac ejtegetyczn.vcb mieáci 
sig w dziele p. t. Crítici Sacrj, ítve elarissímorum viroriim in eacroiancta 
ulriuique foederis Biblia docliatťmse adnotationei at^ue Iractatus theolngico- 
philologici (Londini 1660, 9 v. f.), zwaném takíe Critíci Angti dla tego, 
že wydali je angiplscy nezeni: fíyszard i Jan Peanonourie, Antoni Scat- 
tergood i Frtaicistek Gouldmann, Mieszcz% BÍg w tém dziele prače nie- 
tylko protestsDckich, ale i kato]ickich exegetów do calej Biblji. Dzieto 
to przednikowal Mikofaj Oiirtler (Francof. ad Moen. 16P&, 7 v, f,); 
DQBtiiipDie z dodatkami nyszlo w Amsterdamie (i«93, w u v. f,); dodatki 
te, lecz powigkszoae piamcm Nortona Kiiatcbbull'a(AnimadTGrsiones in li- 
bros N. T.), przcdruko vrané zostaíy jako Supplementa ad Crit. -Saer. do 
edycji Gurtler'a (Francof. 1700 — 70i, 2 v. f.), Matensz Polus streécit 
cale dziclo dla podr^czniejszego ažytku, gdzieniegdzie popvawil i wydal 
p. t. Sr/nopsiB criliconim, aliorumq. Soripturae e. ÍTiterpretum el commín- 
íatortim {Londini IGGB — J6; FrHDCof. 1679; cnra Joan. Leusdenii, Ultra- 
jecti 1G85, wBzystkie te edycje w 5 v. f-; przedruk Krnucof. ig94, 5 t. 
4-0; ibid. 1712, ů v. f. Ob. ÍTafc/i, Bibliotli. cit. b. 420).— § 12. Eie- 
geza přotestancka byla niekonsekwentn^, gdy w zasadzie odrzucafa powag§ 
tradycgi i nauki Koíciola, a jednak wyHadala Pisino éw. wedíug innego 
rodzaju tradycji i nauki. Daleko konsekwentniejszyrai byli socynjanie, 
gdy si§ domagali zupetnej wolnoáci dla exegezy, řcby jej nie poddawad 
pod analogje wiary, bo wiara ta w protestantyzniie pocbodzila nie od 
Boga, lecz od zgody kilku, lub kilkunastu teologów, którzy ttktadali for- 
niulg wiary. Woldiejaz^ tel! rnetodfl zacz^li praktykowaů pietyšci. 
Róžnili Bi§ oni od socynjanów tOra, že gdy socynjanie obBtawali za litery, 
pietyšci pOBzukiwali ducha, t. j. uprawiali exegezg mjstyczn^, mniej dba- 
jíc o literolnq. Jedni zaá i drudzy nie cbcieli przyjmowač iunego spra- 
wdzianu do ivykladu nad awój rozum; tylko že socynjanie przyznawali si{ 
do tego otwarcie, pietyáci zaS nnzywali to hniathin vjewn^rtnétn, natchnie- 
niem prywalnéni. PtetyÉci (w XVII w.) wycbodzili z tego blgdnego prze- 
konania, že Duch š. oíntcca každego czytaj^ccgo Pismo £. i daje mu 
moíaoéí jego roznmienia, Zt4d wyiilywa, žo ta myíl (sensus) jest pra- 
vfdziw^, jali% kto sam w Biblji ivyczyta. Uzeez oczywiBta, íe w tej za- 
sadzie kaifgi skiadůtíi i formvlg ^gody i zasady bermcneiitylci sft riecz^ 
nietylko niepotrzebn^, ale i wrgcz przeciwnq exegezie, bo Pismo é. trzeba 
rozumieč tak, jak kogo Duch íw. natchnie {Spiritus prívatui), a nie 
jak nakazuje fo lub owo wyznanie wiary. Zásada wifc eiegezy piety- 




C X e I e z a. 

styaatj s j«dii^ sUx>Dr áciile bfb protesUock^ (že nie D&lety nziuvač 
powBgi tradycji i Kokiota), a z dragi^ podobny do kaMlidtieJ w tén, 
te oznawata potnebg vj-íszej pomoc; do rozumienia Biblji. Róžnita si{ 
jednak od katolíckiej nietylko odnocaníem tradycji, ale jeszcze tém, te 
owej wjjszej pomocf odmawiata Koécícdowi, a przTZDawals mianowicíe 
jednosthom iicíoUd tneujn^rme, do rozumienia Pi»m» in. prowadqoe. 
Píetfáct dowodziti swej teorji tekstem 1 Joan. s, 20. S7. Wy 
taaie macie od iwifUi/o i wieeU uniiftli-o. — Pomittanie, Itóreicie wti^ od 
fUge, meehaj w tetu trica... Jako pomatanie jega úcty icat o viizgitkiim.,. 
trwajeU m rtiíM. Lecz jeteli swródoiy ow^g na tok movy, tekn ów 
wcale nte donodzi tego, czego chc^ pietyáci. Przez pomaíome bowiem 
rozumie Apoštol nie jakieá wewngtrztie natchnienie, lecz taak§ staloíci 
w wierze, jak) otrzymali vieni trraz z ogloszeniéin i pncjj^ciein nowia' 
apostolskiej fnie BiblJi). Uůwi bowiem (ib. w. 24): .Coácie th/iteli od 
pocíitku, niecbaj w was trwa. Jeáliby w was trwaío, cxKcie ligizdi od 
poczftkn, i wj- w Syoíe i Ojca trwač b^dzieds." Nielepicj teí za pie- 
tjsUmi przeoiawia lekst Joao. 1, 9. {Byla iuůaioiě praicdtiwa, Liára 
cémUea tcitdkiego czlowieka nu ten iwtat prtgehodí-Keffoj, bo íwiattoič, 
jak% Eicangelja Chrystasowa rozlewa, nie wylqcza powagi nanczycielakiej 
Koidota. Gdybf zaá owa áwiallošč bezpošrednio i wyl^cznie kaldego 
oiwiecala, CbryslDS nic posrtatby Apostolów na naticianie (Uar. 16, 16. 
Hat. is, 19), sQÍby ssm dawat Koicíolowt swema osobných Apoatotów, 
doktorów, proroków, paEterzy (£pb. 4, 1 1). BI^doící zásady pietjsiy- 
eza^ najlepiej pokazuje praktyka. Pietyict boniem i mnitý si( mi^diy 
Bobf zgadzaj^ i ta niezgoda rozd^a sif do wažiuejszych punktów, aniteli 
to Du miejsce wíród exegetčvr innyrji. Do jak potwomych bt^ów i gy»i' 
towoych sporów docbodzili ob, A%m, llist. eccl. Grsecii, 1B38, II 397.. 
4S0.. '76. Cf. Adtlung, Gesdi. der menscbl. Narrlieit. cz. V; Beinbtckt, 
Nachrícbt von GiafueU Lebenslaof und Lehren. Doiwiadczenie pokaialo, 
le rozmarzona fantazja nszelkie szaleústna adawata za natcbaienis Daeha 
^, ijakniypoiraíDiejdowodzila Jcb PtEmein i. np. Drabirki (ob.). Do szkoty 
IMetjstyczaej natež^: Fil. Jak. Sp^ur (ob,), A. Herman Franke (Xaoii- 
ductio ad lectionem S. Script., ilalae 1693; Praeleclíonca hermeneuticae, 
ib. 1717), J. J- Ramhach (iDStitatioacs hermeneuticae s., Jena 17S3, 
i objaioienia [ErlauternDgea] do tego dzicla wydaoe przez E. F. Neu- 
btoerX Giesaen 1738), Joaehim Lange fllenneneat. sacra, Halae 1733), 
/. Atb. Bengel (ob.), Jan Henr. MÍchaeU»(^ 1738), /. Aru. Kanne (Cbň- 
■tns im Alt. Test., Nornberg 1 8 1 8), Bud. Stúr (Andeutnngen fár glanbi- 
ges Schríftventándnisa, Leipz. 18S4, 4 cz^íci) i in. Cf. Theolog. Q>iar- 
utUehr., Tůbiag. 1S27 s. S4'. W exegeaie pietystów przewaža inisly- 
cyzm przesadzoDj (mSerpreCaiio pteudů-mi/tiica}, t. j. to wszelka myď hi- 
EtOTTCzoa, lab inna, naci^a lig do idei religíJDycb. Exegeza ta jest wr^ci: ' 
pneeiwn) gram maty czoo-bistorycznej, i tylko przez oppoiycjg wzgl^dem 
tej ostatni^y, której nadažyKali znów racjonaliáci, byla podtrzymywan^. — 
g 13. 0(1 pólowy w. XVIII ^szystkie poyfyžsze szkoty eiegelyczne vf pro- 
testantyzmie prawie astaj^t ast^puj^ niejsca ínnym. S4 ta czasy deizmn 
aagielskiego, sceplycyzmn (achrzczonego nazw^ ýiotofji i oáunafy) fran- 
cBzki^o, które owlsdogly nmyslami teologów niemieckich. Pojcdyácze 
(toiy, prieciwne ponadze Bibiji, juž poprzedoio slyszeí síg dawaly. Spi- 
np. (epiit. 25) rzeU: .Caeternm Cbristi pasaionem, morteo et te- 



n 
4 



E X 8 g e z á. 

pnltarsm tecnm literaliter nccipio, ejuB autem resurrectionem allegorioe." 
Qahrdt, Edolmann, autor Frognumtów WolfenbutUUkiah- (ob. te artt.) i in. 
jeszcze wi^cej blaínierczo o faktach biblijnych sig ottzywali; lecz racjo- 
naliatowski wykíad, jaki dziá jeszcíe wéród biblijnych baelaezy (Schriftfor- 
scher, Bibelforacber) protMtanckich panuje, datuje sig od Ernesti 'ego (ob,). 
Stoso<Tanie wszakže racjonalizmu do exegezy odbywa sig z pocz^tkit oglg- 
dnie, powoli. Eroesti i Semler byli podobno jeszcz* wierz^cymi (Amand 
SainUí, líist. crit. du rationalisme en Allemagne, Paris 1H4I 1. 2 c. 
2, s), ale przesi%kali juZ racjon»lizmem. Toellner('5e«jeís der Glaubrns- 
artikel ungerer aiterluiUgstea Reiiijioti, Jena 17S9) natchnienie w Mojíeszn 
zrednkowat tylko do lego, že Bůg prowadzil Mojíesza przy obiorze Ire- 
áci, jego paniigá wzmacBÍal, aby nzgigdem fahtúw nie pobt^dziía, i íe to 
samo mialo mi^sce a Paslmistami i Prorokami. Innym kaiggom Starego 
T. odmówil natcbnienia. Ernesti, chociaž nÍo zaprieczat jeszcze notehnie- 
nia, jednakíe poíoiyl zasadg, ie Bibljg naložy wyklftdaé wedíng prawidet 
bermeneDtyki tylho ogůloej, jak sig wyktada autorów klassyczayeh, t. j. 
z pomoc^ historji, filologji, z uwzglgdnieniem pojgó epoki, w czasie któ- 
rcj ksi^ga byla pisan^; uwažaé przytém na tok mony, zwiqzek myíli 
i t. p. Sena mystyczny zupelnie odrancif; Starý Teatament uwaža) za 
pismo nie maj|ce znaczenia dla chrzeácjan (-ima'"^ Saintes, Hist. crit. du 
rational. s, iis). Ernesti jestojcem exegozy wyiqctnie grammatjczno* 
historycznej, przez racjonalistów przyjgtej, Lecz wtaécivrie mówi^c, 
wylftcznie graramatyczoo-historyczny wyklad Biblji w obec racJonaUzinu 
jest rzecz% niemožliw%, Bibtja bowiem zawiera opowiadanie o cudacb 
i proroetwacb, n gdy tycIi racjonalisni nie uznaje, wi^c przynajniniej tc 
teksty, w którydí mieszczq sie opowiadania o cudach, !ub .przeponiednie, 
mnsz^ raejonališci poddaé tlnraaczeniu innemu, ježeli przyjmuj^ tefcst ita 
autentyczny i wiarogodny. To tei exegeza caysto grammatyczna utrzy- 
maiS sig ni8 mogla. Seinlor (^/iparuí. ad liberaUm N. T. řnttrpr. 1776, 
ad liierat. V. T. inttrpr. 17 7 3 i in.) dodat do nicj metodg niby Aiíío- 
ryotnq, która wlaíciwiej si§ zowie metody aHommodaeji (ob.) dogmaty- 
cmej: íe P. Jezus i Apostolowie stosowali sig do poj^ť swej epoki, aby 
czystq, naturalnq retigjg tóm iepiej przeprowadzió; co eie zaí nie dalo 
akkommodacjq wyložyé, to podanat Semler za rzecz czysto iokaln^ í cza- 
Bowq. Weding Semlera, podcaas zjawienia bí§ Chrystusa na ziemi byly 
dwa stronnictwa: jedno ehcialo wiarg filozoficznq pol^czyé z religiJDvm 
systémem iydowskim, a drugíe domagalo sig zupetnej swobody. Chrystus 
chciat pogodzič oba stronuictwa, dla tego, ile rázy mial do ezynienia j; par- 
tj% žydowskq, odzywal sig z najwiekszém uszanowaniem o Mojieszn; prze- 
ciwnie za£, w obec stronnictira gnostyckiego zbij a í przes^dy sw^o 
národu. Po šmierci P. Jezusa Piotr Btanqá mial na czeie stronuictwa 
' íydonskiego, jak raa byů widač zt^d, že jego dzialalnoSó ograniczala sig 
jakoby tylko do Judei. Pawet przeciwnie, przystaó mial do gnoslykůw, 
i dla tego jego opinje maj? byů Jíberalniejsze, Iepiej daj^ce sig xastosowač 
do calego rodu ludzkiego. Wettíog takich nprzedzefi Semler tíumaci^ 
těkat i krytykowal go, 9e(treguj%c w nim Élady jadaizmu lub liberalizran; 
dowolnie odrzucal zdania. jedné jako wtr|cone, inne jako przekreoone, 
i t. p. (Cf. Semler). Eaegeza wigc racjonalistowaka raczejby nazjwaí Big 
povinna kryti/kii Bihlji tamej (nie Ifkitu biblijnego; ob. Krytyka biblijna), 
krytyk^ i^ myáli, a nie exegez^. Itacjonaliici bowiem uie szukalii jak) 



E X e g e z a. 177 

mjál tekst podaje, lecz: o ile on jest zgodnjm z zásadami czystego rozumii^ 
a nast^pnie, co w nim jest možliwe, a co nie. A lubo w zasadzie za« 
przeczjli objawienia i cadów, jednakže post^powali zwolna, ostrožnie. 
J. G. Eichliorn uwa^ jako rzecz sprawiedliwoáď, aby staré ksi^gi hebraj- 
skje, t. j. Starý Testament tlnmaczono w sposób naturalny, podobnie jak 
petne cudownoáci podania innych ludów starožytnycb. Pisarze starotesta- 
mentowi by|i jego zdaniem Indžmi uczciwymi, ale mówili j§zykicm swego 
ezasa, i dla tego, aby mieč nag^ prawd§, naležy icb opowiadanie oczy- 
szczaé ze swietnej ostony nadnaturalizmu, w jak^ je oni przyodziali. Zá- 
sada ta doprowadzila Eicbborna do pfytkich i trywialnych objasnieú 
teksta biblijnego. Powoianie Mojžesza do wyzwolenia lada jest a niego 
tylko marzeniem patijotyczném. Obtok éwietlany, post§puj^y przed obo« 
zem Izraela, jest pocbodoi^ nie8Íon% przed maszeruj^cemi kolumnami. 
Cnua synajskie, w czasie gloszenia prawa, s^ ogniami zapalonemi na górze, 
z dodatkiem bnrzy. Promienie otaczig^ce g}ow§ prawodawcy bebrajskiego, 
gdy przynosil Indowi tablice prawa, byly tylko wielkiéra wzburzcuiem 
i podniesieniem omysla. Wszakže wi^ksze aszanowanowanie mial £icb- 
born dl:i Xowego Testamenta. Rgka jego nie oámielila si^ jtazcze 
podnieáč na Bóstwo Zbawiciela, i swoj^ zasad§ tiumaczenia nataralnego 
zastošowa} t>lko do kilkn faktów z Dziejów Apostolskicb, jak do historji 
nawrócenja sw. Pawla, zst^pienia Dacba áw. i pojawiania si§ aniolów. — 
§. 14. Dalej poszedl Kant (l7 9d r.), autor metody exegezy moraínej. 
Gdyby exegcza ta z^mowala si§ tylko wyeiQganiem nauk z Biblji, do žy- 
cia praktycznego potrzebnycb, nauk zawartych juž to w wyražnycb prze« 
pisacb, juž w przyktadacb bistor}'cznycb, nie róžnilaby si§ od exegezy 
gnunmatyczno-bistorycznej i logicznej. Ówszem, nawet w tych miejscach, 
w któiycb, uredlug zásad bermeneutvki, autor nie mial na celu žadnej 
moraínej nauki, wolno exegecie j% npatrywač i rozwijač, byleby przez to 
prawdziwa myši autora nie byla zaprzeczan^. Lecz Kant, wycbodz%c 
z zásady czysto racjonalistowskiej, chcial, aby wszystkie teksty Pisma šw., 
historyczne, proroclde, dogmatyczne, ježeli icb wyklad litera! ny nie przy- 
pada do zásad tak zwanego czystego rozumu^ byly thimaczone przenosnie 
(sjmbclicznie i allegorycznie). Pismo šw. wi§c, wedlug niego, jest zbio- 
rem allegoiji rooralnych, pewnego rodzaju popularnym kommentarzem na 
prawo obowi^zkowe. Oprócz Kanťa (w Z/ť# Religion innerhalb d. Grenzen 
d. bloze. Vemtmft^ K6nigsberg 1793 s. 184; Streit der FacvlUUen, 1798 
s. 49), metodQ moralmi podtrzymywali: J. IL Tieflrunk^ Ueber d. Auale- 
gungsarten der in. d. beil. Scbr. geoffénbartcn Keligionslebren, Berlin 
1791 — 9 S; C\ IL L, Poelitz, Beitrag zur Kritik d. Relig. etc. Leipz. 
17 95; Chr. W. Flúgge, Versuch einer bistoriscb-krit. Darstell. d. bisherig. 
Einflusses d. Kantischen Philos., Hanov. 17 96-— 9 8; J. W. Schmid, Ueber 
cbristi. Religion, deren Beschaffenbeit und zweckm&ssige Bebandlung als 
Volkslebre und Wissenschaft, Jena 179 7. Przeciw exegezie moraínej 
jedno z lepszycb dzieř jest Z>. G. C. Storr^ Annotationes quaedam tbeo- 
logicae ad philosopbicam Kantii de religione doctrínaro, Tabing. 17 93; 
to samo po niemieckn z uwagami nad Ficbte'go krytyk% objawieú, ib. 
1794. Literatury tej exegezy ob. Ammon, Ueber die Aehnlichkeit des 
innem Wortes einiger neuen Mystiker rait d. moral. Worte d. kantischen 
Scbriftanslegung, GOtting. 179 6. Trešciwie w Gúniner'a Hermeneutíca, 
Encykl. T. V. 12 



178 E X e g e X a. 

Pragae 1863 s. 172 i n. Cf. Tholuck^ Yermischte Schriften II i..— 
§. IB. Henr. Eberh. GotU. PaiUus (ISOO — 185l), rozwijaj^ stosowanie 
racjonalizmu do exegezy, uložyř przepisy exegezy paychologictnej, Nie za- 
przecza on prawdy historycznej w faktach przez Ewangetistów opowiedzia- 
nych, lecz káže odróžniaó fakt sam od »qdu^ jaki o nim pisarz wydaje, 
i od legend, które z postupem czasu mnsia^y uroáó o osobách znakomit- 
szycb. P. Jezus mial wielki wplyw na wspótczesnycb. Po4 tym wpřy- 
wem pisane byty Ewangelje przez Indzi, zdaniem Paulnsa, tatwowiernych, 
którzy fakty naturálně z žjcia P. Jezusa wystawili nam jako nadnatural- 
ne. Aby wynaleáó w nicb prawdy, zaleca Paulus oddzielič fakt od jego 
dodatków, powstalych z legend, ze sklonnoáci ludzkiej upatrywania wsz§- 
dzie wplywu nadprzyrodzonego, jedném slowem oczyécič go od podmioto- 
wego zapatrywania si§. Exegezy wi§c psychologicznej zadaniem jest wy- 
kazač, co jest faktem naturalnym, a co dodatkiem bujnej wyobražni pisa- 
rzy i ludu, i co moglo daó powód do tej wyobražni. Wedřug Panlusa, 
P. Jezus opowiadal tylko teizm (ob.), by} nietylko m§drcem, ale i czlo- 
wiekiem nieposzlakowanej cnoty, nie zaá Synem Božym, bo to jest rzecz^ 
niemožliw^ (w oczach racjonalizmu). Cuda Jezusa maj^ byč niczém wi§- 
cej, jak tylko aktami dobroci, fílantropji, nauki lekarskíej, albo prostemi 
przypadkami. Próbk§ takiego wykíadu wyjmujemy z Paulusowego Com- 
ment. úb, d. N, 2'., w objaánieniu do Luc. i, 5 — 25. Ewaugelista opo- 
wiada tam 3 fakty cudowne: zjawicnie si§ anio^a, oniomicnie Zacbaijasza 
i narodzenie Jana, mimo póžnego wieku rodzicóvv. To ostatnie Panlus 
uwaža za fakt natnralny, cbociaž z catego toku mowy widač, že Ewange- 
lista podaje za nadnaturalny, Pozostaj^ mu wi§c do wyttumaczenia tylko 
2 pierwsze, co tež uskuteczDia w nástupný sposób: w sanktuarjnm, gdzie 
fii§ znajdowal Zacbarjasz i gdzie owo widzenic aniola miato miejsce, éwia- 
tto bylo przyómione; Zacbaijasz w tem pó) áwietle modli si§, a maj^ na 
myéli ci^gle przedmiot gor^cych swych žyczeá i mocn^ nadziej§, že b§- 
dzie wyslnchanym, ju2 jest z góry usposobionym do widzenia jakiegoá 
znaku niebieskiego. I rzeczywiácie, dym kadzidel, gdy padnie naň áwia* 
tío, wystawia figury róžne. Zacbarjasz w zachwycie wyimaginowal sobie, 
že widzi aniola (ballucyiiacja wzroku), który mu przynosi upragnion^ 
\ríeáč o pocz^ciu syna, a wlasnc swoje mysli, jakie podówczas nim mio- 
taíy, bierze za rozmowg z aniolom (ballucynacja sluchu). Przychodzi -mu 
wprawdzie w^tpliwosé o prawdzio tych zjawisk, lecz spostrzega j^ pobožný 
kaplan, poczytuje za niedowiarstwo, za grzech wielki, a \>íqc zdaje mu 
síq, že aniol grozi mu kar^; wreszcie, sam sobie za kar§ naznacza mil- 
czenie. W podobny sposób Paulus lub jego zwolennicy tlumacz^i inne 
teksty Ewangelji. Np. w historji o poácie P. Jezusa, wedlug jednych, licz- 
ba 40 znaczy w ogóle kilka dni, albo že wstrzemi§žliwoáč od pokarmów 
nie rozci^gala si§ do wszystkich pokarmów. Wedlug innych, P. Jezus mógl 
nic hie jeáé przed 40 dni, lecz nie mógl obejáé si§ bez napoju (lubo tekst 
wyraznie mówi, že P. Jezus nic nie jadl, ani nic nie pil): byly bowiem 
przyklady, že nie jeden fanatyk žyl tylko wod% i herbat% przez 4 5 dni. 
áwiatlo, które si§ pasterzom w Betleem pokazalo przy Narodzcniu Chry- 
stusa, bylo po prostu latami^, w oczy zaáwiecon^. G\fiazda, która pro- 
wadzila magów, byla komety, a že im towarzyszyla, to znaczy, že latarnia 
przed nimi niesiona byla; Paulus tlumaczy to zjawisko bl§dncmi ogDika- 
mi. Jezus chodzil po morzu: znaczy, že wplaw, albo nad brzegiem; 



E X e g e X a. 179 

uámierzjl borx^, t. j. aj%l siloie wioslo. Cudowne rozmnoženie chlebat 
t}umacz% tém, že slachacse mieli po kieszeniach i torbach chleb: bogatsi 
mleli za dažo, ubodzy nic; P. Jezus, jako fílantrop, namówil wszjstkich 
do wspólnego podzielenía 8i§ chlebem. Aníobwie przy grobie P. Jezusa^ 
8^ to biate przešcieradía, przez przestraszone niewiasty wzí^te za aniofów. 
Čmierč P. Jesasa miala tež nie byč rzeczywist^, tylko pozoro), wigc^ 
i Zmartwychwstanie bylo bardzo latwe. WiiJebowzi§cie takže nie hjlo rze- 
czjwistém: byla mgla, a P. Jezus przy jej pomocy skryl sig na drug% 
strong góry; Apostolowie zaá wzi^li to za Wniebowst^pienie. Krytyk§ te- 
go systeniatu ob. AL SandhichUr^ Eine Stimme d. rufenden in d. Woste, 
zesz. I Linz 1805, zesz. II Monchen 181 1, zesz. III i IV Salzburg 
1814 — 1816; Hug^ w Zeitschr. f. d. Geistl., Freiburg 1823, z. lis. 91, 
z. III s. 158, z. VII s. 115. Nawet Ernest Renan (Études ďhist. rt- 
ligieuiey wyd. 3-e, Paris 1858 s. 13 7), sam sceptyk i racjonalista, mówi 
o tego rodžaju gwaltowném nakr§caju tekstów bibliJDych: ^Byla to exege- 
za krotko widz%ca, niezdolna zachowaó osobist^ godnoáó Jezusa, exegeza 
z samých subtelnoáci zložona, oparta na nierhaniczném uciekaniu si§ do 
pewnych procesów (zachwyty, blyskawice, chmury, burze i t. p.); exegeza 
zreszt^ niekonsekwentna ze stanowiska teologicznego, bo jeslí antorowie sá. 
jiie zasluguj^ na wiar^, gdy opowiadaj^ okolicznoáci towarzysz^ce faktowi, 
dla czego obstavrac za ich wiarogodnoáci^ co do samcgo faktu? ^\^j 
w szczególach tak samo nie dadz§ si§ pogodzié z natchnieniem Ducha š., 
jak proste oszukaňstwo.*^ Strauss, sam ci§žko bl^dz^cy, umial jednak do- 
brze wytkn2|c w swojém Zycie Jezusa i ocenió sprzecznoáci metody Paulus*a. 
,Wy]%cz9j^c ze swej historji, mówi on, nadnaturaluoáé. jaká okazuje 8i§ 
w žródiach, Paulus przyznaje, že opo^iadania ewangelijne nie odpowiada- 
j% wymaganiom metody historycznej; przypuszczaj^c zaá te opowiadania, 
jako iródta prawdziwie historyczne, wyzfiaje, iž nie umial rozwi%zač zadá- 
nia. Albo bowiem Ewangelje 8% prawdziwemi dokumentami historycznemi 
i vrówczas cudn nie možná wyl%czy6 z žycia Jezusa, aibo tež cud nie go- 
dzi si§ z historj^, i wówczas Ewangelje nie mog% byč dokumentami histo- 
i^cznemi." Krytyczne to zdanie Straussa jest dla metody Paulusa ámier- 
telne: slusznosci jego zaprzeczyč nie podobna. Zreszt^ i sam Paulus przy- 
znaje slaboáč swoich wysitków: „Dopraszam si^ usilnie, mówi on we wst^- 
pie do swego Žycia Jezusa^ aby nikt nie s^zil, žebym prz}'wi%zywal szcze- 
gólo% wartosč do swoich poszukiwaň o stosunku, zachodz^cym pomi§dzy 
faktami cudownemi, a ich prz>*czynami... Pragn^tylko, aby moje poj§cia 
o opowiadaniach cudownych nie byly brané za rzecz glówn^.** I znowu 
dalej cz^tamy: „Prosz§ nie przywi^zy wač zbyt wielkiej wagi do moich tlu- 
maczeá o pocz^tku nadnaturalno^ci.*' Wigc sam Paulus przyzn^e, že 
grunt jego pracy jest slabý: tylko sila prawdy mogla wyrwaé takie wy« 
znauic z ust filozofa niemieckit-go. Wszakže do ostatních czasów wyst^- 
puj% jeszczc pisarze, wznawiaj^cy zdyskredytowan^ cxegez^ Paulusa. Tak 
Renan^ choé go krytykowal w jedném z swych dziel (op. cit.), powtarza 
jego fikcje w drugiém dziele, „Vie de Jesus." Bunsen w dziele „Reich Got- 
tes u. Leben Jesu** (i 8 65), za pomocy poprawek i sztukowaó, chce třuma- 
czeniom Paulusa przywrócic utracony kredyt. Moglibyámy sig dziwic, žei 
mog4 byé Indzie wierzí|cy w te odkr}'cia, jakim nie wierzyl sam ich wy- 
nalazca, gdybysmy nie wiedzieli, že mogíj byé ludzie, którzy balwany dre- 
wniane lub metalowe brali za bóstwo. Niedowiarstwo jest takže przes%- 



Wj E X e i e z a. 



4iřs. uk tup^Tz:. :ax ii«idorz«cziTa i tak hrvovHTXTsc >k 

Wjltt^. 2;br::. *|r£iiw« 'jTjyax íiki Izh btí«. Vipdlj2i&% c<{»?vm5ftš«s b&iecz- 

jen zajíir/Lie;. Mfi zat»i o%u:e«zcie jest alksorŤ) iob.>. t kúore; ajl- 
fck tk pr>vd«^ Uem *i^ jej ifntíivht^ i bajeczLa oy^ssa. Scxr: ijizi pod 
vrruesL sjí r<>x!takH vfzeíií fakt, odnos^cr 5^ do bistQTji t^wcv. pó^ 
bofóv, obn^j í U;eiBÚ« relí^íjte. Jetdi w owés obrMo^esa cpo- 
Lkrrva ti* jak:- /cJtt hitt€^nfczrí^, albo r^avdi ý.jrzri-TZ'*^. aibo 
z dzíf^iiT astr0£«02sjj, Jab innjcfa mavk rrzyro'i:c''.y^h. Icb t. p.» 

nr/mnczn^m, hib t. p. Fod konkc przesztego i ta pocz4tkii biet^ccgo sts- 
kcía, TOzwÍDÍ^U: itcdja La^i miUj)ogi% pogaňsk^ Greków. RzTmiac i Indián 
(H^ffíu:^ Wo]ff, Níebobr, (jttíň*^ MfiilJer í ifi.) podaly ncjonailstom mysl, 
žebv mjtfczoie Uumaczr^ BiUjf , t. j. žebj poje^dTÓcze (akty, o ile zavie- 
ra;% coá DadzvjczaJD^o, tlunuurzyc wedlog tjch samých zásad, wčdlvg 
jakkb tíooiacz§ sif bajeczne podania mytologji pogaňskiej. Wycbodzfc 
z zatady Uejnťgo (Cmíkmentar, rn Af-ciUdrr,^ GdttÍDg. 17S3 cz. líI «. 
^2%}^ že wszelka píerwotoa bistorja narodów razpoczyna si§ od mytów, 
ytci^ wDÍoikowaé: a wí^c píerwotca bištoija žydo^ska jest ukle my- 
trczfU|. Na tym fandameocíe zbadowal G. L. Bauer 3íytolog}^ hebng- 
Á% Star. í Now. Test,* (I8021. Wprawdzie juž Semlcr (^wwArZřťA* 
KrkUirvng njih. thtol. Censfir, przedmowa) przyjmowat pewneeo rodziýo my- 
tologji tjáomkk%^ \tcz tylko bistoij^ Ester}' i Samsona nazwal mytaroi 
(Freit UnUršveh. d. Can. cz. II s. 282). Baaer zaczal systematyczniej 
ftosowač metody mytyczn^, najprzód do Starego Test.: Ewa, Noe, arka 
jego i t. d. ij| to wszystko, wedlog Bauera, myty. OJtad datuje si§ ma- 
Dja identyfikowanía mytów pogaňskich z biblijnemi opowiadaniaroi (my- 
tamí fredíag racjonalistów) i sznkania w Biblji mytów bistorycznych, fílo- 
zoficznych, prawoycb, religíjnych i t. p. Wecklein (ok. r. I805) np. nau- 
czat že wzi^cie do raJu Enocba i Eljasza jest tak samo mytera, jak por* 
wauie Oaniroedesa; že JeboTab, nios^cy pomoc Gcdeonowi i Samsonowi, 
jest Jowiszem, wspíeraj^ym Trojaóczjków. T% sam^ drog^ poszedl de 
Wctte (Kinleii. in d. A. T, 18O6;. Co do N. Testamentu, Bauer tylko 
niekuirc (akty z dzíeciř^cych lat P. Jezusa cbciař třumaczyé mytycznie. Ná- 
tura ludzka, mówil on, zwykla otaczač kolebk§ wielkicb ludzi cudowno- 
ki4, zreszt% níe mamy z tycb czasów naocznego šwiadka, gdyž Ewangeliéci 
iiíe míeli dokumcntów z mlodoáci Jezusa, bo wtedy on na siebie jeszcze 
nic zwracař publicznej uwagi (Twierdzenie fařszywe, bo zaraz po Xarodzc- 
níu P. Jeznva, ími^ Jego stalo 8i§ glošném przez gwiazdg i rzež niewiniv 
tek. O tym ostatnim fakcie wíedziat nawet cesarz August, gdy rzekh iž wo- 
lalby byé Heroda wicprzem niž synem, ob. Herod). Nast^pni po Bauerze exe- 
geci uznalí bistorjg Wniebowst^pienia za myt. Uznawszy zaá koniec i pocz^- 
tek bistorji cwangelicznej za myty, trzeba bylo tak samo post^pié wzgl^dem 
Zmartwychwstania i faktów z žycia publicznego P. Jezusa. Uczynil to Gabler. 
Obok tych třnmaczoá nic zaprzeczano jeszcze wiarogodnoáci JEwangelistom. 
Exegcci owi nic zgadzali si^ co do criterium, za pomoc% którego naležy 
rozcznawač, co jest mytém, co symbolem, a co historj^ w Ewangeljacb; 



E X e g 6 z a. 181 

iecs uznawali, 2e podstaw^ rzekomych mytów byU rseczywitta hístorja^ 
i chociaž nie wierzyli w Bóstwo P. Jezusa, przeciež jeszcze z jak^ tak% 
wzgl§dDoáci% o Nim si^ wyražali, poczjtjwiďi Go za czlowieka wyžszego. 
Lccz byl to tylko stan przecbodni z racjonalizrou do mytyzmu calkowite- 
go, stan, który síq dingo utrzymač nie mógl. Mytologowie wreszcie mosíeli 
powiedzieó racjonalistom: Co za niedrzecznoáč odrzucač cudownoáč w hi- 
storji Ewang., kiedy rzecz% jest až nadto widoczn%, že autorowie tejže bi- 
storji byli przekonani, iž cnda opisuj^. Cbcieé wi^ tlumaczyč to racjo- 
nalnie, jest to cbcieé rozuiaieé slowa antorów inaczej, niž oni rozumieli. 
leh przeto opisy naležy uwažač za tradycyjne legendy, nie za áwiadectwo 
historyczne. „Od cbwili, mówi Strauss (op. inf. c. t.), w której przypu- 
szczamy myty w Ewangelji, nie može byč žadnej linji demarkacyjnej 
mi^zy bistorj^ a mytém, lecz wszystko trzeba wykladaé mytycznie." — 
§.17. To wlašnie zamierzyl sobie Strauss {Daa Ltben Jesn^ 1835). Pisal 
on swoje dzielo pod wplywem powzigtego a priori postanowienia, žeby 
zburzyč historycznosó Ewangelji. Dawna cxegeza opierala si§ na dwócb 
bludných hypotézách: i) že w Ewangeljach jest prawdziwa historja, 
3) že fakty s) nadprzyrodzone. Racjonalizm, wedlug Straussa, wykazaí 
fáfszywoéé drugiej hypotézy, wi§c potrzeba teraz wykazaó, že i pierwsza 
jest falszyw^. Na zarzut, že historja ewangeliczna pisan% byla przez áwiad- 
ków naocznych i wiarogodnych, Strauss odpowiada: i-o Ewangelje nie s^ 
autentyczoemi; 2-0 Apostolowie, z któr>'ch opowiadania mog% pochodzič re- 
lacje o žyciu P. Jezusa, pozostawali w bl^dzie. Np. zdawalo im sig, že 
P. Jezus zmartwychwstal, že z nim rozmawiaj%, gdy tymczasem bylo to 
wszystko zludzenie zmystów, w skutek napr^žonego myálenia o Mesjaszu, 
Jítórego podówczas si^ spodziewano. Mówi^c o nieautentycznoáci Ewangelji, 
Strauss wcale nie dowodzi , kontentuje 8i§ tylko zaprzeczeniem. Wedlug 
niego Chrystus, ježeli istnial, nie byl wcale takim, jakim Go Ewangelje 
przedstawiaj%: byl to sobie pobožný i prawy žyd, bez wyžszej edukacji. 
Poci%gni§ty slaw§ sw. Jana Chrzciciela, przyj^l z r§ki jego Cbrzest, a gdy 
Go si§ cz^sto zapytywano o poslannictwo Jego, przyszlo Mu na myši, že 
može jest Mesjaszem. Gdy raz ta pyszna myél Go opanowala, rozumige 
dalej Strauss, uwierzyl, iž jest rzeczywiácie Mesjaszem. Poj§cia Jego me- 
sjaniczne mialy byč podobnemi do poJQČ innycb žydów, z malcmi tylko 
odmianami. Pretensje przeciež Jego nie si^galy do pogan. Narazil síq 
faryzeuszom przez ganienie ich post§powania, a jeszcze bardziej, gdy od- 
prawil wjazd trymfalny do Jerozolimy. Zdradzony przez ucznia swego, po- 
niósl émierč na krzyžu. Takim jest Chrystus Strass^a, odarty nietylko 
z nadprzyrodzonoki, ale i ze wszystkiego, co wielkoáci% w Jego žycia 
tr^cič moglo; owszem, czytaj^ pismo Strauss'a, zdaje si§, jakoby wielka 
reforma religijna, imieniem Cbrystusa zaszczycona, dokonala si§ bez Jego 
ndzialu. To zas, co Ewangelje o Nim opowiadaj^, ma byé niczém wi^cej, 
tylko ide§ stosunku mi^zy ladzkoáci% a bóstwem, wyraženiem opinji cbrze- 
écjaůskich z koňca može II w. A jak Bóg u Platona, przez rozwažanie 
swych idei stworzyl áwiat, tak spoleczcústwo chrzeécjaúskie, wyražsý|c 
swoje idee cbrystologiczne , stworzylo typ Mesjasza (ewangelicznego)^ 
w któr}'m pomigszalo bajeczne i mytyczne o Nim podania ze szczególami 
z žycia prawdziwego Chrystusa i z panijg%cemi podówczas opi^jami. To 
wi^c, co kanoniczne Ewangelje o Chrystusie rozpowiadig%, nie naležy brač 
áciále, lecz trzeba umiec w nich rozróžnič czgsč doktrynaln^, odzian^ cz^sto 



1 82 Extftsa. 

]n7tem. od hisccrrcznej. ^nczem afej chrTscciogi, núwi Scrsos (Lom 
Jjeb^n /»«. cz. n 3. '34}, j«ic co. 2e pod predjkatj. jakie Koácí(>t pny- 
2Dai<! sabjí^ktowi tt. j. Cbry^tosowfi, trzeba podatawic idcf. suniasc indr- 
ividanm. a i<k$ nie kaxitowsk%, AÍHCrakc?jii%. iecz rzeczTvisc^ t Girystologň 
Hegbk;. Sprz&soe wtaaooéci i d/Ťalania^ w naoce ko;§deinej przjpisywane 
j^in^ma iadjwidnnm, Bogn-«2lowíekowú jeieii je nstosajemy do idei n>- 
dizajn, prxeatan^ byc q^rzecznemL Lodzkoéc jest pot^caeiueiA «iwóc2i na- 
tar, weieioQym Bogiem, który w doezesno^d pozbjl sí^ nieikoáozoiioéd, 
jest daehen ogrtaiczonjm. pomnjm swej nieograniczoaoÁň: jest ona dzieckiem. 
vidziainej maiki i niewidzialnego ojca: dncha i oamry: jest cadotwórc^ 
o ile w bíe^ dziejów dach coraz lepiej opanowywa zucar^..: jest bezgrze* 
tzn^ o ile aíenaganojm jest bieg jej rozwojiL..; hidzkosé nmiera* zzcar- 
tfiycbwstaje, do níeba wst^pnje, o ile przez negacj§ swej natTxrainosci zdo* 
by wa !U)bie coraz wyžsze dachowe žycie, i wreszcie przychodzi do jednosd 
z nieskoňezonym dacbem niebios, przez asoniecie swej o?raniczososci, t. j. 
docba osobistego, narodow^o i 4wiatowego. Przez wiare w cakiego Chry- 
stasa, a mianowicie w jego ímierč i zmartivychwstanie, cztowiek st^e síq 
sprawíediiwym w obec Boga. T4 zaá wiar% jest obadzenie w sobie idei 
]adzko.ici, a miaaowície tego momentu idei. že jedyna drog^ do prawdzi- 
wego dacbowego žycia jest negacja nataralnošci, b§d:|ca n^acj^ dncha, 
wí$c negacj% negacji; a przez tak) wiar^ jednostki staja si§ aczestnikami 
bosko-lodzkJego žycia rodzajn/ Oto ewangelja Straass*a. Chce on, abysmy 
z Ewangelij kanonicznych odrzudli to, co one mówi% o bezgrzesznošci i bez- 
wzgl^nej doskonaloáci Chrystnsa, a wyobražali Go sobie jako istote, która 
przysita do 4wiadomoáci o poř^czenín ladzkošci z bóstwem. W tem zna- 
czenín Cbrystai, wedlng niego, byř czíowiekiem jedynym w historji; ide§ 
za4 religijn%, któr% on propagowa^, ludzkosé sama z postupem czasn winna 
ndoskooaia^^ (ÍJ(u Lthtn Jesu^ t. II cz. II §. 1 4 7 i nast.). Nadmieniliámy, 
že Htrauss chce, aby w opowiadaniu ewangelíczném nniieó odróžniač fakty 
z žycia hístorycznego Chrystusa, od tych, które tradycja chrzeácjaňska do- 
dala póžniej, jako myty do wyraženia swych poj§c chrystologicznych. Za 
probí^rz (críterium) do tcigo odróžnienia podaj*^ nastupujíce prawidla: 
ij sprzecznoki w opowiadaniach ewangelicznych ; 2) podobieňstwa do 
faktów Starego Testamentu; 3) cndownošé. Metoda za4 jego w dowo- 
dzeniu jost ta: Biblja cala jest takiém samém dzielem, jak pisma staro- 
áytnych poetów grcckich i rzymskich. A že w tych ostatních sq myty 
i že do pism Starego Test, zakradío sig wiele bajek, wi§c moghj si§ wci- 
%Ti%(' myty i do Ewangelji kanonicznych. Przyjawszy to, že mog^y si% 
wcÍ8n%(^ rayty, przy wyjaánianiu pojedyóczych opowiadaň ewangelicznych^ 
zbicra i množy pozorné sprzecznoáci Ewangelistów i podobieňstwa ze Sta- 
rým T., I z nich wnioskuje, že w tém lub owém opowiadaniu jest myt. 
Na poparcie, že ksí^gi áá. trzeba mytycznie wykíadaé, przywodzi przy- 
k2ad Fílona i Orygenesa, že oni opowiadania biblijne wyktadali allegory- 
cznio. — §. 18. Caíe jednak rozumo wanie Straoss'a jest bludném, bo: l-o 
pomi^dzy ámierci) Chrystusa, a wyjáciem na áwiat pierwszych historycznych 
dokumcntów (Ewangelij) o Nim, nie ma czasn na wytworzenie si§ mytów. 
riorwszy Ewangelista (Mateusz), áwiadek naoczny žycia i cudów P. Jezusa, 
pisftř wkrótco po Zosíaniu Ducha á.; ostatní (áw. Jan), jak to sam Strauss 
wyznajo (mianowicie w Das Leh, Jesu^ ed. 8-a 1838), pisal w ostatuich 
latách w. I. Oprócz Mateusza, Jana, Lukasza i Marka, žyli przez ten czas 



E X e g e z a. 183 

Aposto}owie i oczDiowie J. Chrystnsa; tych zaá uczniowie (sá. Ignacj, Po- 
likarp, Papjasz i íd.) si^gaj) pólowy II w. (ob. £waDge]je). Jož za ié. 
Piotra i Jana (ob. listy ich) žyli heretycy, a ci zmnszali wiernych do kry* 
tycznego rozezoawania, czy podawane im (wiernym) do wierzenia punkty 
rzeczywišcie od Apostofów pochodz^? Wi^ byly to czasy najmniej zdolne 
do wytworzenia si§ mytów, bo wszeUde bajeczne podania rozbijaty síq 
o powag^ áwiadków, bezpoérednich lab pošrednicb, i o áwiade€two Ewan- 
gelji pisanycb (w I w.). 2-0 Žydzi wyobražali sobie zupeřnie inaczej Me- 
sjasza, anželi Ckrystos jest opísanym w Ewangeljacb. Mesjasz, wedlug zrny- 
slowycb poj§é žydowskicb, mukl byč królem šwíeckim, któr>' žydów z pod 
jarzma rzymskiego wyzwoli i sapannje nad swiatem. Že tak sobie go wyo- 
bražali, áwiadcz^ fakty, opowied^iane nietylko w Ewangelji (obawa Heroda, 
Mat. 2, 3. Skarga žydów przed Pilátem, Joan. 19, 12. Pytanie Piláta, 
ib. 18. 33. 37. Szyderstwa žoloierzy. Mat. 27, 27..), ale i u historyków 
ówczesnycb. Józef Flawjnsz (Jje Bel, Jud, TI 5, 4) pomi^dzy innemi przy- 
czyoaroi wojny žydowsko-rzymskiej kladzie i t^, že žydzj spodziewali sí^ pod 
jakimá przepowiedzianym m§žem ze swego národu oai§gD%č panowanie nad 
áwiatem. Taž nadzieja istniala nawet wsród pogan: ^Percrebuerat Oiiente 
toto Tetus et constans opínio, esse in fatis, ut eo tempore Judaea profecti 
remm potirentur** {Suetonius^ in Yespas. c. 4). ^Pluríbus persnasio ínerat, 
antiqnis sacerdotum literis contineri, eo ipso tempore fóre, utyalesceretcrienB, 
profectique Judaea rerum potirentur** (Tacitus^ liistor. V 1 3). Nawet ucznio- 
wie Cbrystusa przed zeslaniem Ducba á. nie lepsze mieli wyobraženie 
o Jego królestwie (Mar. lO, 35. Luc. 24, 2i. Act. i, 6). Wi^c ewangeli- 
czny typ Mesjasza nie mógl byč požyczonym z toologji žydowskiej (Ob. 
Roésignol^ Lettres sur Jésus-Gbrist, Paris 184 0, 2 v.). 3 -o Myty moznahy 
przypuszczaé, gdyby Ewangelje nie byly autentycznemi, lub gdyby byly 
interpolowanemi. Gdy jednak ani podloženie, ani interpolacja wzgl^em 
Ewangelji zasadnie przypuscič síq nie da (ob. Ewange^e, §. 6 — 12 i 21. 
'li, cf. tej Encykl. II 290), wigc i mytów i podaniowycb legend w Ewan- 
geljacb przypuszczač nie možemy. Nie možua tež twierdzié, že ksi§gi 
biblijne na równi stoj^ z poetycznemi utworami pisarzy pogaúskicb . bo 
w tycb ostatnicb albo pocz^tek jest niepewnym, albo autorowie ich wcale 
nie msó% pretcnsji udawania za prawd§ tego, co pisz^, i nie opieraj% aÍQ 
na žádných šwiadectwaeh. 4-0 Ani Filon, ani Orygenes nie mog^ složyď 
za dowód mytycznošci Ewangelji, gdyž jakkolwiek jeden i drugi wykla- 
dali all^orycznie Biblj^^ nie zaprzeczali jednak bynajmniej historycznošcí 
íáktów przez ni^ podaných. J-o Sprzecznoáci w Ewangeljacb nie ma, chyba 
poz^^me, które latwo usuwaj^ si^ przy dokladniejszém rozpatrzcniu (ob. 
Sprzecznoáci w Biblji); a chočby byly, to ani one, ani podobieňstwo íá- 
któw ewangelicznych ze Staro-Testamentowemi, ani wreszcie cndownoáé, 
nie mogq byč dowodem, že dané opowiadanie pozbawiono jest polstawy 
historycznej. Ježeli zas b^dziemy chcieli criteria stranssowe stosowac do 
histoiji, to latwo dowieáč, žewszystkie fakty historyezne, nawet najšwiež- 
sze, s^ mytami, a przeto trzebaby zaprzeczyč wszeikiej wiafy historycznej 
i Pi'syJ4^ najzupelniejssy sceptycyzm (ob.). I rzeczywišcie, těmi samemi 
dowodami, jakich Strauss užywa przeciw žyciu P. Jezusa, wykazano: že 
Napoleon I nigdy nie istnial, i že wszystko, co o nim mówi%, jest astrono- 
micznym mytém XIX w., w którym chciano wyrazió dzialanie i przymioty 
sloáca i innych cial niebieskich (ob. AnnaUs de philos chret. r. 1836 t. 



184 Ejwgezi.— Exekraeja. 

XIII s. 217... Cf. Žífwol Xapoleona przez R., z tngiel. na niemiec w Lip- 
sku 1836); že cala historja Lotra jest mrtem, pnsez zwolenników tak zm« 
nej reformacji wjmTsloDrm (Frjd. Wnnn, pod pseadonímexn Dra Guuar^ 
Žfwot Lutra, w Meksrka [rzeezririseie w Tjbiodzie] 1356); £e nawet Straoss 
nie istoia), a dzieio Dn Lebei Jeiu^ pod imieaieai Straussa drokowane, 
jest tflko zbi jrem opínji zebranjcb z róžaych žródel, a przedstawúý%cyeii 
rezoltaty ra^^jonaiizma pewnej szkoly teologicznej w XIX w. (rozprawa dra 
Kejserlingka, ap. Menzel^ Literatarblat 1836 r. nr 79; cf. Annala de 
pfuhé, chreét, ser. IIÍ, t. VI i XÍI). Cf. Tkoluck, Glaubwftrdigkeit d. 
evangei. Gesch. Inne dziela prze^iw sjstemairi 3trauss'a ob. ap. Rmolder^ 
Hermeaeatica s. 359..; Gúntner, llenoeneutica s. 186. Cf. Werner^ Gesch. 
d. apolog. u. polem. Liter. t. V §. 874 — 876. Cf. Wiarogodnoáč Bib^L — 
§ 19. Z tego krótkiego przebiega widzimj, že ci, którzj odmawiali Ko- 
áciolowi prawa wykladu Bibljí, sami sobie przjznawali to prawo i wjko- 
nywali, z t^ tjlko róžiiic^, že gdy Košciól chce, aby Biby§ wykiadaao 
wediug analogji wiary i jednozgodnej tradycji Ojców, wedlug zásad owego 
depozytu boskiego, którego oo (Ko^ió}) jest stróžem, i nie wyl%cza przy 
tém zdrowych zásad faermenentyki, — to przeciwnicy chc4, aby wyklad sif 
odbywal albo wedtug oložonych przei Iwizi skladów, czyli symbolów (la- 
teranie, kalwloi), albo wedtug osobístych každego przekooan religijoych 
(prywatne natcbnienie u pietystów), lub chwiejnych filozofícznych syste- 
matów (racjoDaliáci). A tak, kto nie zechce ulegaó powadze Košciola, 
który jest ňlarem prawdy (I Tim. 3, 15), pozostaoie dzieckiem chwie- 
j%ccm si^ i aDoszoném od každego wiatra nauki przez zbáč ludzk%, przez 
chytroéé na oszukanie bl§du (Ephcs. 4, 14). Ob. Die^td, Gesch. d. Alt. 
Test. in d. christl. Kirche, Jeoa 1869, gdzie podige histoij§ exegezy 
Starego T. 1 literatury tegož przedmiotu. * 'Sepp, Ďas Leben Jesu, 7 
vol., rozbiera racjonalistowskie nowožytne systémy exegetyczne, a lug- 
wigcej mytyczny Straass*a. E. Q'4inet, art. w Revue des deux nwndes^ 
Decemb. 183 8, podaje historj§ teobgji protest, od Lutra do Strauss*a 
i rozbiór systému mytyczaego. Tejže trešci s% artt. w * Antiales de phi- 
los, chret. ser. III t. 6, 11 i 12; cf. t. l z r. 1830. Rich, Simon, Hist. 
crit. du 7. T. (16 7 8); Hist. cr. du N. T. (16 89). Hist. cr. de princip, 
eommcnt. du N. T. fi693): Fbigge, Versuch einer Gesch. d. theolog. 
Wissensch., Ilalle 1796 tis. 251—404, t. II s. 16C — 314. Car, Ro- 
senmidler, Handbuch f. d. Literatur der bibl. Kritik u. Exegese, Gótting. 
179 7 — 1800. /. G, RosenmúUer^a dzieío cyt. wyž. w § 7. <r. \V. Meyer^ 
Gesch. d. Schrifterklárung seit Wiederherstellung der Wissenschaften,' 
GOtting. 1802 — 1809, 5 tt. Ed, Reuss, Hist. du canon d»ís Ecritures 
saintes, Strasb. 186 3; tegož Gesch, d. heil. Schr. d. N. Test., Halte 
184 2, wyd. 5-e Braunschw. 18 74. * Ámand Saintes, Hist. du rationa- 
lisme en AUemagne. * Uregoire, Le dr Strauss et Thistoire de la guerre 
contre les livres saints en AUemagne, w Recue des quest. hist., Paris, 
Avril 18 74. Gwiazdkamí oznaczone tu dziela sa katolickie i bezpiecznie 
czytane byé mog^. 2L W, K. 

Exekracja {emecratlo, ad eji i sacrare — oďswi^cac), w jgzyku litur- 
gicznym oznacza te czynnoáci lub wydarzenia, przez jakie miejsce, lub rzecz 
poéwi§cona traci swoje poáwigcenie. Koációl olega exekracji zniszczeniem 
glównej cz§áci budynku košcielnego, gdy np. przy przebudowywaniu áciany 
koáciola albo calkowicie, albo w wi^kszej cz§šci s) zniesione, albo tež s% 



Exekr ac j a. 185 

wewn^tn zupeinie zeskroba&e, albo ogniem zapelnie wypalone, choéby n^^ 
upadljT, pooiewaž na édanach, wlasDÍe gdzie 8% krzyže i namaazczenia^ 
dokoaan) bvla koosekracja. Przeróbki lab zniszczeoie zewnQtrzne, daaie 
nowego'dacba, przedlaženie ácian, rozszerzeiiie koáciota, tak jedoak, aby 
cz^ác dodaná byla moiejsza od dawnej, reparacje cz^stkowe, choéby na- 
wet W3katek tidcich reparacji, po pewoym przeci^gu czasa, košciól przy- 
brat pozor nowej badowy, nie pocÍ4gaj% za sob^ exekracjí (cf. Barboia^ 
De off. et potest. epi3c. pars II). Nie ma wlasciwej exekracji, gdy ko* 
sciól oddu^e síq na zawsze na užytek áiriecki, i dla tego Košciól nie 
przypisaje žadnego ryta na takie sproíánowanie: wynosz^ si^ tylko z do- 
mn Božego relikwje i inoe przedmioly do czci Božej s}až%ce, tami^ síq 
olcarze, a ze cmentarza zabiera si§ krzyž i kosci pogrzebanych Indzi. Po- 
dlag dawnej praktyki, radery košcielne nie inogl>' byč oddawane na niy- 
tek swiecki: drzewo, ježeii nie mogto isc na požytek drugiego koáciola, 
nalézalo spalic, albo oddaó do klasztoru na rzecz zakonników (c. z^ á<^ 
Consecr. dist. Ij, zgodnie z 2 reguti| in VI: ^co raz Bogu byto poáwi^ 
cone, na užytek šwiecki obracac nie godzi síq.'* Zwolna wszakže saro- 
wosč tej praktyki zlagodnii^a i dzis kamienie, cegta i drzewo z koáciota 
obracaj% si§ na uiytek šwiecki, byle tylko g')dziwy, czemu nie przeciwi 
si^ i sob. tryd. sess. 21 c. 2 7 de ref., który koscioty zniszczone po- 
zwala obracač na užytek šwiecki, in tuus non sordido* erecta tamen ibi 
eruce, Košciól exekrowany nie može stužyč do nabožeástwa, dopóki na 
nowo nie zostaoie pobtogostawiony, lub poáwi^cony, ale nie potrzebi^e 
rekoncy^acji. O exekracji ottarza ob. art. Ottarz. Exekracja kokiola 
nie poci^a za sob% exekracji ottarza, nawet statego, aui exekracja otta- 
rza nie pocii|ga zásoby exekracji kosciota. £xekracj% koáciota w prae- 
nosném znaczeniu jest zrna z a (polintio ecclesiae), t. j. naruszeaie wewn^ 
trznej swi^tosci gmacbn ko4cielnego, z powodn czynnoáci i wyst§pków 
prawem wytuszczonycb, a tam dokonaných. Košciót, w prawacb swoich 
v tym wzgl§dzie wydanych, kierowal si§ z jednej strony poj§ciem šwíq- 
toáci miejsca, na czesc Bogn oddanego, a z drugiej myáh|, iž každý nie- 
zepsuty umyst ma wstr^t nietylko do haniebnej i okmtnej czynnošci ka- 
ždej, ale i do wszystkiego, co z ni^ jest w zwii|zku, co jej stužyto za teatr 
lab narz§dzie. Zt^d pokazoje si§ róžnica pomí^dzy exekracja a zmaz^ 
(pollucj^). W exekracji znika zupetnie icewn^lrzna áwí^tosc budowli, 
w zroazanin zaš swi^tosó ta jest tylko naruszona, jakhy plam% nakryta, 
i dia tego nie potrzeba przy niej nowago pošwi^cania, lecz tylko przeje- 
dnania i oczyszczenia (ob. Rekoncyljacja). Zmazanie dotyka bezpošrednio 
wewn§trznej áwi^toáci miejsca swi^tego, jego ideálny charakter, i doko- 
nywa síq tylko przez pewne zbrodnicze czynnošci, gdy tymczasem exe- 
kracja przedewszystkiém i wprost niweczy zewn^trzn^ kosciota mateij^ 
i može byč prostým tylko skutkiem wydarzeú nátury (jak np. zawalenie 
si§ šcian koáciota). Czynnošci, sprawiaj%ce zmazQ kosciota, prawem 
oznaczone s% nastupuj %ce: a) wszelki cifiho mnovcajczy hrici przelew (c. 
4 X de coosecr. Eccl.), a žatém przelew krwi przypadkowy, albo slusznjr 
(np. w naležytej obronie wtasnej), albo tež drobný (chodby nawet uderze- 
nie, które spowodowato ten przelew, byto silné) nie sprawia zmazy ko- 
sciota. Znuiz§ sprowadza przelew fizycznie sprawiony wewn%trz koáciota; 
a žatém, gdyby kto po za košciotem udenony, wpadt do koáciota i tam 
krew sw^ wylat, zmazy kosciota nie ma; przeciwnie zas bytoby zmaz% 



1 86 Exekracja.— Exekucja. 

gdyby kto w koáciele uderzony, po za koáciolem dopiero krew y^yhl^ 
poniewaž wtedy zbrodnia sprawiaj^ca przelew krwi, a žatém wtaáciwa 
przyczyna zmazy koácio^a, byUby w nira dokonaný. Nie by^oby wszakže 
zmazy, gdyby kto pociskiem jakim z koácioia o wyiew krwi (lab* émieré) 
przyprawit kogo, po za koáciolem znajdaj^cego 8i§, poniewaž wówczas 
czyn zbrodniczy wykooany jest po za koáciolem. b) Zabójatwo umyilne 
j vjxnowajcze (a žatém samobójstwo), choéby bez przelewu krwi (c. 1 9 de 
consecr. Dist. I); nie ma tedy zmazy, ježeli zabójstwo dokonané byto 
w slusznej obronie wlasnej, lub przez warjata, lub przez zupeínie pga- 
Bego. Exekucja zbrodníarza* choó sprawiedliwa i przez 8%d nakázaná, pro- 
wadzi za sob^ zmazQ, poniewz^ jest zniewag% dla miejsca šwi§tego, wy- 
j%wszy tyiko, ježeli inaczej nie možná bylo ly^č zbrodníarza. e) Voluniaria 
ac iUicita seminis effusio (cap. un. de Cons. eccl. in Ví), nec refert an 
aimplici pollutione, vel fornicationc,adQlteríoetc. hoc contingat. Gontrovertitnr 
an actu conjugali ecclesia pollueretur: tanquam probabiliorem S. Ligaorins 
babet sententiam affirmantem. Cf. Ferraris^ BibL prompta, art 4 n. 48. d) 
Pochowanie w koiciele niewiernego^ niechrzczonego, lub exkomunikowanego, 
publicznie ogioszonego, lub notoryczncgo pobójcy osoby ducbownej (c. 2 7 
de consecr., Dist. i; c. 4 D. 68; c. 19 § i). W každým wszakže ra- 
zie zmaza zacbodzi wówczas, gdy fakt jest notoryczny i od czasu, jak stal 
8ig notoryczny. Gdy zmaza juž jest notoryczny, wynosi 8i§ Najáw. Sakra- 
ment, obnaž£g^ si§ oltarze i usuwa síq wszelki ruchomy sprz^t koácielny. 
W koáciele takim nie wolno mieč žadnego nabožeústwa, lub zmarlych 
cbowač, dopóki nie nast^pi rekoncyljacja (ob.). Ježeli w czasie odpra- 
wiania Mszy áw. koációl ulegnie zmazie, zaprzestaó naležy Mszy, ježeli 
kanón jeszcze nie zaczQty (rubr. missaiis, de def. § X 2). Co powie- 
dziano o zmazie koáciola, rozumiec naležy i o zmazie cmentarza. 
Zmaza koáciola prowadzi za sob% zmazg cmentarza doá przytykaj^cego, 
lecz nie odwrotnie (cap. un. de cosecr. eccl. in Ví). Zmaza koáciola 
poci^ga za sob% zmaz§ oltarzy stalycb, w nim znajduj^cycb si§ (c. 4 X 
de consecr.); oltarze przenoáne (portatyU) nie ulcgaj^ dla tego wszakže 
wówczas zmazie, poniewaž nie i^ z koáciolem w stalým zwi^zku. N. 

Exekucja dekretów papiezkich. Wszystkie rozporz^dzenia 
i decyzje prawodawczej i s^dowej wladzy Koáciola gloszone i wykonywane 
s^ przez odpowiednie organy wykonawcze, jakiemi s) zazwyczaj: dla de- 
kretów papiezkich arcybisknpi i biskupi, dla dekretów biskupich dziekani 
i proboszczowie. Najwi^ksza cz^ád dekretów papiezkich nosi nazwQ r«- 
wkryptów (ob. tej Enc. IV 182). Reskrypty te, ňader rozmaite co do 
swej treáci (przedewszystkiém tycz^ si§ one dyspens od przeszkód roalž., 
irregularitatis i innych przeszkód kanonicznych), wymagaj% pospolicie 
przed swojém wykonaniem uprzedniego jeszcze formalnego rozpatrzenia, 
czy podané w proábie okolicznoáci zgodne s^ z prawdi^ (literae in forma 
judictalt)^ które to rozpatrzenie zleca si§ biskupowi, lub dygnitarzowi mia- 
nowanemu przez Stolic^ Apoštolsky do wykonania dyspensy (cf. art. Dy- 
spensa). Ale i wówczas, gdy nie ma potrzeby formalnego rozpatrzenia 
faktu, a žatém dla dekretów w sprawach samej tylko laski (literae in 
forma gratiosa), ustanawiani síj tego rodzaju wykonawcy, executores, którzy 
juž to odrazu, juž tež po przekonaniu síq dopiero o prawdzie proáby 
przyst^puj^ do wykonania reskryptu. Zt^d trojaka jest exekucja: execu- 
tio qualificata^ executio simplex^ (inaczej zwana e, pura) i exec, mixta, Dy- 



Exekucja.— Exekwje. 187 

speosy papiezkie pro /oro ěxtemo zazwyczaj przesylane do wykonania s) b i- 
sk a p o w i odpowiedniej djecezji, albo oficja^owi (wikarjuszowi jeneral- 
nemu). Djspensy zleconej biskapowi nie ma ezekwowaéofíeja},ani tež nawza- 
jem nie može biskup ezekwowaó dyspensy zleconej oficjalowL Bo -wladza 
dyspensowania nie jest wówczas w}aáciw% biskapowi z prawa w^asnego 
(jnre ordinarío), ale z delegacji (j. delegato). Ježeli deiegowany oíicja) 
umar^ wówczas rozróžnió naležy, czy exekucja zlecona mu byla na jego 
nazwisko, czy tež jako oficjaíowi, bez wymionienia nazwiska. W pierwszym 
razie zlecenie uwaža si^ jako cUUgatío penonalis i zochodzi potrzeba no* 
wego zlecenia; w drugim razie zlecenie uwaža si§ za przywi^zane do 
urz^du, czy li do osoby morainej, i tym sposobem przechodzi na nast^pcQ 
w urz§dzie. Podobnie rzecz síq ma, gdy ofícjat tymczasem stracit swój 
orz^d, lub tež gdy zostal biskupem. Ježeli zlecenie bylo na jego osob§, 
prawo delegáta pozostaje mu, choó przestal byč ofícjalem. Ježeli zaó 
zlecenie odnosilo síq do jego urz^dowego tylko stanowiska, wówczas no- 
wy oficjal b§dzie exekutorem. Poniewaž ofícjal w takim razie dziaU 
nie w imieniu biskupa, przeto wykonaniu jego zlecenia nie przeszkadza, 
gdy biskup jego jest wówczas zasuspendowany, lub exkomunikowany. Ka- 
pitula, lubwikarjusz kapitularny (administrátor djecezji), nie može 
ekspedjowaé imiennie na zmarlego biskupa zleconycb dyspens apostolskich 
w przcszkodach malžeáskich, lub innych reskryptów laski, lecz wydanych 
in forma (Hgnum^ t. j. ze zleceniem uprzedniego przed exekucja przeko- 
oania si§, czy prosz%cy zaahiguje na lask§. Može wszakže kapitula, czy 
jej wikarjusz, ekspedjowaé reskrypty przeslane zmarlemu biskapowi, re- 
skrypty wydane bezwarunkowo na rzecz pewnej osoby; podobniež može 
wykonywaé dekrety Kongregacji tob. trydencktego i Kongregacji spraio 
biskupich^ a przez zmarlego bpa niewy konaných, równie jak bulle i brewia 
w sprawach prawnych do zmarlego bpa nadeszle. Dyspensy pro foro in- 
terno zazwyczaj przychodz% z penitencjarji do konsystorza biskupiego, 
z którego byly wyslane, i przez tenže konsystorz przesyl^^ síq do wy- 
konania odpowiedniemu proboszczowi, lub spowiednikowi, którzy, po wy- 
konaniu zlecenia, pismo dyspensy winni zniweczyó. (Permaneder), N, 

ExekwJ6, od ex i seifuor — isó na kim, zt^d exekwje u Rzymian 
oznaczaly pogrzeb, procesj^, kondukt pogrzebowy; w wiekach árednich 
txekvcjami zwano i cfausty do obwinigcia ciala przeznaczone; w jazyku zaá 
liturgicznym wszystkie ceremonje przy zmarlych exekwjami si^ zowi§. 
Wi^ exporta, nabožeástwo žalobně, pochowanie (sepuUura) i exekwje s^ 
wyrazy jednoznaczne, lubo w pospolitej mowie exekwje oznaczaj^ tylko 
nokiumy i laudesy žaloboego officium (officii defunctorum)^ w koáciele uro- 
czyšcie odprawiane. Nazy wane s^ jeszcze u^fyr(;ViTm', bo u Greków (Goar^t 
542) zwlaszcza, i u nas na bogatszych pogrzebach, przy zwlokach zmar- 
lego, zanim go do koáciola wyprowadz^, klerycy czuw£Ó% (yigiianí) w dzieá 
i w nocy, ápiewaj^ psalmy. W rytuale tytul De exequiie zawíera w so- 
bic prawie wyczerpuj%ce przepisy wazelkich obrzgdów, towarzysz%cych po- 
grzebowi chrzeécjanina, doroslego czy dziecka, od chwili wyprowadzenia 
^wlok jego z domu, až do pochowania. Za rytualem podamy tu stre- 
azczenie przepisów exekwjalnych w chwili zgonu i až do pochowania 
zmarlego. Nie dosyč, že chory byl opatrzony sakramentami áá., obecnoáó 
kaplana, o ile byč može, potrzebna przy skonaniu (ob. Ghorzy). Zdej- 
nowanie z lóžka umier^l^cych i kladzenie ich na popiele, na slomie. 



188 Exekwje. 

lub na golej ziemi, jakkolwiek przez áwi^tych praktykowane (Encykl. 
Koáó. II 206) i ma swoje znaczenie pokuty i pogardy rzeczy éwiatowych, 
jednakže z wielu wzglgdów powinno byč saniechane; podoboiež przed- 
wczesne zamykanie oczu i ust, zakrywanie oblicza, mog%Ge przyspieazyó 
zgon, powinny byó wzbronione. Po ostatniém tchnieniu, kaplan jeszcze 
przez jaki pacierz czeka, azali, jak cz^to bywa, drugie nie nast^pi, 
a przekonawszy si§ o rzeczywistej émierci, zaraz odmawia Subvenťte ete. 
Potem zmarlego kropi ám^con^ wod^, otaczi^^cycb pociesza i do pieczy 
nad cialem i dasz^ nieboszczyka zach§ca; tymczasem daje si§ znak 
dzwonem o zgonie zmarlego, ažeby síq s^siedzi zaá pomodlili. Kiedy 
jest juž pewnoáó moralna o smierci, cialo síq uczciwie uklada, t. j. oczy i ústa 
síq zamyká, cale amy\ra, wlosy uczesuje, prostuje czlonki w koBanio 
zwicbnigte, wklada síq áwiež^ koszulg, lab przescieradlem obwija, a jak 
u nas powszecbnie, ubiera síq w saknie wiaáciwe stanowi i, jak gdiie 
przyJQto, daje si§ krzyžyk w r§ce, lab w braku tego r§ce síq na krzyž 
skiada. Przyzwoitoáč káže, ažeby t§ poslug§ m^žczyznom robili m^žczyzni, 
niewiastom niewiasty. Duchowni powinni byč przybierani w suknie co- 
dzienne až do sutanny, dopiero na nie 6i§ wkřada szaty koácielne, wedle 
ich stopnia hierarchicznego: ornát, dalmatyka lub tunicella, wedle rytualu, 
maj^ byč fjoletowe, Bamfaldi objaánia, že w braku možná dač czarne. 
Czy zaá w tych aparatacb maj^ byč pochowani, czy tež tylko na kata- 
falku w nich položeni, zaležy to od miejscowego zwyczaju (SRG. 12 List. 
1831 r.). Tak ubranego nieboszczyka sklada si^ albo do trumny, ježeli 
gotowa, albo tež na lóžku, stole, tapczanie i t. p., obliczem do góry, 
a przy nim tuž u glów stolik, na którym gorej^co áwiatlo na znak, že 
zmarly byl synem éwiatloáci, že dusza jego žyje i cialo zmartwychwstanie; 
oraz áwi§cona woda, któr% 8i§ cialo pokrapia, dla odpgdzenia napaáci 
czaitowskich (CavaL t. III dec. 121 ad VIII). Obecni i nawiedzaj^y 
cialo nieboszczyka powinni síq zaú modlič, bez sgielku i pijatyk, przez 
Košciól tylekroč ganionych. W pierwotnyra Koáciele {Con$t. Áp, 1. 8 c. 
48) byl zwyczaj, który si^ u greków przechowal (Goar í, 542), dawania 
zmarlemu pocalunku pokojů, najprzód przez kaplana ofiPicjansa, potem 
innych. Urz%dzenie tych modlów i porz^dku okolo zmarlego naležy nie 
tak do ksi^dza, jak raczej do krewnych i dziedziców zmarlego; piebana 
tylko obowi%zkiem jest pami^tač, že wszystko trzeba robič z pomoc^ 
zmarlym, a zbudowaniem žyj^cych, i wiernych nauczyč, iž Koációt te 
praktyki éwi^te przy zmarlych uwaža nietylko za oznaki religijnoáci 
i pobožnoáci chrzeácjaúskiej, ale i za ratunek dusz zmarlych „fídelium 
mortuonim saluberrima suffragia*^ (Rit. Rom'.). Wol% tež Koáciola jest 
každego wiernego chrzeácjanina chowač do grobu przy modlitwach, przy 
Mszy i exekwjach: ježeli obojga nie možná, to choč Msza áw., jako wa- 
žniejsza, odprawič síq powinna; ježeli zaá nie Msza, to przynajmuiej exe- 
kwje (Herdt t. IIÍ n. 2 31), a to tak dalece, že wedle wyroków ó\ Ro- 
tae Rnae (i5 Gzerw. 169 9 r.), nawet na wol§ testatora, nie chc%cego 
exekwji, zwažač nie trzeba (Bened, XIV Inst. 3 6 §. 2 2; Ferrarii V. 
exsequiae n. i). Co do jura stolae, ob. ten art.; ubodzy darmo (za ate- 
stem ubóstwa) maj^ byč chowani (ob. tej Encyk, III, 429^. Nikogo nie- 
wolno chowač przcd uplywem stosownego czasu: wedle przepisów krajowych, 
4 8 godzin od chwili zaszlej ámierci uplyn^č powinno, wyj^wszy przy- 
padki, urz^dzeniami policyjnemi przewidziane, w których bí§ termin prze- 



Exekwje. 189 

dluža Inb skraca ^ob. tej Encykl. III 436); claio wi§c DÍeboszczyka przez 
ten czas zosuje w domu, w kosciele, a najstosowniej (letni) por^) w ko- 
stniev. Wyprowadzeoie z domu ob. art Exporta. Exekuje odprawia sí^ 
zvjkle przj pochowanin, bo Koációt nie chce grzebaé swycb wiernych 
bez modfów i ceremonji religijojch; dla slasznycb jednak przjczjn mog% 
byč exekiije pr§dzej lub póžniej. Woino je odprawiaó przj pocbowania 
každego dnia przez ca)j rok, wyj^wszr wielki czwartek, pi^tek i soboty, 
w które si$ nie ápiewa exekvjif ale si§ je odczytnje prywatnie (SRC. 1 1 
Sierp. 1736 r.), nic nie zmieuiaj^c (SRC. 16 Stycz. 167 7 r.). W wielk) 
soboty po pc^adnia, a raczej pod wieczór Cgdzie nie masz grobn i wysta- 
wienia Xajsw. Sakr.), možnaby exekw. solennie odšpiewaé % W inne 
iirocz}stoáci roku volno odprawiač exekw. solenne, ale gdy wzbroniona 
Hsza ža^obna przy ciele (praestnU eorpcre), to wypada i exekw. odtožyé 
na popohidnín po nabožeňstwie dnia {Meratí^ in nibr. Brev. séct. IX c. 
2 in fin.). Paiiii§tac i na to naležy, že cbocíaž je wolno w dni uro- 
czyste odprawiač, ale bez namszenia solennoáci innemu naboteástwu íRH, 
Rom.i^ bo tamto jest prywatce, a to pnbliczne; zt%d chwalcbnym zwy- 
czajem u nas powszecbnic ai^ exekwje w tym razie nadal odktadaj^ 
Nio možná tež exekwji odprawiač przy wystawienia Najšw. Sakr. pabli« 
cznéro, jak podczas 40 — godzinnego nabožeústwa, a wtenczas nie wypada 
i trupa do koáciola wnosic; lecz, ježeli inarzq byč nie može, wlaíciwe 
officiom pogrzebowe za kosciolem odprawič ze ápiewem, solennie, reszt^ 
zas w koáciele prywatnie, bez ápiewa exekwji i Mszy žalobnej, i to, ježeli 
možná, gdde w bocznej kaplicy {GardtU, in Instr. Clem. §. 17 n. 8). 
Przy innych wystawieniach naležy SSam scbowač i dopiero wtenczas 
exekwje odprawič, jak zwykle. Wol) jest Kosciola, ažeby, ile možnošci, 
przy zwlokach nieboszczyka odprawila si^ Msza á., zt^d i exekwje, ile 
možnosci, przed poladniem %\% odprawiač powinny, w obec przyjaciól 
i krewnycb, dla wi^kszej pobožnoáci i liczniejszych modlów ka wspomo- 
ženiu zmarlego; w potrzebie, jak možná, byle nie w nocy, bo w nocy 
možná tylko za osobném zezwoleniem biskupa (S.R.C. 15 Mar. 1704 r.). 
Kaplan, maj^y je celebrowač, powinien mieč na sukni komžQ i stulQ 
czama, oraz biret na glowic, inni tylko w komžach i biretacb. Ježeli 
exekwje s) zaraz pe exporcie, to exportnj%cy w kapie, može j) i na 
exekwjach zatrzymač (SRC. 12 Sierp. 1854 r.), cbociaž przy solennych 
exekwjaeh i w innym razie wolno užywač kápy (Caer. Ep. 1. 2 c. 10 
D. 10), assysta w dalmatykach tu nieprzepisana. Kto inny može expor- 
towač, a inny exekwje odprawič. Przy wejšciu do koáciola powtarza síq 
ExuUaiunt,,, a potem responsorium Subveniu... stojíc przy kataíálku, jak 
na Libera^ ale bez pokropieú i incenzacji. Kompilátor kancjonalu bl^m| 
robi dystynkcj^, bo w každým razie ápiewa si§ Subvemte, a po uszyko- 
waniu katafalka i zapaleniu éwiatřa przy ciele, gdy nie masz przeszkody 
i pora po ternu, zaraz exekwje w pospolitém znaczeniu, t. j. wprost 
iDTÍtatoríam Regem^ cui omnia vivunt,..^ psalm Venite erultemvM.,, z przy- 
kl(ksi§ciem na veniU adoremusj na konců Reqtnem i repetycja antyfony 



») Ferrarif (Y. Officium defunctomm n. 6) cytuje dwa dekrety S. K. O. 
zakazoj%co exekw. w dzien Fascby, ale ich w Gartl^Uin.m nie masz. 



190 Exekwje. 

ritu dupUci^ trzy noktarny z lekcjami i responsorjami, laudesy etc. Ježeli 
dla braku czasu, (z powodu innych pogrzebów i t. p.) jeden tylko noktorn 
si§ ápiewa, z laadesami lub bez, gdy taki gdzie zwyczaj (SRC. kil. dekr.), 
to przy pogrzebie zawsze pterwszy noktum (Rit. Rom )\ Étquiem po psal- 
mach, w responsorjach, tóž wiergze przed lekcjami, zawsze w liczbie mno- 
giej (Rit. Rom. i SRC. 7 Wrzeá. 18I6 r.), tylko wienze na nieszporach 
i laudesach przy koňcu po Pater noster w pojedyňczej (jeáli za jednego 
officium). Fater noster przed lekcjami cale po cicbu, po antyfonie Ego 
sum... Pater noster gloáno, resztapo čichu, Et ne nos.,, etc. kl^cz^., na 
JDominus vobiscum i oracj§ Absolve officjans wstaje, po Per Christum,,, tf, 
Amen^ i nic wiQcej, bo zwycztgne indziej Requiem aetemam i Requiescat,^. 
chowaj^ 8ÍQ na uUimum vale zmaríemn, przy koáca modfów (Rit. Rom. 
Caval. i. III dec. 16 XIV i 172 I). Przy koúca laudesów (ježeli 
inny kapian ma Mszq ža}obn% celebrowaé) nbiera síq do Mszy, po Mazy 
kondukt (ob.) i exporta (ob.) na cmentarz. O nieszporach žalobnych 
ob. t. art. \y Niemczech, zbytnia ostrožnoáó sanitarna niedozwala wnosič 
zmarlych do koácio^a, a i powszechnie to bywa dla slusznych powodów, 
že si^ odprawia exekwje i Msz§, bez zwrlok zmarlego. W rytuale De 
officio faciendo in exequiis absenfe corpore de/uncti\ et in die 3^, 7®, Sífiy 
et anniversarioy exekw. w pierwszym razie tém tylko róžne, že psalm 
De profundis prawdopodobniej mówi sig (ob. Herdt t. 3, 127 n. 7), 
w innych mówi si§ z pewnoáci^ (SRC. 9 Maj. 17 89 r.), po nim y^. R;I{f. 
i modlitwa Absolve.., (a zamiast niej možná podstawič ze Mszy, lub inn^ 
odpowiedni^), Requiem i Requiescat dodají síq. D. S, 7, 80 i w ro- 
cznic§, skoro síq przenosi Msza na pierwszy dzieá nie przeszkodzony, to 
i exekwje przenieáó naležy (SRC. I6 Grud. 1828 r.). Ježeli nabožeástwo 
za wielu, to modlitwa i wiersz w liczbie mnogiej, za niewiastQ w ro* 
dzaju žeňskim, ježeli za kaplana lub biskupa, to w modlitwie 8i§ ta go- 
dnoáč wymienia. O exekwjach dzieci (de exequuiis parvulorum) wiedzieó 
trzeba, že tylko ochrzczone i przed dojéciem do užycia rozumu, t. j. do 
siódmego roku skoúczonego za dzieci uwažaé naležy. Wprawdzie, ze wzgl§- 
du na klimat nasz i niski stopieú uksztalcenia ludu, rzadko które dziecko 
przychodzi do rozumu w tej dobie žycia i prawa tež krajowe do lat 15 
skoňczonych za dzieci jo licz^, wszelako kanoniáci i tcologowie tak je 
uwažač kaž^, a w praktyce do ich zdania stosowač si§ trzeba. Nawet 
przed siódraym rokiem braé kaž^ za doroslych tych, w których zloáé 
wiek przewyžszyla (Baruff. tit. 4 n. 2). Do dzieci znów licz% zawsze 
oblákaných, chočby i starszych {Herdt t. III n. 2 7 0). Nad těmi tedy 
Koációl nie wzywa milosierdzia Božego, bo ich grzech uczynkowy nie 
dotknul, lecz chwali Doga i dzi§kuje mu, žo tym niewini^tkom dal tryumf 
nad ámierci%. Rytual káže je stroié w wieňce z kwiatów, nie dzwonió 
wcale, albo, ježeli dzwonié, to tonem wesoíym, exportowaé i chowaé w apa- 
ratach bialych. Miejsce na ich pochowanie powinno byč na cmentarzu 
poáwi§conym osobno (ob. tej Enc. III 42 2), by síq z doroslymi grzeszni- 
kami nie mieszaly. Exekwje nad niemi mog^ byč odprawione w tych 
dniach i w tej porzc, jak nad dorostemi; antyfony, psalmy i modlitwy 
jak w rytuale tyt. cyt. Msza rytualem nieprzepisana, z chwalebnego je- 
dnak zwyczaju odprawia 8i§ Msza biož^c^go áwigta, albo jaká wotywa, 
chočby i žatobna za krewnych dziecka, ježeli ryt na wotywy prywatne 
i Msztí žalobně prywatne pozwala. O kondukcie i exporcie dzieci ob. 



je.— Exempcja. 191 

art. Jest jeszeze u naď obrz%d pogrzebowj skromniejazy, który si§ 
w Ejtuale Powodowsldego Conduchu funeris minov eí eommunis^ a w piotr- 
kowskim Ordo exequiarum brevior tx usu provťndae hujus zowie. Tego 
tež porz%dkii možná si^ trzymač, gdy pro8z% o pochowanie skromniejsze. 
Exekwje w dzieá zadaaznj ob. Zadnszki. Exekwje, a raczej nabožeústwa 
talobn^y jakie przed hjú\% Piusa V Quod a nobis w chórze i po za chó- 
rem obowiíizjrwalo, ob. Off. Defaoctoram. Exekrtje czjii žalóbki, w cx^ga 
rokn na &|danie, lub z pobožnoáci w koéciele ze ápiewcm za zmarljch 
odprawiane, tém si§ róžoi^ od tamtych, že invitatoriam i psalma Venite 
w nich nic maaz (SRC. 20 Wrzes. 1806 r.), chyba, že wszystkíe trzy 
noktnrny si^ épiewaj^ (SRC. 9 Maj. 1739 r.); antyfony zawsze to tylko 
rytem polowicznym (semidupUci, SRC. 8 Mař. 17 38 r.); ježeli épiewa si^ 
jeden nokturn, to psalmy per ferias; po laudesach psalm JJe profuniis 
i preces kl§cz%cy, stosowna oracja, Requiem i Requiescant zawsze. Woino 
je odpravríaé, choé Mszy žalobnej prywatnej nie wolno, t. j. in dupUei 
mmori ei majoři (SRC. 23 M«jj. 1846 r.), ale nie wolno w swigta I-ej, 
i ll-ej klasy, w trzy dni wielkicgo tygodnia wyžej wspomuione, a nawet 
przez caly wielki tydzieú (Cavcd. t. 3 dec. 13 i 242), w niedziele, 
w oktawy uprzywilejowane, wigilje Božego Narodzenia i Zielonych Šwiv 
tek, a takže nie wypada ich épiewač przy wystawieniu Najéwi^t. Sakr. (SRC. 
27 Mař. 1779 r.). Cf. Herdt t. 3 n. 127 i 224 — 245. A'. *S'. /. 

Exempcja (exemptio) oznacza w prawie koácielném nwolnienie z pod 
jnryzdykcji bezposredniego zwierzchnika košdelnego, a poddanie pod ju- 
ryzdykcJQ wyžszego przeložonego. Poniewaž, odpowiednio do dncha pra- 
wodawstwa koscielnego, jaryzdykcja každego zwierzchnika koácielaego roz- 
ci%gač síq winna do wszysiknch^ w terrytorjum jego zwierzchnictwa znag- 
daj^rycb si^ osob, instytutów i korporacji, przeto exem])cje ss^^wi/jqtkami 
od regníy i, jako takie, podchodu^ pod kategorJQ przywilejów. Dia lego £. 
odziela sig tylko z powodów, dobrém Kosciola uzasadnionych, i áciále tlu- 
maczon^ byč winna, t. j. exempcji nie naležy rozci%gač dalej, jak pozwa- 
la dostowne brzmienie dokumentu, na jakiém si§ osa opiera (c. 7, 8 X 
de přivil. 5. 33). W w^tpliwoáci, kto ma pretensj§ do exempcji. powi- 
nien jej dowiesc. Pozyskuje síq e. albo przywilejeni papiezkim (c. 10 
de priv. in YI 5, 7 ;, albo czterdďestoletniém przedawuieuiem, z jakim ty- 
totem prawnym (c. 15, 18 De praescr. 2, 2S). Exempcje dziela si§ na^ 
caikowite i cz^icioice^ odpowiednio do tego, czy rozci^gao^ si^ do wszyst- 
kicb praw juryzdykcyjnych bezposredniego zwierzchnika, czy tež tylko do 
niektórych. Ježeli exempcja przysřugi^e pewnej, tylko jednej osobie, na- 
zywa si§ osobistf} (e. personalis), ježeli catym instytutom, lub terrytorjom, 
nazywa sig wiejscoicq (e. localis). Róžna tež s% exempcje, odpowiednio do 
fitanowiska zwierzchników bezpoárednich, z pod których jnryzdykcji uwal- 
niaj^: tak s^ exempcje parafjcUne^ np. w garnizonach, maji|cych zazwyczaj 
wtaáciwych kapelanów wojskowych; exempcje od jnryzdykcji aršybiskupiej^ 
gdy djecezja bezpoérodnio poddaná jest Papiežowi (jak np. djecezja wro- 
dawaka na Szlqsku); najcz^stsze jednak s% exempcje od jnryzdykcji lUku- 
ptej; pomi^dzy zaš těmi exempcjamí najwažniejsze s^ exempcje Hasztoráw, 
Pierwotnie wszystkie klasztory djecezji zostawaíy pod juryzdykcj) biskn- 
pa, co uswi^cil kanónem 4 sobor chalcedoúski. Zgodnie z tém prawem 
cesarz Justynjan postanowit, ažeby skargi przeciwko duchowieástwu i za- 
konoikom zanoszono do s%da biskupiego, ,pouiewaž každý z nich bisku- 



192 E X e B p c j a. 

powi jest podiegfy' (Not. i 23 c. 2i). Picrwszy synod orieaáski (5il) 
Dcbwalit can. 2 1 , abj zakonmcj podlegali opatowi, a opat bisknpowi (c. i G 
es. XVni q. 3). Podobné posunowienia znajdojemj powtarzane na ró- 
žnjrch sjnodach: wszaki€ od VI wieko pocz^ klasztorj pczyskiwač róine 
w trm vzgl^dzie przrprileje. Jako glówne ogniska naaki i centra tjda 
košcielnego otnymywafy oce od Papiežj, soborów. a nawet od bisknpów 
prerogatjwT, jakich inne nie mialj koácioly; z dmgiej znów stronr sm- 
kaly oce w tjch przywil&jach ochrony pko nadniyciom bisknpów, pko ich 
preteosjom do majetnosci zakonnej i ich mieszanin si( do wybom prze- 
tožoaycb klasztornycb. Z pocz^tkn tež exeropcje by}y tylko nznaniem 
taslng i konieczc) ochron% prawn^ pko nadnžyciom w^adzy bisknpicti. 
Od XI wiekn rozpoczynaj§ si§ one bardzo rozszerzač: ksi^ž^ta i królowie, 
nieraz przez poárednictwo bisknpúw, npraszali Stolic^ Apost. o nwalníanie 
zaloíonych przez nich klasztorów od zwiazkn djecezjalnego, a o przyj^e 
pod swoj^ bezpoáredDÍQ jaryzdykcj^; tym sposobem chcieii swoje ínndacje 
oslonič przed grabiež^ magnatów. Niektóre klasztory otrzyroyiralT exemp- 
cj^ i powodn wspomnieó historycznych, do nich przywi^zanych. jak np. 
Monte Casino, pienrszy klasztor benedyktynów. Z tego si§ pokazqje, te 
ezempcje nie pochodz§ wcale, jak to niektórym podobalo si§ twierdzió, 
z žfdzy panowania Papiežy i w tym cela oslabienia jaryzdykcji bisknpicj; 
nadto, tatwo wykazač možná, že Papieže nie zawsze ch^tnie na taki przy* 
wil0j sÍQ zgadzali (ob. Ihonuusin^ Vetas et N. Eccles. disc. I. III 37) 
i, o ile tylko možná, nastawali na iitrzymanie juryzdykcji bisknpiej {Hurter^ 
Gesch. Papst. Inn. III t. s, p. 488..). Ale w XII w. tracily exempcjo 
coraz wi§cej svoje pierwotne znaczenie, bo rozszerzaly sig nadmiemie, 
sprowadzaj^c wladz§ bisknpi^ do minimuro. Niektórzy pralaci byli nie- 
tylko zwolnieni od wszelkiego zwiazkn djcce^alnego (praelcUi nuUius dioe- 
ceseos), lecz sami w swojém terrytorjnm klasztorném wykonywali pewien 
rodzaj jnr}'zdykcji biskupiej (Jus episcopale yel q^iafi). Liczne ztad bndzi* 
ly si§ spory i prawowania. W ogóle, wplyw tak licznych excmpcji na 
karnosé koácidn) Ijl szkodliwy. Wówczas tež w lonie Koáciola objawia 
sig reakcja pko nadcžycíom exempcji. á. Bernard, wskazpj%c na pierwo- 
tne znaczenie exempcji, wola do zakonników klnniackich: ^alind est quod 
largitur devotio, aliud quod molitur ambitio tmpatien$ subjeciioívs* Jan z Sa- 
lisbary i jego uczeň Piotr z Blois wyst^pili energicznie za prawami bi- 
sknpów, i ostatni písal do Pap. Aleksandra III (ep. 6 8), že opaci dla 
tego tylko chci| mieé cxempcj§, aby bezkarnie mogli prowadzió žycie po- 
dtng swego upodobania; podobné skargi podjato na powszecbnycb soborach 
laterancňskicb (1179 i 1215). Š. Franciszek z Assyžu pko exempcjom 
oáwladczyl si§ slowami: „mój i braci moich przywilej polega na tém, aby- 
ámy žadncgo na ziemi nie mieli przywileju, lecz abyšmy wszystkich sřn- 
chali i za slagi wszystkich si§ uwažali." Prawodawstwo koácielne d^žylo 
wówczas silnie do powstrzymania dalszego szerzenia sig exempcji. Ale- 
ksander III objaániat (1179), že skíadanie rocznego czynszu Stolicy Apost. 
nie dowodzilo jeszcze, aby košciól, ten czynsz píacqcy, mial byé wolnym od 
juryzdykcji biskupiej, že wolnoáé taká opieraé si§ winna na wyražnym 
przywileju, i w žáden sposób nie mogla byé rozszerzaníj po za doslowno 
brzmienie przywileju (c. 8 X de přivil, 5, 53); podobnie Innocenty III 
oáwiadcza, že w opičce, jak% Papiež daje jakiemu koáciolowi, jeszcze nie 
zawiera sio exempcja (c. 18 X eod. 5, ss); do tego saraego celu, t. j. 



Exempeja.— Exkluzywa. 193 

do ograoicieiiim exempqi d^žy prawo Innocentego lY z r. 1S45, podlng 
którego naletiqr do klasztorów, wjj^tjch z pod jvajzájkcji bisknpiej, ale 
dopaszczajfcj síq przewinienia po za klasztorem, przez biskupa káraní bjé 
winni (c. 1 h. t. in YI 5, 7). Bonif^y YUI ?rreszcie postanowiř, že 
exempcja odnod síq do klasztorów, ^Iko jako do klasztorów; we wszyst- 
kich zná ^rawach, tjcz^jch síq pasterstwa dnsz, poddané byó one winn j 
biskupowi 4jecezalnema (c. 9 h. t. in YI. 5, 7), Gáj nadesz^ smutno dla 
Kosciola czasy wygnania awiigoáskiego i wielki^o rozdwojenia, exempcje 
rozmnožjly si§ w nieslycbany dot%d sposób. Jak Papiež tak i antypapiež 
koncesjami tego rodzajn jednač sobie chcieli zwolenników. Dia tego na 
powszechnym soborze wieneásJtím (isii) biskupi z nowemi skargami pko 
exempcjom wyst^pili, a na soborze konstancjeúsldm Mardn Y (Bulla de 
exemptionibus, sess. 43) eoín^^ wszystkie exempcje, udzielone od ánderci 
Grzegorza XI, i obiecal, 2e na przyszloéó tylko ze shisznych powodów 
ndzielač b§dzie exempcje. Ostatecznie prawa bisknpie i natnr§ exempqi 
okreflij^ sobor tiydencki. Wprawdzie sobor nie zgodzil si^ na wniosek 
ksi^i^t i bisknpów niemieckich: .revocandas omneš exemptiones contra 
jara communía passim concessas, monasteriaqne omnia sab episcopi pote- 
state constitaenda, sub cm'as sont dioecesi," poniewaž nie chdal namszač 
dawnycb i dobrze nabytých praw cadzydí, ani pozostawiač bez nagrody 
Ikznych zashig dnchowieástwa zakonnego; ale niemniej przeto ograniczy^ 
znacznie exempcje, stanowi%c: i) že zakonnicy bez i^robaty biskupa nie 
mog) shichaé spowiedzi (sess. 28 c. 15 de ref.), ani miewaé kazaú po za 
koidolem klasztomym, bez pozwolenia biskupiego (sess. 5 c. 2; sess. 24 
c. 4 de ref.); 2) že wyrzeczone przez biskupa cenzury i postanowione 
przez niego uroczystosci gloszone i zachowane byč winny w koádc^ach, 
iiiiu%cych przywilej exempcji, i že w proceqach publicznych zakonnicy 
obowi^zani s% podlug woli biskupa wyst^powaé (sess. 25 c. 12, is de 
regnl.); s) že biskup karze przewinienia zakonników žyj^cych po la kla- 
sztorem (sess. 6 c. 3 de ref.; sess. 25 c. 14 de r^aUr.); 4) že we 
wszystkich punktach, ijcz^cyái ú^ ofiary Mszy šw., zakonnicy, równie jak 
wszyscy inoi dnchowni, ulegaj) juryzdykcji biskupiej (sess. 23 decr. de 
obserr. et eyit. in celebr. missae); 5) že biskup djecezalny, jako del^at Sto- 
licy Apost., ma prawo wizytowaó klasztory i kapituly w každým czasie 
i ile rázy to uzná za w^aádwe (sess. 6 c 4 de ref.). Równiež ograniczyl 
sobor trydencki exempcje róžnych kapitul i pralatów (jak np. protonota- 
ijuazów apostolskicb; sess. 24. c. ii de ref.). Otych godnoidach i ich 
exempcjach ob. Benedieti XIV^ De synod, dioec. 1. 3 c. 8. Szczególny 
rodzaj exempcji ma am^a austijacka, wyj^a od 1720 r. z pod juryzdy- 
kcji biskupiej, a poddaná juryzdykqi apostoUkiego wikarjtuza polotcego, Cf. 
Ferrariě^ Prompta blbL s. t. Begularís art. 2. (Kober), N. 

Exkluzywa (exclusiva), Wybór Papieža, jako najwyžszej gřowy Ko- 
ádola, z nátury rzeczy powinien byé swobodny i wychodzié tylko z Ko- 
ádola; histoija wszakže przedstawia cz§ste mieszanie si§ wladców áwieckich 
do tego wyboru; od czasu zaá, gdy wybór ten przeszedl calkowicie w r^ 
cc kardynalów (ob. Konklawe), wi^yw áwiecki przyj%ř form§ txkluzywy^ 
t. j. nrz^dowego zastrzeženia, aby niemily rz%dowi kardynal (persona in- 
grataj wybranym nie byl. Prawo exkluzywy przyznawal sobie cesarz nie- 
mieeki (^austijacki), jako or§žny Koáciola opiekun, a nait^pnie królowie 
Eneykl. T. V. 13 



Ir^ 




Kj^ttttfcí^ ti>*jei. uít 1^ 2iau2f» i!3B|!ESzi]ie. i^vsznwisís. j 
|iir>iusr^ ji trvasiitit ruuákst sem ucsmns !£bri. .'4^1 V. 

C^>V9. ^ <rtii',Tj*r EL^;íir? -Trt^aa^ •-*! litr 2iÍ£?»a£řLSCL7iL iciTau- 

ftúwt 5*:.i|:^7iií- >-^ 1^'Smj j«arv> v> ▼jn^oi* -áii Zía^ržm*-. žvanil E>- 

:í. J tuí ÍLfAř:jřÁ zá^yjcr^ ^vjí^^sE^ eúsoLixiJLývcLer: oi 3á'jiftsr\:un 

irjťUA; í Jt.v-% i- í, íiri3L :<- : r. íl Tsa. i. :*. HJ^izl. ir,::. C*!. 
*, AK-^tt-: Ovil?;- Tv>f, : vxs^ *, :í. i-í. :•: C:-jí- Cjit;. IV >. :í; 
Artúít íl íi, >: Oviá^, V«*6r^ t. i: Lsrl c- 4. •>:.r.j»i-í K^kk^ siwisr- 
lizan;^ t^ri z»;íXij; /^fti-. 0>-::rk llíT. L 4 c. i: BaL.^ E?. -Si sd A- 
Han.: ía^.'h. i/,, £;», ii tA F^^r^ois: J.-.->., E?. 1:^ aiÍ Ti*>ios. Da- 
yťMfeiík iujT..>«é kwjKČsa rvzríž^iaía i»ÍTjj-^ řú>=i^=ik~: j«aaLa iu- 
tjv^ W^ «<tt<re*/>vj fsi/cía^*;, dr-iz* Jfírir?.* ; -ziříiiiiliS;; -i txíí., Serffl. 

yTtAsm\AHi(i^ njrruijy;/ M? prz^svisíeciía 5 pr.>5ZA«;j j p-jini:^^ Teii liragi 
rvizaj H%!cnu^miá\ !nl^ zaov^i d«a siopaie: ziičjnórzr i>ciiiem wyliczaai 
ři>1i t/lk'i w txr/TMQyf.itn o&ai7 í^^tej, iani lai w o^y^e o i wszelkiego 
utjwkUťíOJiUV^ w ria!y>te^ňtwie wíemycb, a dopuszczeiJ bjli jedjnie do 
mtffOinyái z k^thfMútnc.nwaú moilóir: cř. 'Hičn^ioreL Ep. :; ad Eoial.; 
/^rf/, yViuw,, Kp, can- c. 5. 8; Ba^il.^ Ep. 1 a^l AmphU.; Conc. Ilerd. 
c« 4; O/cíc, Kí)b, c, 2:, Eikomunika u }%czTta sie 2 pokuty pabliczn% 
(ob.;^ prz^::^ kt//r§ wy}%czoDy d^žjt do odzyskania zapehiej jednosci z Ko- 
MoUm. Wtzakž^, chodaž pabliczoa wszelka pokau zawierala w sobie ex- 
k/>mufjjk^ Ul:<ír4Íyf, níe každá z drogiej strony excommunkjtio medicinalis 
hyh \»^jkni^ publíczDg, lub takow^ za sob^ koniecznie poci^gala. Na ex- 
komunikí; 4rníerteliu| rmortalis) skazjwani byli dopuszcz^%cy si^ cigžkich 
Itn^svfínUifi i tácy, co za przewiiúeDie swoje pokuty przyj%ó nie cbcieii. 
K, ta nazy wa lí^ zy/zzkffi i^^p:a»to;, t. j. zupein^m odlqczeniem od wszd- 
ki';í(o z wífrrnymí zwi%zku religíjnego. Na podstawie tej dwojakiej exko- 
mtjnikí wyrobíto síq nast^pnie rozróžnienie exkomuniki, na mniejszq (e. 
tninor) i tvť^kszr^ (e. major). j5Jr^^ mniejsza jest wyl^czeniem czlonka Ko- 
^'Jofa od przyjrnowanía sakramentów i od wybieraJooáci na urz^dy ko- 
í^jclne (Gralian, vá cap. 24 es. XI qu. s; c. 2 X de except. 2, 25; c. 
10 X d« cJcr. excomm. 5, 2 7; c. 2£> X de sent. excom. 5, 89). Exh, 



Exkomuníka. 195 

tctfl'4za jest wjl^zeniem od wszelkiej jednoáci z wiernymi i od uczestni- 
ctwa we wszystkich bskach, w Kosdele zložonycb, slowem, jest zapelném 
od ciaía Chrystusowego odci^iem (i Kor. 5, 5. i Tjm. i, 20; c. 21, 
3 2, 33. es. XI q. 3). Pocz%tkowo ejrk, ici^ksza i bibUjne anatema (ob.) 
u^jwaíj si§ jako wjrazj jednozaaczDe, tak pierwszy powszecbny sobor 
nicejski anatematyzuje berezj§ arjansk^ {Mansi^ Coll. Conc. II 6 6 7); pó- 
žniej jednak, z powodu oroczjstoáci užywanycb przy oglaszaniu anatemj, 
pocz§to rozróžaiaó t§ ostatni% od cxk. wigkszej (c. lOG, 10 7. es. XI q. 
3) i uwažaé }% za Dajwjžszy stopieú exkomuniki, t. j. e. na heretyka wy- 
dan^ i e. nroczyscie ogloszon^. Tak rozróžnia pontyfíka} rzymski par. 
3. t. 17 § 1 trzy rodzaje exkomuniki: minor, majory anaihema, Wyí^cze- 
cie przez exk. wi§ksz^ poci^ga za Bob%, podlag slów apostolskich (Mt. 
18, 17. 2 Jan 9 — 11. 2 Tym. 4, 15. 2 Tess. 3, 14. i Koř. 5. ii), 
to nast^pstwo, iž chrzešcjanie winni unikaé obcowania z exkomuoikowa- 
ri>Tni, nawet w powszednicb stosankacb žycia, które teologowie tym wy- 
ražaj§ wierszykiem: ^0*, orare^ vale^ communio^ mensa negatuť"; gdzie przez 
c8 roznmie sig >vszelka rozmowa ustna czy piémienna; przez orare — wszel- 
kie uczestnictwo w rzeezach Božycb; przez vile — wszelkie znaki poszanowa- 
nia, choé, ježeli przeložony jest exkomunikowany, zewn§trzne te znaki po- 
szanowania oddawač mu si§ godzi; przez communio — wszelka wspólka; przez 
meiua — wszelkie towarzystwo biesiadnieze. Kto z dotkni^tym wi§ksz% ex- 
komuniki przestawal, wiedz§c o tém co ezyni, popadal niegdy^ .równiež 
w exkomunikg wigksz^ (Can. Apost. 10; c. 6, 18, 19, 26 es. XI q. 3); 
póžniej jednak za takie przestáwanie prawo karze go exk. mniejsz^ (c. 
2 X de except. 2, 25: c. 29 Xde sent. exc. 5, 39; c. 3 h. t. in VI 5 
1 1); dzisiaj exkomunik§ t§ zaci^a si§ tylko z tego titulu, jakkolwiek 
biskup može za kar§ jakiego \fy stopku nie prawem ogólném, lecz imien- 
nie zakazac komu przyst§powania do sakramentów, a przynajmni^ do Ko- 
munji éw. {S. Liguori^ Th. mor. lib. 7 n. 148). W wiekach šrednich 
paňstwa, jako cbrzekjaňskie, uwažaly si§ za obowi^zane do popierania 
ramieniem šwieckiém wykonania kar duchownych (tak juž w Dekrecie 
Childeherta [r. 596] c. 2 ap. Pertz, Monum. III 9), i dla tego ówcze- 
sne prawo exkomunikowanych skazywalo na bannicj§ i pozbawia!o prawa 
pozywania s^owego i šwiadczenia w s%dzie. W tej mysli przemawia Con- 
stit. Friderici II (r. 1220) c. 7 (ap. Pertz. op. c. IV 2 36): ^Et quia 
gladins materíalis constitutus est in subsidium gladii spiritualis, excom- 
municationem, si excommunicatos in ea ultra sex septimanas perstitisse 
praedictorum modorum aliquo nobis constiterit, nostra proscriptio subse- 
qnetur, non revocanda, nisi prius excommunicatio revocetur." Takie skut- 
ki áwieckie poci^gala jednak za sob) exkomunika tylko wówczas, gdy 
byla publicznie, s^dowo wyrzeczon^ (c. 5 X de exc. 2, 25; c. 7 X de 
judic. 2, i; c. 38 X de test 2, 20). Poí^czenie bannicji z exkomunik^ 
byřo tak dalece w šrednich wiekach regul), že sobory stanowi^c exkomu- 
niki, stanowily zárazem i swieck) kar§ bannicji, jako z domniemalnego 
wladzy áweckiej upowažnienia (Conc. Trid. sess. 25 c. 19 de ref.). Po- 
niewaž jednak zákaz przestawania z exkomunikowanym poci^gal za sob% 
wiele uci^žliwošci w žyciu powszedniém, przeto Košciól zniósl go na caly 
flzereg róžnych przypadków (c. 103, iio es. XI qu. 3; c. 29, 31, 43, 
54 X de sent. exc. 5, 39), które glossa dla pami^ci summuje w tym 
wierszu: Mile, lex, humiU^ res ignorata, nece$$e% gdzie przez utile rozu- 



196 Exkomunika. 

mie si§ požjtek tak exkomunikowanego jak innych (zt^d woJno naraawiaé . 
exkomunikowanego do Dawrócenia, ž^dač od niego rady lekarkiej, prawni- 
czej i t. p.); przez lex — prawo malžei^skie, i tak može žona žyó z m^tem 
exkomunikowanyin; przez humile — stan zaležnoáci i poddaňstwa, zt^d ^- 
dzy z panami, synowie z rodzicami, žoinierze z wodzem iD0g% przesta- 
wač pomimo exkomuniki; przez res ignorata rozumie síq uwolnienie od 
t^o nast^pstwa exkomuniki tych, co nie wiedz) o prawie lub fakcie exko* 
muniki; przez necesse rozumie síq konieczna potrzeba, czy to duchowa czy 
íizyczna, tak exkomunikowanego jak innych. Marcin V na soborze koa- 
stancjeúskim zákaz przestawania z exkomunikowanjrm ograniczyi do ex- 
komuniki imiennie wyrzeczonej i ogloszonej publicznie, z wyj^tkiem exko- 
muniki prawcm ustanowionej za uderzenie osoby ducbownej; ježeli bowiem 
fakt uderzenia jest publicznie uznaný, od przestawania z uderzaj^ym 
wstrzymač sig naležy, choóby exkomunika, prawnie naú spadaj^ca, nie by- 
la imiennie ogloszona. Na mocy tego postanowienia Marcina V rozró- 
žniaj% kanoniáci exkomunikowanych, których unikac nálezy (excommunicati 
vitandi), i exk, tolerowanych (tolerati), których wiemi nie s^ obowi^zani 
unikač. Skutki A) hezpoérednie exkomuniki wi^kszej s^ nástupné: a) 
pozbawia przyjmowania sakramentów, tak, iž exkomunikowany nie mole 
godzlwie ich przyjmowaó, z wyj^tkiem wszakže niepokonalnej niewiado- 
rooáci, obawy ámierci, nieslawy, útraty majetku; b) pozbawia prawa sza- 
farstwa sakramentów. Rozróžnió tu wszakže naležy rodzaj exkomuniki. 
Exkomunikowanemu nietolerowanerou zupelnie nie wolno administrowač 
sakramentów, z wyj^tkiem sakramentu pokuty, w razie ostatecznej koniecz^ 
noáci; wtedy, zdaniem wielu, može taki exkomunikowany administrowač na- 
wet wjatyk i ostatnie namaszczenie, ježeli nie ma kogo innego do admi* 
nistrowania chorému tych sakramentów i chory nie može przyj^ innego 
sakramentu. Tolerowany zaá exkomunikowany nie može pod ciQžkim 
grzechem administrowač sakramentów, ježeli nie jest wezwany przez po- 
trzebuj^cego; ježeli zaá jest wezwany, može godziwie sakramenta admini- 
strowač. Zreszt^, exkomunikowany nawet nietolerowany wažnie admini- 
struje sakramenta, z wyj^tkiem sakramentu pokuty, administrowanego po za 
wypadkiem naglej koniecznošci; bo do administrowania tego sakramenta 
potrzeba juryzdykcji, której exkomunikowany nietolerowany jest pozba- 
wiony. c) Pozbawia wspólnych publicznych Koáciola raodlitw i odpustów; 
d) pozbawia uczestnictwa w nabožeňstwie (t. j. w Mszy áw., publicznych 
modlitwach, procesji, ápiewaniu godzin, bíogoslawieniu olejów, áwiec, wody 
i innych czynnoáciach áwi^tych, przywi^zanych do áwi§cenia kaplaúskie- 
go), tak, iž nietylko pozbawiony jest ich owoeu, lecz pod grzechem cíqž- 
kim nie može žnajdowač síq na nich, ježeli nie uniewinnia go niewiado- 
moáč, lub koniecznoáč uniknienia zgorszenia; é) niewažném ezyni nadanie, 
wybór, zatwierdzenie etc. na benefícjum, uczynione na rzecz exkomuniko- 
wanego, nawet tolerowanego {Liguori^ Th. mor. lib. 7 n. I8i); /) pozba- 
wia owoców benefícjum przez czas swego trwania; g) pozbawia exkom. 
nietolerowanego užycia juryzdykcji; tolerowany zaá, choč može užywač ju- 
ryzdykcji z tytulu dobra publicznego, wszakže grzeszy ci§žko wykonywa- 
j%c }% bez koniecznoáci; h) pozbawia exk. nietolerowanego pogrzebu ko* 
ácielnego, a grzebi^cych takiego koácielnie dotyka exk. wi§ksz% (Clement. 
1 de sepultur.); i) pozbawia stosunków cywilnych z innymi wiernymi jak 
wyžej juž powiedziano. Skutki zaá B) poérednie exkomuniki s%: a) irre- 



Exkomunika. 197 

golaritas (ob.), gdy cfxkomunikowany spelnia jaki akt éwi§cenia kaptaň- 
Bkiego; b) ježeli rok caty w ezkomanice pneb^dzie, zostaje podejrzanym 
o herezj^ (Trídent. 9. 25 c. 4) i pozbawionym swego benefícjam (t. Li- 
^ori^ Th. moraL L 7 n. 157). Prawo exkomunikowania ma Pa- 
piež w calym Koáciele, biskupi zaá tylko w swoich djecezjach, ale podlag 
dawnego zwyczsón exkomanik^, w jednej ^jecezji wyrzeczon^, powinni 
nznaó i atrzymaó inni biskapi, gdy exkomanikowany na icb przenosi 8i§ 
terrytorja, c. 7 3 (Ck>nc. Nicaen. 325), c. 8 (Conc. Agath. 506), c. 20 
(Conc. Bay. 877) es. XI q. 3; c. i. X de trenga et páce 1, 34; c. 8 X 
de off. jad. ord. 1, 31. Dia tego byřo zwyczajem powiadamiaé inne 
koácioly o wyrokach exkomunikacyjnych (C^r., Ep. 59; Aug.^ £p. 235; 
Socrat,^ Hist. 1. 1 c. 6), co i dziá czynió naležy (Pontific. Rom. tit. 17 
par. 3 § 1 2). Exkomonikowani mog% byó tylko cz^onkowie Koáciola; nie- 
wiemi, jako póza Koáciolem si§ jož zmgdqj^y, wy}i|czani zeň byé nie 
mog%. Poniewaž exkomunika jest najci^žsz^ z kar koscielnych, przeto 
wymierzaé j^ naležy za ci§žkie przewinienia, po dojrzalej rozwadze (c. 4 1 , 
42, es. XI qa. 3), na dostatecznej podstawie (Bened, XIF, De synodo dioec. 
1. X c. 1 — 3), i tylko po poprzednich npomnieniach do poprawy (c. 48 
X de sent. exc.). To napomnienie kanoniezne powinno byč, podhig c. 5, 
9 h. t. in VI, potrzykroó powtórzone; sobor trydencki (ses. 25 c. 3 de 
ref.) wymaga dwóch napomnieň. Uwolnienie (absolatio) od exkoma- 
nild daje ten, kto j% ?ryrzekl: biskup w djeceqi (c. 2, 40 es. XI qu. 3), 
Papiež w calym Koáciele (Leo M, £p. 32); co si§ tyczy exkomunik ipto 
jurt zapadlých, z wyj%tkiem przypadków Pi^)iežowi zarezerwowanych (ob. 
Bezerwaty), uwalnia od nich biskup, a inforo co7i«<»V/i^'a6— spowiednik apro- 
bowany. W exkomunikach zarezerwowanych Papiežowi, gdy przewinienie 
jest tigemno, uwalnia biskup, na mocy ogólnego upowažnienia fto foro in- 
terno (Conc. Trid. ses. 24 c. 6 de ref.), w razie grožy^j ámierci absolwu- 
je katdy kaplan, bez wzgl§du na rezerwacJQ (c. 29 X de sent. exc. 5, 
39). Zarzut, že exkomunika, osobliwie wi^ksza i uroczysta, nie zgadza 
bíq z duchem roiloáci chrzeácjaňskiej, latwo usuwa 8i§ przy pomocy wyžej 
wskazanych tekstów Pisma áw. Zbawiciel bowiem sam, Dobroé Najwyž- 
sza, powiedziat o upartjm, niepoprawnym i Koáciola sluchaó nie chc^cym 
grzeszniku: ^uiechci b§dzie jako poganin i celnik" (Mt. 18,1 7). Š. Pawel 
i á. Jan, Aposlolowie, którzy slowem i žyciem tak wielk^ zostawili nam 
nauk^ miloéd, wyl^czali sami i zalecali wyl^czanie z grona wiernych 
grzeszników npartych i niebezpiecznych dla Koáciola (teksty cytowane wy- 
žej). Miloáé nietylko nie przeciwi si§ exkomunice, lecz owszem nakazíme 
J4, amianowide: a) milošč dla calego spoleczeástwa chrzeácjan, poniewaž 
si^ ich zabezpiecza od zgabnego wpty wu, jaki wywarlby na ich žycie reli- 
gijne i morálně czlowiek, szerz^cy przewrotne w lonie Koáciola doktryny, 
lub wielkich i szkodliwych spoleczeústwu wiernych dopuszczaj%cy si§ wy- 
st^ków (za jakie wlaánie karze síq exkomunik^); h) miloáé dla samego 
eiJíomunikowanego, poniewaž zaálepiony ów i uporczywy czlowiek wten- 
czas latwiej može si§ nad sob% zastanowió, gdy ci§žk% t% kar^ zostanie 
dotkni§ty, témbardziej, že Koációl, karz%c go jedni| r^k^, gotów zawsze 
drug^ r§k% przycisn^ó do swego serca i wrócič mu wszystkie dawnepra- 
wa, ježeli tylko wrócié on zechce do Boga.— Gorsz% si§ tež niektórzy 
kilku ze árednich wieków faktami, gdzie mowa jest o exkomunice zwierzqt 
szkodliwych. Tak i-o, Wilhelm tyryjski (ob.) opowiada, že š. Bernard, 



198 Exkomunika.--Exorcysta. 

gdj sÍQ znajdoTrat na poéwi^eoia kaplicy w opactwie Foignj, napasto- 
wany przez mnóstwo macb, wyrzekl: Exeomrmmico eas^ i mnchy zniUy. 
2-0, Znajduj^ síq dwa wyroki exkomnnikacyjne przeciw owadora szkodli- 
wym, nisz€z%cyin póla: jeden wydany przez konsystorz bisknpi w Langres 
zr. I554,drngi wyrokkonsystorzazTroyes, z r. 1506 (czy tež 1516). Lecz 
co do s. Bernarda, exkomunika jego widocznie byla tylko faktem cndo- 
wnym, który z ^rlaáciw^ exkomonik% nie ma zwi^zkn. W wyrokach zaá 
wspomnianych konsystorzy wyraženia: anathematisamus et ersdem maUdici' 
mus; maJedico et anathematíaationis sententiam pronuntío^ byly nžyte nie 
w znaczeniu exkomuniki, lecz tylko jako .exorcyzm przeciwko wplywom 
zlego ducba, posluguj^cego síq przedmiotami i stosankami nataralnemi 
na nasza szkod^. Ob. M. J, Desnoyer^ Recherches sur la coatume ďexor^ 
ciser et ďexcommunier les insectes et antres aniroanx nnisibles h Tagri- 
cultures, Paris 1853, 8-o s. 19 (przednik z Bulletin du comité hisíariqtte 
des monum. ecrits de ťhist. de France^ t. IV s. 36. Do lepszych drid 
prawnych o exk. traktuj%cych nalež^: Jíariť Altent\ De censuris eccl., Ro- 
mae 1618, 2 v. f.; F. Feliciani^ Enchiridion de censuris etc, Ingolstad. 
1583;* -4/pA. de Leone^ De censuris excomm. etc, Neapoli 1644; Franc. 
Suarez^ De censuris. N. 

Exorcysta nazywa si^ kleryk, odmawiaj^y exorcyzmy (ob.) nad 
energumenami (ob.). W trzech pierwszych wiekacb Koscioía nie bylo 
oddzielnego urz§du exorcysty, poniewaž wiara i miločé, ožywiaj^ca wszyst^ 
kich chrzešcjan, wystarczala na zaklgcie zlých duchów (Orr/^n., Contra 
Cels. lib. VII; Teriuljan^ Apol. XXIII). Zdíye sie takže, že wiemi užy- 
wali tej wladzy na rzecz nawet pogan. Przywodzimy ciekawe w tyrn 
wzgl§dzie miejsce z Tertuljana (1. c): „Bez chrzešcjan, mówi on, któžby 
dusze i ciaía wasze wyzwalal od tych wrogów ukrj-tycb, którzy pustosz% 
wszystko? Mówíq o szatanacb, którzy was op§tywajíj i których my 
z was wypgdzamy bez záplaty, bez nagrody žadnej. Ježelibysmy chcieli 
pomsty nad wami, dosyčby bylo zostawió swobodne panowanie nad wami 
dnchów nieczy stých; tymczasem wy, zapominajac o dobrodziejstwie takiej 
protekqi, traktujecie jako nieprzyjaciól ludzi, którzy nietylko nie czyni^ 
wam nic zlcgo, ale którzy s% wam nieodzowni i którzy nie waszymi s^ 
nieprzyjaciolmi, ale blgdu?** Žo pobožní wierni exorcyzraowali, widzimy 
jeszcze i z žywota áw. Eufrazji (Vit. PF. c. 2 9 p. 359 ap. Rosweid.), 
gdzie czytamy, že ta áwi^ta exorcyzmuj^c pewnego energumena, zagrozila 
szatanowi slowami: Nam si sumo baculum abbatissae, íiagellabo te. Caete- 
rum resistepte daemone et exiro nolente, sumens Euphraxia abbatissae 
baculum, dixít ci: Exi." Pastora! ksieni byl znakiem powagi i w tém 
znaczeniu užyty tu byl na wyp^dzenie szatana. Šwi§ta ta žyla w Tebaj- 
dzie za czasów Tcodoryka; nie byla ksieni^, lecz w rgku jej pastorál 
ksieni mial znaczenie wladzy. Gdy pierwotna žarliwoáé wiary ostygia 
zwolna, powstal w Koáciele oddzielny urz^d exorcysty. Š. Piotr, towa- 
rzysz mgczeústwa šw. Marcellina, kaplana, za przešladowania Djoklecjana 
30 2 r., jest možo najstarszyra exorcyst%, o jakim historja wzmiankuje 
(Laderch\ BasíUc. ss. Marceli, et Petr. p. 5). Šw. Feliks z Noli, spěl- 
niaj^cy czas jakiá lektorát, posunigty byl nast^pnie na exorcysty (Paulin,^ 
Natal. IV s. Fel). Šw. Marcin wyáwi^cony byl na exorcysty przez áw. 
Hilarego. Exorcyzat jest trzeciém w rzedzie czterech mniejsz}ch šwigceú 
(ob.). W áwigceniu tém biskup podaje poáwi^canemu ksi^g^, w której 



Excrcysta.— Exorta. 199 

zawierajil si§ exoreyzmy. Poáwifcany otrzymnje prxez to, podlng slów 
pontyfikalo, wladz^ wldadania r^ na energamenów, tak chrzczonych jak 
i katechumenow. Prócz tego ezorcjsty obowi%zkiem jest, przy rozdawa- 
líu KommuDJi, robié miejsce przyst^puj^cjm do KommQnji i wcd§ przj 
Mszj bwi^tej podawač. 

Exorcyzm (z grcckiego s4opX'.a|i,o^ — zakl^cie^ od opxo^ — przyiifga) 
jest to oroczTste zakl§cie czarta, uczynione w imi§ Trójcy Przen^áwi^t- 
szej, a dsobliwie w Imi§ Jezusa Chrjstnsa, aby nie szkodzil ludziom- 
Powszechna jest teologów nauka, oparta na Ojcach sá. i odwieczniej pra- 
ktyce Koáciola, ie zty duch do každcgo stworzenia boskiego, w celu 
szkodzenia zbawienia naszemu, przyczepió síq može. Otož, dla odp§dzenia 
szatana i jego zasadzek, Koáció) exorcyzmuje i poáwi^ca róžne rzeczy. 
W trzech mianowicie razach Koáció} to czrni: przy wyp§dzaniu czarta 
z op§tanych (ob.), przy katechumenach (ob.) i przy poáwi§caniu niektó- 
rych przedmiotów, jak soli, wody, oliwy. Exorcyzm w stowach swoich 
zawiera albo prosby do Boga o oddalenie zasadzek szataLskich, albo tež 
rozkaz do djabla. ažeby ust^pih Niekiedy tež to zaklQcie, podlug nauki 
Suareza, može sig wprost odnosic do nierozumnych stworzeA : nie dla te^ 
go, ažeby one ten rozkaz pojmowaly, ale že Pan Bóg da im skutecznošé 
na to zaklecie, tak, jako Cbrystus (Mat. VIII 2 6) rozkázal wiatromimo- 
rzn, i stalo si^ uciszcnie wielkie. Skntecznoéč exorcyzmów zaležy nie od 
samego exorcyzmn, jak w sakramentach, ale od ezorcyzmuj^cego íex opere 
operaiuisj^ jak w ogóle w sakramentaljach (ob.), do których i exorcyzmy 
si^ IÍCZ4: za dowód shižy odpowiedi Chrystnsa, daná jego uczniom, dla 
czego djabla z op§tanego wyrzucič nie mogli (Mat. XYII 20); lubo i to 
prawda, že samé slowa tych zakl§č, przez Koációl postanoivione, maj) 
w sobie moc pewn^. Prywatnie exorcyzmowač može každý wierny, uro* 
czyscie za4 tylko sludzy Ko^ciola na to ostanowieni i za wy ražném po- 
zwoleniem biskupa. Cf. S. Lťguon\ Theol. moral. lib. a, 193, App. ad 
n. IV. Formy i ocenienienie exorcyzmów zawieraj% sig w Rytuale i Pon- 
tyfikale. Cf. art. Energumeni. X. S, J. 

Exorta (exhart<Utoj ^ napominanie^ zt^d przemówienie pogrzebowe, 
napomnienie religijne, nauka up<Rninalna; slowem, každé przemówienie re- 
ligijne, okolicznošciowe, exortq si§ zowie. Mówca uderzony wažniejsz^ 
chwil^, wypadkiem niepospolitym, dobrawszy tekst jaki, albo i bez tego, 
w kilku wybitniejszych punktach przemówienie swoje zestawia, a potem 
krotko i j^rnie do rozumu i serca sluchaczów przemawia, žeby ich 
przekonač o wažnošci tego zdarzenia i sklonió do przyj^cia iiauki z nic- 
go plynqcej. Koúczy krócintk% modliw^, žyczeniem, blogoslawieňstwem. 
Mowa potoczysta i energiczna, žyczliwosci^ i wspólcztlciem zaprawna, 
najpr§dzej cel exorcie przyniesie; dlugie i ciemne wywody cbybi^. Exortq 
síq tež nazy waj^ modlitwy, odmawiane nad chorými, stawionymi w kokiele. 
Rytual rz>'mski ani nasz piotrkowski nie daj^ na to osobnej formy i ce- 
remonji, lubo wkladanie r§k na thorych upowažnia Ewangelja šw. (Mar. 
XVI isj. Ks. Rzymski w IVyU. obrz^d, twierdzi, že „dzieje si^ to za 
zezwoleniem Pawla V, Papieža", a r}'tua}y z apokryfami podají formy, p. 
t. ImpoMo manuum sacerdoíis super aegroa infantes^i Imp, man, super aegros 
adultos. Ta exorta musiala byč braná za jedno z exorcyzmami (ob.), gdy 
i dzi<, mianowicie w chorobách konwulsyjnych, doroslych i dzieci, o exorty 
nad niemi prosz§. Na Litwie szczególniej ma to miejsce i trudnoby 



200 Exorta.— Expektatywa. 

bylo prosz^ych odstr^czač, albo si^ im thimaczyč, že takiej formj blo- 
goslawienia nie masz. ZaDÍm wi^ zwierzchnoáci dachowne aprobowan^ 
form§ podadz^, možnaby po Adjutorium etc. zwykle przy chorých modli- 
twy z rytualu Deus cm proprium i dwie (wedle ryt. rzyms. i piotrk.) 
nastQpne, z konklozj^ Benedictio,,. na ž%daaie odczytaéy kropi%c na koúcu 
chorego áwigcon^ wod%. Polecanie przez kaplana pami§ci i modlom žy- 
j^cych dusz zmarlych, takže síq exort^ nazywa (Uube^ Antiqu. cons. 
syn. p. 168, i tej Eacykl. III 425). X. 'S. J. 

Expektatywa (exspectatívae se. literae), nadanie benefícjum, lub urz^- 
du koácielnegOy maj%cego dopiero w przyszloáci wakowaó. W dawniej- 
szych czasach expektatywy byly zupelnie nieznane. W árednich dopiero 
)^iekach, gdy naplyw kandydatów do benefíejów byl wielki, kollatorowie 
ucíekali si§ do expektatyw, jako do árodka uwalniig^cego ich od natr^- 
ctwa kandydatów. "Takie jednak ndzielanie benefíejów mialo t§ niedogo- 
dnoáó, že obJQcie posiadania benefícjum wi%zalo si§ z wyczekiwaniem (zt^ 
exspectativaé) na ámieró dotychczasowego benefícjata. Dia tego tež Ale- 
Iraander III, Pap., na soborze lataraneúskim (117 9) zakázal udzielania 
lub obiecywania benefíejów, jeszcze nie wakuj^ych (c. 2, id, 16 X de 
conces. praeb. 8, 8). Szczególny rodzaj expektatyw wjrplywal z prawa 
pierwszej prosby (jus primářům precum). Gdy bowiem kapituly katedrál- 
ně i kollegjackie waki^'%ce w swém gronie miejsca obsadzaly czlonkami 
rodów szlacheckích, sobie pokrewnych, królowie i k8i%ž§ta chc%c mieé tam 
sobie žyczliwych, wdawaU si§ w spraw§ wyborów i zwolna doszli do pra- 
wa udzielania expektatywy na pierwsze po obj§ciu przez nich rz^du waku- 
j^e miejsce, w každej kapitule ich paňstwa. Nt^dawniejszy przyklad ta- 
kiego prawa jest prawdopodobnie z czasu Konráda IV r. 1242 (Bóhmer^ 
Regesta Conradi IV n. 48). Papiezkie zalecenia do benefíejów wyply- 
waly z czasowych takže okolicznoáci, z wielkiej liczby benefíejów i z nad- 
nžyó, przy ich obsadzaniu przez wladze miejscowe popelnianych, a opie- 
raly si^ na zasadzie, že w prymacie Stolicy Piotrowej zawiera si§ prawo 
swobodnego rozporz^dzania benefícjami w calym Koádele (tak Clemens IV 
in c. 2 praeb. in YI 3, 4; Kiemens Y i sobor wieneúski in Clem. I ut 
lite pend. 2, 5). N^dawniejszy znaný przyklad takiego zalecenia jest za 
Adrjana lY z r. 1154 (Mansi^ Conc. XXI 805). Pierwotnie zalecenia 
te byly wydawane w formie proáby (preces), nast^pnie w formie obowi^- 
zi;g%cych mandatów (najdawniejsze z czasów Aleksandra III Pap. f 1181 
c. 7 X de rescr. i, 3); w razie zaá oporu, dia poparcia tych mandatów 
dawane bylo napomnienie (líterae monitoriae), lub nakaz (lit. praecepto- 
riae), a w razie potrzeby i nakaz egzekucjri przez wyznaczonego ku temu 
egzekucora (literae executoríae). Przedewszystkiém jednak Papieže zalece- 
nia te dawali na rzecz ubogich, a uczonych i zaslužonych duchownych, 
a szczególniej ná rzecz rozkwitaj^cych wówczas uniwersytetów (Hurter^ 
Papst. Inn. III cz. S r. 2); zreszt^, podlug bulli Aleksandra lY, každá 
kapitula mogla co najwyžej czterema tylko mandatami byó obcii^žon^. 
Tego rodzaju papiezkie mandáty, równie jak zalecenia królewskie, udzie- 
lane byly nietylko na wakuj^ce, ale i na wakowaó majíce benefícja, a cho- 
ciaž, jak widzieliámy wyžej, sobor lateraneúski trzeci zakázal expektatyw, 
wszakže mandatów takich nie uwažano zu objíte zákazem, poniewaž te 
nie odnosily si§ do pewnego oznaczonego benefícjum, ale do pierwszego 
w pewném miejscu wakowaó maj%cego. W czasie wielkiego odszczepieň- 




ExpeUttywa.— Experta. 201 

stwa na zadiodzie» obie strony szafowaniem takich mandatów jednaé so- 
bie chciařy swoleoników; dla tego byty one wówczas tak liczne, iž za 
wielk% alg^ nwaiano, gdy Marcia Y na sobone konstancjeáskim tylko 
dwie trzecie wszyBtkíchy Papiežowi zastrzeionych beneficgów, Bobie do roz- 
dania przez takie mandáty zaroxerwowal. Sobor trydendd (sess. 24 c. 
1 9 de ref.) zniósl znpďnie expektatywy i tym sposobem položyt koniec 
licznjm z kh powodn sporom. W Aostiji i w Prosách kanonicy hono- 
rowi maj^y jakby rodzigem expektatywy, prawo do pierwazego wakqj^cego 
benefícjom w kapitole. Prawa primářům precum ožywaí oesarz niemiecki 
mž do koáca cesarstwa Niemieckiego (1806). X, 

Experta, albo exportacja (od ex i porto) ^ t. j. iryprowadzenie z do- 
ma albo z košdola na cmentarz zwtok omarlego, przy towarzyszenio do* 
chowieástwa i ludo. Stará to praktyka Koáciola, kiedy jož áw. Uieronim 
{€p. 27 <id Eustoch.) o niej wspomina. Bytoal p« t. Ďe exequiis^ a szcze- 
gólniej litorgiici, p. tt. Delatío corporis ad eeclesiam^ albo ad Mepulchntm^ 
opisaj) oeremoiye i pora|4ek export. W omówioncg porze, gdy ma byó 
exporta, klér i lad, stosownym znakiem dzwona, mig^ byó wezwani i ze- 
brač síq w koéciele paraQalnym, lob innym, wedle zwyczsgo; nigdy zaá 
jedni na dragich nie czekač na drodze, lob w doma zmarlego (SRC. 17 
Wrzeá. 1822 r.). Gelebrans przybrany w komžQ, stalg czarn%, a ehoóby 
i kzp^ (Rit Rom.), lecz nigdy w albie (SRC. 21 Lip. 1855 r.); inni 
tylko w komžach; 4Í^on i 8ob4}akon w áwi^te szaty nie obieng^ si^ 
(SRC. 32 Míja 1846 r.)« choé o nas zwyczig przeciwny, a wszyscy za 
koédolem w biretach. Gdy tak jož wszygtko gotowe, id% proce^^ do 
doma zmarlego: i^ bractwa áwie<^ch, 2^ kleryk ze éwi^con^ wod^, 
3^ krocyfer z krzyžem, którego passyjka odwrócona naprzód (SRC. 18 
Mig. 16 75), pomi^dzy dwoma akolitami przy zapálených áwiecach; 4^ 
klér zákonný, 5^^ klér áwiecki, mlodsi naprzód, starsi za nimi, a wszy*- 
8cy parami; 6® celebrans, za nim lud, a choóby i dochowni w sokniach 
zwycziunych (SRC. ii List 1641 r.). Cala procesja w milczenia i sko- 
pienio, modl%c síq za omarlego. Za zbliženiem si§ do doma zsiart^o, 
mlodsi síq zatrzymi^% opodál i znowo, porz%dkiem wyžej wskazanym, szy- 
^J4 si§, zostawi^%c starszym miejsca bližsze tramny. Tymczasem z^a- 
1^^ éwiece i pocbodnie, kleryk z wod^ šwigcon% wchodzi do mieszkania 
i stáje z boka, po lewej stronie swojcg, u nóg zmarlego, przy nim w áro- 
dka celebrans, a krocyifer z akolitami pomyka sig pierwcg* (per soam dex- 
teram) i st^e a glów, ježeli si§ mog% pomieáció. Gdyby mieszkanie 
zmařilo bylo za daleko, to, przy spotkanio kondokto pogrzebowego, to 
samo si^ robi. Celebrans, stojíc u nóg zmarlego, kropi go wod^ áwie- 
con^ w znak krzyža, t j. w ^odku, po j^o prawej i lewej stronie, za- 
czyna gloéno mówió antyfon§ ^S*! imquitaUi i ps. De pro/undis,.. naprze- 
mian z klérem, na koúcn Bequiem aeternam dona «i... i antyíona Si ini- 
quUates cala. Krocyfer z akolitami przechodzi naprzód klem i tym sa- 
mým porz%dkiem, jako 8i§ rzeklo, exporti^q^ czyli prowadz% zmarlego 
proce^onalnie ze éwiatlem; za tnimni| lad. Wedle przepisów rytaalowych, 
zwlold nieboszczyka (zawsze nogami naprzód) powinny byó niesione na 
r§ko, lob na ramionach, nie zaá wiezione; a jeáli na wozie, to przy spo- 
tkanio klero powinny byó z^i^te, Prawo zaé nasze knýowe, mianowide 
przepisy b. rady administraeyjnej królestwa o grzebania cial zmarlych, 
pod d. 31 Miýa (12 Gzerw.) 1846 r. zatwierdzone, stanowi^: § 93, ka- 



202 E X p o r t a. 

žde cJalo ina byó až do cmentarza tciezione^ nie zaá niestone; zwyczig te 
prawa pogodzi!, i dziá nikogo nie razi, že klér w szatach koécielnych 
przed koňmi i karawanem czy wozem postupuje. Wozy próžne dla pompy 
mog% iáé za konduktem (Baruff. lit. 36 n. 9 7); éwieckiego, chočbj z naj- 
wyžszych dygnitarzy, dnchownym nieáé nie wolno (Rit. Rom.); kléry ká, 
klerycy, ježeli možná tego samego stopnia, na znak miloáci braterskiej, 
a w braku áwieccy; mniej stosowna, ažeby niewiasty czy panny niosl^y 
niewiast§. Festony i sznury calunu pogrzebowego, na pogrzebacb panów 
éwieckich, wolno podtrzymywaó i unosió áwieckim; duchownym, chočby 
dygnitarzom, ta porapa wzbroniona (SRC. 20 Wrzeá. 1681 r.). Chor%- 
gwie, žalobniki, lat^rnie, krepa, gdzie jaki zwyczaj; oharzyki przenoáne 
i b§bny nie calkiem tu stosowne. Cialo wprost i krótsz% drog^ do ko- 
áciola prowadzié naležy, chyba že inna droga dogodniejsza (SR i Ep. G. 
> wíelu dekret.). Zaraz ruszaj^c z miejsca, celebrans intonpje ExuUabuni 
Dno^ a kantorowie ps. Miaerere. W krajach, gdzie okazaloéci koácielne 
nie ranj§ swobody, wierni, pogrzebowi towarzysz^cy, odmawiaj^ róžaniec 
z wierszem Dne^ dona eis requiem; u nas, przy braku kléru, lud w prze- 
rwach psal mu ápiewa Wieczne odpocznienie racz mu (jej) dač Panie,,, albo 
Dohry Jezu a nasz Fante.,. Wedíe Rytualu, gdy Miserere nie starczy, 
možná klaáó innc modly žalobně. Tymczasem dzwony koáciolów dzwoni% 
tonem žalobnym. Trzykroé wprawdzie tylko Rytual przepisuje podzwon- 
ne: przy konaniu, zaraz po skonaniu i przy nawolywaniu na export§, 
zwyczajnie jednak wiclekroó si§ dzwoni i nie masz w tém nic nagannego, 
bo dzwony na to takže przeznaczone (de/unctos ploro), Nasze exporty 
z domu, wiejskic, koňcz^ síq pod krzyžcm za wsi^, špiewa'si§ Requiem 
aetemam.,, raz jcszcze Exultabunt^ zapowiedzenie nabožeústwa za niebo- 
szczyka, cicha modlitwa i Witaj Królowoy lub Ániol Paňski^ ale to prae- 
ter Rituále. Na exportach okázalých, przyszedlszy do košciola, klerycy 
dzielíj si§ na dwio strony przy katafalku, lub marach; krucyfer z akolita- 
mi stáje u nóg zmarícgo, celebrans u glów, míodsi przy krzyžu, starsi 
przy celebransie i rozpoczyna si§ ápiew responsorjum Subvenite... reszta 
ob. Exekwjc. Druga exporta z košciola do grobu. Po absolucji, czyli 
kondukcie (ob.), wynosi si§ zwíoki nieboszczyka tym samým porz^dkiem 
jak do košciola, a tymczasem ápiewa si§ antyfong czyli responsorjum In 
paradisvm,., W dawniojszych Rytualach umieszczana tu Benedictio sepul- 
chri, potrzebna tylko wtenczas, gdy grób jest wykopany pod koáciolem» 
albo wymurowany z nowa na cmentarzu; zwyczajne doly si§ nie poáwi§- 
c^*^, gdyž caly cmontarz grzebalny na to poáwi§cony. Dawniej, gdy 
cmentarze grzebalne byly tuž przy koáciolach, po antyfonie In paradisum 
celebrans, staj^c nad grobem, intonowal Ayo sum i zaraz ápiewano 
kantyk Benedictus,,, naprzemian, w koiicu Requiem i cale E^o sum,», 
etc. Dziá, gdy cmentarze opodaJ, albo exporcie kaplan nie towarzyszy, 
i w tym razie wszystko sig przy katafalku, lub przy drzwiach koáciola 
odprawié može (SRC. 2 8 Lip. 1832 r.), albo tež przy wyjáciu intonacja 
Ego 5Mm, a Benedictus przez drogg; zt^d w Rytualach naszych póžniej- 
Bzych i kompilátor Kancjonalu zrobili zmiang, kladqc poáwigcenie dolu 
po Benedictus. Ježeli ma byó exorta (ob.), w tém miejscu mieé j^ nale- 
žy, a potem preces: Kyrie elejson otc. i pokropienie trumny w znak krzy- 
ža. Kl^kanie na preces tu nie przepisane, bylo jednak u nas zwyc«yem, 
gdy Rytualy dawne i piotrkowski nawet w Ordo ejeequiar, brevior káže 



Experta.— Extravagantet. 203 

kaptanowi kl§kaé z inDymi ^si commode poteríť". y ostatDÍ Anima ejus,.. 
z pomyslu improwizoj^cych ápiewaków wielu rozdzíela; koakladnjqc szu- 
mném Eequiescant in pacey ale to bez žadnej zásady. Sypanie przez celebran- 
sa rydlem na trnmnQ ziemi przy slowach De terra formasti me,..pomnno 
si§ odbyó jnž po wpaszczenlu trurony do dolu i, jak pokropienie, w zoak 
krzyža, t. j* na árodku, z prawej strony zmarlego i z lewej, bo celebrans 
i tu stáje n nóg zmarlego. To sypaDÍe ziemi z niemieckich Rjrtnalów 
wzi§te, a jest w Rytnale Powodowskiego {II. 195) i w piotrkowskim 
(z r. 1631 CZ. I p. 12l), p. t. Ordo cxequiae brevior ex usu provmciae 
hujusy w którém exporta z doma i ta oa cmentarz skrócona. Že wedie 
Kytnaln i dekretu S. Rotae Rtiae (15 Lip. 1699 r.) žáden sig chrze- 
Scjanin wierny nie powinien chowaé bez modlów, zt:|d kompilátor Kan- 
cjonalu kaáe si§ trz}'maó tego porz^dku, gdy prosz^ o tak zwane pokrč- 
ptenie. Z tcgo to porz^ku wzi§te i ono konkluzyjne Salvě Regina. Po- 
^rót z cmentarza, . po pocbowaniu, do koáciola lub zakrystji, takže síq 
processjonaJnie, przy odmawianin Si tniquitates z ps. De profundis^ wedle 
Rytualu, odbyč powinien. Exporta malých dzieci {ordo sepeliendi 
parvulos). Rytnal rzymski, a za nim nasz piotrkowski, jak na exekwjach 
doroslycb, tak i dziatck, exporty z domu do koáciola i z koéciola na 
cmentarz processjonaln% urz%dzaó káže. Kajprzód idzie nios%cy áwi§co« 
n^ wod§, za nim krucyfcr, ale z krzyžem krótkim, ^ne bašta*", bez 
drzewca, na znak ich krótkíego žycia, i že nie dla wlasnych zaslug, lecz 
Pana Chrystusowych zbawieni (Caval. t. 8 c. XVI n. VIII); dalej klér, 
na konců celebrans ubraný w komž§ i stnl§, a choéby i w kap§, lecz zato- 
sze biala, na znak ich niewinnoáci. Pokropienie (a nad grobem i incen- 
sacja), modlitwy etc. jak w Rytuale, na procestji ps. Beati immaculati etc., 
na koňcu zaicsze Gloria Patři. Hymn Ave maris Stella jest dodatkiem 
kompilátora Kancjonalu; áwiatla, choé Rytnal nie mówi, užywa 8i§; 
pokropienie bez obchodzenia trumienki, z miejsca, wracaj^c kantyk Be- 
nedicite i oracja. Ubodzy, ježeli sami przynosz^ dzieci do pochowania, 
to zawsze nczciwio na r§ku i t. p., nigdy w r^kawic ani pod pol%. Cfr. 
artt. Exekwje, Kondukt, Pogrzeb, Cmentarz. Herdt t. S n. 237 — 242, 

255 — 258 i 272, i tej Enc. III 428. X, S. J. 

EYpozytura, nazywa síq taki koádól, który pierwotnie byl fíljalnym, 
zwolnsi wszakže doszedl do wszelkich praw i przywilejów samodzielnego 
ko4ciola paraQalnego tak, iž albo wspomnienie poprzedniego stosunku za- 
ležnosci pozostalo juž tylko w jakimá jeszcze lužnym stosunku z košcio- 
lem macierzystym (ecclesia matrix), albo tež košciól ten od swego ko- 
sciola macierzystego oddzíelony, nie jest jeszcze w stanie utrzymania 
proboszcza. Przeložony takiego koáciola (expositus nazwany, poniewaž 
stale swoje raiejsce ma w parafji) ma juryzdykcj§ podobny jak proboszcz, 
instytnuje si§, ma prawo ízeczowe do swego dochodu i usunigty byé mo- 
že tylko w skutek wyroku s^dowego. (Fermaneder). N. 

Extravagantes {extra Corpus juris rayawfeí) Decretales nazy- 
wano te, które w žadnym zbiorze praw „autentycznym " zamieszczone nic 
byly. Po ukazaniu si§ Decretum (ob.) Gracjana, nazywano extravagan- 
tami wszelkie konstytueje dawniejsze, przed r. li 50 ogloszone, a przez 
Gracjana pominiete, lub tež ogloszone póžniej. Z tego powodu Bernard 
z Pawji (ob.) zaUtulowal swój zbiór Dekretaljów Breviarium extrava- 
gantium. Po ukazaniu si§ tego zbioru, nazwa extravagantium ust^e wzgig- 



204 Eztravagantei.— EzulteL 

dem konstytucji w nim zamieszczonych, a przenosi 8i§ do póžniejszych, 
dopóki znów do jakiego zbioru „antentjcznego" nie wejd^, i t. d. (cf. De- 
cretales). Róžnica mi§dz7 konstytucjami, zn^di^^cemi síq w autentj- 
cznych zbiorach Dekretaljów, a extravagantami jest ta, že gdj ostatnie 
obi^^aly tylko w kopjach prywatnycb, aatentycznoáó mogla nlegaó w^tpli- 
woáci, przez co traci^ na powadze swojej; gdy przeciwnie, konstytncje 
w zbiorze autentycznym b§d^ce, w^tpliwoáci podlegaó nie mog^y; moc 
jednak obowi^zig^ca jednych i drugich jest ta sama, o ile tylko kon- 
stytacje te, szczegóiowo brané, s^ autentyczne. Z tego powodn sobor ba- 
zylejski, jak z jednej strony mylnie przyjmowat, že rezerwaty papiezkie, 
w extraTagantach sig zn^jdcg^ce, mniej obowi^znj^ od innych, któie 8% 
w Corpus jurU can.^ tak z drugiej mial kn ternu podstawQ w zaaadzie,* 
že prywatae odpisy konstytucji nie s^ równe autentycznemn zbiorowi. 
Dsiá nazwa Extray. pozostala przy dwóch zbioradi Deeretalinm; l) 
£xtravagantes Joannis XXII i 2) Extray. cQmmnnes, które, 
labo prywatD^ powag) žebrané zostaíy, jednakže w Corpus jur. can. 
zuj^ly miejsce po Gement, Po Clement. najrzód 1 konstytu^ge Jana XXII 
z r. 1317 zebra! i glossami opatrzyt Wilbelm de Monte Lauduno (f 
134 7), póžniej Zenzelinnsde Cassanis (ok. r. 1325) w jeden zbiór pol%ciyt 
20 innych konstytucji tegož Papieža z lat 1816 — 1324. Pod koniec 
XY w. Jan Chappuis i Yitalis de Thebes, proszeni o wydanie ca!ego 
Corpus juris can., wraz z konstytugami niedrukowanemi, wydali zbiór 
Zenzelina p. t. Extravagantes Joannis XXII. Chappuis podzielil je na 14 
tituU; nadto, žebral z róžnycb wydaú okolo 70 innych konstytucji i te 
nazwal Extr^v. communes^ bo zawieraj^ w sobie postanowienia róžnych 
Papieiy. £. communes podzielil Chappuis na 5 ksi^, odpowiednio do 
Decretales Grzegorza IX, a ksi^i na tituli; czwarta ksigga pozostala 
tylko w nadpisie, bo nie bylo konstytucji, któraby treáci^ swoj% odpo- 
wiadala mateijom czwartej ksi^gi Dekretaljów. W nowém wydaniu(i508 ' 
r.) Chappuis pomnožyl Extr. communes 3-ma konstytucjami Jana XXII, 
z glossami Wilhelma de Monte Lauduno (Ob. Bickell^ Ueber die Entste- 
hung und. d. heutigen Gebrauch der beiden Extrayagantensammlungen 
des Corpus jur. ean.^ Marburg. 1825). Odt%d jednakowo we wszystkich 
wydaniach Corporis jur. can. s^ przedrukowywane. Co do powagi, 
EMtrav, Joannis XXII i E. Communes maj% samé przez sig moc prawa, 
jak wszelkie konstytucje papiezkie; extrayagantes zaá w ácislém znaczeniu 
tegó wyrazu, t. j. decretales extra Corpus juris can. do r. 1298, ob. 
Decretales; póžniejszych, nie pomieszczonych w Clemenlinae (I3i7), bulla 
publikacyjna Jana XXII wyražnie nie zniosla; maj^ wi§c moc swoj^ o tyle, 
o ile z póžniejszemi nie stojn w sprzecznoáci. Cf. PhillipSyDn droit. eccl. 
dans sos sources, trad. par Crouzet, §.28. X. W. K 

Exultet Jam angelica turha coehrum,., „Raduj 8ͧ rzeszo anielska.." 
Tak sig zaczyna síawne praeconiwn paschale (ob.), t. j. ogloszenie wielka- 
nocne wzniosle, hymn pigkny w sJowach i w pieniu, ápiewany przez dja- 
kona, albo kaplana spolQiaj%cego ten obowi^ek przy poswigceniu pascha- 
lu (ob.). Ktoby byl autorem tej pi§knej pieáni, dot^d nie wiadorao; naj- 
wigcej zdaĎ powažnych przemawia za á. Augustynem; ale wejrzawszy w to, 
co mówi Merati i Oavant (i. I p. lY tit. X n. XXIII), w^tpié si§ go- 
dzi nawet o Ukich twierdzeniach,' jak Marten'a i Benedykta XIV. Wy- 
raženie w tym hymnie: „O necasanum Adae peccatuml O felix culpa!* 



Ezullet— Eybel. 205 

gorszylj wielu, a nawet je wykreálano; roznmieč to jednak naležy, te gnech 
Adama potrzebnj nie w sobie, ale odnošnie do tajemnicy Wcielenia, 
szcz^éliwa zQÓw wina w tém tylko znaczeniu, že takiego miala na- 
prawc§. CeremoDJe, z jakiemi ápiewaé ten hjmn naležy, ob. we Mazale 
w wielk^ soboty i a Herdťa S. IJtiirg. Prax. t. III n. 61. X S. J, 

ExuperjUfZ, EtmpermM^ Exsuperius^ áw. (28 Wrzeá.), bp Tnlnzj 
w koáca IV i na pocz^tka V w. Jož w dawnych aktach í Satornina, 
m§c?. i bpa TolnzjT (Buinartj Act. M.)i E. na równi jest stawiany pod 
wzgl^em šwi^toád z tym áwi^tym. Grzegorz tnroneáskí (Hist. Fr. 1. 2 
c. 18) zalicza go, id^c za áwiadectwem áw. Paalina z Noli, do niyzna- 
komitszjch biskupów gallijskich z czasów Paulina. Šw. Hieronim (ep. 
125 ad Rnsticiim) chwali w nim szczególniej milosierdzie, jakie okazywal 
tulozanom, ci^žko dotkni§tjm nai^ywem Wandalów, Alanów i Swewów; 
naáladowaí on, mówi é. Hieronim, wdow§ z Sarepty, karmil innjch, gdy 
sam glód cierpial, i wszystko, co mial, poml§dzy biednych rozdal, sprze- 
da} nawet na rzecz ich naczynia áwigte. Nawet nbogim, a licznym mni- 
chom Palestyny, £gíptii i Libji, za przykladem wiela innych bidnipów za- 
chodnicb, przesylal pieni^žne wsparde (Hier. praef. in i et 2 1. Zachar. 
et in 1. 3 comm. in Amos; ep. 119 ad Minerv.). Sw. Hieronim dedy- 
kowal mu swój kommentarz na proroka Zachaijasza; Papiež Innocenty I 
pisal do niego 405 list, z odpowiedzi% na róžne kwestje kamoád koéciel* 
nej. Kiedy E. wst^pil na bisknpstwo i kiedy umar), nie wiadomo: pewn^ 
jest tylko rzecz^, že nast%pil po ów. Sylwjuszu, že w 404 r. byl bisku- 
pem i že 411 r. žy} jeszcze. Baronius w uwagach do Martyrologium 
mylnie biskupem Tuluzy robi innego £*a, retora i nauczyciela synów 
Dalmacjusza, który byl bratem Konstantyna W. Cf. BoUand. ad 28 
Sept. {Schródí). N. 

Eybel Jan Walenty, ur. w Wiedniu 3 Marca 1741 r., dr praw 
i prof. prawa kanón, tamže, podczas kassaty klaaztorów za Józefa H 
radca ziemski (Landrath) i plenipotent do tejže sprawy w wyžszej Austiji, 
przy czém odznaczyl 8i§ srogoáci^ w wykonywaniu poruczonej sobie spra- 
wy. Charakterystyczném jest j^o post^pienie, podczas kassaty domini- 
kanów w Mftnzbach, w okr^gn MOhl (Můhlviertel). £., jak wszQdzie, 
tak i tu przedewszystkiém wzi^l d^ do skarbca i schowiď sobie wyj^ 
z monstrancji bogat§ z brybuitami lanul§. Nast^pnie, przy biesiadzie, 
przypi%t j% jednej ze swoich naložnic, mówi^: tu lepiej passuje. Pod 
koniec žycia, obdarzony pensj^ cesarsk^, mieszkal w Linz, gdzie gra! 
rol$ pobožnisia, regulamie, z róžaúcem w r^ku, naležme do wszystkich 
processýi. Um. 1805 r. {K. BiUer^ Kaiser Josepb H, Regensb. 186 7 s. 
106). Pisa} dziela prawne w duchu józefinistowskim, do protestantyíma 
wielce zbližonym: Corpus juria pagíoralis nordisivru^ seu ceUbres leges ecclea,^ 
Yiennae 17 66; ColUctio selectarum hicwbrationum juritprudeiitiam eccles. 
tUustrantíum^ ibid. 1774—77, 16 cz^ (oba dzida jeszcze nigmniej du- 
chem józefinistowskim przesi%kle); Ordo príncipiorum jurisprud, eccUs.^ 
ib. 17 75, 2 cz.; IntroducUo in jus ecelesiasUcum ccUholicor,^ ib. 17 78 — 79, 
4 cz. w 2 v.; Einleitung in das kathol. Kirchenrecht, Frankf. (Wien) 
"1779 — 82, 4CZ. W6 tt.; Gtsammelte kldne laUin, SckrifUn. deutsch 
ubers. v<m V. A. Ueinzt^ Linz 1782—83, 8 cz. Lecz gioániejszym si^ 
stal £. swemi pamfletami okolicznoáciowemi, pisanemi w duchu tak zwa- 
nej oBwiaty^ z pochlebstwem dla ówczesnych reform, przez Józefa II do 



208 Ezdrasz i Nehemjasz. 

z rodziny arcjkaptaúskiej Eleazara, i tyta!owany jest „kutaném*' kohen^ 
nietylko w swojej ksi^ze (I E. 7, 6. lo, 10. 16), ale i w edykde Arta- 
ksérksesa (ib. 7,ii. 12. 21 ); inDym rázem tytnlowanyjest .pisarzem,*" sofer 
(n £. S, 1. 4), t. j. doktorem zakoDnym, najuczeňszym pisarzem; amg- 
cz^šciej miewa oba te tytaty: „kaplan i pisarz* (I£. 7,ii. 12. 21. II 
C 8, 9. 12, 2 6). Niewiadomo, czy urodzil 8i§ na wygnania w Babilo- 
Dji, czy tež w Judei, kiedy po r. 586 Zorobabel przyprowadzil z 8ol>% 
pewn^ liczb§ mieszkaúców do Jndei, a míQdzy nimi i wspomoianego Sa- 
rigasza II. Nic przyn^mniej nie zmnsza do twierdzenia, že nasz E. od 
nrodzenia swego až do Artakserksesa (do r. 465) przebywa) ci^le i wy- 
chowywa! si§ w Babilonji. Owszem, ježeli przyjmiiúemy, že ojcem jego 
byt Sang^sz U, r. 5 36 powrócony do Jerozolimy, przyj%č takže musimj, 
že E. ur. w Jndei i pod okiem ojcca ^przygotowywal serce swcje, aby 
sznkal zakonn Paúskíego i aby czyni} i nancz&l w Izraela przykazania 
i s^da" (I E. 7, 10). Wprawdzie Józef Flawjusz czyni naszego Ezdraaza 
kaplanem w Babilonji (Ántiq, XI 5, i), lecz cale jego opowiadanie o owych 
czasach z Biblj^ trudno pogodzió (Cf. Jeddua). Sam £. nic nie mówi 
takiego, coby wskazywalo o miejscu jego wychowania. Zaczyna mónió 
o sobie dopiero od tej cbwili, kiedy wyjednal (I E. 7, 6) a Artakserksesa 
edykt, daj^cy ma pelnomocnictwo do urz^dzenia spraw, zwlaszcza relig^* 
nycb, w Judei. Byč možc, iž dopiero okolo tego czasn (r. 458) z wla- 
snego natchnienia, albo w depntacji od wspólziomków ndal síq do Ba- 
bilonji, žeby potrzebne upowažnienie sobie wyjednaó i nowych osadników 
do Judei zwerbowaé. Ezdrasz wrócil z tymi wygnaňcami (w liczbie 1,5 9 e 
m§žów), lecz že nie mial sily zbrojnej ^I Esd. 8, 22), jak Nehengasz (n 
Esd. 2, 9), ani takich atrybucji, przeto dzialanie jego bylo wi^ej misjo- 
narskie, niž administracyjne. Edykt królewski pozwalal mu wprawdzie 
Btanowió s^dziów i przeložonych (I E. 7, 25), ale to tylko zapewne do 
spraw religijnych. Nie widzimy, przynajmniej nigdzie, aby przymusovryefa 
užywal šrodków w przywracaniu zákonu: zbieraj^ si§ do niego tylko ci, 
którzy „bali 8i§ slów Boga izralelskiego" (I E, 9,4), pobožniejsř Izraelici, 
którzy nast^pnie poci^gaj^ innych swym wplywem (cf. ib. 10,1). Zreszt^, 
caly edykt Artakserksesa mówi wi§cej o przy wrócenin služby Božej i za* 
kónu Božego; potrzebnym zaá on byl može dla tego, žeby balwochwal- 
cz% propagandy satrapów assyryjsko-perskicb powstrzymač. E. wi§c ani 
nie mógl powstrzymač cz§stych napadów (II E. i, 3), ani ucisku ze stro- 
ny satrapów (II E. 5, 15), ani tež zmusié úporných do zachowania zá- 
konu. W 18 lat póžniej (r. -145) przybyl Nehemjasz (ob. nižej §. 8), E žyl 
wtedy jeszcze, czytal i objaánial zákon (U E. 8, 1. 9). Tyle wi^my o E. 
z ksi^g kanonicznych.— §. 2. Józef Flawjusz mówi (Ani. XI 5, 5), že E. 
nmarl w podeszl}'m wieku i že pochowany byl w Jerozolimie. Žeby umart 
przed pierwszóm przybyciem Nehemjasza (ok. r. 445), tego Flawjusz nie 
mówi; dpowiada tylko o ámierci E a wprzód, niž o przybyciu Nehemja- 
sza, lecz nie twierdzi, žeby E. juž nie žyl za Nehemjasza ok. r. 445. 
Podania žydowskie (Beniamini Dtdelens. podróžopisarza žydowskiego z Xn 
w., Itinerarium s. 85) utrzymuj^, že E. umarl w 120 r. žycia i to w Persjj, 
gdzie nad rz. Semura grób jego pokazywano. Znané jest takže wyjmo- 
wane z apokryficznej ksi§gi IV Ezdr. (roz. 14) podanie, jakoby zniszczo- 
ne i zaginione calkowicie ksi§gi és., podczas zburzenia Jerozolimy (ok. 
r. 586), E. z wlasnej pami^cí przy wrócil, gdy 5 wy braným pisarzom przez 



Ezdrasz i Nehemjasz. 209 

4 dni podjktowal 204 (podhig przek2ada urabskiego i etjopski^o tyl- 
ko 94) ksi%g; z tych I34 miaty složyó do pablicznego užjtku, a 70 tylko 
dla mfdrców. W liczbie pierwszych I34 niektórzy nawet cbrzešcjaáscy 
pisarze widzieli nasze ksi^gi ás., przed niewol^ bftbiloňsk§ oiby zaginione. 
Widzielismy (ob. tej £oc. II 28 7), že to podanie atrzymač si§ nie da 
w obec £aktów, które swiadcz^, že Dasze ksi§gi sš., podczas zbnrzeoia 
Jerozolimy i przedtém jeszcze, po Assyrji (w r^ku Tobjasza i innycb po- 
božných izraelitów), Samarji i BabiloDji rozproszone byty. Prawdopo- 
dobniejszém jest, že E. zaprowadzíl pewne zmiany w pismie hebngskíém 
^ob.), jož to dia odróžnfenia od Samary tao, jaž tež dla alatwieoia w pi« 
saniu. Talmud (Trakt. Pirke Aboth c. i; Baba batbra f. 15; cf. BuMorf^ 
Tiberías, I lo) mówi, že £.. dla przywrócenia pišmienDictwa žydowskie- 
go, ustaDOwil w Jerozolimie kollegjum ze 120 uczonych, nazwane wiflkq 
synagogq. Abarbanel podige nawet imioDa pierwszych m^ów tejže sy- 
nagog! (ob. ^^/;, Einleit. I 200). Byč može, iž liczba jest przesadzon% 
i okolicznosci w IV £zdr. r. 14 bajkami ubarwione. zawsze jednak w gran- 
cie musi byč coá w tém prawdy, a tém samém potwierdza si§ opowiada- 
danie ksi^g kanonicznych, že Ezdrasz byt najbičglejszym w zakonie (scriba 
velox in lege Domini, scriba doctissimos. I £. 7, 6. 12) i že on przy- 
wrócit obserwacj§ zakonn (ib. r. 9 i 10) podczas niewoli przez wiela 
zaniedban^, czytal tež i objoimai zákon (11 £. r. 8). — §. 3. Wspólpra* 
cownikiem Ezdrasza byl Nehemjasz (hebr. Nehemiah^ pocieszony przez 
Pana; 70: N££*LÍa^). I tego imienia kilkn m^žów spotykamy w I i H 
Esd. a) Jeden przybyl z Zorobabelem do Jerozolimy (556 r.) i jest na 
liácie mi^zy znaczniejszymi ksi^§tami žydowskimi (I Esd. 2, 2. 11 Esd. 
7, 7 ). b) Dmgi Nehemjasz, syn Azboka, podczas restanracj! mnrów jero- 
zolimskich za Artakserksesa I, r. 445 — 433, wystawil wlasnym kosztem 
jedn% bram§ i cz§áč mnm fortyfikacyjnego (II Es. 3, 16). c) Trzeci, sla« 
wniejszy od poprzednich, syn Helchjasza (Un-Uachalja. II Esd. i, l. lO, 
1), z rodn kaplaúskiego (II Mach. i, 2i), tytniowany ^(^r<a£A^ (^-7^>- 
izata, £. 8, 9. 10, i), CO prawdopodobnie znaczy ^namiestnika**, jakim 
byl rzeczywiáde (cf. Zorobabel). Ten Neb. byř na dworze Artakserkse- 
sa I, królaperskiego (465—424), podczaszym(n Esd. i, ii) *), w 20-ym 
rokn (445) tegož króla wyprosíl sobie pozwolenie do zwiedzenia grobów 
rodzinnych w Jerozolimie i naprawienia upadlých murów žydowskiej sto* 
licy (n £. 2, 1..). Neh. ronsial byč w wielkich láskách u króla, skoro 



^ Margraf (w Theolog. Qiaafta/scAr.,Tabing.l870 8. 571.. 574..) przypnszosa 
inmczej. Wedlag niego, Kehen^asz, tytolowany Atersath^ w II Esd 8, 9. 10, 1. 
jett tym mmym, co Ateraatha wzmiankowaDy w I Esd. 2, 63. i II Esd. 7, 65. 
i može ten sam, co wspomniany w niniejszym Z pod a) Nehemjasz, a róiny od 
Nehenúasza podczaszego. Lecz tekst II Esd. 1, 1. 10, 1. na takie przypnszcze- 
nie nie pozwala, bo Nehemjasz podczaszy jest syoem Uelchjasza tas samo. jak 
Nehemjasz Atersatha. Marf raf na to odpowiada , že tytuíy ksi§g «| rzeczf 
pózniejtz^ i nie moga stanowič takiego dowodu, jak sara tekst. Lecz to twier- 
dzenie jett prawdziwém tylko wzgl^em tytníu ,liber I, r. lib. U Esd./ a me 
wzgl^em ty tála, od którego bezposrednio tekst sig zaczyna ,y«rba Xe^^mioé 
i t. d.). Ten ostatni tytul ma tak^ sam^ powsg^, jak tekst; a ježeliby go od- 
rzncic trzeln bylo, to z nim rázem trzeba odj%č wiar§ tym wszystkim tekstom, 
w których autor mowi o sobie w osobie pierwszej. 

Encvkl. T. V. 1* 



210 Ezdrasz i Nehemjasz. 

go tenže nie chciat ze swej služby uwolnió znpelnie, a na pewien tylko 
czas dozwolU mu odjechaé; nadto, leéaikom swoim polecil wydaó drzewo, 
potrzebne do bndowy, ileby go Neben^asz zažádal; dodal mu orszak woj* 
8kowy i listy rekomendalyjne do satrapów krain przed-eufratesowych (trans 
flumen). Že, oprócz tego, otrzymal jakieá zwierzcbnictwo nad Jude^, 
widaé z calego teku opowiadania w II £sd. 2, ii.. 4, i.. 14 — 18. i in. 
Jako namiestnik królewski mial; prawo korzystaó z licznych danin, nie 
korzystal jednak, žeby nie byé ci^žarem nbogiego Indu, owszem, z wla- 
snych dostatków i wspólnie z drugimi stawial fqrtyíikacje i utrzymywa} 
wielu do siebie pr/ycbodz^cycb (11 E. 5, 13 — 18). Rz^dzil Jude% przez 
lat 12 (445 — 483), t. j. od 20 do 32 r. Artakserksesa (II Esd. 5, 14. is, 
6). Przez ten czas, oprócz odbudowania i poáwi§cenia murów jerozolim* 
sMch, wspólnie z Ezdraszem, jako kaplanem i doktorem zákonu, wpro- 
wadzal w wykonanie przcpisy zákonu Mojžeszowego, mianowicie wzgl^dem 
malžeňitw z chananejkami, dziesi^cin i inoych dochodów zakonnycb, i od- 
nowil uroczyšcie przymierze Indu izr, z Bogiem. řo 12 latách wróciř 
do swego króla (433 r.). W Judei tymczasem nowe zaszly nadužycia. 
Arcykaplan Eliasib powierzyl Tobjaszowi, ammonicie, zarz^d nad docho- 
dami áwi^tyni, stanowi^ceroi majetek kaplanów i lewitów, i oddal mu 
przyboczne zabudowania áwi^tyni, przeznaczone na sklady dla 8prz§tów 
áwi^tyni; lewitom i špiewakom zaprzestano wydzielaé nálezných docho- 
dów; w szabaty prowadzono handel; zacz^to znów zawieraé malžeústwa 
z chananejkami, nawet jeden z synów Jojady, arcykaplana, dopuácil 8i§ 
tego przest^pstwa (11 Esd. 13, 6....). Nehemjasz, zapewne jeszcze przed 
šmierci^ Artakserksesa (425), przybyl drugi raz do Jerozolimy. Musial 
on i wtedy jeszcze mieó jakieá pelnomocnictwo od króla nad Jude^, skoro 
wyrzucií Tobjasza z zajgtych przez niego zabudowaú áwi^tyni; zabronil 
przybywaé do Jerozolimy w dni swigte z towarami, pod kar% ich útraty; 
wykl^ciem, chíost^ i ogoleniem glowy ukaral žydów, zawierajíjcych mal- 
žeňstwa zakonowi przeciwne, syna zaá Jojady wykl%l i wyp§dzil(IIEsd. l.c). 
Po šmierc i Artakserksesa I r. 424 nastaly w Persji zamieszania, podczas 
których tron perski w ci%gu jednego roku (4 2 4) przechodzit przez r^ce Kser- 
ksesa n i Sogdjana, až wreszcie dostal si§ Darjuszowi, zwanemu Nothus 
(424 — 404). Nic nie przeszkadza s^dzió, že Neh. žyl jeszcze za tego 
Ďarjusza i za jego nast§pcy Artakserksesa U; bo ježeli w r. 445, kiedy 
przybyl pierwszy raz do Judci, przy známy mu 3 lub 40 lat wieku, to 
ze ámierci^ Darjusza Nothusa w r. 404 mialby lat 7 lub 80. Mógl 
žatém doczekaé si§ Artaxerxesa II. Wedlug II Mach. 2, ii Nehemjasz 
zostawil jakieá Pamigtniki (Descriptiones et Commentarii), w których, mig- 
dzy innemi, byla wiadomoáé o zst^pieniu ognia na ofiary, podczas poáwi§- 
cenia (cf. ib. i, 20...); zaloiyl takže bib^joteke przy swiíjtyni, do której 
zewsz%d zbieral dziela. Przedewszystkicm bibljoteka ta odznaczala si§ 
zbiorem ksi^g: „proroków" (t. j. kanonicznych ksi^g Starego T. w ogóle) 
i dzicl Dawida. Zaprzykladem bibljoteki babiloúskiej (I Esd. 6, 1), mie- 
ácila ona w sobie dokumenty publiczné, np. edjkty królewskie (2 Mach. 
1. c). Ksigga kanoniczna, znaná p. t. ksi^r/i Nehemjasza^ lub II Ezdraszo- 
wejy ježeli nie pochodzi od samego Neh., przynajmniej z jego pism do- 
slownie wypisan% zostala przez jakiegoá málo co pijžniejszego autora. 
Data ámicrci Noh. niewiadoma: wedlug Flawjusza (Ant. XI 5 ad fin.) 
umarl w póžnym wieku {senex). — §. 4. W kanonie biblijnym s% dwie 



Ezdrasz i Nebemjasz. 211 



ksi§gi zwane Ezdraszowemi. Aczkolwiek pochodz% one od dwóch róžnjch 
antorów, przeciež . trešó ich pozoBtaje w écislym z sob^ zwi^zka. W pier- 
wszej autor przjtacza edjkt Cyrusa (i , 1-4), o którym krotka wzmianka byla 
w II Par. 36, 22 — 33. Dalej opowiada o oddania przez Gjrnsa skarbów 
šwi^tjDi jerozolimskiej, na r§ce y^Sassahosara kfi^ia^'* i oblicza te skarby, 
jako tež dary zložone przez samých žydów w Babilonji, na r§ce tegoi 
Sassabasara (i, 5 — ii). W rozd. II wymienia rodziny, które z Zoroba- 
biUin (ob.), na mocy Cyrusowego edyktn, wrócily r. 536 do Judei: naj- 
przód z pokolenia Jndy i Benjamina (w. i — 35), potem rodziny kaplan- 
skie, których genealogja byla pewn^ (w. 86 — 58) i niepewn% (w. 59 — 62). 
Tym ostatním Alersatha (ha-Thťsrszatha) zabronil sprawowania obrz^ków 
kaplaiiskicb (w. 63). Podawszy poprzednío cyfr§ gíów každej rodziny, 
autor nast§pníe podaje (w. 64..) liczby ogólne tak ludzi, jako tež zwie- 
rz%t, z Babilonji przyprowadzonych. Przybyli \?ygnaúcy zamieszkali po 
miastach judzkich (ib. w. 70). W síódmym zaá miesi^u f^^tVzr/, Wrzeš.- 
Paždz.) arcykaplan Jozue, syn Jozedeka (Jeszua ben Jotšadok), i Zoroba- 
bel zbudovali oltarz i zwolali lud na obchodzenie swi§ta namiotów; przy- 
czém založono fundamenty áwi^tyni. Lud z jednej strony wesclil si§, wi- 
dz^c, že áwi%tynia na nowo powstaje, ale ci, którzy pami§ta]i éwi^tyni^ 
Salomonow%, plakali (rozdz. III). Samarytanie prosili Zorobabela, aby 
im pozwolii brač udzial w budowie šwi^tjni: Zorobabel odmówil; Sama- 
rytanie przeszkadzaj^ budowaó podczas panowania Gyrusa (4, 1 — ^^5), agdy 
ten umarl r. 52 9, pisz% do Asswera (Kambyzes, r. 529 — 522), póžniej 
do Artakserksesa (pseudo Smerdys r. 522), aby budowy nie dozwalona 
dalej prowadzič (4, 6 — 16). Król (który?) wydal takowy zákaz (4, 1 7 — 22), 
w skutek czego budowy musiano przerwač až do 2 r. Darjusza Hystas* 
pesoTrego (ib. 23 — 24). Za Darjusza (522 — 486 r.), zachyceni przez 
Aggeusza pror. i Zorobabela, žydzi znów si§ wzigli do budowy: satrapo- 
wie, rz^dz^cy z tej strony Eufratu, cbcieli jeszcze i teraz przeszkodzič; 
lecz žydzi wyjednali u Daijusza potwierdzenie edyktn Cyrusowego (5, 
1 — 6, 13), dokoúczyli budowy w 6 r. Daijnsza i w nowej šwi^tyni ob- 
cfaodzili uroczystoáci (6, 14—22). Po tém wszyskiém, za „Artakserksesa*' 
(Dingo r^kiego. r. 4C5 v. 4 74 — 425) przybyl doJerozolimy Ezdrasz, sya 
Sarajasza. w MI r. tegož króla (7^ i — 8), žatém 467 v. 458 przed Chr., 
a w 130 prawie lat po zburzeniu Jerozolimy przez Nabucbodonozora. 
Ezdrasz otrzymal od Artakserksesa obszerne pelnomocnictwo do urz%dze- 
nia služby Božej i administracji cywilnej w krajů (edykt króiewski doslo- 
wnie w7, 11 — 26). W rozdz. VIII wylicza autor rodziny kaptaňskie, 
które z nim przybyly (qui ascenderunt mecum) doJerozolimy (w i — 15), 
opowiada niektóre przygody z podróžy. jako tež o oddaniu naczyá ofíaro* 
wanych do šwi^tyni przez króla, jego radných i przez žydów, w Babilo- 
nji pozostaiych (i6 — 36); w rozdz. IX przytacza swoj^ modlitw§, która 
jest rázem mow^ do pobožných izraelitów, naklaniaj^c^ ich do odrzu- 
cenia žon z ludów chananejskich. W rozdz. X opowiada o skutku tej 
przemowy: že lud i kaplani przyrzekli naprawié swój bl^d co do mi^* 
žeástw z chananejkami; prosili jednak, aby wprzód ustanowione zostaly 
s^dy, któreby sig zajgly spisaniem wszystkich malženstw przeciwnych za- 
konowi, co tež dokonáno (w. i — 17). Xa koňcu id% nazwiska tych, 
którzy w takowych zwí^kach pozostawali (w. 18 — 44). Czy i oile po- 
rzucili žydzi takowe malžeňstwa, autor nie mówi. — §. 5. Druga ksi^ga 



214 Ezdrasz i Nehemjasz. 

Józef Flawjosz (Ant, XI 5 i n.) nazywa Xerxesem (486 — 465). Lecz 
gdy nie ma najmniejszej potrzeby twierdzié, iž autorowie naši {Ezau 
i Neb.) inne Artaxerxesowi terna dali imi§ od tego, jakie pospolície on 
nosil, przeto i tíumaczeRie Józefa nie zashiguje na uwag^. Wypada ra- 
czej trzymaé 8i§ tckstu i Artaxerxesa uwažaé za jednego z 8-cb Arta- 
xerxesów (I Dřugor^ki, 475 v. 465—424; II Mnemon, r. 404 — 364; 
III Ocbus, r. 364 — 338), panuj%cycb w Persji. Že zreszt^ nie byl on 
Xerxesem, pokaznj% nast§pne okoiicznoáci: i -o Nebemjasz byl w Jerozo* 
limie za Artaxerxesa od 30 — 32-go roku jego panowania (II E. 5, 14. 
13, 6), a že Xerxes, tak dhigo nie panowal, wi^c Artaxerxes Nehenga- 
sza nie jest Xerxesem. 2 -o Ezdrasz byi jednoczeánie z Nebemjaszem w Je- 
rozolimie (II Esd. 8, 9), wi§c Artaxerxes Ezdraszów nie jest róžnym od' 
Nebemjaszowego. Žatém w obu ksi^gach Ezdraszowycb jest mowa o Ar- 
taxerxesie, i to o Art. I Diugor^kim (Longimanus), który panowai od 
r. 465 — 424. Siódmy wi§c rok Artaxerxesa, kiedy do Jerozoiimy wró- 
cil Ezdrasz, wypada na r. 457 v. 458; r. XX tegož króla (pierwsza po- 
dróž Nehemjasza) na r.- 445, a rok XXXII (Nehemjasz wrócit do Babi- 
lonji) na r. 433. Gdy by zaé ów Artaxerxes byl II lub IlI-im, autoro- 
wie naši dodaliby mu jaki przy domek, lub cyfrQ. Nadto, gdy by si§ biato- 
rja Ezdr. i Neb. dziala sig za Artax. II (404 — 364), musielibysmy wielu 
osobom, wspomnianym w nasz}'cb ksi§gacb, przyznawaó niezwykl% diugoéč 
žycia. I tak np. Sarajasz i Jeremjasz, kaplani, którzy wrócili z Zoroba- 
belem (536 r.^ i którzy okolo 20 r. Artaxerxesa, wraz z Nebemjaszem, 
podpisali przymierze (II Esd. lo, i. cf. 12, i), musieliby w r. 384 mieé 
wi§cej niž po 150 lat. Niektórzy jednak (migdzy nimi F. de Saulcy^ 
Etudě chronologique des Jivres ďEsdr. et de Neb., Paris 1868) daty po- 
wyžsze przybycia Ezdraszasza i Nehemjasza do Jerozoiimy posuwaj% o lat 
60 z gór%, twierdz^c, že Ezdr. przy byl r. 398 lub 39 7, a Nebemjasz 
r. 384, pod Artaxerxesem II (404 — 3 64), lecz takowe obliczanie opiera 
si§ jedynie na zbytniém zaufaniu w dokladnoáó Józefa Flawjusza (cf. 
Jeddua) i na uprzedzeniu, že Sanaballat (ob.), o którym mowa w II Esd., 
jest t^ sara% osob^, co Sanaballat opisany u Józefa Flawjusza. Wiaro- 
godnošé ksi^gi I Esd. przebija si§ we wszystkich faktach i okolicznoáciach 
w niej podaných. Lista rodzin, które z Zorobabelem wrócily do Jerozo- 
iimy (2, 2..), róžni sig wprawdzia w niektórycb nazwiskacb i cyfrach od 
listy podanej w II Esd. 7, 7..; wigc albo j% nasz autor bral- z innego 
žrodla, albo Ezdrasz podaje tych, którzy wyszli z Babilonji, a Nebemjasz 
tych, którzy przybyli do Jerozoiimy (w drodze jedni moic ubyli, inni 
póžniej si§ przyl^czyli. Cf. Ghiringhello^ op. inf. c. s. 424), albo zaszly 
omylki przy pó:žniejszém przepisywaniu; jednakže ogólna cyfra (I Esd. 
2, 64. II Esd. 7, 66) ta sama. Wyliczenie naczyn (I Esd. i, 7 — ii), 
szczególowe opisy obrz^dów, daty, nazwiska osob (3, i.. 6, J5— 22) it 
p. okoiicznoáci czerpal autor z dawniejszych dokumentów. Ze wspólcze- 
sn% sobie, zk^d in^d znan% historj^, ksi^ga Ezdraszowa nietylko nie jest 
w sprzecznoáci, lecz owszem najzupelniej sig zgadza (Ob. GhiringheUoy 
op. c. s. 426—432; Scholz^ Einleit. II 473—490; cf. Keil, Apologeti- 
scher Versuch tiber d. Bacher Chronik, und ttb. dio Integritat d. B. Esra, 
Berlin 1833; A. F. RUinsrt^ Ueber d. Entstehung, die Bestandtheile und 
das Alter der BB. Esra und Neb. w Dorpater Beitrage zu den theolog. 
Wissen,^ Hamburg 1882; A, G. F. Schirmer^ Observationes criticae in 1. 



Ezdrasz i Nehenjasz. 215 

Esd., Tratislav. 16I7. — § 8. 2epierwgz% ksi^gg pisa! Ezdrasz, a drog) 
Nehemjasz, uznawali to wszjscy, tak žydzi jak chrzeácjanie. Pierwazy Spi- 
noza {Tract. theolog, 'polit. c. 10) w}'st4pU przeciw terna powszecbnema 
podaniu i obie ksi^gi uznat za podrobione w czasacb Macbabeuszów. 
Pomi§dzy katolikami Unet (Demonst, evang. prop. 4 c. 14 § i) mnie- 
mai, že tylko pierwsze s rozdzialów w I £sd. nie pochodz% od Ezdrasza, 
reszta zaé przez niego bjta iiapisaD%. Za nim poszli racjonaliáci niemieccy, 
i jedni mniej, drudzj wi§cej Ezdraszowi przyzn^%. Powszechnie jednak 
zgadzaj^ síq wszysey, že przyn%)mniej 7, 2 7 — 9, 15. w I £sd. jest dzie* 
]em £'a. Go do II £sd., oprócz opinji áw. Cbryzostoma, Bědy i in. (ob« 
§ 6) i Spinozy (wyžej w tym §), powszeebniejsze zdanie katolickicii 
krytyków przyznaje cale dzieto Xehemjaszowi; niektórzy tylko nug% 12, 
11. 22. za nznpelnienie póžniejszej r^ki. Danko (Uist. rev. 1 517) s^- 
dzi, že cala ksi§ga z pamigtników Nehemjasza, o których mowa wll* 
Mach. 2, 11. spisaD% zostala slowami Nebemjasza w czasacb Macbabeu- 
szów. loni s^zi|, že l, l — 7, 73. i li, i — 13, 31 (z wyji|tkiem 12, 
11. 22) pocbodz% od samego Nebemjasza. Co do nas, wykažemy, že obie 
ksí^ nie zawiengi| w sobie nic takiego, coby kazato przypuszczaé, že 
s§ póiniejszemi od £zdrasza i Nebemjasza, i že nie s% wlasné/n ich dzie- 
}em. Za punkt wyjscia przyjmujemy to, co wszyscy krytycy przyznaje, 
te gdzíe oba autorowie mówi% o sobie w osobie pierwszej, tam trzeba 
przyznaé im autorstwo. Nie ma bowiem najmniejszego powodu do s^dze- 
nia, že napiš: £9i^a Ezdrasza^ jest fatszywym, Inb že tytui (II Esd. i, 
1): Shwa Nehemjaaza^ jest podrobionym. — § 9. Jnž samo podobieústwo, 
jakie zacbodzi mi^dzy ksiggami Parcdipomena (ob.) a I £sd., dostatecznie 
przemawia za autorstwem £zdrasza w tej ostatniej ksi^dze (ob. Movtrt^ 
Krit. Untersuch. nb. d. bibl. Chronik, Bonn 1834; SchoU^ Einleit. 11 8. 
468). Prawda, že možná podzielió jego dzieto na dwie cz§áci: w l-cg 
(r. I^-YI) autor opisuje czasy dawniejsze, w których nie brat udziatn. To 
tež nie wystQpcge ze swojém ja. Raz tylko (5, 4), gdy mówi o odpo- 
wiedzi, danej samarytanom przy budowaniu éiri^tyni za Darjusza Jlysta- 
ipesowego, wyrzekl: OJpowiedzieUémg i t. d. Lecz slusznie možná mnie- 
maé, že tu, jako historyk, mówi w imieniu národu swojego. Zreszt^, 
jak juž nadmienilismy, s^ tu tylko po wi^kszej cz^áci dokumenty, przez 
Ezdrasza z epoki Zorobabela žebrané. W 2-ej cz$sci (r. YII — X) opi- 
suje juž swój wspóludzial i mówi w osobie pierwszej (7, 2 7. 8, i — 15. 
16. 17. 21. 22. 9, 15). A skoro ta cz^šó pockodzi od Ezdrasza, musí 
tež od niego pochodzič i pierwsza, t. j. že Ezdrasz, a nie kto inny, do 
swcj historji, która jest w cz^áci II, dodat dokumenty i powi^zat je, jak 
s% dzii w cz^sci pierwszej. PomiQd;^ obu bowiem cz^sciami zacbodzi sci- 
sty zwi%zek: stowa w 7, i. „Po tych zač slowach*" (t. j. po tém wszyst- 
kiém) ozuaczaj^ že ten sam autor, który pisat poprzednie rozdziaty, pi« 
sze i na$t§pne. Gdyby bylo inaczej, rozdz. VII zaczynalby sig wprost: 
.Ezdrasz- i t. d. Do chaldejskiego ústupu f4, 8 — 6, 18) bezpošrednio 
naležy 6, 19 — 22. jako uzupetnienie; a to znów, jak nadmienilismy, pot%- 
czone jest (wyrazami: Po tych zob slowach) z rozdz. 7-ym. Przed owym 
ústupem chaldcjskim, slowa w 4, i — 8 s^ wst^pem i objíšnienicm do 
nástupných listów (samarytanów i króla) Skoro zaá ácisty zacbodzi zwi^- 
zek pomi^dzy obu czgáciami, musz% obie od jednego autora pochodzié. 

Odmiana jazyka (raz hebrajski, drugi raz chaldejski) nie može stanowió 

t 



216 Ezdrasz i Nehemjasz. 

dowodu na stron^ przeciwn^. Wi izieliini j, že Daniel (ob. t, a. § IS 
czyni podobniož. Cžycie chaldejíidtgo jazyka u E. nietylko síq objí 
úiúti naturaln% przjczyn^, že j>o niewoli on byt ziiany žydoB równie dc 
brzo jak hcbrajski; ale jeszcze tém, že j§zyk chald. byl arz^wym z U 
strony Kufratu, i že £., cbci^c byč wjernym historykiem, dokumenty pn] 
toczy} w orygiiiale. Za tém musiaia pójsč i róžcica w stylu; boč trodo 
\vymagaó, žcby autor swoj styl zastosowywal do urz§dowcgo. S4 pneck 
nicktúrc w obu cz^éciach wyraženia, tej tylko ksi^dze wlaáciwe. Np. mn 
W znaczeuiu pomógl (1, 4. i 8, 36/, gizbar^ zdí skarbnika (i, 8. i 7, 21 
nisztťtran^ za list (l, 7. 18. 23. ó, 8. i 7, li), i in. (ob. Ghirínghdí 
Do libris List. ant. Foed., Tauríni 1845—4 6 s. 419). Že autor raz mi 
\vi o sobic w i-ej (7, 2 7 — 9, ló), drugi raz w 3-ej osobie, nie jest rz< 
C2í^ nicz\vyczaJD2| u pisarzów ás., czy to w prorockicb, czy w historyczoyc 
ustgpach. Oprócz przykladów przywíedzionych - w art. Daniel (§16) 
ob. jeszcze Jer. 20, 1 — 6 i 7. 21, 1.. 28, 1— 4 i 5.. 32, 1—7 i 8 
£zd. užywa3>ej osoby w 7, 1 — 10. bo tam jcszczc jego dzialolnoád nii 
ma, jak jost w nastgpnycb rozdziaiach; jest to opis przygotowawczy do 
picro. W rozd. X zqów o sobie mówi w trzcciej osobie, bo opisoje od 
nowienic przymicrza, w którym to akcio wyst^puje on tylko jsUco narz^ 
dzie Bože. Nazywa sicbie so/er mahir bHhorath Moszeh^ scriba velox (t 
j. exercitatus; ob. Is. 32, 4. Malach. 3, 5. Prov. 22, 29) in lege Mo 
sis, co jest tytulcm, przyznanym mu w liácie Artaxerxesa (I Esd. \ 
II..), wi^ nie samochwalstwo. Niektórzy jcszczo czyni^ nast§pne za 
rzuty: 1-0, nic mógl E. wst^powaó nA do arcykaplana Johanana, który dopíer 
po šmion*i Neben\jasza byl arcykapianem (I Esd. 10, 6. cf. II Esd. 12 
32. 23); 20, nic mógl Darjusza naz^aó królem assyryjskim (6, 22), Ix 
zna dobrze róžnic^ mi^dzy królami chaldejskimi a perskimi (cf. i, 1. 2 
4, 24. 9, 9. :., i*2>. Lccz 1-0, w I Esd. 10, 6. Die ma tego, že Jo 
hanan byl podówczas arcykapianem. Zreszt^ jest prawdopodobném, í 
Johauan um. ok. r. 4 04 (cf. Jcddua) i žyl jcszczc za Nebcmjasza, któr; 
tylko o 13 lat jest póžniejszym od Ézdrasza (Ezdrasz przybyl do Jenn 
w ;-ym. a Neherajasz w 20-ym r. Artaxerxesa). 2-0 Pcrsowie sami wywodzil 
si^ oJ assyryjczyka Perseusza {Jhucydid, IV 50; IJeroJot. IV 87); Assy 
rja, w obszorniojszem znaczeuiu tcgo wyrazu, obcjmovrala Babiloiúť* ^J 
rjí i Mczopv^ramj^ i wchodzila >y sklad monarchji Perskiej: jgiyi assy 
ryjski (^r. syryjski. r. aramejski i-. chaldejski) byl panuj^cym w 0170! 
krainach; zlqd bardzo wlasciwie pcrscy mon archo wie tytulowali šq assy 
ryjskimi. Nawei pó/uiejszych krúiúw perskicb, za švr. Efrema (Cam 
.Vw:ř. VI :i. r.a2ywar.o assyrrjikimi. zkad widac, že to byl powszechii; 
na n-hod/ie rwyczai ťcf. Ghirř,/',::::,, Í>e libr. hist. A. F. 5- 423).- 
§ 10. Tož >^:nio prawie ii?w>dy. k:óre przema^iaja za autorstwem Eďra 
sza w ksif.i.-ť I. fr2ť2.aT:a;a za Nelcmjaszem w ksi^dze II. Da sig oa 
pvHÍ7:.Mi\* r^a s czjšc: ir, : — :: S — :•■; :; — iSi. Nawet wolniejsi krj 
iroy. vi,-^ :aiiv-: :.i]e:v I*- ^Vetit .i.>..f.:. ^ ion. przyznaj^ pierwsze 
roí,??:aio'v Nť*::Ln:;iJ:.w::. Jy.zl «i:. j ^Vifví .-^.m i i. á.u ažywani 
04%c}c v^j.^by >f;, ile riry i-::r n: ^i c sjbio .r.p. :, 1. 5. 2. 2. 3— i 
i t, d. . w:ri:;i:i ^h.z-i :ř; >i>::o ^^ii^LiT^e í. ř. :2. !S. 20. 4 
4. .\ :r. ■..'.'. :- :, : •• :. : i w^r:*-: ;'!::::'." iurora s) dowoden 
JO r.-.r ki; :..:y ;:> ii;:.: ::ř.J. rl:::' i-; r lí c^e:e ksie^ vypisan} 
Sp:< r»-i:.:r.. : .--iry ▼ :. :... r^ii: rlj :i í::su -polk^^icc^ w 1 Esd- J 



Ezdrasz i Nehemíatz. 217 

2..., dla powodów wyžej w § 8 wymienionjcb; stoi on we wlaáciwém 
miejsca: chcial tém bowiem Nehenuatsz zach^cič potomków owych rodzin 
do zaladnienia opuszczouej stolicy (cf. 7, 5. 6). W czgšci II (r. Vili — 
X) styl jest odmienoy: ma wiele wspólnych wtasnošci ze stylem I Esd. 
i ksi^g Paralipomena (ob. GhiringhtUo op. c. s. 434 i n.); o Xehemja- 
azn mowa w 8-ej osobie. Z tego powodu niektórzy s^lz^, jakoby rozd. 
8 — 10 pochodzily od Ezdrasza (řlávemick^ Einleit. § 187), lecz zmiana 
atyla roože pochodzič od zmiaDy treáci i niekonieczoie byč dowodem 
ionego autora tam, gdzie nic innego za - odmiennym autorem nie przema- 
wia (Welte^ Einleit. cz. 11 oddz. 1 s. 245 — 6). Rzeczywiácie bowiem 
w tej cz§sci, równie jak w poprzedniej, Nehemjasz jest glówn^ osob% 
dziaíaj^c^ (8, 9. 9, 38. 10, i), i jemu wlaáciwo wyraženia spotykaé tu mo- 
žná {GhiringheUo s. 443 not. 6); trudno wi§c przyj^č, aby nie on byt 
autorem tych rozdziatów, kiedy jest autorem pierwszycb siedmiu. Že tu 
mówi o soble w 3-ej osobie, a poprzednio w i-ej, to rzecz zwyczigna 
a pisarzy ss. (ob. wyžej §^ 9). Treáci^ zaá swoj^ roz. YIU wi^ síq 
z 7^ 5. bo w tém ostatniém miejscu nadmieniono o zwolaniu wszystkiego 
ludu, a w 8, 1.. opisuje autor, jak sig zgromadzenie odbyto. Tož samo 
možná powiedziec o cz^šci ostatniej (r. XI — XIII). Podawszy bowiem 
spis tych, którzy z niewoli wrócili (7, 6...), nast^pníe opisawszy rozbn* 
dzenie si§ žycia religijnego (r. VIII — X), chwali tych. którzy juž to lo- 
sem, juž z wtasnej woli osiedlili síq w opuszczouej stolicy (r. XI), podíle 
li8t§ kaplanów i lewitów z róinych czasów (12, i — 9. lo — ii. 12 — 26), 
udzial ich przy poáwi^caniu murów (i2, 27...) i przywi^zanie ludu do 
kaptanów O a, 46). W ostatním rozdziale opowiada wypadki, jakie za- 
azly podczas jego nieobecnošci w Jerozolimie (i3, i — 5) i to, co sam 
uczynit po drugim swoim powrocie (13, 6 — 31), przy czém znów mówi 

sobie w osobie pierwszej. Ta cz^č ostatnia nawet treácii^ swoj^ je- 
szcze sciélej si§ wi^že z pierwsz^ (cf. 7, 5 i li, l), aniželi druga. Že 
w 8, 1... jest opis áwi^ta namiotów, podobnie jak w I £sd. S, i... to 
nie znaczy, žeby o tym samým czasie byla mowa. Opisane w I £sd. s, 
1.. éwi§to bylo obchodzone za Zorobabela; potem može znów byto za- 
niedbywane, jak to miewalo miejsce nieraz ze éwi§tami (cf. Pascha); zda- 
je si§, že nawet Ezdraszowi nie udalo 8i§ przywrócié poszanowania nale- 
žnego uroczystoáciom. Energiczniej pod tym wzgl§dem wyst^pil Nebe- 
rajaaz (II Esd. 13, ii..^ i, po odbudowaniu Jerozolimy, z wi^ksz^ niž 
kiedyindziej uroczystošci^ éwi§to namiotów obchodzió kázat. Nie ma wi^ 
žadnego powodu do przypuszczania, že II cz§áč ksi^gi Nehemjaszowej (r. 
YIU — X) jest dawniejszym fragmentem, odnosz^cym si§ do czasów Zoro- 
babela, i že kompilátor jakiš póžniejszy wtr^it }% niewtaéciwie do II Esd., 
uwiedzíony opowiadauiem apokr>'fícznej III Ésdr. 9, 50 (ob. GhiringheUo 
op. c. s. 43 7...). O Irudnosciach wzgl^em Jedduy i Sanaballata, ob. 
te artt. — § II. Nic wi^ przedw antentycznoáci ksi§gi Nehemjaszowej za- 
rzucié nauka nie može, owszem, drobné szczcgóty historyczne tak dosko- 
nale do owej epoki przypadaj§, že o wspótczesnoáci autora z wypadkami 
przez niego opisanemi w^tpió nie dozwalaj§. Wzgl^y, jakie Nehen^asz, 
podczaszy, u króla i królowej posiadat, jego namiestnikostwo, orszak woj- 
skowy, liczna služba, boj ne utrzymanie, wszystko to odpowiada obyczsgom 
perskim (II Esd. i, i. 2, i — 9. 5, 17 — 18. Cf. Xenophon^ Gyropaed. 

1 8, 8). Že wyprowadzone nieco przez Zorobabela múry upaáé musialy^ 



218 Ezdrasz i Nehemjasz. 

že lad byl uciemi^žODy podatkami i daninami przez miejscowjch satn- 
pów, že nawet s^siedni Nebemjaszowi przeszkadzali i na powag§ królew* 
8k% málo zwažalí, to bardzo naturálně w paústwie tak obszerném, jakiém 
byla monarchja Perská: Syrja bowiem i Palestyna byly teatrem walk mÍQ- 
dzy Persami, Grekami i Ěgipcjanami; satrapowie žyli zbytkownie, a b^ 
d%c daleko od kréla, mogli si§ spodziewaé bezkarnoéci. Szybkoáó w od- 
budowaniu mnrów nie jest bezprzykladn^ (II £sd. 5, 15. cf. Arrian. Ex- 
ped. Alex. M. 1. 4; Curtius VII 6; /. Caesar, De bel. gal. 1. i; /. Fla- 
VIU8, De bel. jud. YI 8). Zre3zt%, cala ksi§ga jest ni^gorszém éwiade- 
ctwem dla žydów ówczesnych, a przeciež oni j% przyj^li, do ksi^ kano- 
nicznycb zaliczyli i dot^d zalicztg^ Cwigcej szczególów o wiarogodnoád 
ob. Ghirínghello op. c. s. 446— 448; Seholz, Einleit. 11 § 12S, cf. § 
121. — § 12. Zwykle wwydaniach Wulgaty i grecldego tekstu 70, na sa- 
mým koňca by\faj% dodawane apokryfíczne ksi^gi /// ť IV Ezdraaiowa. 
Ksigga /// Ezdraszowa co do treáci swej jest prawie w wf^kazej cz^áci 
doslowném powtórzeniem I Esdr. W rozdz. I autor streszcza historjQ 
žydowskil, od Jozjaszowej paschy (ob. Jozjasz) až do koúca niewoli babi- 
loňskiej, wedlug II Par. 35, i S6; roz. II podaje to, co ma I Esdr. 1, 
1 — 11. i 4, 7 — 24. o edykcie Cyrusa, budowio áwi^tyni i przdszkodach 
w tém dziele, až do 2-go roku Darjusza. O pozwoleniu Darjuszowém (cf. 
I Esd. 5, I..) nasz autor wie, co bylo pobudk% do niego. Szeroko roz- 
powiada (III Esd. 3, i — 4, 68), jak 3 rolodzieúcy przybocznqj stražy 
królewskiej, podczas gdy król spal, rozwi^zywali zagadk^: co jest na éwie- 
cie ni^mocniejszém? jeden odpowiedzial, že wino; drugi, že król; trzeci 
(Zorobabel), že kobiety. Po obudzeniu si§ króla, wszyscy trzej przedsta- 
wili mu swoje rozwi^zanie; król zwolal rad§ i každý z 3cb mlodzieúców 
rozwi%zanie swoje przed ni% wymotywowal. Pierwszeňstwo przyznano Zo- 
robabelowi. Król go zapytal: czego ž%da? a on prosil, aby król dopel- 
nil swego álubu wzglQdem odbudowania Jerozolimy i oddania naczyú áw. 
do éwi^tyni. Darjusz na wszystko przystal, a Zorobabel z licznemi dara- 
mi i mnogim orszakiem do Jerozolimy odjechal. Nast§pnie wylicza autor 
rodziny, które wrócilý z Zorobabelem (5, i — 46. to samo w I Esd. 2, 
1 — 70), mówi o pierwszej uroczystoáci, po powrocie przez nich odpra- 
wionej (5, 47 — 65. i 1 Esd. r. III), o przeszkodacb w stawianiu áwi^- 
tyni (6, 66 — 78. cf. I Esd. 4, i — 4. 23. 24), znów o pozwoleniu Da- 
rjuszowém (6, 1 — 34), lecz zgodnie z I Esd. 5, i — 6, 12, o dokoúcze- 
niu budowy áwi^tyni i pierwszém w niej odprawioném áwi^cie paschy 
(roz. VII cf. I Esd. 6, 13—22). Nástupné rozdiialy (VIII— X) s§ po- 
wtórzeniem z I Esd. VII— X, a koácz% síq fragmentem wzi§tym z U 
Esd. 8, 1 — 13, Autor prawie wszystkie nazwiska przekr§ca, np. Sal- 
manaasar zam. Sassabaiar (2, 15), iáť^araMe^ užywa jako imi§ wlasne 
za Áthersatha (10, 50) i t. p. Poniewaž ta kaioga, z wyj^tkiem tylko 
rozdz. III i IV, jest powtórzeniem z ksi^g kanonicsnycb, przeto nie ma- 
my potrzeby rozwodzió síq nad jej pocz%tkiem, dosyé b§dzie nadmienió, 
že miaí j% Józef Flawjusz i z niej po\vtarza (w Ant. XI 3) historj§ o za- 
gadce wspďmnianej i jej rozwiíjzaniu przez Zorobabela. Wielu wáród pi- 
sarzy koácielnych cytuje jtj jako ksi?g§ kanoniczn^, np. Origenes^ in Er. 
Joan. tom. VI l; cf. t. X 22; Evseb, Eclog. proph. I 2 5; lecz áw. Ilie- 
ronim mówi z pogardíj (I^ae/. in Ezdr.): „apocrypha tertii et qiiarti li- 
bri fomnia.** Ob. rohlmann^ Dns Ansehen des III Buch Esdras, w Theo- 



Ezdrasz i Nehemjasz. 219 

log. Quartalschr. TabiDg. 1859 8. 257; cf. Frítziche^ Exeget. Iland- 
buch zu d. ApokrypfaeD, I i. Nosí ona niekiedjr tytnl I Ezdra9z&' 
wej (ob. wjžej § 6), albo '"EaSpoic o íepéóc (Ezdrasz kaplan), takže 
Esdras graecui^ v. De restítutione templi^ y. JPcutor. Gf. DiesUl^ Gesch. 
d. Alt. Test., Jena 1869 s. 182 nota; Fahricii^ Cod. psendepigr. 
V. T. II S08, Cod. apocr. N. T. I 952. Oprócz przeklada la- 
ciňskiego i greckiego, jest jesacze sTryjski, armeňski i etjopski. — 
§ 13. Kii^ga IV Ezdrcuzotca ^ znajduji|ca sig w wjdaniach Wolgatj na 
koňca, podobnie jak ni*a, do XYII w. znan% byla tylko z tego jedynego 
przeklada, a že jest niekanoniczn^ przeto málo dbáno o czystošé Jej 
teksta. Ojcowie greccy tytoloj^ j%: ""EoSpac o upo/^r^crfi^ t. ""EciSpa 
aroxá>.!>fJ>'.':; (nie trzeba brač za jedno z ApocaUpsis Eidrae^ apokryfu 
znacznie póžniejszego, wydanego przez Tiscbendorf a w Apoealypsčs apo' 
cryphqe). W XYII w. znalazl si^ w bibljotece okifordzkiej przeklad jej 
arabski. Ockley, prof. jazyka arabskiego w Cambridge, przeložyl zt^ 
na angielski (ap. Whúton^ Primitive christianity revÍYed, 1 7 1 1 t. IV), 
a Fabricins (w Cod. Apocr, V, T.) z angielskiogo na laciňski. Prze- 
klad arabski podobniejszym jest do parafirazy, niž do thimaczenia, i, jak 
ntrzymaje Ewald (op. inf. cit.), pochodzi z przeklada koptyckiego, a nie 
z oryginala. Przeklad etjopski wydal po lacinie pierwszy raz Rich. L a- 
w r e n c e {Prími Ezrae Ubri^ qui apud Vulgátám quartus appellatur^ oer* 
sio aetJnopica^ Oxoniae, 1820; przedrak ap. GfrOrer^ Proph. rett 1840, 
wraz z przedmow% Lawrence^a). Z arabskiego przeložyl na nowo i aza« 
pelnil Wolgatj i innemi przekladami Ewald {Da$ vierte Esraiuch, 
w Ahandlungen d. kúnigL GeselUch. ď Wissentch,^ i osobno Góttíng. 186S). 
Ks. C e r i a n i znalaď w bibljotece medjolaúskiej tekst syryjsld, w r§ko- 
pismie z w. YI, i wydal go w przekladzie lac. r. 1866 (w Jíonumenta 
ss, et pro/anOy opera coUegii doctorum bihVothecae ambrosianae^ Mediolani, 
t I íasc. II). Ks. Le Hir sprawdzal przeklad Cieríani*ego i xnalazl go 
wiemym {Etudě* IdbL II 152). Armeúski tekst jest w Bib^i armeúski^', 
wydanej r. 1805 przez Zohrab^a. LiteratarQ obfít^ o kai^ze lY Esd. 
ob. Volkmar^ Handb. d. Einleit. in die Apokr. II Das lY B. Esr., Tfl- 
bing. 186S; cf. Le i/i>, Etndes bibl. I 139.. 144, i J. Langen^ Das Ju- 
dentham in Palást, Freib. 1866 s. 112, 174; A. TUlgen/eld^ Messias Ja- 
daeor. Ups., 1869 s. XYIII 35. We wszystkich wymienionych wscho- 
dnich przekladach, ta ksi^a nazywa sig / Ezdr, i nie ma ani 2-di 
pierwszycfa, ani 2-cli ostatnich (XY i XYI) rozdzialów Walgaty, lecz tekst 
zaczyna si§ od slów (w Wolg. 3, l): Roku 30-go od úpadku tniaita 
i t. d., a koňczy sig na ostatním wiersza rozd. XIY Wnlgaty; a nawet 
z 13 r^kopismów laciáskicb, jakie przegl%dal Lawrence, jeden tylko miat 
wszystlde 16 rozdzialów. Za to w árodku, po r. 7 w. 35 (Wnlg.), owe 
przeklady maj^ dodatek, skladig^cy si§ z 83 wierszy, którego Inbo 
w Wulgacie nie ma, wymaga go przeciež zwi^ek royáli. Tekst laciňski 
zdaje si§ pochodzid z zaginionego dziá teksta greckiego. Widaé to z nie- 
których wyražeň. Np. w 8, 6. Omnii,,, qui portahit locum hominis, 
W tekscie greckim zapewne bylo: rá(;... oí: iv fopÍTQ r6xov iv&pcbzou; 
tlamacz zas zam. tó^ov (figura, podobieňstwo, bierze síq tež za jedno 
z nátury. I Cor. 15, 4 9. Philip. 2, 6. 7), czytal tó::ov (miejsce). — § 14. 
Trešc lY Ezdr. jest apokaliptyczna: glównym jej przedmiotem jest s%d 
ostateczny, mianowicie okolicznoéci, które maj% go poprzedzié, Rzecx 



220 Ezdrasz i Nebemjasz. 

csl^ dzieli autor na kilka aktów, czjli widzeú, odzianych w form§ dia- 
logu mi^y aniolem i prorokiezn (pseudo-Ezdraszem). W pierwszych 8 
aktach djalog zakrawa na metody katechetyczn^, w 8 nástupných przewaža 
opisowoéé. Akt 1: s, 1 — 5, 20 (wedlug Wnlg.), pocz^tek našladowany 
z Habaknka. Habaknk bowiem najprzód niejako wyrznca Bogu tryumf 
chaldejczyków, že z niego tyla slabých bierze zgorszenie. Tak i pseudo- 
£zdr. rozpoczyna od skargi nad opaszczeniem i j^kiem lada. Lad teo, 
tyle uprzywilejowany, zawinil wprawdzie, bo otrzymai smatn^ sukcesj^ 
grzecha po Adamie, lecz Babilon jest wystgpniejszy, a przeciež ma si^ 
lepiej powodzi. Bóg zaé, ježeli znajdaje ¥riernydi sobie czddeli, to tylko 
wáród lada swego. Róžni ai§ tu Ezdrasz od Ilabakuka tém, že mowa 
jego jest obfítsz^ i spokojniejsz) i wi§ksze uszanowanie w niej sig prze- 
bija, niž w ámialym Habakuku. Skarga ta jest monologíem i zimuje 
caly pierwszy (w Wulg. III) rozdziat. Odt^ nastupuje rozmowa nii§dzy 
aniolem Uijelem a Ezdraszem. Uijel gani Ezdrasza, že chce przeoikn%č 
niezbadane drogi Bože. Ezdrasz upokarza sig, jednak ž%da wytlamaczenia 
faktu, który go razi. Dia czego, pytá Ezdr., Izrael wydany zostal na 
poámiewisko. pogan, zákon poszedt vr zapomnienie? i t. p. Poniewaž, 
odpowiada Uijel, zle zostalo zasiane, Bóg czeka, až nadejdzie czas žniwa. 
Lecz, dodaje aniol, pociesz ú% bo jeáli zle ziarno zasiane w serca Ada- 
ma, tak si§ rozroslo po calej ziemi, jakiegož plonu nie wyda dobré na- 
sienie, gdy poslaném zostanie? Ezdrasz pytá: kiedy to b§dzie i w jaki 
sposób, i usprawiedliwia swoj^ ciekawoáč krótkoáci% žycia. Urjel znow 
gani ciekawoáč; powiada, že dasze umarlych o to samo pytaly w miejsca 
swego pobytu, i že im odpowiedziano: wtedy gdy liczba swi§tych b§dzie 
dopelnion^ (4, 35 — 36. cf. Apoc. 6, lO. ii). Može to dla naszych 
grzechów opóžnia 8i§ chwila nagrody dla sprawiedliwych ? pytá Ezdrasz. 
Lecz aniol odpowiada, že nie; ale gdy wybije godzina, pieklo nie b§dzie 
moglo powstrzymaó swycb oHar, a jak po ogniu dym, a po cbmurze 
deszcz, tak gdy przyjd^ znaki, nast^pi czas przczuaczony, czas wyzwo- 
lenla i nagrody. Ezdrasz: bgd§-li ja žyl wtedy? Aniol: posláno mi§ 
oznajmič ci znaki, a nie dlugoáó twego žycia. Po tym wst§pie przecho- 
dzi do swego glównego przedmiotu. Aniol opowiada (5, i — 13) o zna- 
kách, poprzedzaj%cych s^d Paúski; znaki wesole przcplata smutnemi, nagle 
urywá i káže si§ Ezdraszowi przygotowac do otrzymania dalszych widzoň 
siedmiodniowym postem i modlitw%. Polecenie to, równie jak modlitwa 
Ezdrasza za Indem izraelskim, powtarzaj^ sig prawie przed každým z ná- 
stupných áktów. Na drugi dzien, po opisanym dopiero pierwszym akcie, 
czyli widzeniu, przycbodzi do Ezdrasza Salathiel, ksi%ž§ ludu Izrael, na 
wygnaniu b§d^ego, i prosi proroka, aby si§ pokazal ludowi przy áwi§tych 
obrzQdach; lecz Ezdrasz odmawia i ž%da, aby go zostawiono w samotnošci 
(6, 16—20). Akt II (5, 21 — 6, 20): prorok modli si§ do Boga: Je- 
želi chcialeá ukaraé lud, po co go bylo oddawaó w rgce bezbožných? 
czemu go sam nie ukaraleá (5, 2i — 30)? Nastupuje rozmowa z anio- 
lem. Ezdr. przeklina dzieň swego urodzenia, który go zmusza patrzeč na 
ucisk dzieci Jakóbowych. Aniol go pociesza, že Bóg nie przeitaje milo- 
waé wybranych, že miloáč Boža okáže si§ w skutkách, przechodz^cych 
wszelkie oczekiwanie. Ezdrasz prosi o zbliženie tej chwili, lecz napróžno; 
wszakže godzina stanowcza si§ zbliža. Tu Ezd. zwraca si§ do aniola, 
którego nazywa Panem (t. j. Bogiem), co jest zwyklém w objawieniach 



Ezdrasz i Nehemja$z. 221 

staro-tMtamentowjch, i pjrta: ^Przez kogo nawiedzísz Ind twój?^ Pan ma 
odpowiada: „Pierwej przez sjna czlowieczego, Dakooiec przes siebie sa- 
mego (tak w srryjskím tckscie. Ob. La Hir op. c. s. 153). Jako od po- 
cz^tka wszjstko nczynilem przez siebie samego, i jako wszystko ma we 
mole swój pocz^tek, tak masz§ bjé koúcem wszjstkjego" i t d. Nast^- 
pig^ potem pytania i odpowiedzi, jedné za dnigiemi, o przejácia z tego 
áwiata na drugi i dalszy ci^g zapowiedzianych w poprzedniém widzenia 
znaków, m^%qrch poprzedzié s^d ostateczny. Akt lil (6, 35 — 9, 22): 
w modlit¥rie swej wystawia Ezdrasz Izraela, jako křes wszystkich stworzeú, 
ostatní wyraz šwiata: bo jako wszystko na tym áwiecie ma křes swój 
w czlowiekn, tak caly rodz^g ladzki istnieje dla Izraela. Czemn wíqc, 
pytá E., Ind ten nie otrzymige swej posiadlošci? Na to otrzymaje od- 
powiedž: Od úpadku Adama droga do žycia przysziego jest w^zka, po- 
roi^dzy wod% i ogniem; cierpliwosč wi§c potrzebna sprawiedliwym, utra- 
pienie icb bgdzie krótkiém; znaki zapowiedziane wkrótce síq zjawi%; Obln- 
bieniec ukáže si§ jako miasto, a wszyscy, którzy wytrzymig^ prób§, ogl^daó 
b§d% cuda Najwyiszego; jego syn Idessjasz (Vulg. 7, 28. Rtnelahiiur fi,-- 
Uus meta Jesus) ukáže si§, napeíni rozkosz^ wiernych slug swoicb przez 
400 lat (tyle ma Vulg. i inne przeklady, w syryj, jest 3 o). Po tych 
latacb „Messjasz syn Božy** umrze i wszyscy ludzie z nim. Šwiat przez 
7 dni b^dzie pustým, jak nigdy przedtém: po siedmin dniach nast%pi 
zmartwychwstanie: ziemia oddá ciala w }onie swém schowane, dusze 
opu8zcz§ miejsca swego pobytu, czas miíosierdzia przeminie, nastanie czas 
wymiara sprawiedliwoáci. S^dzia Najwyžszy zasi^dzie na trybunale, maj^c 
z jednej strony niebo, z drugiej pieklo. Dzieň s%du trwač b§dzie prawie 
przez ty dzieň lat. Dalej nast^uje djalog, w którym 3 punkty szcze- 
gólniej dotkni^te: mata liczba wybranych, stan przechodni dusz i wsta- 
wiennictwo áwi^tych. Ezdrasz przyzn^é sprawiedliwoáó wyrokom Božym, 
znów wstawia si§ za Izraelem, otrzymige dla siebie zapewnienie žywota 
wiecznego. W akcie IV (9, 23 — lO, 60) widzenie poprzedzone jest 
7-dniowém przygotowaniem, lecz juž nie w tak ácistym poácie, jak po- 
przednio. Ezdrasz przebywa na rozkosznej, lecz pustej t^ce; po 7 dniach 
widzi niewiast§ w žatobie, pytá j% o przyczyn^ žalu, a ta mu opowiada 
z j§kiem, že po 30 latách bezplodnoáci doczekala fli§ jedynaka i pozo- 
stala wdow§, že syn jej skonat nagle w dzieú swego wesela i že po tej 
stracie postanowita mieszkač z daleka od ludzi i straty swoj% optakiwaé. 
Ezdrasz oburza si§, že ta wdowa ptacze tak nad émierci^ swego syna, 
a nie placze nad ámierci^ wspólnej ludu Božego matki, Sjonu, i pod- 
czas, gdy wyrzuca jej t§ nieczuloáč, oblicze niewiasty stáje si§ jasném 
jak btyskawica, z ust jej wycbodzi okrzyk, który wstrz^sa ziemig, 
i Ezdrasz nagle widzi %\% w obec miásta, które podnosi si§ z fnnda- 
mentów. Przel§kniony tym widokiem prorok padá na pót umarty; 
Uijel go wraca do žycia i objaánia, že miasto to jest Sjon: 30 lat bez- 
plodnošci, znaczy 30 wieków, jakie uplynuly przed zbudowaniem áwi%- 
tyni Salomonowej; nagla ámierč jedjmaka znaczy úpadek šwi^tyni i miá- 
sta šwi^tego; pusta l^ka, na której mial to widzenie, znaczy, že do 
miasta, jakie Bóg przygotowuje, žadeh pterwiastek ludzki wejšč nie po- 
winien. W akcie V (roz. XI i XII) widzenie nastupuje w nocy, zaras 
po poprzedniém. Ezdrasz widzi orta, wznosz^cgo si§ z tona morskiego. 
Orzel ten ma 12 skrzydel wiellcich, 8 malých i trzy glowy, jest ou 



222 Ezdrasz i Nehemjasz. 

obrazem czwartej monarchji Danielowcj: skrzjdla i glowy znacz^ ksi%- 
ž^t tejže monarchji, gin^ one po kolei; zanim spadla ostatnia glowa, 
wjszedl lew i poezii czynié wyrzuty orlowi: „...judicasti terram non 
cum verítate; tribulasti enim mansnetos et laesisti qaiescentes, et dile- 
xisti mendaces, et destmxisti habitationem eorum qni fmctifícabant, et 
hamiliasti mnros eomm qni te non nocuerunt, et ascendit contumelia 
tua usque ad Altissimam et superbia tua ad Fořtem" etc. (ii, 41...)- 
W rozd. Xn objaánienie tego widzenia. Akt TV (rozd. XIII): znów po 
7-dniowém przygotowaniu nastupuje widzenie, przewyžszaj^ce wszystkie 
poprzednie. Wychodzi z morza postaó Indzka i wznosi síq ná oklokach. 
Blask jej rozsiewa przestracb, a na glos jej gromowy serca topniej^ 
jak wosk. Jednakže tlnm niezliczony zgromadza si^ z czterecb stron 
éwiata, aby przeciw niej walczyé. Postaó owa wznosi sobie wy8ok%, 
nieprzyst^pn^ gór§, na niej zamieszknje i bez wyci^gni§cia r§ki, bez 
miecza, ptomieniem nst swoich pochlania, obraca w popiól cal^ on§ nie- 
zliczony rzesz^; zst^piwszy potem z góry, cziowiek ów žebrat okolo sie- 
bie rzesz§ niezliczony ludzi spokojných, a ci mu skládali holdy i ofíary. 
Aniol objaánia, že ów m^ niezwyci^žony znaczy Sjna Božego. Ten na 
Sjonie obierze sobie mieszkanie, zniszczy swych nieprzyjaciól, sprowadzi 
z wygnania lO pokoleň, wysnszy dla ich przejácia Eufrat i odt%czy od 
ludzi nieczystych. Wyjšcie jego z morza jest obrazem niezgl^bionej ta- 
jemnicy, jaká Go otacza. Akt VII (rozd. XIV) w 3 dni potem. Ezdrasz 
jest bliskim émierci: odl^czyt si§ od áwiata, aby nie patrzeó na jego 
za nieprawoéci nieszcz§ácia, jakie naň przyjáó maj%. Zanim jednak 
opuéci ten éwiat, zanim po}%czy si§ z Synem Božym i jego wiernymi to- 
warzyszami, ma jeszcze spetnió jedno zadanie: przywróció spalone ksi^gi 
Mojžesza i proroków. Bierze z sob% na osobnoáó 5 pisarzy, a po wy- 
picia napoju, który jest podobným do ognia, przypomina rou sig wszystko, 
co bylo w ksi§gach áá., dyktuje je i inne jeszcze ksiggi zakryté, przez 40 
dni. Skoúczyl to wszystko w 6-yra tygodniu, w 5,0 o o lat po stworze- 
niu éwiata, i poszedl po zaplat§ do Pana. Tak% jest treáó tej ksi^gi, 
wedlug wschodnich przekladów (arab. syryj. i etjopskicgo). Dodatkowe 
w Wulgacie rozdzialy: I, 11, XV i XVI opowiadaj^ najprzód genealogjg 
Ezdrasza (i, i — 3), jak zwykle w tytuíach ksi%g, w który ch autor 
imiennie wyst^puje. Dalej Ezdrasz otrzymuje poslannictwo, wylicza do- 
brodziejstwa otrzymane od Boga przez lud izraelski, wyrzuca témuž lu- 
dowi niewdzi§cznošó, upomina go do poprawy, obiecuje lepszy los 
w bliskiej przyszlošci, wzywa pogan, aby si§ przygotowali do przyj§cia 
swego pasterza i przepowiada chwaí^, jakiej w niebieskim Sjonie užy- 
waó b§d^ wybrani (i, 4 — 2, 48). W ostatních rozdzialach (15 i 16) 
opisuje klgski, majíce spaáó na Egipt, Babilonj§, Syrjg i Azj§. — § 15. 
Utrzymuj^ že cytacje z IV Ezd. ma Hermas w swém dziele Pastor 
{Jachmann^ Der Hirte des Hermas, Kčnigsb. 183 5 s. 6 3). Lecz mógl 
tež psendo Ezdrasz z niego czerpač; zreszt^, takie podobieňstwa, jakie 
8^ migdzy Pastor Ilermasa a IV Ezd,, s^ wspólne wszystkim ksiggom 
apokaliptycznym. W Barnaby Epištola (c. 12) čzytamy: „Similiter et 
crucem significat in alio propheta diccnte: Et quando haec consumma' 
hunturf et dtjeit Dominus: Quum Ugnum mc/inatum fuerit et resurrcxerit^ 
et quum de Ugno sanguis sttUaverif.* Cytacja ta jest podobny do slów 
Habak. 2, ii. i 2. które možná tak przeložyéř Trabes e Ugno incurva- 



Ezdrasz í Nehemjasz.— Ezeohjasz. 223 

bitur et eríget se; tangidne madesčet (Ob. Le Hir, Études I 199); 
a w IV Ezd. jest: Quomodo et quando haecf (4, 38) i dopiero po 23 
wierszach, po dlugim dosyó djalogn, aniol w swej odpowiedzi mi^y 
ianemi znakami, maj^cemi poprzedzič s^d ostateczny, kladzie i ten: et de 
ligno sanjuis stiUabit (5, 5). Prawdopodobaie žatém Barnaba cytuje Ila- 
bakuka, lecz wedtug 17 Ezd. i zdaje si§, že w IV Ezd. byto kiedyá tak, 
jak ma Barnaba. Že zaá list Barnaby jest pisany do žydów (w I w. po 
Ghr.) i IV Ezd. nazywa si§ w nim ksi§g| prorocky, zt^d widač, že jaž 
za czasów autora tegož listu lY Ezd. užywala powagi mi^dzy žydami 
i chrzcšcjanami. W nástupných czasach cytuj^ j%, jako ksi§g§ kanoni- 
€zn%: Klemens aleksandryjski (Strom. III 16; cf. Esd. 3, 35), á. Ba- 
zyli (Ep. ad Chil^m; cf. Esd. 14, 46), é. Chryzostom. (Hom. 8 in ep. ad 
Hehr.Jy s. Ambrožy (De Spir. *S. II 6 i in., cf. Esd. 6, 4l), š. Grze- 
gorz Nyss. {Test. c. Jud. c. 5), Tertulljan {cont. Marcion. 4, 16). Znaj- 
dcý^ si^ tež z niej wyjatki w Mszale i Brewjarzu rzymskim: w introicie 
fer. 3 Pentec: AccipUe jucunditatem gloriae vestrae..,^ gratias agentes ei qui 
vos ad coeUstia regna vocavit (Esd. 2, 36. 37); w Commune Martyr, 
temp. pasch. antiph. 3 Noct: Lux perpetua etc. (Esd. 2, 35); w Com- 
mune Apost. resp. 6: Hi šunt qui morialem tunicam deposuernnt... niodo 
coronantur et accipiunt palmám (Esd. 2, 45). Zasluguje jednak na uwagQ, 
že te teksty s% tylko z rozd. II, który nie naležy do IV Ezd. Brewjarz 
toletaůski (nie Mszal mozarabski, jak mylnie twierdzi Volkmar^ Eínleit. 
in die Apokr. cz. IV s. 111 i 316) ma modlitw§ z IV Ezd. 8, 20 — 36 
w officium ad Laudes. Wedhig zdania ks. Le Ilir (op. c. s. 207...), 
obecný tekst IV Ezd. nie jest póžniejszym nad r. 218 po Chr. i pocho- 
dzi od chrzešcjanina; ten zaá przerobil go z istniej^ego juž poprzednio 
(od koúca I w. po Chr.) oryginalu žydowskiego, dla tego mamy w tekscíe 
pomieszane opinje žydowskie z chrzeácjaúskiemi. RacjoQaliáci chc% 
w tym apokryfíe widzieé pocz^tek czysto žydowski i iívielk% do niego 
przywi4zaj% wag^, jakoby do žródta, z którego wiele ezerpano do naszych 
Ewangelji. Gdy jednak oryginalu hebrajskiego nie mamy wcale, tylko 
przeklady, i to w rokách chrzeácjan przechowane, i gdy slady cbrze- 
écjanizmu s^ w nich až nadto widoczne, przeto przyj^é raczej naležy, 
že oryginal žydowski ulegl wptywowi Ewang. aniželi przeciwnie. X. W. K. 
EzechjaSZ, hebr. EUhjah^ Eizkjahu^Jehizkjah^ Jehizkjahu^ 70:'Ege)r^^9 
Vnlg. IT^ec^Vu, król judzki, r. 727 — 699 (v. 725 — 696) przed Chr. Dzieje 
jego ob. IV Reg. 18—20. II Par. 29— 32. Isaj. 36—39. Po Dawidzie 
byt on najpobožaiejszym królem. Wst§puj%c na tron w 25 r. žycia, za- 
stat królestwo swoje pogr^one w balwocbwalstwie: ojciec jego bowiem 
(ob. Achaz) zaprowadzil nawet do áwi^tyni kult asyryjski (IV Reg. 16); 
królestwo izraelskie bylo pod zwierzchnictwem Assyryjczyków, a król Oze- 
asz (ob.) zostawat w niewoli (IV R. 17, 1 — 4). Ez. zaraz swoje pano- 
wanie zacz^l od oczyszczenia éwi%tyni ze wszelkich áladów balwochwal- 
stwa. WjTzucit nawet w§ža miedzianego, znajduj^c^o síq tam od cza- 
sów Mojžesza (Num. 21, 9), bo i on stal síq byl przedmiotem czci za- 
bobonnej (IV R. 17, 4). Poáwi^nie éwi^tyni i przywrócenie služby 
Božej, wedlug przepisów zákonu, odbylo si§ z wielk^ uroczystoéci^ w pó- 
lowie pierwszego miesii|ca (II P. 29, 3. 17), zaraz po wst%pieniu E'a 
na tron. Pascb^ odloženo do nast§pnego miesi%ca, juž to dla t^o, že nie 
zdolali wszjTscy kaplani i lewici dopel^č swego oczyszczenia (cf. Czysto- 



224 Ezeehjasz. 

ta), jož tež, aby daé moinoáé zebrania si§ wi^kszej liczbie wiernjch. 
Tjmczasem rozeslal król listy do mitizkaňców krókstwa Izraelskiego, za- 
praszajac ich do ndzialu w nast^pié maj^cej nroczystoéci (król izrad. 
Ozeasz byt ii^i§zioDy). Goncy cbodzili od miasta do miasta w pokole- 
niach Efraima, Maoassesa, Isachara, ai do 21aba]oiia: jedni ich przyjmo* 
wali szyderstwami, lecz dradzy nshichali i przybyli do Jerozolimy na 
dzien 14 mca dragiego (Kwiec. — Maj). Od niepami^tnych czasów Pascha 
nie by ta tak obchodzoD^, tak w i-yro roku £z'a (727), baNrochwalstwo 
nie tylko w Jadzie, ale i w znacznej cz§sci Izraela wyt^ioném zostato 
(II P. 31, 1.). Panowanie Eza bylo w wi^kszej cz§šd pomyslné: pobit 
Filistynów (IV R. 18, 8), ntrzymat niezaležnoáé Jadd przeciw Assyryj- 
czykom (ib. 18, 7), którzy obalili królestwo Izraelskie (ob. Samaija. C^ 
Bemhardi^ Gommentatio de cansis, qaib. effectam sit, ot regnum Jadae 
dintíns permaneret qnam regnum Israel, Lovan. 1825), i przeciw Senná- 
cherybowi (ob.); zbogacit skarb królewski, lecz bogactwojego byto wi§cej 
može w trzodach (II Par. S2, 2 7 — 29) niž w pienii|dzach (cf. 17 R. 18, 
14- -16). Dia šwi^tyni przywrócit zaniedbaue oddawanie dziesi^in i pier- 
wocin, w skutek czego musiano przy niej pobudowač špicblerze, na prze- 
chowywanie tego, co zbywato od potrzeb kaplanów i lewitów (II P. 3i, 
4...). 2yt w przyjažni z Merodach-Baladanem (ob.), królem Babilonji, 
i z Szabatok^, królem Egiptu (ob. tej £nc. IV 5 66 — 6 7), z dynastji 
etjopskiej. W 14 r. panowania (IV Ř. 18, is. cf. 20, 6. 18, 2), t. j. 
714, spotkaty go 2 kl^ski: choroba i n^azd wojsk Sennacheryba. Od 
pierwszej uzdrowit go Izajasz i zapowiedziat, že druga tež szcz^wie 
przejdzie; na potwierdzenie zaš tego modlitw% swoj^ sprawit pro- 
rok, že cieň cofn^t si§ o lO stopni. Ze w tém cofni^ciu byt cnd, tego 
žadne ttumaczenie zaprzeczyé nic može (ob.'IV R. 20, 12. Isai. 38, 8^; 
racjonaliáci nawet przyznaj^, že autorowie ás. podaj% to za cud (Schenkel^ 
Bibel-Lexikon, art. Hiskias). Czy zaá to byto na zcgarze slonecznym, 
czyli kompasie, którego užycie od Babiloáczyków rozeszto sig po innych 
narodach {Herodot II 109, Vitruvius IX 9), czy przed schodami pa- 
cu królewskiego stát stup, rzucaj^cy cieú na schody, i ten cieú nagle o i o 
stopni si^ cofn^t, tego nie wiadomo. Równiež nie wiadomo, czy Bóg 
sprawit, že ziemia si^ cofngta, czy tež že inaczej jak zwykle zalámaly sig 
promienie áwiatta stoDecznego. Cud ten jednak nie byt roiejscowym tyl- 
ko, skoro Babiloňczycy wystali do Ez'a postów z podarunk%mi i z zapy- 
taniem o przyczyn§ tego zjawiska (Cf. Martini, Von den Sonncnuhr der 
Alten, Leipz. 177 7; Calmet, Dissert. de retrogradatione solis in borologio 
Achaz, w te{/oz Prolegora.). Ez. po wyzdrowieniu panowal jeszcze lat 15 
(a 14 przed choroby). W chorobie utožyt hymn „Ego dixi: in dimidio 
dierum meorum...", znaný podjego imienicm (Canticum Ezechiae, B,p. Isai. 
30, 10 — 20). Z okazji wgpomnianego poselstwa babiloóskiego, które za- 
pewne miato na celu takže zawi^zanie écišlejszej przyjažni z Jude§, prze- 
ciw Assyryjczykom, Ez. zastužyt na naganf Izajasza za to, že popisywat 
si§ z bogactwami swemi przed postami. W popisywaniu si§ tém by ta nie- 
tylko próžnosé, ale i przeciwna teokratycznemu rz^dowi zásada sprzy- 
mierzania 8i§ z narodami batwochwalczemi. Izsgasz przepowiedziat E'wi, 
že wszystkie te skarby i synowie jego z niemi przeprowadzeni b^d% do 
Babilonu (IV R. 20, 16 — 18. Isai 39, 5 — 7). Proroctwo to spelnil Na- 
buchodonozor. Wszystkie szczegóty Ezechjaszowej wojny z Assyryjczyka- 



Ezechjasz.— Ezechjel. 225 

mi, jak j% opowiada fiib^a, zgodne s% z rocznikami królów afijiyjakich 
(ob. Sennacheryb); w chronologji tylko zachodzi róžnica o lat i o 
prawie. X W. K. 

Ezechjel. l) Jego iyde. 2) Treíé i uhiad jego ksifffi prorockie;'. 
^) Charakter tej hn^gi dowodzi autorstwa Ezechjelowego, 4) Wyznania 
racjonalistów tczgf^dem autentycznoéci i znrzut przecťw ccUej hsifdzéi, 5) 
Zarzuty przecitc jej cz^idom. Kommentarze. § |. E., hebr. Jehezekel^ ^KptíT^ 
moc Boéa^ v. ktorego Bóg umacnia^ 70: 'le^sxtijX, jeden z wifkszyeli pro- 
roków St. Test., kaplan, syn Baz'a (i, 3), uprowadzony wraz z Jecho- 
njaszem (IV Reg. 24, 14. Jer. 29, 2. Ez. l«, 3. 4), królem judzkini, 
do niewoli babiloúskiej 599 r. (wed}. in 600, v. 59 7), na ii lat przed 
zburzeniem Jerozolimy (588 — 586 r. cf. 40, i. i, 2); osadzony tam zo- 
sta?, wraz ze swymi wspólziomkami, nad rz. Chobar (bebr. £i?^r, poczy- 
trwano za jedno z rz. Chabcras wedlng Greków i Rzymian, lež^c% w Me- 
zopotamji; prawdopodobniej jednak by} to može jeden z kanalów Eofrato, 
lež^cy w Eabilonji, in terra Chaldaeorum. i, 3), w miejsca zwaném Thel- 
Abib (Vulg. acervus novarum frugum. 3, 15). Wedíng Józefa Fla^usza 
{Ant, X 8), uprowadzony byl w bardzo mlodym wiekn, „chlopi^ciem 
jeszcze*"; lecz dokladná znajomosó swi^tyní, jaká si^ przebija w k3i§dze 
E*a, pozwala wnosíó przeciwnie. Na wygnanin mial swój dom (8, i. 3, 
24), byl žonatym (24, i. 18). Powoíany na proroka w 5 r. swej depor- 
tacji (1, 2), pclnil ten urz^d przynajmniej przez 22 lata (cf. 29, 17), tj. 
od 594 do 5 72 r.; a jak Jererojasz, wáród pozostalych w Palestynie, tak 
Ez. wsród b^dqcych na wygnanin žydów walczy} przeciw falszywyra pro- 
rokom, którzy ludzili swych wspólbraci doczesn^ nadziej^ i utrzymywali 
w niepokncie. Dopóki Jerozolima jeszcze nie npadla, žydzi spodziewali 
sÍQ pr^dkiego powrotn: £z. staral si§ ich wyprowadzic z tego niedorzecz- 
nego mniemania i dowodzil, že npadek roiasta áw. jest nienchronnym. 
Gdy zas Jerozolima npadla, pocieszal ich zapowiedzi% bližszego i dalsze- 
go (pod Mesjaszem) wyzwolenia. Dora jego služyl za ognisko, z którego 
rozcbodzilo síq žycie religijne na wygnaúców; cz^to bowiem zbieral síq 
do niego íud i starszyzna (8, i. il, 25. 14, l. 20, i. 24, 18.. 33, 
30 — 3 2), radž%c si§ go w potrzebach swoicb. Posiadal wi^ n wspól- 
ezesnych wielki wplyw. O powadze jego w nástupných czasach swiadczy 
EcclL 49, 10. Jego ksi§ga prorocká, w niektórych r^kopismach bibl^nych, 
w katalogu biblijnym przez Talmud podawanym i u niektórych rabinów, 
ma pierwsze przed Izajaszem miejsce (zwykle waz^dzie 3-6). Wedlug nie- 
pewnego podania (*S^. Epiphanii Opp. II 242; Isidor. De Tita et mořte 
sanctor. c. 39), E. mial byč zamordowany przez jednego ze wspólwy- 
gnaňców, za gromienie balwochwalstwa. Benjamin z Tudeli (w. XII) jak 
wsz^dzie, tak i w miejscu dawncgo pobytu Ezechjela osadza znaczn^ li- 
czbg žydów, užywaj%cych wielkiego wplywu; opisnje nawet, jakby widzial, 
ogromn% synagog§ z 60 wiežarai, któr%, wedlag jógo opowiadania, wy- 
stawil jeszcze król Jcchonjasz; dodaje przytém wielk^ bibljotek^ i t. p. 
dziwy opowiada (ap. Fabric. Cod. pseudepigr. V. T. I 1121; ct. Carpzov^ 
Introd. III 206). — § 2. Znajdiy^ca si© w kanonie biblijnym k^'(ga Eze- 
chjela obejrauje szereg proroctw, przez tegož E. w róžnych czasach wy- 
glaszanyrh i spisywanych. I>adz% síq one na 3 glówne dzialy podzielié. 
Dzial I íroz. i — 24) odnosi si§ do nasti^pič maj^cej kl§3ki zbnrzenia Je- 

Bncykl. T. Y. 15 



226 Ezechjel. 

rozolimy; dzial II (roz. 26 — 32, wedt. in. 25, i — ss, 20)— do obcych 
iiarodów; dzial III (roz. 38 — 48) obejmuje proroctwa, wjpowiedziaiie po 
zburzenia Jerozolimj, a zapowiadaj^ce wyzwolenie žydów, zwlaszcza przez 
drngiego Daioida^ czyli Mesjasza (34, 23. 8 7, 24. cf. 17, 22). Eažde 
proroctwo oznaczone jest dat%, )icz^c% 8i§ od niewoli JecboDJasza (od r. 
599 — 59 7); te, które nie maj% daty, odoosz^ si§ do poprzedzaj^ego. Na 
pocz^tkn zas swej ksí§gi potožyl rok 34, co zdaje si§ odnosió do ery 
Nabopolassara (r. 625 — 604, nie Nabonassara. Ob. RosenmOUer^ Scholia 
in Ez. 1, 1). W rozd. i — 3 opisuje szczegóíowo powo^anie swoje na 
urz%d prorocki. Oczom jego przedstawia si§ symboliczny obraz: wicher 
od pólnocy i oblok ognisty, wáród którego cheruby unosz^ tron Boga, 
zstQptg^cego na s^d migdzy Jude^ i Ghalde^. Prorok padá na twarz, lecz 
glos Božy podnosi go i zapowiada mu, že jest poslaným do swycb wspóN 
braci wygnaáców, aby im oglaszal wyroki Bože; tenže glos zachgca go, žeby 
8i§ nie bal žadnycb gróžb i žeby nie naáladowal innych w uporze. W tej- 
2e chwili r§ka podaje mu ksi§g§, zapisan^ wewn^trz i zewn%trz wszelkie- 
go rodzaju zlorzeczeniami. Wreszcie uczy go Bóg, jakim sposobem ma 
dopeloió swego poslannictwa. Dalej opowiada (roz. 4 — 24) prorok, jak 
wrpelnit daný sobie rozkaz, najprzód w ogóle, a potem ze szczególami, 
przepowiadaj^ ca?^ okropnoáč úpadku Judy i Jerozoliroy i odrzucenie 
národu; karci pojedyňcze wystgpki klas. W cz§áci II (roz. 25 — 8 2) 
8% proroctwa przcciw Ammonitom, Moabitom, Idumejczykom, Filistynom, 
Tyryjczykom, Sydoňczykom i Egipcjanom. Szczegóíowo opisige úpadek 
Tyru i spustoszenie Egiptu. W cz§áci III froz. 3 3 — 48) wraca pro- 
rok do žydów ze slowami pociccliy i upomnienia, wzywa ich do pokuty, 
przyrzeka, že sam Bóg b§dzie rzi|dzil nimi, bo dot^d byli wystawieni na 
lup zlycb rz^dców; zapowiada takže pol^czenie si§ Judy i Izraela. W tej 
cz§éci wi§cej niž w poprzednich zajmuje 8i§ prorok królestwem przyszle- 
go Mesjasza: wystawia go jako dobrego pastorza, zbieraj^cego rozproszo- 
ne owce; królestwo Jego maiige jako now^ áwiíjtyni§ i t. d. Proroctwa 
te uložone 8% porzíjdkiem cbronologicznyra (np. i, 2. 2, i. 8, i. 20, i. 
24, 1. 40, :); tylko te, które si§ do obcych narodów odnoszíj, stáno wi% tu wy- 
j^tek. Tak np. 2 6, i pochodzi z roku ii po uwiczícniu Jechoujasza 
(wedhig hebr. i kodeksu k, z r. 12); 29, i... z r. lO (wedl. 7é?, z r. 12); 
29, 17.. z r. 27; 32, 1.. Z r. 1 2 (wedl. -á i 7ť? z r. ii). Przyczyny 
tego zboczenia od zwyklego porz^dku, którego sig E. w innych cz§šciach 
swej ksi§gi trzyroa, trndno oznaczyč, a chočby i oznaczon% zostala, na 
objaánienie ksi§gí nic nie wplywa. Gdy zaá o autentycznoáci ksi§gi 
i o dobrej wierze autora w^tpUwoáci nie ma (ob. nižcj § 3), to tak 
pzczególowe daty s^ dowodem, že prorok zaraz spisy wal proroctwa po ich 
wypowiedzeniu, co bylo zreszt^ zwyczajném u proroków ówczesnych (ob. Jer. 
:j6, 1.. Dan. 7, i. ct Hávernick, Comment. zu Daniel s. XXVIII). Za na- 
tychmiastowém spisywaniem przemawiaji| tež zal^czone tu i owdzie notatki 
historyczne (il, 24. 25. 19, 14. 29, 17..). Dokladniej o tresci ob. Schoh, 
Einleit.III § 143.. .8. 442..; ^Sb^/;, Geschichte der letzten Propheten, II 102.. 
§ 3. E. ma wyl^cznie sobie wlaáciwy charakter: wi§cej w nim wizji i symbo- 
licznych obrazów, niž u innych proroków; do tego symbolizowanie jego ámiel- 
Bze, rozumieníe trndniejsze. Š. Uicronim z tego powodu nazywa go „oceánem 
Pisma i labiryntem tajemnic Božych* (in Ezech. Com, praef. 1. 14) i po- 
daje, že žydzi nie pozwalali czytaé pierwszych i ostatnich rozdzialów tym, 



Ezaohiel. 227 

kkóny iiie akoúezjli lat 30 ^ib. prolog.). E. przepowíada niatflko sto- 
wami, leez i czjnnoáeíam! syinbolícznemi (ob. np. rozd. 12, g^e ácían^ 
domu swojego przebija i káže 8i§ przez ni) wjmíeáč z zawi^zanemi oezy- 
ma); byt wi§c prawdzíwie .dziwowiskiem*' ladu swego: pe»rten^m (is, 11). 
Szczególniej nderza w nim podbbieústiro do wspólczeanego sobie Jeremja- 
8za, jaž to pod wzgl§deni samých royšli, juž pod wzgl§dem ich przepro- 
iradzenia i wyraženia (ob. Seholz^ Einleit. III 4 35 — 6; cf. Movstm^ De 
ntríasqae recens. yat. Jer. 8. 35), bo tež i poslannictwo ich byřo jedna- 
kowe. Oba oni powtarzaj^ sluchaczom, že przy ówczesném wyst^ 
pném žyeiQ roieszkaíiców Jody , Jerozolima wraz z šwi^tyni^ mosi 
byč zbarzon^, królestwo Jady obalone, a pozostala w niém Indnoič 
w cz§áci zabit), w cz§4ci do niewoli aprowadzon%; obadwa wplywaj) na 
wvgnaáców w Babilonji; obadwa za przyczyng kl^sk podaj% balwochwal- 
stwo, niesprawiedliwošč, wzgard§ zakonn, abwero, úpadek religji i oby- 
czajów, i maloj) te wyst§pki równic žyweroi kolorami. Obadwa do prze- 
powiedoi grožnych dodaj) pocieszaj^ce: že Izrael b§dzíe z niewoli wyswo- 
bodzony, Jenizalem i áwi^tynia odbudowana, królestwo žydowskie przy- 
wrócone, i že wielkí król z rodu Dawida sprowadzi blogie czasy na 
ród ludzki. Obadwa wreszcie przepowiadaj) takže losy obcych narodów. 
Pomimo przedež tych wspólnych wlasnošci, £. nie jest naáladowc) Jere- 
iDjasza, owsz<mi, wszedzie pokazuje siij oryginaln}^. Ezeclijel wi§cej niž 
inni prorocy nžywa wyražeň Pentateucbu (miejsca žebrané ma Zimz^ Got- 
tesdienstl. Vortrag. d. Jud., Berlin 1832 s. I6O...) i Przypowieéci (np* 
Ez. 12 — 19. cf. Prov. 12 — 18); zoa dobrze przepisy zákonu, wsz§dzie 
roówi w j^o duchu. Ma swoje niektóre ulubione wyražeuia: np. atpm 
czlowieczy powtarza do 90 razy^ Mesjasz jest u nicgo drugim Dawidem 
i pastcrzcm (84, 23. 3 7, 24), i in. Jgzyk, w porównaniu z innemi ksig- 
gami Písma šw., jest mniej wyrobiony i mniej czysty, niž u Jeremjasza, 
pomieszany z chaliaizmami, ma wiele form, sposobów mówienia i wyra- 
zów takich, których gdzíeindzíej nie znajdziesz. Lubo wymowa jego áwie- 
tna i silná, przeciež za granice zwyklej retoryki prorockiej nie wznosi 
SÍ5, chyba w pieéniach (np. 19. 1... 27, 1... 32, 1...). Sermo ejus^ raówi 
s. Hieronim, nee satis disertus^ nec aimodum rusticus ett, sed er utroqtte 
médie temperatuM, Pelno w nim obrazów, porównaň, allegorji. przypowie- 
sci, prozopopej (nosobianie rzcczy niežyjacych), opisów; w oddawaniu 
przedmiotdw swoich rozwija bujn% imaginacj§. Wystgpki gromi z gwal- 
townoíci), przedstawia je w calej obydzie, tak, iž nawet wymowa jego 
vrtcdy nabiera okropnoáci pot^anego wystgpku. Pod tyra wzgl§dem mo- 
žná to zastosowaé definicj§ Lowth*a (De poesi hehr. 1, 21)- Saevus, tru- 
ctdentus^ atrox^ dictione horriSvs (Cf. Glaire^ Introd. wydanie 2-e IV 
229...). Tak jest przyzwyczajony do opisywania wizji, že nawet tam, gdzie 
co historycznego opisuje, albo ínne proroctwa wypowiada, užywa stylu 
wizjora wlaáeiwego. Wszystkic te cechy pokazuj) , že ksi^ga, pod 
imieniem £^a znaná, nie pochodzi od žadnego innego proroka, tylko 
od tego, który imi^ awojcna tytule wypisaí, który w' calej k8i§- 
dze przemawia w pierwszej osobie i któremu zawsze tradycja žydo- 
wska i chrzešcjaňska bczsprzecznie to dzielo przyznawala. Že tenže 
autor byl tém, za co siebie poďaje, t. j. wygnaňccm w czasach Kabu- 
chodonozora i Jeremjasza, i kaplanem, widač to z calej ksíQgi. Wszy* 
5tko bowiem, cokolwiek sí^ imajdoge w E., jest najzup^iej zgodne 



228 EzecbjeL 

z ówczesD^ histoij%, zk%íliiu|d (IV Król. II Par. i Jerem.) znan^ i WBka* 
znje, že aator žj\ w owych czasach. Wu^dzie widzimj go wáród wy* 
gnaúców, oddalonym od ziemi rodzinnej, od Jerozolimj, od áwi^tyni, osa* 
dzonym w Babilonji nad Chabor. fiLrolestvo Izraelslďe jnž nie istDieje, 
Jadzkie dogorywa, ogotocone ze znaczniejszjch inieszkaáców, przez fatszj- 
wjch proroków uwodzone, baUochwalstwa oddané, nieczale na groiby 
i obietniee; Jerozolíroa wnet ma byé obl^n^ i zdobjt), zieroia cbana- 
nejska spnstoszon^, ostatní król judzki podczas ncieczki raa bjó schwy- 
taným, do Cbaldei zaprowadzonym i tam nmrzeé, i t d. Taki stan 
rzeczy widac w ksi^dze Ezechielowej i taki by} rzeczywiécie za Ezeclgela. 
Sam j§zyk, mocno cbaldejskim zaprawiony, dowodzi, že autorem tej ksÍQgi 
jest žyd, mieszkaj^cy wáród chaldejczyków. Že by} kaplanem, pokaziye 
dokladná znajomoáó zakonn, obrzgdów i áwi^tyni, i w calej ksi^dze niczóm 
nic zadajc kíamstwa ternu charakterowi. Wlasnoáci £'a, jakieámy dopie- 
ro co widzieli, w calóm dzielc s% te samé, wi§c jedna r^ka pisala od po- 
cz^tka do koúca. — §. 4. Dia tych powodów i racjonaliáci nawet nie ámie- 
j% odmawiaó Ezechjelowi autorstwa tej ksi^gi. Czepiali si§ oni niegdyš 
pojedyňczych rozdzialów. Tak np. jeden z angíelskich krytyków (ob. 
Gabler^ Neuest. theolog. Journal, 17 99 II i. s. 322) podawal w w^tpli- 
woáč proroctwa, odnosz^ce si§ do innych narodów, i niektóre ínne roz- 
dzíaly (25 — 32, 35, 36, 38, 39). Odpowicdzial mu Jahn (Einleit. II 
eoo — 606). Wedlug innych, rozilz. 40 — 4 8 roaj^ byé nieautentycznemi 
{Oeckr, Freie Untcrsuch. tib. ein. BQcher d. A. Test., herausg. von Vogel^ 
8. 344.. 373..). Lccz juž Corrodi (Versuch ein, Beleucht. d. jud. u. 
chr, Bibelkan, I 9 5.^ uznal dowody ich za nic nieznacz^ce; sam zaá iny- 
stopil z nielcpszcmi zarzutami przeciw tym^^^e rozdzialom. Zun z tylko 
{GotteidicnHl. Vortr, d, Juden, s. 158) mniemal, že caí% ksi§g§ odnieió 
nalcžy do czasów pcrskich (niedorzccznosc jego dowodzeťi ob. Hávemich^ 
Einleit. II 2 s. 2 7 1 — 27 3). Sřusznie przeto De Wette (Einleit. §. 
2 79) mówi: „že Ezechjcl wszystko sam spisal, nie podlega w^tpliwoéci; 
nawct zebraníe tych proroctw može od niego pochodzió." Gesenius, mó- 
wi%c o wlasnoáciach jazyka hebrajskiego w Ezechjelu, twierdzi, že juž 
sam jgzyk usuwa wszelk^w^tpliwoáó wzgl^dem au ten tycznoáci pojedyňczych 
czgáci (Gesch. d. hebr, Sprache, s. 35). Takie áwiadectwo dig^ ksi^dze 
Ez^a nawct racjonališci (De Wette i Gesenius), a to na mocy samých 
wewngtrznych dowodów, czyli cech w sam^ ksigdzc zawartych. Za naj- 
wažniejszy dowód nieautentycznoáci ksiggi E'a podají to, že Józef Fla- 
wjusz (Ant, X 6) mówi, jakoby Ezech. z^stawil 2 ksi^gi proroctw, a my 
tylko mamy jcdn^. Wigc, wnioskuj^ ^cajo niekonsckwentnie przeciwnicy, 
nie mamy autentycznej ksi§gi Ezechjela.. Slowa zaá Flawjusza 8%: ,Je- 
remjasz... zapisal zagražaj^c% miastu niewol§ babiloúsk^ i przepowiednie 
o kl§skach naszego wieku. A nie on tylko prorokowaí o tém do rzeszy, 
lecz i prorok Ezechjel, który pierwszy zostawil napisane dwie ksi^gi tej 
treáci; byli zas obadwa rodu kaplaňskiego/ Možná to czytaé w nast§pny 
sposób: „Jeremjasz... lecz i prorok Ezeclyel; tylko že on (Jeremjasz) pier- 
wszy zostawil i t. d." (obszerniej Eichhom^ Einleit. IV s. 179 §. 640). 
Slowa: Jctóry picrwszi/, odnosz^ si§ do Jeyenyasza, a nie do Ezechjela, bo 
Flawjusz wie, 2o Jeremjasz pisal przed ^zechjelem, wi§c nie mógl po- 
wiedzieé, že Ezeclyel pierwszy pisal o niewoli babiloňskiej; zreszt^, gdy 
wylicza ksi^ ié. Tob. Kanón), wie tylko o jednej ksigdze Ezechjelow6í, 



Eztehjel. 22» 

nie o difóch. A jeéli konieciDie do £*a naležy odnieác slona: ktáry 
pierwszy^ to z nich žáden dowód pko aatentycznošci ks. E'a nie wjpljwa. 
Z nich wnosičby moina to tylko, že žydzi dzielili cale dzielo £*a na s 
ksi§gi^ i siasznie, gdyžpierwsze 24 rozdziaty odnosz^ si^do maj^cej nast^- 
pié katastrofy (zbnrzenia Jerozolimy), a drngie 24 do nástupných wieków 
i do ínnych narodów. Dalerj, ježeli £z. rzeczywiácie dwie ksi^gi napísal, 
my zaá mamy jedn§, która na sobie nosí cechy odr§bne (Ezechjelowi 
wlaáciwe), to z powyžszegó tekstn Flawjuszowego wynikaloby tylko, že 
dmga ksi^ga £*a zagin^la, ale nigdy, že pierwsza jest nieantentyczn^. — 
§. 5. Inne dowody, stawiane przeciw autentycznoáci ostatnich 9 rozdziaíów, 
8^: a) rozdzialy te 8^ nadzwyczig ciemne, gdy tymczasem poprzednim 
nie brak jasnosci. b) Trndoo, žehy £z. mógl sparoi§tač dokladnie cyfry 
o rozmiarach áwi^tyni, jakie Bóg mn okázal, c) Poiíiewaž žydzi, przy 
odbndowywanin áwi^tyni i miasta nie trzyroali si§ wcale rozmiarów, po- 
daných w £z. 40 — 4 8, wi^ nie nwažali ich za wyrok Božy, przez £ze- 
cl^ela objawiony. Tak roznmowal Oeder (op, c), Vogel (Zugahe v. 
Anmerhgen zu Oeder* 8 freie Untersuch. s. 3 7 3) ze swej stroDy dodige: 
d) w rozdzialach tych widocznie znaé r^k§ samarytanina, który, przez 
ich zmyálenie, chcial naklonié žydów, žehy samarytanów przypnšcili do 
bndowy áwi^tyni i wydzielili im dzialy przy nowym pomiarze gruntów. 
Ck>rrodi (1* ^0 ^aá dowodzi swej hypotézy w nast§pnj§cy sposób: e) Antor 
9 ostatnich rozdzialów, przy nowym podziale gnintów, káže wyznaczyé oso- 
bný czfé6 ziemi pancý^cemn, co jest rzecz^ ni*s}ycban%, ho ani Mojžesz 
ani Samnel, który tak obszeme attrybncje królowi przypisi^e, nie mysleli 
o tém. /) Dopóki žydzi byli w niewoli, nie wiadomo bylo, czy zechc) po- 
wródé; jakož, rzeczywiécie, gdy im powrót zostal dozwolony, wrócily tylko 
2* pokoleoia; wi^ autor tych rozdzialów musial pisač po powrocie z nie- 
woli babiloňskiej, kiedy jož žydzi zabierali síq do nowego pomiam gmn- 
tów. y) Nadto, pisal wtedy, kiedy národem izraelskim rz^dzili ksi^ž^ta, 
20SU}%Rj pod zwierzchnictwem perskiém, a nie królowie, bo wsz§dzie 
wtporoina tylko ksťqiqt. Taki zaš stan byl dopiero po powrocie z nie- 
woli babiloňskiej, wi§c i ostatnie rozdzialy ksi§gi £z. nie s^ wczeániejsze. 
Bezimienny zaš angielski krytyk h) przeciw autentycznoáci rozdzialów: 25, 
32, 35, 36, 38 i 39 nie ma nic innego do zarzacenia, tylko dokladný 
2n^omoéó jeograQi w owych rozdzialach i styl gladszy mž w poprzednich, 
luh nástupných. Nie wspominamy jaž o zarzutach Zunza, jož to dla 
tego, že w nich nic nowego nie ma, jož tež, že s^ przeciwne faktom wyžej 
podaným, jož wreszcie, že Znnz sam z 8ob% pozostaje w sprzecznoáci (ob. 
Hávemich op. c. s. 271). Oto wszystko, co najwolniejsza krytyka može 
zarzndč przeciw antentycznošd £'owej ksi§gi. Na to možemy odpowie- 
dzieé: a) K w poprzednich rozdzialach równie jest niejasnym (cf. wyžij 
§ 3); niejasnošč zaá ostatnich rozdzialów nie pochodzi ze stylu, lecz 
2 treéci. Opowiada on o bndowie áwi^tyni, co bez planu trudno roznmieé, 
zwlaszcza že budownictwo ówczesne nie bylo podobném do naszego. h) 
Trafiaj^ si^ przyklady jeszcze cudowniejszej pami^ci; faktem zaá jest 
w proroctwach, že komu Bóg daje objawienie, daje takže szczególniejszy 
dar spami^tania nawet takich rzeczy, które dhi otrzymuj^cego objawienie 
64 niezrozumiale. c) Niewszystko w tym opisie roialo byč literalnie ro- 
zumianém. Objaénienia pod tym wzgl^dem ob. \y kommentarzach. Wíq- 
ksza cz^áó odnosi si^ do Koéciola Chrystusowego. A choóby nie byla 



230 EMObjeL 

sposobu do wytíomaczenia tych wizji, to przeciež ztyi nie možná wnosié 
o ich nieautentycznoáci. Owszem, gdjby ísiiss^^vz jaki dodawaí póžniej 
te rozdzialy, nití omieszkalby zastosowaó opÍ9u áwi^tyoi i miasta, i po- 
dziala zierni do tego stanu, w jakim one byly rzeczywiácie póániej. d) 
Lecz može samarytanin, widz^c juž postawion^ przez Zorobabela (ok. 53i 
r.) áwi^tyniQ i wiedz%c, že E. migdzy žydami uiywa powagi, zmyálil Ezed^e- 
lowy opis áwi^tyni, aby zmusió žydów do zburzenia juž postawionej? Nie. Wie- 
my o wszystidch podst^pach Samarytanów; s^ one szczególowo opisane w I 
£sd. 4, 1.. 5, 1.. 6. 1.. II Esd. 2, 10.. 4, JI- 6) 1— a przeciež ani 
šlada nie ma o przedstawianiu proroctw, pod imieniem Ezechjela, przes 
samarytan. Samarytanie roieszkaii w Palestynie, Zorobabel i jego towa- 
rzysze w Chaldei, gdzie wlaánie Ezechjel prorokowal (594 — 5 7 2). Ježeli 
jaž sam Zorobabel, a przynajmniej znaczna pólowa tych, którzy z nim 
wrócili, pami^tala i na miejscu swego wygnauia jeszczc sluchala £'a, 
czyž wi§c mógl samarytanin którykolwíek przypuszczaó, že mu si^ podstQp 
uda i že mu álepo uwierz% starzy shichacze Ez'a, tak niecb^tni samary- 
tanom, i przyjm% z r§ki swych nieprzyjaciót proroctwa , o których nigdy 
nie sJyszeli? e — f) Gdyby Ezechjelowe pomiary nalézalo rozumieó literalnie, 
bylby može jaki pozor w powyžszycb zarzutacb. Lecz tam allegorja Jest 
vridoczn^. g) Ezechiel nietylko w ostatních, ale i w poprzednich rozdzia- 
}ach užywa bez róžnicy iivyrazów nani (ksi%že) i nagid w tém samém 
znaczeniu, co melech (król. Cf. 12, lO. 12. 19, i. 21, 12. 25. 22, 6. 
80, 15. 34, 24. 37, 25), bo te wyrazy i w innych ksiggach s% jedno* 
znacznemi (Ob. np. I Reg. 9, 16. lO, i. la, 14. II R. 6, 21. 7, 8. 
III R. 1, 35. 11, 34. 14, 7. Dan. 9, 25. Job 19, 10. Psal. 76, 13). 
Sam Ezechjel, gdy mówi o królu tyryjskiro, nazywa go razna^^ť (28, 2), 
drugi raz melech (ib. w. 1 1). Wi§c užywanie wyrazu nassi niczego 
nie dowodzi. h) Styl ostatnich rozdzialów jest rzeczywišcie gladszym, co 
bardzo naturalnie tlumaczy si§ tem. že one proroctwa byly wypowie- 
dzíane póžniej i pokazuj^ nic wi§cej, tylko wigkszíj wpraw^ autora w pi- 
saniu. Pomimo jednak gíadkošci, s% tu cechy Ezechjelowi wlašciwe. Dia 
czegoby zas Ezechjel nie znal jeograQi i historji ludów, przeciw ktérym 
prorokuje? przeciwnicy nie mówiíj (Glaire^ Introd. IV 21 1 -220). Z Oj- 
ców áá. najlepszym koraraentatorem Ezechjela jest áw. Hieronim. 
Z póžniejszych: Hector Pintus, hieronimita, portugalczyk (f 1584), 
Commentaria in Ezechielem^ Salmauticae 1568; 1581; Antverp. 1570; 
1582; Lugduni 1581; 1584 in f.; Colou. 1615 in-4; w Opera omniay 
Colon. 1616, 5 v. in-4; Paris 1617, 3 v. f.; Piotr Serrano (f 1587), 
Com. in Ez, proph. 1609 r.; Maldonat (ob.) i in. Daleko znakomitszém 
jest llieronymi Pradi et Joannift Bapt, Villcdpandi^ In Ezechielem expla- 
nationes ct apparatus urbis ac teropli hierozolyroitani commentariis et 
imaginibus illustratus, Romae 1596 — 1 604, 3 tt. f. \V t. I jest kommentarz 
Hieronima Prado, jezuity (f 159 5), na rozdz. i — 2 6; w t. II: cz§áé I ma 
wyklad na rozdz. 27 i 28 tylko, przez Villalpanďa, takže jezuity (f 1 608); cz. 
II opis ksztaltu i naczyň swi^tyni Salomonowej, Tom III, takže przez Villal- 
panda, objaénia 3 ostatnie rozdzialy Ez'a; zawiera w dalszym ci^gu opis éwi%- 
tyni i opis miasta Jerozolimy, p. t. Apparatus urbis ac templi hierosoL Kom- 
mentarz ten, nawet przez protestantów wysoko ceniony (zdania ich ap. Hurter^ 
ííomenclator liter. I 164 16 5) bardzo wielk% oddaje exogezie przy- 
«hig§, przy wykladzie Ez*a. Podrgczniejszy kommentarz wydali Dereser 



EzeehjeL-Faber. 231 

i Scholz (Ezechiel and Danid, aus d. bebr. dben. nud erkl&rt, wyd. 2-e 
Frankfurt 1835). Objaánienia messjanicznych proroci w w Ea. poděje 
Beinke^ Die mesmanbclien Weisaagangen, t. lY cz. i (1862 r.). O in* 
njch kommentarzach ob. Glaire^ Introd. IV 334... Nadmienié lež wypada 
o wydania greckiego przeklada Elzecbjelowcj Icai^: Jeseekiel seeundum Sepiua^ 
ffnUa eM TetrapUs Origenia^ e mgulari codiee Chtsianc cpera et studio Vitu:, 
lie RegilřUi^ eďit, per abbaUm Jon, C^sitr^ Romae ld40 í. 

X W. K. 



F. 



Faber Piotr, blogoálawíonj, pierwszj lowarzysz sw. Ignacego 
w založeníQ Towarz]rstwa Jezusowego. Wlaáciwe nazwisko jego Fraocuzi 
najrozmaiciej podaj), zowi^ go: Faure^ Favre, Fabre, Fěvre, Le/tvre^ 
Leféhre; pod tem oslatniém nazwi6kieni czci go po dziá dzieó rodzinny jego 
Ind sabaadzki, sam jednak písal si^ Faber i pod tém nazwiskiem za^- 
n^l w dziejach zákonu swego i Eoácíola. Ur. 13 Kwiet. 1506 r. w Yii- 
lardet, wiosce dawnego hrabstwa Genewskiego, a dzisiajssego departamentu 
Sabaudji wyžszej, z rodziców nbogich i prostých wieániaków, którzy je- 
dnak bogobojném wychowaniem umicli, od lat dziecinnych* zložyc w sercu 
syna pierwszy zaród przyszlej jego áwi^tobliwoécl. Do dziesi^tego roka 
žycia žádných, prócz religji, nauk nie pobieral, ale juž w tych pierwszych 
latách objawila si§ žarliwoáó przyszlego apoštola, bo pas^c trzod§ ojca 
swego, zgromadzat w kolo siebie mlodych swych towarzyszów i z takim 
zápalem katechizm im wykladal, že nieraz i dorosH z rozrzewnieniem 
sluchali dzieci§cych nauk jego. Po dlugich i gor^cych prosbách, azy- 
skawszy od rodziców pozwolenie oddania ú% naukom, pierwsze stndja 
odbyl w s^ieduíém kollegjum La Roche, zk%d r. 152 5 udal si§ na oni- 
wersytet paryzki i tam, otrzymawszy stypendjum w kollegjum é. Barbary, 
r. 1529 z chlub% ukoócryl wst§pny kurs filozoQi i godnosó doktora ozy- 
skal. W kollegjum mial towarzyszem nietjlko nauk ale i kwatery Fran- 
ciszka Ksawerego, z którym si^ wówczas gl^bok^ i dozgonn% przyjažni% 
polj|czyl, a w jesieni r. 15 29 otrzymali oba trzeciego tovarzysza, w oso- 
bíe Ignacego Lojoli, któr}' juž žolnierk^ ziemsk% zamieniwszy na služby 
Bož§, i jakofiy pasowany na rycerza, duchem zaczerpni§tym w samotnoéci 
Manrezy, jak mlody student przykladal si§ do nauk, noszy je&scze 
ukryty w sercu wielki zamiar, który potem z tak szcz^áliwym skutkiem 
mial wykonac. Z polecenia professora swego, Faber po4j%l 8i§ powtó- 
rzenia z Ignacym kursu fílozoíji, i codzienny z tego powodu z m^žem 



232 Faber. 

swi^tjm stoBaoek rjchlo wzbudzil w mlodcieácii iugg^^baz^ dla niego 
czeáé i ufaoáó. Byla to wlaáaie dla niego chwila bolesnej próbj wewnQ- 
tnn^, w któr^ wažjl síq wszjstek na pnyszloió kiernneďc žjcia jego. 
Labo od dzieeiástwa w bojažni Botej wyéwiczonj, w cnoeie, czjstoád, 
jeszeze w 12 roku žycia Boga pošlabionej, niezachwianj i, przj blasku 
glQbokiej w tak mlodym wieka nauki, wiQcej jeszcze prostot%« pokory 
i cichoáci^ 8ÍQ zalecig^cj, Piotr w tej cbwili žycia swego ci§žk^ z sob^ 
walk§ toczyt, b§d%c z jednej strooy niepewnym stana i powořania, jakieby 
mial sobie obrač, a z drugiej cierpi^c pokusy, których natarczywoáó po- 
koj wewn§trzDy mu odbierala. W takiej to cbwili Opatrznoáč zblilyla 
go do Ignacego, w którym od rázu poznal przcznaczonego mu od Boga 
przewodnika, i otworzywszy si^ pned nim, rychlo pod jego kierunkiem 
nietylko pokoj utraceny odzyskat, ale i drogi wyžtzej doskonalošci pozná) 
i ukochal; a gdy Ignacy, widz^c w nim zgotowanego sobie pomocníka, 
pierwszy raz mu objawU swe postanowienie wyrzeczenia síq wszeUdch 
dobr ziemskich, a poáwi^enia si§ rozszerzeniu i obronie Koéciola, pod 
posluszeústwem Stolicy šw., Faber z radoáci^ uczul si§ do takiegož za- 
wodu powolanym i bez wi^nia ofíarowal si^ Ignacemu za towarzysza. 
Pierwej jednak, na ž^danie tegož, spokojnie nauk rozpocz§tych dokoúczyl, 
i dopiero r. 1583, przyst^piig^ juž do wjkonania powzi^tego zamiaru, 
udal 8ÍQ na czas krótki w strony swe rodzinne, dla urz^dzenia domowych 
spraw swoicb. W pocz^tku r. 1584 wróciwszy do Paryéa i goti^^c síq 
do przyj§cia áwi§ceň, pierwszy raz pod kierunkiem Ignacego ówiczenie 
dnchowne przez 40 dui odprawil, z tak^ gor^coáci^ ducha, že przez 
pierwsze szeáó dni žadnego zgola uie przyj^l pokarmu, i caty ten czas, 
mimo ostrých mrozów, w nieopalonej celí przep^dziL Przyszla nareszcie 
chwila založenia fundamentu przedsÍQWZͧtego dziela. W dzieň Wniebo- 
wzi^cia Ni^áw. P. t. r. 1584, Ignacy z Piotrem i pi^cioma iniiymi, po- 
zyskanymi do tego czasu towarzyszami (byli to hiszpanie: Franc, Kaawery^ 
Jakob Laynez^ Aifona Bohadilla^ Alfons Sabneron i Szymon Rodriguez)^ 
udali 8i§ do kapUcy Matki Boskiej na wzgórzu Montmartre, gdzie Piotr, 
jedyny jeszcze naonczas mi^dzy nimi kaplan, odprawil Mszq áw., w czasie 
której, przed przyj^cicm Eomupji áw., zložyli élub, maj%cy mieó wažnošč 
od d. 25 Sťycz. r. 158 7, zrzeczenia 8i§ bezpowrotnie wszelkich mig§tno- 
áci i wszelkich urz^ów i dostojeňstw šwieckich, odprawienia w cii^gu 
roku, ježeliby byla možnoáč, pielgrzymki do Jerozoliroy i oddania síq 
Bast^pnie na rozporz^zenie Stolicy áw. Po tym uroczystym akcie wst§- 
pnym, Ignacy odjechal do Hiszpanji, naznaczywszy na miejsce spotkania 
w wlaáciwym czasie Wenecj§; Piotr zaá pozostal w Paryžu, gdzie nietylko 
towarzyszów, jako najgl§biej przenikniony duchem Ignacego, w powo- 
laniu utwierdzal, ale i žarliw^, zwlaszcza mi§dzy studentami i ubogimi, 
prac^ kaplaásk^ trzech nowych czlonków: Michala Le Jay^ Jana Codure 
i Paschaltsa Brouet^ zawi^zuj^cemu si^ towarzystwu pozyskal i, bogatym 
gorliwosci swej owocem, powszechn^ sobie czeáč i miloáč zjednal. Bez 
wahania jednak, gdy przyszedl czas postanowiouy, porzucil to tak sze- 
rokie i obiecuj^ce pole pracy, na którém go liczni jego wielbiciele da- 
remnie zatrzymaé usilowali, i opušciwszy Paryž, wraz z towarzyszami 
swymi, po dlugiej i uci^žliwej przez Lotaryngjg i Niemcy podróžy, 
w Styczniu r. 153 7 stanut w Wenecji, gdzie juž Ignacy ich oczekiwal. 
Tu zaraz rozdzielili mi§dzy siebie szpitale miasta, chc^c poslng^ chorých 



Fafcer. 233 

przygotowač si^ do nowego cawodu. Na pocz^tkn postily Piotr z droghni 
poslaBf pnez Ignacego do Bzymn i pnez Ortiza, poďa hiszpaáskiego, 
który go bjl w Paryin poznat i pokochal, przedstawiony Papiežowi Pa- 
wlowi III« po odbjrtej z rozkaza tegož djspude z teologami rzymskiini, 
na której Papíež obecný podziwial gl^bok^ tjch mtodzieáców naak§, 
p6t%C2on% z rzadk) skromnoáci) i pokory, nzyskaí i do Wenecji zawiózl 
potrzebne na zamíerzon^ pielgrzjrmk^ do Ziemi áw. laski i przjwileje 
apostolskie. Pielgrzjmka jedoak, w skntek wojny wjbnchlej mi^dzy We- 
necj% a Tnrkami, stahi 8i§ niemožebo^; za czém nie chc^c tracič czasu 
na próžno, rozeszli sig po miastach rzeczjpospolitej. Piotr z Ignacym 
i Laynezem zamieszkali w rninach spastomlego klasztorn w Wicencji 
i, odbywszy czterdzíestodniowe rekollekcje, pocz§li, wedhig danego im 
przjwilejn, gloáno i z wielkim skntkiem po nlicach i rynkách miasta 
přzepowiadaé Ewange^g. Z žalem puácil ich od siebie lud Wicencji, 
gdy na pocz^tkn nast§pnego rokn, weding nczynionego áiubu, odeszli do 
Rqrmu^ aby 8ͧ oddač na rozkazy Stolicy éw. Zaraz za przybyciem, 
Faber otnymal polecenie wykladania Pisma áw. w nniwersytecie Sapienza^ 
a nadto miewanie kazaň, na przemiany z Franciszkiem Ksawerym, 
w košciele šw. Wawrzyúca. Wkrótce potem z Laynezem zostat povo- 
laný do osoby kardynata Eni^usza Filonardi, mianowaoego legatem do 
Parmy, aby mn jako missjonarze dopomogii w dziele naprawy duchowieň- 
stwa i Indu. Ofíarowanego sobie mieszkania w palacu kardynabkim 
mQiowie áwi^i odmówili, a zamieszkali w szpitaln, miejscn odpowiedniej- 
szém nkochanemn przez nich ubóstwu i zaprzaoin siebie. Jak w Rzymie, 
tak wigcej jeszcze w Parmie kazanía Fabera, choé proste i do tego 
jeszcze niep}ynm| wymow^ w}osk% ntrndnione, dziwne nad wszeikie spo- 
dziewanie Indzkie skutki sprawialy: rzeaze ladzi wszelkiego stann cisn^ly 
si§ na nie, a kto go slyszat, ten go tež chciaí mieč spowiednikiem; bylby 
nlegt pod nawalem pracy, gdyby kilku kapřanóir , dnchem jego zagrzanych, 
nie bylo go wsparlo w tych tmdach apostolskich. Založyt w Parmie 
trzy kongregacje: jedo^ z kaplanów, dla ntrzymania gorliwoáci mis^onar- 
skiej i zachowania owoców, przepowiadaniem jego sprawionych; dwie 
z áirieckich m^czyzn i niewiast, dla ntrwalenia dacba pobožnošci, 
przez pehiienie uczynków milosierdzia. Kongregacje te, jeszcze dlogo 
po ámierci založyciela, ntrzymaly bí§ w pierwszej swej gorliiroáci; a tak 
krótki jego pobyt w Parmie stal 8i§ žródlem blogostawieástwa dla wiela 
potomnych pokoleň. Po trzymiesi§cznej dgžkiej chorobie, o któr^ go 
przyprawila praca nad sily wyt§žona, nowe Faber otnymal naznaczenie. 
Na nsilne ž%danie Ortiza, ndaj^cego si^ z woli Karola Y na zwolan^ do 
Wormaqji konferencJQ religijo^ z nowowiercami, Pawel III dal mn za 
towarzysza tego niespracowanego missjonarza, i tak w jesieni r. 1540 
Faber, worszakn posla, przybyl do Wormacji. W konferencji nie raiat 
udzialn, ale dobrze tež zroznmial, že do nawróceoia odpadlých od wiary 
daleko skuteczniej dopomože naprawa obyczajów, niž wszeikie dyskussje 
religijne. Do tego tež obrócil wszystk% nsilaoáč swoj^, i sam dziwnie 
jasno i trafnie wyrazil ten swój sposób zapatrywania si§, w liácie pisanym 
w tymže czasie do Layneza, z którego dla wielkiej doníosloáci jego i dla 
lepszego scharakteryzowania ducha Fabera, podajemy tu glówne ustgpy: 
^Przcdewszystkičm, powiada, kto chce nawrócié dzísiejszydí inowierców, 
wielk^ miloáó i wielki szacunek dla nich mieč powinien i žadnej mjiM 



234 Fater. 

w aobie nie ácierpiec, którabj im w czéxnkolviek nUižjč nogla. ^ 
niech si^ stará pozyskaé sobie wzajemD% o nich iníloi<^ i 
latwo osi^gnie, ježli w rozmowie z nimi ujKrzejmoáč zacbowa i, nwik^iy- 
wszelkich eporów, tycb tylko rzeczy dolknie, v którycb nie nutiE aifidq' 
Dimi a námi niezgody, wszczynaj^c rzecz cd tego, co serce zbliia, a ne 
od tego, €0 rodzi zwadr i rozdwojenie. A že a zwolenników Lolia 
pierwej žycie reUgijne zamiera, nim jeszcze wiara zagaaoie, žatém od o^- 
wienia i sprostowaoia uczaó moralojcb do naprawj viary provadaé kh 
ualežj, t. j. trzymač si^ zawsze tej samej drogi. ale w odvrotnym kie- 
runku, któr§ Koációl, w pocz^tkacb swoicb, niewieroych do Gtnrstiisa n* 
wracai. Kiedy wi^c mamy do czynienia z czlowiekiem, w btgdne iipl%- 
tanym nauki i w obyczigacb skažonym, nasamprzód wszelkicb árodków 
užyé trzcba, aby go z grzesznych oabgóv wyzwolic i, póki si$ to nie 
stanie, nie tracič ani slowa dla przekonania go o bl^nej naace jego. 
Pewnego rázu, pami§tam, przyszedl do mnie kaplan, z nsilném ž^danieii, 
abym mu zbi} jego niew^tpjiwie m^lne zdar^ie o cclibacie. Upn^jin% 
z nim wszcz^iem rozmow^*. wkrótce przedemn^ serce sve otworzyt i po- 
kazato si§, že od kilku lat žyje w zwi^kn niegCKlziwym. Žatém, nie 
wdaj^c sig w nauko we d v sputy, poczalem nalejac nan. aby stosonek 
grzefizny zerwa?; co skoro przy pomooy ^aski Dožfj uczyail, zaraz i zni- 
ktj wszystkie jego przeciw celibatowi wí|tpliwo§ci, i žadncj jol nie 
mialem potrzeby bronic przed nim i tlumaczyó mu nauki katolickicj. 
Podobniež wi§c, gdy inowierca zaprzecza Kosciolowi prawa przykazania 
pod grzecbcm smiertelnym slnchania Mszy, dosc mu przcdstawic potrzeby 
gorliwej modlitwy i piloego ucz^szczania na naboženstwo, nie spieng%e 
8ÍQ z nim o prawo Koáciola, bo taki, rzecz pe^^na, pier^rej pehiienia 
obowi^zków religíjnycb zaniecba), nim przyszedl do zaprzeczenia samycfaže 
obowi^zków... Co do mnie, przekonany jcstem, že ktoby samego Lutra 
namow^ i gorliwoki^ swoja zdolal sklonic do przywdziania napowrót 
babitu i cb^tnego pelnienia powinnošci zákonných, tenby go tém samém, 
bez žadnej dysputy. i od bludných nauk jego odwió-Il. Ale niestety, do 
takiej odmiany ohyczajów tak nadzvryczajnej laski potrzeba, že trudno 
albo i uiepodobna spodziewač si^ takiego nnwróoer.ia. W každým razie 
jednak to pewna, že ten, kto inowiercy móvvi tylkj o obowi%zfcu žycia 
chrzekjaú&kiego, o pi^knošci cnoty, o zápale do modlitwy^ o ámierci, 
o piekle i tym podobných rzeczach, daleko wi^cej zdziala dla zbawienia 
duszy jego, niž ten, kto powaga i dowodami ble«Jy jego zbija. Bo czego 
tym ludziom najbardziej potrzela, to pobndki do poprawy žycia i záchyty 
do boja^ni i milosci Božej; tém leknrstwcm najpewniej í oA/^kateczniej 
mog^ byc uleczcni z choroby swojej.- T% miloscí^ ko W^dz^cym, któr^ 
sam w powyž5Z3'ch slowach przedstawií jako pierwsiy warunek do nawró- 
cenia ich. nacechowane jest wszystko žycie i dzíařanie F'a. W dzienniku 
jego zapisane na každý dzieá postancwlenia i intencje dozgonnej za bere- 
tyków modlitwy. b^dž za pojedyiícze osoby glównych sprawców i wo4i6vf, 
za Lutra, za HcLryka VIII, za Melanchtona, za Bucera i t. d., b%dž za 
care miasta szczególniej kacerstwem zaražone, jak Wittenberg^, albo Ge- 
new^. Tle rázy w krajů jakira lub miešcie missj§ rozpoczynaJ, nasamprzód 
Afjiolowi stróžowi t.?go krajů lub miasta si§ polecal, aby mu wyjednař 
u Boga prawílziw^ mlloáé ku tym, którym mial przepowiadaé i řaskg 
^kutecznego dla zbawienia icb przepowiadauia i dzialania. Pokorný i ci- 



Eabar. 23& 

chjr, w obejáda z wszystkimi dziwnie upnejmy i alodki, wfizystkich od- 
razu chwjtai za serce i zjedojwal sobie tycb nawet, którzy z daleka, 
z uprzedzeniem i niedowierzaniem naň spogl^dali. W Niemczeeh Faber 
pracowal blízko cztery lata, z przerw^ tjlko kilku miesi^cy, gdy r. 1541 
Ortizowi, wracaj^cemu z sejmu ratjzboáskiego do Uiszpanji, towarzjazyl; 
w której to podróžy zaszla godna wspomnieoia okoliczuošč, že gdy Ortíz, 
z calym orszakiem swoim, wpadl w r^ce zbójców i trzymany byl przez 
nich w zarokui§ciu, ažeby síq wielkiexni pieniQdzmi wykupil, Piotr saoi% 
tylko nprzejmoáci^ i cicboáci^ swoj^l tak na herszta wp!yn%l, že tenže 
uietylko jeíiców swoicli bez wykupu na wolnošč wypuácil, ale nadto je- 
szcze przed blogoslawionym spowiedi z calego žycia uczynil, wynekaj%c 
si§ grzesznego swego rzemiosla. Jako nieáwiadomy j§zyka niemieckiego, 
nie mógt wprawdzie Faber bezposredoio dzialač na lad, ale tém skute- 
czniej i szczQŠUwiej dzialal naú pošrcdnio, usilnie i prawie wsz^dzie z po- 
myslným skutkiem pracaj%c nad popraw% obyczajów ducbowieňstwa i mo- 
žných, z których pierwsi, przez gwalceníe prawa powsci^Iiwoáci kaplan- 
skiej, dmdzy, przez ž%áz% wzbogacenia si§ kosztem Kosciola í panowania 
samowolnie, natnralném uast^pstwem rzeczy ku nowym naukom 8i§ prze- 
cbylali. Powstrzymanie tcgo zgubnego pr%da i podžwignienie, juž to mniej 
jui wi^ej zupelne, ducbowieástwa i wyžszego spoleczeústwa do žycia 
zgodnego z zásadami wiary, slusznie si^ poczytywaé možc za glówn% 
zaslug^ Fabera; przez to stal si^ prawdziwie apoštolem tycb miejsc, 
których wplywem Si^oim dosi^gn^l, i jeszcze za žycia jego jemu to przy- 
pisywano, že nowa nauka, wstrzymana w swycb post^pacb, dalej si^ 
w Niemczecb, a szczególnie w ksigstwach elektorów duchownychy nie roz- 
szerzyla. W d^u czteroletniego pobytu swego w Niemczeeh przebywal 
glównie w Wormacji, Spirze, Ratyzbonie, Moguncji i Kolonji, wsz^diie 
tlumy niezliczone naokolo kazalnicy i konfessjonalu swego zgromadzaj^c; 
mnóstwo ž§daJ4cych odprawienia čwiczeá ducbownyrh pod jego przewo- 
dnictwem tak bylo wielkie, že ledwo mu zdolal uastarczyó: byli w idi 
liczbíe, prócz kilku biskupó\f i pannj^cych ksú^ž^t, kardynal Morone, 
ktÓTj go takže obral sobie za spo\viednika, i šlynny teolog Cocblaeus (ob.), 
którego glosne dla m^ža áwi^tego nwielbienie niemalo síq przyczynilo do 
wieikicy slawy, jakiej Faber migdzy uczonymi nicmieckimi nžywal. Kardy- 
nal Albrecht Brandeburgski, arcybp moguncki, rady jego w zarz^dzíe swej 
djecezji zasí^gal i wlasnego udoskonalenia, w cz^stém z pokorným missjo- 
narzem obcowaniu, szukal. Arcybpowi i elektorowi koloúskiemu Uerma- 
Qowi von Wied, jawníe sprzyjaj^cemu nowoáciom kaccrskim, posluszny 
wezvraniu nuncjusza papíezkiego, nie wahal si§ pokazaó na oczy prze- 
paáci zguby, w jak^ i siebie samego i djecezj§ swoj% wtnjca; a lubo przed- 
stawienia jego chwilowy tylko wywarly skutek na chwiejuym umyále nie- 
bacznego ksi§ž^cia, wszakže w djecezji jego nígszcz§;^liwszy ovoc sprawil 
kazaniami swemi, na które, prócz studentów, professorów ani wersy tetu 
i znaczoiejszych obywateli miasta, wi^ksza tež cz^áó duchowieústwa, z ka- 
pituly i biskupem leodyjskim na czele, pilnio ucz^szczala, a których 
i pobožnošc, przez cz^stsze užywanie sakramentów, odžyla, i wielu juž 
w wierze zacfawianych aczonych stanowczo od blgdów luterskich odští- 
pilo, i w klasztorach takže dawna karnošé si^ wznowila. Jemu takže 
towarzystwo Jezusowe zawdzi^cza pierwszego swego vr Niemczeeh czlonka 



236 Faber. 

i áwi§tego, hh Kaniaýusza, który, po kilku zaledwo dniach obcowania 
z Faberem, postanowil si§ oddaó nowema zgromadzeoiu. R. I5i4 nowe 
postanoictwo, wjznaczone Faberowi, przerwafó zbawienne jego w Niem- 
czech dzia^anie. Juž poprzedniego roku, gdj bawU w Koloi^i, Ignacy 
mu polecií udaó síq do Lizbony, gdzie król Jan III pragn%l go daó za 
Bpowiednika i doradcQ córce swej, zar§czonej is infantem, a póžniejszym 
królem hiszpaúskim Filipem II. Juž Faber, posluszoy rozkazowi, udal 
8ÍQ do Antwerpji, aby ztamt^d odplyn^ó do Portugalji, ale ci^žka cho- 
roba, jaká go w drodze zaskoczyla, a z drugiej strony usilne w Rzymíe 
starania nuncjusza Poggio, który pozostanie jcgo w Kolonji uwažal za 
DiezbQdnie dla dobra Košciola potrzebne, wstrzymaly do czasu. usknte* 
cznienie tego rozporz^dzenia, i Piotr,przy8zcd}9zy do zdrowia, wStyczniu 
1544 wróci} do Kolonji. Lecz w pól roku potem nalegania króla portu- 
galskiego sklonily Ignacego do ponowieuia rozkazu, którego tym rázem 
juž nie zdolaly cofn^č ani prosby nuncjusza, ani przedstawienía innych, 
jako ^samo juž imig Fabera w calych Niemczecb dodaje otucby katolikom 
i utwierdza pani^^cych w obronie religji; jako wplyivem jego, co jeno 
jest w Niemczecb lepszego wraca do Cbrystusa, a nie jeden takže do To- 
warzystwa wstgpuje** (List o. Le Jay do Ignacego). W Sierpniu 1544 
F., po doác pomyálnej žegludzo, przybyl do Ewory, rezydencji króla Jana 
III, który na dworze swoim zatrzymač go postanowil. Piotr, lubo málo sklon- 
ny do žycia i zgielku dworskiego, woli królewskiej ' sprzeciwió si§ nie 
mógl: pierwej jednak wyprosil Bobíe pozwolenie odwiedzenia nowo žalo* 
žonego kollegjum w Koimbrze, licz^cego juž do 60 mlodziežy, ówicze- 
niem w nauce i cnocie sposobi^cych sig do przyszlego zawodu apostol- 
skiego, a których Faber, kilka miesÍQcy tam pozostiy^c, umial, wÍQcej je- 
szcze przy kladem niž slowem, ožywič tym duchem, którego sam byl pelny, 
duchem ofíary i wyrzeczenia si§ siebie, žarliwej miloáci Zbawiciela i dusz 
krwi^ Jego odkupionych, i synowskiego dla Koáciola i przeložonych po- 
Bluszeástwa. W Lutym 1545, na usilne ž^danie króla, musial powrócič 
do dworu, ale w par§ miesigcy póiniej znowu 8i§, z polecenia Ignacego, 
udal do Hiszpanji, gdzie w Walladolid, kazaniem swojém i odbyciem 
éwiczeú duchownych, dziewi^ciu mlodzieňców skloní wszy do porzucenia 
éwiata i oddania síq towarzystwu, vrspólnie z o. Araoz pierwszy w Hi- 
szpanji dom zákonu swego založyl i pierwszy dal pocz^tek tej prowincji 
zakonnej, póžniej tak áwietnie i tak dlugo kwitn^cej. Tymczasem król 
Jan, chc^c przez to Plotrowi okazač czeáó i przychylnoáó swoj^, miano- 
wal go patrjarcb% etjopskim, czego F., jako rzeczy przeciwnej ducbowi 
i álubom towarzystwa, przyj^ó nie mógl, i ledwo Ignacy, úsilném stara- 
niem, zdolal sklonič króla do odwolania uiewczesnego zaszczytu. Jedno- 
czeánie F. odebral rozkaz powrotu do Rzymu, gdzie Papiež naznaczyl go 
jednym z trzech teologów, z towarzystwa Jezusowego powolanych na so- 
bor trydencki. W przeježdzie Piotr zatrzymal si§ w Gandji, u pobožnego 
k8i§cia Franciszka Borgjasza, który uložywszy z nim co bylo potrzoba 
do zamierzonego przez siebie založenia kollegjum w swej rezydencji, pó- 
žniej sam pod jego kierunkiem odprawil čwiczenia duchowne i wyniósl 
z nich postanowienie wst^pienia do Towarzystwa. Jest to drugí éwi^ty, 
którego Koációl i towarzystwo Jezusowe wplywowi Fabera zawdzigczaj^. 
Z Gandji F., juž nieustann^ prac% przy wielkiej surowošci žycia wycieň- 
czony i ámierteln^ choroby dotkni§ty, przybyl do Barcelony, zk^d je- 



Fakar. 237 

dnak, poshiszny až do ámiercl, xaras do Wloch odpípi^l i wLipca 1546 
w Rzjmie stan^L Ale podróž ta xadaía mu cios ostatní: zaraz po pny- 
bycia do Rzjma trawú|c% gor^czk^ zIožodj, przeczu} i z radoáci% powi- 
tal bliski koniec swój, i i Sierp. 154 6 poszedl po koronQ, zapracowao% 
nieprzerwaném poáwi^ceniem siebie dla chwalj Božej i zbawieDía bližních. 
Tak powszechne bylo nznanie éwi§tošci jego i tak gl^bokie zt^ pne- 
konaoie, že zákon, do którego založenia tak skutecznie si^ przyczynif, 
nie tyle przez šmieré tego požytecznego cztonka postrádal, ile raczej 
možnego pozyskal w niebie obroňc§, že w nowozatožoném kollegjam 
w Gandji, zamiast žalobnego nabožeíistwa, nroczvst^ Msz§ dzi^kczynn^ 
odpraviono, i á. Franciszek Ksawery, skoro otrzjmal wiadomoáé o ámierci 
starego swcgo przjjaciela, wzjwaé go pocz%t jako éwi^tego i patrona, 
i áwiadczyl o láskách codownjch, za jego przyczyn^ otrzymanych. W oj- 
czystej tak2e jego Sabandji lud, od samcgo zejácia jógo, poezii go czcič 
i czci po dzié dzieú jako blogoslawionego, i opowiadal o cudach, jeszcze 
za žycia prxezen zdzialanych, podczas krótkiej jego w przeježdzie do Hi- 
szpanji w rodzinnej parafji swej bytnosci. Jož w r. I56i dom, wktó- 
rym si^ nrodzil, zostal zamieniony na kaplíc§, w pocz%tka tego wickn 
odnowion^, i stal sig celém pielgrzymek pobožnego ludu, o czém i á. 
Franciszek Salezy w swej Filotei (II 16) wspomina i z rozrzewnieniem 
mówi o láskách i pociecbach, jakich sam na tém miejscn doznal. Osta- 
tecznie Kongregacja Obrz^dów, po ukoúczeniu, wcdlug przepisów kanoni- 
cznych, processn beatyfikacyjaego, nroczystyai dekretem z dnia 31 Sier- 
pnia (zatwierdzonym przez Pap. d. 2 Wrz.) 1872 przyznala Faberowi 
miano blogoslawionego. Uroczystoéé beatyfikacyjna míala ai^ odbyč 187 3 
r.; lecz dla okkupacji Rzyma miejsce jej zaJQlo uroczyste tridnum (6 — 8 
Sierp. 187 3 r.), w koáciele jeznitów w Rzymie odbyte. Cf. MemoricUe vítat 
Mptrilualia Venerahilia P. Petři FaM^ primi S.P.X. Ignatii alumm\ czyli 
wlasnor^zny dziennik blogoslawionego, zacz§ty r. 154 2, w k tóry m, po 
krótkim na wst§pie opísie žycia swego, zapisal dzieú po dniu laski wewn^- 
trzne, jakie od Boga otrzymywal. i\7c. Orlandťm S. /., Historíae Socie- 
tatis Jesu, pars I: Math, Tarmer S. «/., Societas Jesu apostoloram imita- 
triz, pars I; Dan. BartoU S. «/., Deiristorie della Ck)mpagnia di Gesík, 
Lltalia, Róma 16 73; Ign, Agricola^ Ilist. ProYínciae S. J. Germaniae 
superioris; M. Dépommier^ Yie du P. Pierre Fa vře dt la Comp. de J.> 
Chambéry 1832. Ant. Maurin^ Yie du bienheur. P. Pierre Leféfre, 
Lyon 1873. (Cornelyj. H, JL 

Faber. I {Févre de la Boderie^nr. 1541 w Boderie, w Norman^ji* 
sekretarz ksi§cia d*Alen^on, biegly w j§zykach wschodnich, w hiszpaĎskim, 
wloskim i innych enropejskich, um. 1598. W polyglocie antwerpskiej, 
wydawanej pod kiernnkiem Arías'a Montanu8*a, umieácil tekst syryjski 
Nowego Test. z tlum. laciúskiém. Wydal ksi^g§ patrjarchy aleksandr. 
Sewerusa o chrzcie i kommuuji chrzeá<gan syryjskich, wraz z tlum. la- 
ciáskiém, i przetlumaczjl wíele dziel na j^zyk francuzki, mí^zy innemi 
dziela Marsy Ijusza Ficina. Dwaj jego bracia Antoni i Mikolaj xnani 
s§ takže jako pisarze.— 2. F. Bazyli, ur. 1520 w Sorau, w Nižiz^ 
Luzacji, uczyl si§ w Wittenberdze, byl rektorem szkól w Nordhausen, 
Tennstadt, Kwcdlinburgu i w Erfurcie, gdzie um. 15 76. Naležy on do 
liczby tych uczonych w XVI w., klórzy, jakkolwiek luteranie, wszakže n^- 
boleániejsze wylewaj^ akargi na moralny, reUgijny i naukowy úpadek 



238 Faber. 

w Dowjrm koáciele. Faber uwažal po!oženie ówczesne prótestant^zmu sa 
rozpaczne: bezprawia czasów przedpotopowych i sodomskich byly, zdaDiem 
jego, J09ZCZ6 drobnostk^ w porównaniu z tém, .co s!§ wówczas dzialo 
w lonie reformy. Z pomíQdzy vrydanych przez niego pisni wapomnienia 
godniejsze: Thesaurus erudiHonis scholasticae^ Erf. 1571, pomnažany pó- 
zniej przez Buchnera, Cellaijusza i ineych; Dodaťki do 4 pierwszych cen- 
tur Ji magdúburgskieh; CoUectanea z dziel Lutra; O rzeczach ostatecznych. 
Cf. DólUnger^ Die Reformation 11 684.-3. F. {Févré) Djonizy, cele- 
stynjaniD, prowincjal i wikarjusz jeneralny swego zákonu, ur. w Vendó- 
mois 1488 r., um. w Paryžu 1588 r. Napisah Vita s. CoeUstíni^ con- 
acripta primům a Petro Álliacensi S.E.E. carcUnali, Umatiori stylo donata, 
Paris 153 9; Poema hebraicum de Immaculata Coiiceptione Virginie Mariae; 
Index alphabeticus ecriptorum graecoi*um et latinorran in omni genere litera-' 
turae^ i inne prače drobniejsze. N, 

Faber (t*. Fabrí, niemiec. Schmid) Feliks, rodem z Znrích (Ti- 
gurínos), od najmlodszych lat wychowywal si§ u dominikanéw w Bazylei, 
gdzie tež i áluby zákonné wykonat 14 52 r. Zt^d przeniesiony do TJlmu, 
byl lektorem w tamccznym konwencie. R. 147G ježdzit do Rzymu, za- 
pewne w interesach swego zákonu. Palaj^c gor^c^ ž^dz^ zwiedzenia roiejsc 
šwigtycb na wschodzie i álubem sig do tej podróžy zobowi^zawszy, wy- 
robil sobie na t§ podróž zezwolenie Papieža i jcnerařa zákonu i wyje- 
chal z Ulma 14 Kwietnia 14 80 r. Trwala ta podróž 7 miesigcy. Gdy 
wrócil, prosili go wspólbracia, aby im podróž opisal. Faber, czyni%c 
zadoáč tej prošbie, poczi^l rozczytywaó síq w Pismie á. i kommentarzach, 
w dawniejszych i póžniejszych opisach pielgrzymek. Materjalów žebral 
dosyc, ale trudnoéó niemal^ napotkal w icb porz^dkowaniu, bo wiele 
mial w^tpliwoáci. Opisy niebardzo sig rai§dzy sob^ zgadzaly, a on zbyt 
krotko (tylko 9 dui) bavvil w Jerozolimie, žeby raógř stáno wczo swe wat- 
pliwoáci rozstrzygn^é. Dia tego znów, za pozwoleniera Papieža i swej 
zakonnoj zwierzcbnoáci, udal sig na wschód, jako kapelan i towarzysz kli- 
ku panów niemieckich. Tym rázem podróž jego trwala blisko lO mie- 
sigcy (od 14 Kwiet. 1488 do 2 8 Stycznia 14 84 r). Zwiedzil nictylko 
JerozolímQ i jej okolice, lecz takže pustyni§ arabskí| i Egipt. Opis tej 
podróžy sporzt^dzil 1484 r. i zostawil w dwutoraowym rgkopiámie, które- 
mu dal tytul: Eoagatorium in Terrae sanctae, Arahiae ct Aegypti peregri- 
natíonem (w calošci wydane pierwszy raz przez Konr. Dietr. Hassler'a, 
^Stuttgart, 1843-^49, 3 v. in-8, jako tom II— IV publikacji p. t. Bibliothek 
d, Literar. Vereins in StuUg.). Opis to bardzo drobiazgowy, do tego 
stopnia, že nawet o odbywaniu potrzeb nátury na okr^cie osobný roz- 
dzial napisal, nic zaniedbal tež nadmienió, gdzie i kiedy zabijal robactwo 
pasožytne i t. p. Lecz obok tycb drobnostck, wigcej jest rzeczy powaž- 
nycb, czgsto roztrz^san3ch krytycznie, z erudycjjj, na jak^ si§ tylko mógl 
zdobyé ów wiek. Autor najwigcej opisuje to, co sam widziah každcj miej- 
scowoáci podaje historjg i zwyczaje, których sam byl áwiadkiem. Maluje 
tož dokladnie zwyczaje pielgrzymów, žycie okrgtowe i t. d. Dzielo jego 
czyta sig z wielk^ przyjemnoáci^. Do r. 184 3 znan^ byla tylko skróco- 
na pielgrzymka jego w jgzyku niemieckim (Eigentliche Beschreibung der 
hin und wider Fahrt zu dem heyl. Landt gen Jerusalem)^ od r. 155G kil- 
kakrotnie wydawana (ob. Tobler^ Bibliographia geogr. Palaest. p. 33). Oglo- 
ftzona pod imieniem Breitenbacba Historia peregrinationis fíifrosolymit. 



Ftber. 239 

(MogantíAe 1486, Spirae 1490 i 1502) ma hjé podobno, pnfmgmoiej 
w pólowie, dzielem F. Fabra. Sam Faber opo^riada (I 182), ie jego towa* 
Tzjsz podróžy Bernard Brettenbadi, dáekan mognncki, z bibljoteki do- 
minikanów olmskich wzi^ opis Ziemi šwi§tej i nmieácíl w 8wej Piď 
grzymce (Peregrinale). Oprócz Evagjtoríum^ napisal F. jeszcze Historiae 
Suévcrum Ubri 11^ zawieraj^ce w sobie dzkje jego ziemi rodzinnej od r. 
180 — 149 0, bogate w wažne wiadomošci wjdane przez Goldaaťa {Scri- 
ptaresrer. .SVmc., Francof. l605iUlmae 1725). Ob. Oudín^ Corament.de 
9crípt. ecd. m 2734; Bshard et Quetif^ Scrípt. ord. praed. I 871; náher- 
/m, Disscrt.de vita, intinerib. etscríptisFelicis Fabri,GottÍDg. 1742. X ÍV.K. 
Faber Frjderyk Wilheim, ar. 28 Cz. 1814 r. w CalTerle/, 
w hrabstwie York, gdzie ojciec jego by} asesorem s^da biskapiego w Dur- 
ham. Uczjl si§ w Harrow, póžoiej stadjowat teologj§ w Oksfordzie, ale 
przytém z zamilowaniem oddawal si§ poezji i 1886 r. otrzyma! nagrod^ 
za poemat Rycerze i, Jana. Pa}aj%c cb§ci% sinženia sprawie reiigji, cbdat 
žycie swoje poáwi^ic na to, aby, jak mówit, w košciele Božym zrobié t^ 
trochy dobra, do jakiegO Bóg zdolnym go nczynií; dla tego r. 188 7 przy- 
}%l áwi^cenía anglikaúskie, i pozostal przjnniw. oksřordzkiro. R. 18S8 
wyda! Dawne dzi^je Kascioia tc Anglji (The ancieat thinje^s oř the Cburcb 
of England), gdzie broDÍ aogHkanizma pko Košciotowi katoHckiema. F., 
podobnie jak Newmann (ob.), nyšlat o powrocie do Košciola katolickiego, 
ale pko ^romanizmowi.* Studjum Ojców wskazywalo mu, že stanowisko 
takie podobné jest do wiela odszczepíeúczych mchów w dawnych czasacb. 
W^tpUiTOŠci rodzity si§ ci^gle, ale bral je on za pokosy. Podróž na sta- 
lým lodžie odbyta 1841 r., dla zbadania stosnnku anglikaiiizmu do innych 
košciolów, nie posnn^la go dalej; kr^powaty go jeszcze silnie uprzedzenia 
pko Rzymowi. Owocem tej podróžy bylo opowiadanie, O tém co wiJzial 
i myilal o ho»eiolach obcych (Sigbts and thougbts in foreign Cbarcbes). 
B. 1848 ofiarowano mn probostvro (rektorát) w Elton. F. wahal si^ cbwil^: 
nowe obowi^zki, które pojmowal bardzo powažnie, níe pozwaialy mu jnž 
na ulnbione prače literackie. Ale czešé Boža byla dla niego rzecz) gló- 
wn^; zreszt^, jakže lepig, skateczniej mógl služyó Bogu, ježeli nicwslnž- 
bíe dasz, krwi^ Chrystnsow^ odkupionych? Wkrótce tež poeta, literát, 
nat^il proboszczo?rí. Przyjaciel jego, poeta Wordsworth, pisal wówczas 
do niego: ^Nie robi^ ci i tego powodu wyrzntów, ale Anglja traci jedné- 
go prawdziwego poet^.* Jak wysoko pojmowal F. slažb§ loiplaúsk^ prze- 
konywa uczyniony wówczas przezeú álnb czystoici. Gdyby dusza jego 
nižszy nieco przybierala polot, przy tkliwém, ncznciowém z natnry nspo- 
sobícnin jego serca, F. nie zawahalby 8i§ otenié, jak to robi§ mlodzi an- 
glikaiíscy dachowni. Przed obj^ciera probostwa, F. pojechal jeszcze do 
Rzymn (Maj 184 3), aby tam przypatrzyč 5i§ katolicyzmowi. Wiara wpra- 
wdziwoéé košciola anglikaúskiego byla w nim jué zachwiana. W košciele 
i, Jana Lateraneáskíego byl na Mszy papiezldej, która silné na niego 
wywarla wraženie. W glowie jego tysi^ce powstawalo mysli; burza, mio- 
taj^ca sercem, wygnala go na nlic§. Ale kamienie, proch ziemi mówíl 
mn o obecnoáci Boga. Gdybym si^ nie wstydzil, mówil, bylbym zdj^l 
obuwie, aby bos§ nog^ po éwi§tym gruncie st^pač. Dlugo póžoiej i go- 
r^co modlil si§ przed oHarzem á. Aloizego; niewypowiedziana walka roz- 
dzierala jego dusz§, zdawalo mu 8i§, že oszaleje, ježeli nie zostanie ka- 
toUkiem. Dwa rázy juž wybieral ai^ do kollegjum angielskiego, aby pro- 



240 Faber. 

lié o przyj^cie do Koáciola, ale wstrzyma) síq i wrócil do krign, niopo- 
zyskawszj jeszcze pra^vdziwej dla swojej daszy ojczyzny. Gdy dr. Graat, 
ówczesDj przeložony kollegjaiD angielskiego, a póžniej bp Sonthwarku, 
przedstawil go Grzegorzowi XYI, Pap., ten wezwal go, aby zostal synem 
Koácio}a. F. odpowiedzial, iž s^dzi}, že powinien byli zostaó w koáciele 
anglikaáskim, poniewaž tym sposobem miai nadzieJQ wiele dusz wyrwač 
z duchowej zgnilizny. „Byó to može, rzekl Papiež, ale ratuj wlasn% tw% 
dasz§, w}asn% daszQ!*' W Elton znalazl F. paraQan swoich zupelnie pra- 
wif& niereligijnych, ale gorliwoáci% swoj%, swemi kazaniami áci^gn^l ludzi 
do «oáciola i zyska} icb serca. Žywot prowadzil jnž wówczas bardzo sa- 
rowy, w uniartwieniu, poácie i modlitwie. Na pocz%tku r. 1845 wydal 
Žywot é Wilfrida^ w którym si^ tak zagl^bit i rozmilowal, 2e sam pra- 
gn^l nosió imi§ áwi§tego. Ale á. Wilfrid byl synem Rzymu. F. tež pí- 
sal: ^Wilfrid \vidzial, že jedyn^ dlaú rzecz% byla pielgrzymka do Rzymu, 
aby w cieniu katedry Piotrowej nauczyó síq pewnej drogi doskonaloáci." 
Slowa te obndzily wielo halasu pko Faberowi, nawet przyjaciele wiele mu 
robili z tego powodu bolesnych wyrzutów. W pazdzierniku t. r. Newman, 
Dalgairns, Papes, Christie, Cottin, Morris i wieln innych znakomitych an- 
glikanów powrócilo na lono Koáciola. F. wahal si§ jeszcze, bo obawial 
síq pozostawió swoj^ paroO§, któr^ udalo mu sí§ wyrwač z oboj§tnoáci 
rebgijnej. Ale z drugiej znów strony, niepokoil si§ bardzo myál^ o wa- 
žnoáci swojego áwigccnia kaplaiiskiego. W nocy 12 Listop. 1845 wez- 
wany do cborego, poniósl mu kommui\j§, któr^ gdy chorému podawal, 
w duszy utkwila mu silnie myál, že to co daje nie jest Ncgáw. Sakramen- 
tem, že on sam nie jest prawdziwym kaplanem. Nast^pi^'^cej niedzieli 
(16 Listop.) odbyl nabožeástwo, jak zwykle, ale nie rozdawal koramupji. 
Wieczorem wst^pil na kazalnic§ i mial požegnaln% mow§. „Opowiadalem 
wam, mówil, prawdziw^ nauk§, ale poznalem, že nauka ta nic jest nauk% 
koáciola angielskicgo. Przcciwnie koációl ten pot§pia j^, o ile tylko glos 
swój pko niej podnieáó može, i dla tego musz§ was opuscič, a iáó tam, 
gdzie prawda mieszka./ ParaQanie byli zdumieni: wielu poszlo za nim do 
plebai^i, prosz^c go, aby nauczal czego chce, byle tylko z nimi pozostal. 
Faber sam nie dowierzal sobic, czy b§dzie mial ail^ opuácié swoich para- 
Qan, i dla tego kilku przyjaciól musialo mu przyrzec uroczyácie, že go 
w razie slaboáci gwaltem uwioz^ i doprowadz^ do ksi^dza katolickiego, 
przed którym mial zložyé wyznanie wiary. Nast^pnego raná op uádl Elton; 
10 osob, pragn^cych takže wrócié do Koáciola, towarzyszylo mu w podró- 
žy. Cala wszakže parafja byla juž na nogach: zewsz^d slychaó bylo glos 
tlumiony Ikaniem: „Niech cíq Bóg blogoslawi wsz^dzie, gdzie pójdziesz/ 
Tego samego dnia jeszcze w Northampton F. zostal synem Koáciola. B. 
184 7 przyj^l áwi^cenia kapladskie i pod Cotton w Staffordshire,; gdzie 
lord Shrcwsbury dat mu pi$kn% posiadloáč, založyl zgromadzenie trtV/n- 
djanówy maj^cych na eelu niesienie poslugi duchownej wszgdzie, gdzie kaie 
biskup djecesýainy. W kilka miesi^cy przyj^l F. 150 osob do Koáciola, 
a po niejakim czasie jedna tylko w calej okolicy rodzina pozostala pro- 
testanck%. Gdy jednak Newman zaprowadzal zgromadzenie oratorjanów 
á. Filipa, wilfri^janie przyj^li regulQ tego áwi^tego i F. w wlasnym swym 
domu zostal nowicjuszem. Gdy Newman zakládal dom w Maryvale pod 
Birmingham, F. z 6 kaplanami ziumowal now% osad§ na King William 
Street w liOndynie (31 Mája 1849). Pracy bylo wiele i pracowano tež 



Fafcar. 241 

goriiwie. F. d^gie prawie pnesiadjrwa} w konfesjonale, dwa, tr^ nzy 
menz na ddeň wst^powat na kjualnic§, cboé ci^sto Uk slabý ^ že ledi^ie 
sie mógt na aogach trzjniač. Nadto, c^žjty na nim Uopoty pnetožeú- 
stwa. Nie wied2ial níkt po za klasztorem, jakie w mnracb prowadzoao 
žyde. Braciom (zajmowali trzy pokoiJd, czwartj bjt kaplicf) zbjwalo 
cz^sto na požjwienio dostateczoém i zdrowém, a zawsze na powietrzo czy- 
stém, gdj munr wilgotne i zaciešnione zaražaiy atmosféry swend wyzie- 
wami; na zewn%trz zakrjwano bied§ starannie i wszysoy s^dzilí, ie ora- 
toijanie 54 Indzie zámožní. Wreszcie, gáj brak powietrza zbyt pocz^ 
podkopjwač zdrowie braci, oratorjnm przenioslo a^ I854 na Brompton. 
Zdrowie Fabcra zawsze slabe, bjlo na kilka lat przed ámierd^ tak nad- 
w%tlone, iž níe možná bylo liczjč na dwa dni jego žyda. A jednak, po- 
mimo derpieú, zacbowal d^gle przedziwn^ stodjrez dndia, každego przyj- 
mowal tak uprzejmie, iž žegnac si§ z nim przydíodziJo zawsze z žalem, 
i ježeli ž^daj^emu mógl co zrobič, robil natycbmiast, a nie oazcz^dzaí 
sÍQ wéale. Pomimo tego znalazi czas na oapisanie nast§pnydi dziel, opra- 
cowanydí starannie: Zywot iw, Filipa Nereusza; Wtzystko cOa Pana Je* 
zuta, ezyli latvre drogi milcéci Bozej, 1853 (na pol. thim. M. Ciemniewska, 
wizytka, Warsz. 1858); Konferencjt duchcwne, 1859; Stwórca i stworienie^ 
czyU cuda mihéci Božej, 1856 (przekl. pol. przez M. Ciemniewsk^, Warsz. 
1865); O uszanawaniu Papieia; Krew Przenajiíci^za, czyli cena zbawie* 
nia nasztgo^i^&Q (M. Ciemniewska thim. naj^yk polski, Warsz. 1874); 
Sajéw. SakrametU, czyli dzSela Bože; U ztop krzyža, czyli boleéei Marji, 
1858; Betlecm, czyli iaj^mnica dzieci^ctwa Zbawiciela, 1860; Postfp duszy 
w zyeiu duchotcém; O vtzanowamu Koéciola, kazanie miane w dzieú Zieh 
áwi^tek; Kéiqzha Eula^ 1858. Jego PieM, niektóre dmkowane 1848 
dla níyiku koogregacji á. Wilfrida, wydane nast^pnie 184 9 p. t. Jezx'8 
i Motrja^ pomnožone w 3 wyd. (jest ich 150) 1862 r., 8^ w užydn we 
wszystkicb koádolach katoliclddi, gdzie mówi^ po angielsko. Niýznpel- 
niejsze z thimaczen dzielF^ajest nicmieckie ks. Ratisbonn'a. Dziela Pa 
odznaczajji si^ žywém uczndem pobožoosci, mig^ one wdzi^k sobie wlas- 
dwy, zdaje sí^, že p?ynie z nicb Idmienie nieba. Na každej stronicy 
czné n ich pisarza przej^ie síq obecnoédi| Boga. F. labi obrazy, któro 
wielk^ prostoty swoj^ i nataralnošd^ chwytaj% czytelnika za serce, ale 
po nad malarzem gómje w nim kaplan gor%cej miloád Božej. Gzytaj^ 
go, modlimy si§ z nim. Wiara antora tak jest siln^, že najzimniejszego 
nawet niedowíarka nderzy: nierozprawia on nigdy, nie roztrz^sa w%tpli- 
woéd. Prawda wyst^paje n niego, jak gdyby nigdy nie byla zaprzeczan^; 
zarzQcaj^ mn tylko nieldedy brak ácisloád i dokladnoád teologicznej. Cí- 
v(Ua Cattolica (iS7i r.), 2 powodn wloskiego tlnmaczenia dziel Fabera 
(przez Marietti'ego), pisze: .Pochwal^ dziel dacbownych o. Fa možná 
w ten sposób streácié, že pinkne icíi slowo, owoc pi§knego nmysln, wy- 
cfaodzďo z pod pióra, po przejáciu przez ogieň pi^kniejszego jeszcze serca. 
Wielki jest jego dar slowa, myéli i uczncia, ale wi^cej jeszcze oderza on 
bannonijnym zlewem tych darów... Každé z dziel Fa jest zárazem dzie- 
leni literackiém i ascetyczném, dzielem wieUdego nmyshi, wielkiego serca 
i wielkiego talentn, dzielem niepospolitém, w którém laská ndoskonalila 
i ožywila bogat^ nátury." Dziela jego, rozcbodz%Ge si§ tysi^cami po £nro- 
píe i Ameryce. kosztowaly go wiek: derpial on ci^le na ból glowy, 

Er.eykl. T. V. 16 



242 Fabar. 

a po úkaéaeoííí kiidcg swq pracy z^Midal dpej. Pod kooiec 1S€1 n 
mosial zapehiie zaprzesUé pisania. Um. 2 7 Wrx. 186S r. Nawei ga- 
zeta Moming PoU napisaU o nim wówczas: .Nikt níe x^necif, ie F. 
bjt jednjm z njýpobožniejszjch, mýtagodniejszjch i nigsympatycxaicjsijcli 
lada na évíede." CL /. i:. Bawdem (oratoijanin londjúaki), Vie el lettres 
dn r. p. Fr. W. Faber, tradoites et pré<^dée3 d*ane introd. par FkUi" 
pin de Eivitres, Paris 1872, 2 t. N. 

Faber Jakob. i. (Feore)^ doktor sorbcnj i oficjal arcbpa z Boorges, 
nm. 1716 w Paryžn, zoany z polemiki, jak) prowadzit z Arnaalďem, 
Kaimbourg*iein i Aleksandrem Natalisem, rówoie jak ze sirego Ánti-Jour* 
md de$ assembUeš de Sorbonně^ gdzie bronil Sorboaj pko jeznitom w kwe- 
ttjach chiůsklch. Glówniejsze prače jego s^: 3íoi//s imnneibles pout eon- 
vainere eeux de la reBgion piétendne r^ormée^ Paris 1682; Noucdle eon* 
/árence avec un ministře Uuchaní les cauea de la séparaiian des proieUanie^ 
1683; ksí^žka ta miala wielkie powodzenie. Instruetions pour eanfirmer 
lee ncuoeaux canvertie dans la foi de tEglise, A*. — 2. F. J. S t a p a 1 e n*s i s 
(Jacqaes Leféyre d*£taples), ksi^dz, jeden z najzoakomitszych aczonycb 
sw^o czasa, nr. ok. r. 1440 w Étaples pod Boalogoe, nad morzem, 
z rodzícóir ubogich. Bieg^y w jazykách starožytaych, w fílozoQi i mate- 
matyce, byi nanczycielem wkoliegjam kardynala Lemoioe w Paryžu; r. 150 7 
rzacit t^ posady, a osiadl w klasztorze S.-Génnain de Pres (gdzie nczeú jego 
Bri^nnet, póžoi^ bp w Meaax, byi opatem) i oddal si§ stadijom biblij- 
nym. Tn opracowal Fialterium quincupUx^ gaUicum^ roman,^ hehr.^ vetus 
coneíUatum cum brecihue notís (Paris 1509; ^'ib. 1513; Caeo 1515) i nowy 
przyklad listów á. Pawla z kommentarzem {Comment, in eplas s, Pauli cum 
versime earum duplicú Vidgata et Fabn\ guam vocant Intelligentiam^ Paris 
1512; 1515; Basil. 1527; Paris I53i: Colon. 1531 etc.). Ostatnie 
dzielo przez sorbon^ zostalo pot§pione. Jeszcze ostrzejsz^ cenzory šci%- 
gn%l na siebie wydaniem rozprawy: Disceptatio de S. Maria Magdalena 
triduo Chritti reeurgentis et es tribus una Maria (Paris 1518) i Disceptatio 
II (ib. 1519), gdzie dowodzil, že Marja Magdalena róžn^ jest od grze- 
sznicy, wspomnianej w Lac. 7, 3 7. i od Marji z Betanji. Okolo tegož 
czasu (1519 — 21) przeniósl síq F. do Meaax, gdzie okolo Brigonneťa 
žebrali 8i§ juž byli niektórzy dochowni, przejgci no watorskiemi ideami. 
F. zostal(i523) wikaijnszem jeneralnym Brígonneťa i pracowal dalej nad 
Biblj^ w dacha reformatorskim; dla tego prawie wszystkie jego przeklady 
przez Sorbon§ byly pot^piane, a przez parlament surowo ácigaoe. Do ta- 
kich naležy przeklad Nowego Testamentn, który wychodzil mýprzód bez- 
imiennie, cz^iami w Paryžn r. 1523; Les Sainctes Évangiles (w Czerwcu), 
Les Epistres de S. Pol, Les Epistres catholiques (w Paždzier.), Les Aetes 
des Apostres (teg. mca), tÁpocalypse S. Jehan (w Listop.); potem w caío- 
éci: Le Nouveau Testament de N. S. J. Chr. nouvellement trad. en fr, (Pa- 
ris 1524 w Stycz.), zakázaný przez parlament (25 Sierp. 1525); z tegož 
prrekladu wyj§te Epistres et Évangiles pour les 52 dimanches de Can^ á tusa- 
ge du diocése de Meaux (i 523), pot§pione przez dorbon§ (1523) i zakázané 
wyrokiem parlamentu (28 Sierp. 1825). Z Starego Testamentu przeložyl 
nigprzód Psalmy (Paris 1525 czy 1523). Dot^d wszystkie wyroki parla- 
mentu ograniczaly síq tylko na przytrzymaniu lub paleniu dziel F'a; opieka 
króla Franciszka I i giostry jego Malgorzaty de Valois chronily F*a od 
gorszych skutków. Lecz gdy r. 1525 Franciszek dostal si^ w niewole, 



Faker. 243 

a Mátgorzata w^jecliaU % Franeji, parlament zapozwal Fa, jako podej-^ 
rzanego o herezJQ, przed swój s^d (3 Paždz. 1525). F. schronil bíq do 
Strasbarga, do Capitona, i akrywař 8i^ pod im. ÁDtooíego Peregrimisa 
{H^erwmjard^ Gorresp. des reformát. I 41 1). WygGanie krotko trwafo, bo 
król Fraociszek I, wródwszj z niewolí, zawiesit proces przedw F'wi, jego 
samego przyzwal do kraja (w Kwiet. 1526) i zamianowaf naaczjciei^ 
mlodego ksÍQcia Karola Orleaúskiego i bibljotekarzem w Blois, na której 
to posadzie F. zostawal do r. 15S0. Uwolnionj ze dwora, adal si§ (i5Si) 
na dwór Matgorzatj de Valois do Nerac i tam f 1537 r., wáród zgryzot 
snmienia {Farel^ ap. Bonnet^ Bedts da XVI siécle, Pária 1864 s. 18..). 
Labo F. holdowal niektórjm opinjom nowatorskim, z Košciolem jednak 
nie chda! zrywač i protestanci nie przjznaj% si^ do niego. Niestnsznie 
tel niektórzj (cf. Sehróckh^ Kirchengesch. t. 39 s. 496), z powoda jego ob- 
jaánienia XII rozdziain pierwszego lista do Korjntjan, robi) go nanczjr- 
delem ubikwizma (ob.). Faber nie mówi tn o wlaáciwém, ale o mystjczném 
ciele Chrystnsa, jakiém jest jego Koációl, i w caljm Jego wjwodde nie 
ma anislowa, któreby nank§ nbikwizmn przypominalo. „Bl§dy jego, mówi 
Duncjnsz Aleander (ap. Hermin ard^ Corresp. des Ref. II 38 7), w gmncie 
Tzeczj hjly nieznaczne, lecz nowoáč w pocz%tkach wjdawala je wi^kszemi, 
bo bylo nieslychan) rzecz) zmieniaé cboéby sylaby i poprawiač tekst 
uszkodzony przepisywaniem kopistów, w przekladzie przez Kosciól nžywa- 
oym." Dia tego w Rzymie lagodniej si§ na spraw§ Pa zapatrywano, niž 
we Francji. Aleandrowi Papiež polecíl sklonič go do odwolania na 
pišmie niektórycb ost^pów, albo, žeby si§ udal do Wloch (ib. cf. Lámmer^ 
3ionam. Vatic. s. 95). Temni F'wi przypisnj) przeklad calego Starego 
Test.: Jba Samete Bible enfranqoys transiatee sdon la pure eí entiere tra- 
-dvction de S. Hierome. Pierwize jej wydanie (.\atwerp. 1528) -wiemiij 
trzjma 8i§ Wnlgaty, w nast<piych (1530 i 1534) s) poprawki wedlng 
tekstu hebrajskiego (ob. Z>. AWm, Dissert. snr les Bibles firan^. imprímées 
josqďen 1542, Paris 1710). Jane dziela Pa s^: Commentarii imtkUaru 
in 4 Evangelia (Meldis 152 2); m epUu Joannis^ Petn\ Jacobi et Judae (ib. 
1525); CorUempUuiones idieíae (1519); Vocabulaire dupseautíer expoii en 
/ran^ (Paris 1529). Cf. B. Simon, Hist. crit. da N. T. L 3 c. 34. Noo- 
Telles observat. s. 146. C. ff. Graf. Essai snr la vie et les écríts de J. 
L. d*E., Strassb. 1842; to samo pomnožone w Niednera Histar. Zeiuchr. 
r. 1852 n. I, II. Douen^ Hist de la societě bibliqne protest, de Paris, 
Par. 1868 s. 1 — 31 (autor powtarza ci^le: peršecvtíons, fureurs i t. p. 
jaldck niby doznawal F., a oprócz cenzor sorbony i bezskntecznych wy- 
roków parlamentu, žádných innych przeáladowaú nie pokazoje). H, de Sa- 
hatíer-Flantier^ J. Le Férre d'£taples d aprés de nouveax docnments. 
Par. 1870. Filozo6czne dziela F'a, mianowicie kommentarze na Ary- 
atotelesa (wylicza /. A. FabríduM, Bibliotb. med. lat.), slnžyly do wykladn 
w akademji krakowskiej {WiuznietiM, Hist. lit poL III 216). X. W. K. 
Faber Jan. i. a Carmnit (Carrin-Epinois), dominikanin, kapelan cesa- 
Tza Maksymi^ana I od 14 7 7 r., aotor dzi^a Campendhsa ex variiš lihríg 
exhoHaUo ad omneš Ckristi fideUum eliUts. — 2. F. J. zwany Augustanus^ 
ppníeiraž przez dlngi czas mieszkal i pracowa! w Angsburgo, nr. w Freí* 
borga szwajcaraldm, uczony dominikanin, kaznodzieja dworsld i spowie- 
dnik cesarza Maksymiljana h przyjaciel Erazma Roterdaraezyka, póiniis 
jednak, z powoda chwiejnošd tego ostatniego, Faber niekorsyslnie o nim 



244 Fabar. 

-« Rtjme przemtwuf, cxém znowH objaáoia ú^ mepadbUtaiB o F. idsiúe 

Enxuui w liide do Ifidcja Kretzer'a (i^si r.). Z pism F^a znanj jeit 

tjlko'plan rokowaá z Latrem, n^nsasj dla elekton Frjderykm makiego. — 

3. F. J. £ Heilbronna, oř. w tém miekie 1504 r., wst^it do dominika- 

nów w WimpíeHf zk^d kontem miasu wj&laoj bjt na naak^ do Koloigi. 

Augsburgski biskiip Stadion pomenjl mu 1534 r. míejsoe kaznodxiei ka- 

tedralnego; czas jakiá bjl kazDodziej% w Pradze caieskiej; f ok. r. 1570. 

Pisma aczonego tego i žarliwe^ dominikanina s^: Pífé ksiqg o Jfiry eiraii- 

geiickiej^ po niemieckn, tlam. na tadn^ L. Saríos; Proroctwo Joda, oéjo' 

im<me kazaniami^ po niem., tlam. na laciný Tilman Bredembach; ŽVvctet 

qmhis dignotcuntur haeretiei (logolst. 1551, ma wiele malo znaných wía- 

domoéci o Lutrze); Enchiridion bíblionan comdonatori in popvlaríhuM decU" 

matwmbus utíU; KróUwtka droga czyli hazank na JertmjoMza c 6 ¥. IS, 

po niem.; Ktiqzka do nabožtfotwa^ žebraná z Pitma éw. i dziei $. Amgmtig* 

na po niem., ttamaczona takže na laciný; Ttstimonxum Serípturae H Patrům^ 

B. Petrům Áp. Romae fuiěst; Szereg Pajneig i cesarzów^ po niem.; Quod 

Jide$ esse pošsit dnt caritate; Richardi PampoUtani Anglo^SaxonU erttMtae 

ennaratione* inp$aImos. Cř. Echard et Q«rt'/, Scrip. ord, praed. II ICl. — 

4. F. J., bp wiedeúski, wlaáciwie nazynaí sig Heigerlin^ lecz te ojdec jego 

byl kowalem, zt^ nazwano go Faber, lab Fabrí; nr. w Leatkircb, w Szwa- 

bji, r. 14 78, wst%pil wczešoie do dominikanów, aczjl síq teologji w Fry- 

bnrgn (w Bryzgowji), gdzie zostal doktorem teol. Byl wikaijoszem w Lin- 

dau, nast^pnie kauonikiem ofícjalem bazylejskim. W Bazylei zaprzyjažml si^ 

z Erazmem Roterdamczykiem , za którego rad% zabral síq do czytania 

Ojców Koéciola. W roku 1518 zostal oficjalem bisknpa konstanQeá- 

skiego, a papiež Leon X mianowal go protonataijaszem apostolskim. F. 

byl przyjacielem nauk, popieral ncz^c^ si^ mlodziež, a na pocz^ki 

reformacji spogl^l z sympatj^, s^zj|c, te szlo tam tylko o zniesienie 

dawnycb nadnžyc, jakie si^ do Kosciola wkradly. Polecil nawet Zwin- 

gljuszowi miewaé kazania pko Bernardovi Samsonowi, franciszkaninowi, 

który zajmowal síq gloszeniem odpastów w tamtych stronach. Gdy jednak 

zmíarkowal, že reformatorom nie chodzi o reformy, ale o oderwaníe od 

Koócic^, stanowczo wyst§pil pko reformacji i zostal jej jednym z nig- 

žywBzych i najpot^žni^szych przeciwników. Pierwsze swoje písmo pole- 

miczne p. t. Opiis adverms nova qnaedam dogmata Martini Lviheri^ wydal 

1522 r. w Rzymie, dok^ 15 2 1 r. sig ndal i gdzie kilkanaácie przebyl 

miesi^cy. Nast§pnie wydal swój MaUeus haeretícorum sex libri aď Hadria- 

num VI Summ. Pontificem^ Colon. 1524, i odt^d widzimy go nienstannie 

Btowem i pismem zwalczaj^cego dawnych swych przyjaciól (Zwing^nsza, 

Oecolampadjnsza, Melanchtona i innych). R. 153 2 rozprawia na pnbli- 

ezném kollokwjnm z Zwingli'm w Zttrícha, r. 1526 jest na dyspneie w Ba- 

den, r. 1529 na sejmie w Spirze, r. 15S0 na sejmie wAngsbargn, gdzie 

szczególniej bierze ndzial w pišmienném odparcin tcyznania augsbwrgskiego. 

Na tych i innych zebraniach F. wyst§pige jaž to jako pelnomocnik i ofi- 

(jal bpa konstancjeúskiego, jaž jako radca Ferdynanda I, arcyksi^a au- 

Btrjackiego, a póžniejszego cesarza. Ferdynand bowiem polabil iarliwego 

obroúc§ Koáciola, obral go swoim spowiednikiem i w nigwažniejszych spra- 

wach jego zdania zasi^gal. Obawiig^c síq napadá Turków na W^gry 

i AustiJQ, wyslal go Ferdynand do Hiszpanji, a nast^pnie do Henryka 

TIII, króla angi^lskiego, celém ijednania sobie pomocy zagranicznej. R. 1 52a 



Faber. 215 

posU go do Wiedota, gdsie, wespól z uniwersytetem, mial dziiďaé przed* 
wko post^pom luteranizma w Austrji. Wtenczas te2 zostal F. koa4Jatorem 
bpa neasztadzkiego, proboazczem w Badzie, a r. 1530 bpem wiedeúskíiii, 
administrQj^ przjtém biskapstwem neusztadzkiém do 15S8 r. Obowi^zki 
swoje pasterskie w trudných czasach z wielk^ spelniat žarliwošci^. W ka- 
tá% niedzielg i áwigto miewat kazania, prowadzit rozprawy o rzeczach 
wiary ze swjnii djecezjanami, licznemi pismami odpieral napaič herezjí, 
založji w Wiednia konwikt na 12 abogich studentów, chc^cjch wst^pič 
do stana duchownego; obogich wspierai hojnie. Um. 21 Mája 1541. 
Liczne 84 jego písma, cz^áci^ po lacinie, cz^ci^ po niemieckn pisane, 
rázem wydane w s v. in f. w Kolonji 1537 — 41 r. Poniewaž jednak 
wjdanie to obejmnje powi^kszej cz§áci homiletjczne pisma F*a, przeto 
wydane w Lipska 153 7 r. przez Jana Cochlftasa, Opuscula quaedam J. 
Fahri^ ep, vienenn\ czysto polemicznej treáci, awažač nalcžy za nieod« 
zowne poprzedniego wydania azapetnienie, Cf. C,E, Kettner^ Dissert. de 
J. Fabrí vita et scríptis, Lips. 17 35; iT/Wn, Gesch. des Christeuthams in 
Oesterreich, Wien 1840, IV t.; S. Brunner^ Der Prediger-Orden in 
Wien, Wien 1867, s. 39... i kilka doknmentów o F. ap. Z7. Laemmer^ 
Monnm. Vatic. (SebaďJ. N. 

Faber. i. Idzi, karmelita i slawny kaznodzieja w Brakselli, naa- 
czyciel teol. w Lowaninm, napisal Kroniky swego zákona, Hístorj^ Bra- 
baneji i wiele dziel drobniejszycb; nm. 1506 w Brnkseli. — 2. Maciej, 
ar. 1586 r. w Neamarckt, w Bawarji, byl proboszczem a éw. Maarycego 
ir Ingolsztadzie i profesorem tamecznego aniwersyteta, gdy wst^powal do 
jezoitów (1637). Znakomity kaznodzieja, f 26 Kwiet. 1655 r. wTyr- 
nawie. Jego Concionum opus tripariiium^ aeu in třes tomos distrihutum (wyd- 
1-e Ingolstadii 1631 f.) nietylko odznacza si§ bogactwem treáci 
do nžytka kaznodziejskiego, ale jest jeszcze dobn| charakterystyk% swoich 
czasów. Przedrnkowywane bylo nieraz (editio 2 -a Golon. 1642, 3 t. 
in 4; ed. 8-a Antverp. 1643; tež ed. 3-a Golon. 1646; CracoY. 1647; 
ed. 4-ta Antverp. 1650 i ibid. 1664; ed. 5-a ib. 1663; ed. 6-a Golon. 
1673; ib. 1693; ib. 17 39), z dodatkami (Áuctaríum operís Concionum tri- 
partití^ Graecii 1646, 2 cz^áci 1; ed. 2 -a Antv. 1646; ed. 3-a Antv. 
1653; to samo p. t. Concionum aylva nova in Dominicas et festa totius anni^ 
Golon. 1654; ib. 1663; 1692; 1695; 1739; Conciones funebres et nuptia- 
Us^ wydawane rázem z Áuctaríum z r. 1654 i nast., takže osobno: Golon. 
1655; Antverp. 165 7, Golon. 1723, i przy wydaniacb Operís trípartiii^ 
ed. 6'a i nast.). Ostatnie wydanie Concionum^ ze wszystkiemi dodatkami, 
Neapoli 1859 — 60, 5T. in4. Z naszych kaznodziejów wiele z Fa czer- 
pal ks. Józef M^ciňski. Ka niemiec. przeloi. p. t. Mat, Faber Predigten 
ovf d. Sonn^und Festtage des Kirchenjahres, aus d. latein. úbersetzt von ei» 
nem Vereine katliolischer Priester^ herausgeg, vom Príest. Mich, Schuler^ 
Paderbom (u Schóningťa) I86I, I— II Jahrgang, 6 vol.; Mat. F.Predig* 
ten aus d. hUein^ ůbera. und heraus, tfon Heinr, Hoffmann u. M, Schuler^ 
Nenc Folge, I Jafarg., Weihnachts— a. Ostercyklas, Worzbnrg (n Stabeťa) 
1864, 1 v.; Predigten au/ d. Sonn-u, Festtage, 1865, 2 v. in 8. Gř. De 
Baeker, Biblioth. X. ÍF. Jř.— 3. F. Mikolaj, ur. w Paryžu 1544 r., 
vrybrany przez Henryka IV na naaczyciela dla ksi^cia Kondeosza, pó- 
ŽDÍej zajmowal síq wycbowaniem Ladwika XIII. Gzlowiek wielldej pra- 
cy i nanki, bezinteresownie adzielat aczonym owoce swoicb badaá. Wiele 



246 Fater.— Fidiiaoi. 

nwag i notát swoich komnnikowat Baronjoszowi do jego Roczników hi*^ 
storji koócielnej. Przedmowa jego do fragmentów pism áw. Hilarega 
objaánia dobrze * dzieje arjanizmB. Um. 1612. Gzgéč prac jego wyďat 
1614 w Paryžu przjjaciel jego Jan de Begtie. — 4. F. Stefan, rodem 
z ÁTignonu, jezuita, na misje do Chin ndal: si^ 1680, opowiadal wiar^ 
w prowincji Chen-si. Um. 1659. Pami§ó swi^toáci jego cndów przecho* 
ATiije síq w parafji Hang-czong-fu (niedalego Siao-tsai-tse), gdzíe bíq znaj- 
duje i grób jego. Cnda tego áwi§tego misjonarza tak zdumiewafy oko- 
licznych pogan, že go mieli za bóstwo, i na wierzcfaotka góry Ta-ling^ 
pomi^dzy miastami Fong-siang i Hang-czong, zbadowali na czeáó jego 
pagodQ, w której pomiescili pos^g tego bóstwa, ubranego w nasze Bzaty 
kaplaúskie. Bóstwo to cfaiáskie, francazkiego pochodzenia, nosi nazw^ 
Fang«tu-ti. Ks. Rizzolati^ wikarjusz apostolski w Ua-knang, r. 1886 
zwiedzal t§ pagod^. Gf. Missions catholiqaes, 187 2 n. 188. — 5. F. Wit 
(Faur^ Qui dtt^ aeigneur de Pibrac)^ nr. w Tuluzie 1528. R. 1662 byl 
poslem francuzkim na soborze trydenckim, gdzie bronil tak zwanych swo- 
bód gallikaňskich. Z Henrykiem III przybyi Polski i imieniem któlew- 
skiém odpowiadai na mowy powitalne. Gdy Heoryk ucfaodzU z Polski, 
zostawil w Krakowie F'n, który takže niebawem szczgáliwie dostal bíq do 
Francji. Wyslany znowu do Polski, pracowal nad zachowaniem korony 
polskiej Heorykowi, ale daremnie. Po powrocie do Francji sprawowal 
róžne wysokie urz^dy; um. 1584 r. Zostawi} klika pism, mi^dzy któ- 
remi jego Quatraina (15 74; poezje morálně) gloáoe byly swego czasu, 
tak, že je tlumaczono na laciňski, grecki, arabski, turecki i perski JQ- 
zyk. Discoura de (dme et des sciences; List laciúski o nocy iio, Bartlo- 
mieja, Cf. Ch. Pascal, Vie de Pibrac, przedrukowane w Archives curieu- 
ses, 1 sér. X 2i9. 

Fabjan (Fabianus), éw.^(20 Stycz.), Papiež Euzebjusz {HisUEccl, 
YI 29) zachowal nastupujíce o jego wyniesieniu na Stolic^ Piotrow^ po- 
danie (narrant). Gdy Anterus zostai um^czony, lud i duchowieústwo rzym- 
skie naradzali si^ wzgl§dem obioru nast^pcy, lecz na žadnego z podawa- 
nych kandydatów zgodzió síq nie mogli. W tém na zgromadzeniu zjawil 
8i§ gol^b i spocz^l na glowie Fabjana. Wszyscy przyj^li to za znak z nie- 
ba zeslany i jednomyálnie obwolali Fabjana Papiežem (r. 286). Rz^dzil 
Koáciolem przez lat 13 v. 14. Sprowadzii z Snrdynji zwloki swego 
prscdostatniego poprzednika áw. Poncjana; do pólnocnej Ga^i wyslal 
ááw. Djonizego, Rustyka i Eleuterjusza na opowiadanie Ewangelji, a in- 
nych w strony Italji, gdzie jeszcze nauka Chrystusowa nie dosí^gla* Bpa 
z Lambezy (w Afryce) Prywata potopil za rozsiewanie blgdów {S. ty- 
prian. epist. 55), Za Decjusza umgczony 20 r. 21 Stycznia 250 r. 
(ib. ep. 7 6; Euseb, VI 89. Cf. Anastas. Biblioth. Liber Pontif. i kataiogi 
cytowane ap. Jaffé, Regesta 3. 6; BoUand. Acta SS. Januar. II 262.. 
i 1138). ^ ^ X. W. K. 

Fabiáni Karol, ur. w Malopolsce l Listop. 1716, do jezuitów 
wst^pil r. 17 32; byl nauciycielera i kaznodziej% w Lucku, Cbelmnie 
i Žywcu, rektorem kollegjnm poznaňskiego podczas kasaty zákonu; p6- 
žniej zostal kanonikiem kaliskim i kaznodzicj% szkól kaliskich. Cenné 8% 
jego kazania p. t. Missja apoštolská do pokuty i poivstania z grzechów 
pobudzajqca (Kalisz 1781, 8 Y.; na nowo za staraniem ks. J. Stagra- 
czyiiskiego wydana, Poznaá 1871 i n.); Kazania przygodne na dni šwi^- 



Fabiáni.— Fabrycjufz. 247 

tych paástíeh (Kalisz 1790, 2 ¥.); Kazania na nkdzitU calego rokUy na 
noufo wjfdane przez X Jakuha Czogatí^ i X. August. Borowskiego^ Rad- 
bon 180 7, 1 Y.; ibid. 1847, 2 ?.; ib. I85i; wjd. przez ks. J. Czogttt^ 
i ks. £ag. Borowskiego, Brodoica t. I 1865. 

Fabri Honorát, nr. ok. r. 1607 w djecearji Bellej, we Francji, 
do jeznitów wsUipi} r. 1626, wjrkladal filozoíjQ i naoki matematjczne 
v LjoDie, powotaDy potem na wielkiego penitencjarza do Rzyma, tamže 
•\ 1688 r. Písiii gmntownie w róžnjrch przedmiotach: dzieia teologiczne: 
Uha fidts Eccleziae Romanae centra indifferentes kujus zaeculi (Dilingac 
165 7); TithanophiluB seu Dicdogus de opmťone probabUi (Bomae 1659); 
Bermanni Conringii Concussio excu8$a (Angust. Vindel. 1654, napisane 
jrzeciw dzielka „Concussio fundamentor. fidei pontiiiciae*. Uelmstad, 
1654, w którém CoDrÍDg zbija} nieomjlnoé^ soborów powszechnych); 
▼ obronie zákonu: Apologeticus doctrinae moralis Societatis Jesu^ in qua 
varifs tractatibuB divcnorum auctorum opuscula con/utantur (hngáun, 1669, 
2 cz. w 1 v.; ed 2-a Colon, 16 72 f.), pod pscndonimem Bernarda 
Stulrock: Notae in notas Willelmi Wendrockii (Petři Nicole\ Colon. 
1659, i Ludovici Montaltii Epistolares libelli ad provincíalem refntati, 
ibid. 1660; dzieta filozofíczne, matematyczne i przyrodnicze: Philosaphia 
universa in breve compendium redacta (Lugd. 1646 f.); Metaphysica de- 
monstrativa five snentťa rationum universaUum ex praeUctionib, P, H. Fabri 
excerpta (ib. 164 8); Dialogi phya^ci in gvibus de motu terrae disputatur^ 
marini aesíus nova causa propanitur^ necnon aquarum et Mercurii supra li' 
bellam elevatio exammafur (ibid. 1665); Opus geometricum de li.ea srnuum 
auctare Ántimo Farbio (Romae 1659); Synopsis optica (Lugd. 1667); Phy- 
sica (ib. 1669); Synopsis geometrica (ib. eod. an.), i w. in., októrjch ob. 
De Backer, Biblioth. 

Fabricy (czyt. Fabrísi) Gabrjel, dominikanin, nczony, gorliwy ka- 
plan, nr. 1725 r. w St.-Maximio, w Prowancji, ok. r. 1760 przenióď 
8ÍQ do Rzymu; tamže f 1800 r. Napisal grntowne dzieYo, náležíce do 
k^yki biblijnej, p. t. Des titres primitifs de la rcvélation^ ou Considéra' 
tíons critique sur la pureté et tintegrité du texte originál des iivres saints 
de fÁncien Teotam.^ Róme 17 72, 2 v. in-8. W dziele tém podaje tak- 
te projekt nowego krjtycznego wydania oryginaluego tekstu Biblji; na 
Gzynione zas sobie zarzuty przez Rondeťa \Observations sur towrage du 
E. P. Fabricy) i in., F. odpowiedzial bezimiennie p. t. Lettres ďun ro- 
main á 3/. F, de Villeroy^ en reponse aux Observations de 3/. L, E. Bon- 
det (Rom/i7 74). Wydal nadto Pami^tniki do bisto^i oo. Ansaldi, Ma- 
macbi, Patuzzi i in. Ob. Mémoires pour serrir a ťhist. eccl. pen^íant le 
18 siécle, Paris 1816 t. IV s. 587. X W. K. 

Fabrycjusz (Fabridus)^ uazwisko wielu uczonych, z których wspo- 
minamy tylko nástupných: |. F. Jan, nr. w Altorf 1644 r., syn pastora 
lutersk. z Nor3rmbergi, podróžowa} wiele, a nast^pnie zostat profesorem 
teologji w Altorf, a od 1699 w Helmstádt. R. 1704 wydal Cansideratío 
variarum eontroversiarum cum atheis^ geritHibuSy judaeiSy muhamedanisy 
socinianis^ anahaptistis^ portijiciis et reformatis. W 2 wydaniu 1715 r. 
ograniczy} si$ do sporných pnnktów poroi^dzy protestautami a katolika- 
mi. Dzielo to napisane uczenie i z niepospolitém na owe czasy umiar- 
kowaniem, czém tyle katolicy byli ncieszeni, ile protestanci rozgniewani. 
Z tego powodu mosial 1709 r. podač síq do dymisji. Um. 17 29 r. 



248 FabnrcjMtz. 



Nie mat) wagQ historyczno-litentck) ma drngie jego dxielo: Mštoria tí- 
bliothecae foMcianaejyiotíenhutt. 1714.— 2. F. Jan Albert, oř. wlip- 
ska 11 Listop. 1668 r. Ojcem jego byt Werner Fabrícius, mnzyk 
(t 16 79), autor dzi^: Deliciae harmoniciae (Lipsk 1657). Na3Z J. A. 
F. nanki pobienď w Kwedlimbnrgn (1684 — 86 j i Lipska (i686 — 9A). 
R. 1696 zostat profesorom wymowj i filozoQi moralncij w Uambargo, 
któr% to posady z^mowat przez iat 37. Um. so Kwiet. 1786 r. w Ham- 
burgu. Pracowity bibljograf zostawit kilka dziet, dot^d maj^cych niep<H 
áledni) wartoió dla historji literatury koácielnej i šwieckiej: i) BibUoihi- 
ca latina sivé notitia auctorum veterum IcOinorum (Uambnr. 169 7; Londiii 
1703; Hambur. 1708 cam Snpplem.; ibid. 1721 cum Supplem., A ▼• 
in*8; Yenet. 17 28, 2 v. in-4; nanc melius delecta, rectins digesta et 
aucta deligentia Jo. Aug. Ernesti^ Lipsiae 17 73*— 74, 3. v. in-8) zawien 
wiadomoáó o pisarzach tadúskich, od ztotego do želaznego wieku literar 
tory rzymskiej. Dalszym ci^giem jest 2) Bibliotheca latina mediae eí in- 
fimae aetatis (Hambar. 1734 — 35, 5 y. ia-8; cum Supplementis Chrt- 
stíani Schoettgeniiy ibid. 1736, 6 Y. in-8; cum Supplem. Scboettgenii et 
Joan, Dam. Marui^ Fatavii 1754, 6 y. in-4; post editionem patavinaa 
nunc denuo emendata et aucta, Florentiae 3 y. in-4. To ostatnie wy- 
danie ma na ty tule r. 1858; wyszlo zas podobno 1868, i t§ dat^ ma na 
dedykacji; opracowat je Gnstaw Kamill Galletti). 3) Bibliotheca graeea, 
sivé notitia scriptorum veterum quorumcumque monumenta integra aut fra- 
gmenta edita exstant (Hamburgi 1705 — 1728, 14 y. 4-o; w tymže czasie 
niektóre tomy byly przedrnkowywane; editio noya curante Gottlieb Chrt- 
stophoro Harles^ Hamburgi 1790 — 1809, 12 y. in-4; Index in J. A. 
Fahr. BibUothecae gr. editionem IJarlesii^ Lips. 1838. Wydanie to niedo- 
koňczone, w skutek ámierci Harlesa r 1815; mieáci ono w sobie tylko 
11 yy. dzieta F'a, znaeznie pomnožonycb), zawiera wiadomoáó o tych, 
którzy pisali po grecku nietylko w dawnych, ale i w póžniejszych cza- 
šach (np. o Allacjuszu), i o tém wszystkiém, co tylko literatura koácielna 
po grecku posiada (o greckich przekladach biblijnych, o pismach Ojców 
i pisarzy Koáciota, o dekretaljach, o soborach i t. p.) 4) Bibliographia 
antiquaria, sivé introductio in notitiam scriptorum qui antiquitates hebraicas^ 
graecas^ romanas et christianas iUustrarunt (Hamburgi I7i3, ib. 1716; ed. 
lil aucta studio et op. FauUi Schaffsliausen, ib. 17 60). 5) Delectus argu- 
mentorům et sylldbus scriptorum qui veritatem Eeligionis Christianae adver- 
sus atheos^ epicureos^ deistas seu naturaUstas^ idololatras, judaeos ei muham- 
medanos lucubratiombus suis asseruerunt, Praemissa šunt Eusebii Caesarien- 
sis Prooemium et capita priora Demonstrationis Euangelicae, quae in editio- 
nibus hactenus desiderantur... latine reddita (Hamburgi 17 25 in-4). 6) 
Salutaris Lux Evangelii toti orbi per divinam gratiam exorienSy sivé Notitia 
historicO'Chronologica Uteraria et geographica propagátorům per orbem totum 
christianorum sacrorum. Accedunt Epistolae quaedara ineditae Juliani impe^ 
ratoris..,^ Gregorii Habessini Theologia Aethiopica, necnon Index geogra- 
phicus episcopatuum orbis Christiani, addita notitia scriptorum, e quibus 
plerorumque historia et successio episcopomm pěti potest (Hamburgi 
1731). 7) Codex Apocryphus N. T. (Hamb. 1703, 2 v.; ibid. 1719, 8 y.) 
i Codex pseuJepigraphus V. T. (ib. 1713, 1 V.; ib. 1722 — 23, 2 Y. Cf. 
tej Encykl. I 306). 8) Bibliotheca ecclesiastica in qua continentur de 
scriptoríbus ecclesiasticis (Hambur. 1718 f.), gdzie oprócz wydanych przez 



Fabrycjusz.— Fabryey. 249 

MiraeQ8*a (ob.) dziel, odno6i%cjch d^ do bisUnji literatury košdelnej, 
znajdaj) síq jeszcze: Vetus UeronymiaDi librí interpretatio graeca, qaam 
Tocant Sfyphrann; Ánonj/rnua Meltieensi» {z w. XII); PetntM Casinensú De 
Tíris iUustr. moQ. GasÍD., cum rapplemento Ptacidi Romani (w. XVI) et 
Jo. Bapt. Mart anDOtationibas; Jo. Triíhemiuš De Scrípt eccl., et Auh. 
Miraeus Anctar. de ser. eccl., cum ejuMd. Bibliothecae parte alt., quae de 
scriptoríbas saec. 1 6 et 1 7 agit 9) Oniuria FaMciontm scriptía daro^ 
rum^ Hamb. 1700; Gentaría II, ibid. 1727. 10) ^S. HippoUH episc. et 
tnart. Opera^ ib. 1716. 11) «S. Philasirn episc, brixien. De haereeibuM 
liber ^ ib. 1721. 12) CentifoUutn htíheranum eive notitia Uteraria seripto* 
rum de Luthero ejutque vita^ ecriptis eí reformatione ecclesiae in lučem ab 
nmieié et mimicis editorům^ Hambar. 1728 — 30, 2 cz. in-8 i in. Ob. 
Herm, Sam. Beimarus (zi§ó Fabríciasa), De vita et scríptis J. A. Fabrídi 
coTDmentatio, Hambnr. nzi; Friedr, Lorenz Hoffmann^ Hambnrgische Bi- 
bliophilen etc. V. J. A. Fabríc, w Naumanrta Serapearo, Zeitscbr. f&r 
BibKotbekswiss. XIV Jahrg. (Lipsk 1853), n. 19—22. F. by} pobožným 
lateraninem, nie miat jednak tej nienawiáci dla Koáciola, jak^ widač a in- 
nych jego wspólwyznawców ówczesnycb, Inbo užywa wyražeú (np. tyran- 
nia papalie Inb t. p.), powszechnie przez protedtanckich pisarzy przyj§tych. 
Wszystkie jego Bibliothecae zalecaj) síq szczególniej tém, že informiq) 
o wydaniach i o pismacb niedmkowanycb tego Inb owego pi^arza i po- 
áBj%^ kto i co o Dícli pisa}. N^wyžej stoi pod tym wzgl§dem BibUoiheca 
greea; Bibliotheca lat. med, Inbo mniej starannie žebraná i nložona, jest 
jednak dot^d dzielem bardzo požytecznéro. X W. K. — 3. F. Jerzy, 
nr. w ChemDÍtz 24 Kw. 1516, filolog i sfynny pedagog, rektor szkoly 
w Míánji (Meissen). Zostawil wiele prac poetycznycb, filologícznycb i hi- 
storycznych. Z tych ostatních przywodzimy tylko: Rerum in Germania 
praecipue Saronia memorabilium libr. 2; Originum Saxonicarum lib. 7. 
Poe^e swoje tak pisal, aby w nich nie bylo žadnego wspomnienia po- 
gaáskjego, za co go lekkomyálny J. M^or wyámiewal. Dzieta jego hi- 
storyczne niebardzo s^ kr}'tyczne. Um. 18 Lip. 1571 r. Jakkolwiek 
Interanin, spostrzegal on niebezpieczeústwa tak zwanej reformacji dla wy- 
chowania i nauki (cf. DólUnger^ Die Reformation etc. I 486) — 4. F. 
Teodor, nr. 2 Lnt. 1501 w Anholt pod Manstar. Uczyl siq teologji 
w Wittenberdze i gwaltownym byl nieprzyjacielero katolików, za co 
przez nich nwi^ziony, niedlugo jednak na wolnoáó wypnszczony. Um. 
w Zerbst 15 Wrz. 15 70 r. jako superintendent. Napisal: Inetit, gramm. 
in linguam sanctam, Golon. 1528; Artictdi pro evang. doctrina, ib. 1531; 
Tabulae duae^ de nominib, Hebraeorum tfna, altera de verbis^ 15 45. Na 
korzyáé jego przemawia fakt. iž ganil pnblicznie podwójne matžeňstwo 
landgrafa Filipa, za co 1540 r. pozbawiony urz^du i majetku, na uwi^- 
zienie byl skazany do 1543, kiedy znoím u Lntra w Wittenberdze go spo- 
tykamy. ^^ 

Fabrycy, y. Fabrt/cjnsz, wlašciwie KowaUki. I. Piotr, nr. w Wiel- 
kopolsce, wst^pil do jezuito w r. 1570, byl przeložonym w Puhusku, Ja- 
roslawin, Kaliszn, Krakowie. R. 1607 mianowany zast^pczo wiceprowin- 
ťjalem, w nástupným r., gdy prowincja jeznicka polská od litewskiej od- 
l%czon^ zostala, nczyniony pierwszym prowíncjalem polskim, rz^dzU t% 
provrincj^ r. 1608 — 1613 (Annales CoUegH Poenan. Soc. J. rkpm.); f ** 
Listop. 1622 r. w Wroclawin. Przelolyř Lukaaza PineUego S. J. Roz* 



250 Fabrycy.— Facultates. 

mytíania naboine o Najiw, Sakramencii (Krak. 1604); Tomasza a KmnpU 
O nailadowaniu CTirysUua (ib. 1608; 1622; Wilno 1681; przektad ten 
pnypisywany jest i Wielewickiema); Wzdyóhanie go^ibiey^ albo o dobru 
lex zbawiermych przez hord. Bob, Bellarmina (Krak. 1621); Kazame, 
htóre P, Jeziu z krzyza uczynil do národu ludzkiego ottatnie^ albo o 7 zlo- 
wach na krzyzu,,, przez kard, B. BeUarmina {ihid. 1622). Wydal takže 
Bozmyélania nábožné krátko žebrané: o rzeczach czlomůkowi ostatních^ o to* 
jemnicach rózanego wiankuy o Najiw, Sakram,^ na kazdg dzťeň przez oaly 
mieeiqc (Krak. 1606). — 2. Walenty Groza, jezaita (od r. 1680), ka» 
znodzieja Zygmunta III, f ^^ L^^- ^^^^ ^ Warszawie* Starowolski 
(De claris oratorib. s. 93) s^awi jego wymow§. Zostato bíq po nim tylko 
jedno Kazanie^ albo kol^da^ ktárq dal w War%zawie w koéciele i. Jana 
itanom: panieňskiemu i aenatorskiemu X, Wah Gr, Fabrycyuzz^ Krak* 1622; 
ibid. 1648. Cf. Mecherzyúski^ Hist. wymowy kazn. s. 401. 2L W. K. 

Facee, ▼. Faceasz (hebr. Fekah y. Pekah; 70: ^axsé; Ynlg. 
Fluxcee)^ syn Roineljasza, dowódca wojsk króla izr. Facejasza| (hebr. 
Fekahjah^ T. Pekahja\ 70: <^axealag, v. <^ax6{a(;; Vulg. Phaceia). Za- 
mordoval on swego króla i obj^i po nim tron izraelski wostatnim (768) 
r. Azarjasza, króla judzk. (IV Reg. 15, 26. 27), a wi^cwtedy, gdy Joa« 
tham po Azarjaszu zaczynal sam panowaé (757 — 741; cf. IV R. 16, S2). 
Že zaá F., po 20 latách panovania (7 68 — 7 87^, zostal zabitým (ib. 15, 
27. 80), a Joatham panowat tylko lat 16 (IV R. 15, 83. II Par. 27, i), 
wi§c F. juž po ámierci Joathama, a w Achaza czwartym rokn 8tracit 
žycie. Tymczasem IV Reg. 16, 30 mówi, že to síq dziaío w 20 r. Joa- 
thama. Pozorný t§ sprzecznoéé možná tém wyt}umacz}'č, že pobožný antor 
lY Reg. nie cbcial liczyč lat wedhig panowania bezbožnego Achaza; no- 
lal wi§c powiedzieč že F. zabitým zostal w 20 r. Joathama (t. j. 
w 20 lat od czasn, jak Joatham lyl obj%l rz^dy po ojcn), anižeH: w 4 
r. Achaza. Rzeczy wistej zaá sprzecznoáci w calém o F. opowiadanin (lY 
B. 16, 2 6 — 16, 6) nie ma. W dalszym bowiem ci^gu tam widzimy, že 
F. žyl jednoczeánie z Achazem, a nawet wojowal przeciw niemu, zwi%za- 
ivszy 8i§ z Razinem, królem 8yr}'j8kim, ok. r. 740 (Of. Isai. 7, i.. i7, i..). 
Achaz nciekl si§ pod opiek^ Teglatfalassara, kr. assyr., który tež przybyl, 
zdoby} krain§ zajordaúsk^ i pótnocn% cz^áč przedjordaťlskiej, i znaczn) 
liczb§ mieszkaňców królestwa Izraelskiego aprowadzi} do Asyrji (ok. r. 
7 89). F. IV krotce potem ntracit žycie z ri^k Ozeasza (lY R. 16, 80). 
O zabójstwie ivspomincg^ i roczniki Teglatfalassara (ob.), lubp o sprawcy 
nie wiedz%. X TF. K, 

Facultates w znaczenin koácielném nazywaj^ síq pelnomocnictwa, 
jakiemi zwierzchnik koácielny wlaéciwe sobie jure ordinario prawa prie- 
kaznje podwladnemn. Tego rodz^u facultates daje Papiež arcybpom i bpom, 
ci dziekanom i innym dnchownym swojej djecezji. Rozmaita jest nátura, 
zakres i trwanie tych pelnomocnictw: dawane s% one juž to tylko pro 
foro interno^ juž tež nadto i pro foro eatemo; w ogóle zaá polegaj^ na 
zásadách delegaeji. Zwyczajne a n^wažniejsze z tych petnomocnictw 9§ 
tak zwane pi^cioletaie (f. quinguennales), udzielane zazwyczaj naprze* 
ci^ lat pi§ciu; inne udzielaj^ síq na 10, 7, 6, 8 i i rok, albo tež na 
pewn% tylko iloáó wypadków. Poniewaž pelnomocnictwa pÍQcioletnie da- 
wane SQ tylko na t^ osob§, która o nie prosi, przeto ustaj^ z jej ámierci^ 
(wyj^WBzy, ježeli wprzód przez subdelegacj§ na drug% osob§ zostaíy prze- 



Facultates. 251 

fame). Pocz^tkowo fácolUtes takie dawali Papiele swoim nnncjaazom, 
zk%d poflzlo, že i biskupi o nie dopraszaé síq pocz§li, a osobliwie tež 
w stronach wi^cej od Bzyma odl^lych. Obecoie každj biskap po obj^ 
cín djecezji prod o takie pelnomocnictwa. Zazwyczaj daj^ one wladz^: 
i) rozgrzeszania od wszystkich wypadków rezerwowaDjch, takže od bere- 
2ji, apostazji i odszczepieňstwa; 2) posiadania i czytania ksi^ek zakáza- 
ných, celem ich odparda, tadziež pozwalania tego ioDym w tymže cela; 
S) dyspensowania w nástupných przeszkodach malžeňskich: a) w przeaz- 
kodzie aczciwoáci poblicznej, o ile ta wyplywa z zar§czyn; b) w prze* 
azkodzie zbrodni, wyj^wszy wypadka zabójstwa; c) w przeszkodzie powi- 
nowactwa dochownego, z wyj^tkiem zachodz^ego poini§dzy trzymaj%cym 
do chrzta a chrzczonym; d) w przeszkodzie pokrewienstwa, powinowactwa 
i nczciwoáci pablicznej z matžeústwa zawartego (es matrimonio rato) w trže* 
cim i czwartym stopniu, o ile dyspensa ndzielon^ bjé ma in forma pau- 
perům. Z nmocnieniem do dawania takich dyspena l^czy si$ pelnomo- 
caictwo: a) aznawania prawemi dzieci zrodzonych w takich przeszkodach, 
i b) przywracania prawa petendi debittun w razach, gdy jedna lub obie 
strony w malžeástwie stracily prawo domagania si§ obowi^zku malžeá- 
skiego. 4) Dyspensowania: a) in irreguLaritatíbua zaci^gni^tych z powodu 
tajemných wyst^pków, byle tylko nie z nmyálnego (choéby znpelnie akry- 
tego) zabójstwa; b) od jednego roku z kanonicznego wieku, irymaganego 
do przyj§cia áwi^cenia kaplaňskiego; c) udzielania éwi^ceá po za przepi- 
sanjrm czasem {extra temporá) i bez zachowania prawnego uplywu czasu 
pomi^zy jednám áwi^ceníem a drugiém (ab interatitm); d) dyspensowa- 
nia od postu, od nabožeástwa choro wego i od brewjarza, od wszystkich 
álubów prostých (z wyj^tldem élubu czystoáci i wst^pienia do zákonu), 
lub zamieniania tych álubów na inne dziela pobožné. Udzielan^ bywa 
nadto biskupem w tych peinomocmetwaeh wladza: 5) a) áwi^cenia w in- 
ny dzieň prócz wielkoczwartkowego olejów áw., w asystencji przynajmniej 
pi§ciu kaplanów; b) gdy zachodzi koniecznoáč, odprawiania Mszy áw. 
bez ministranta, lub po za koéciolem, w pólu czy w podziemiu, byleby 
zawsze w miejscu odpowicdniém áwi§toáci ofiary; c) lub tež na oltarzu 
zlámaným, lub relikwji nie maj^cym; d) binowania (ob. Binacja). Wresz- 
cie biskup otrzymuje 6) upowažnienie do udzielania kaplanem (sacerd. 
idoneis in con?ersion6 animarum laborantibus) tych pefnomocnictw w ca- 
loáci lub w cz^áci, odpowiednio do potrzeby sumieniem nznanej, szcze- 
gólniej tež zaleca mu si^, aby w razie jego ároierci ktoá pozostal, ktoby, 
maj^c sobie zlecone pelnomocnictwa duchowne, mógl potrzebom wiernych 
tyroczasowo zaradzač. Oprócz tych pelnomocnictw pi§cioletnich. Stolica 
Apost. udziela jeszcze niekiedy biskupem szczególne pelnomocnictwa, za- 
zwyczaj áciále okreálone, juž to do pewnej liczby wypadków ograniczone, 
juž tež b^ce cz^iowém rozszerzeniem pelnomocnictw pi^cioletnicb. Te- 
go rodz^u szczególne pelnomocnictwa »|: redukowania Mszy, nazna- 
czania oltarzy uprzywilejowanych, dyspensowania od álubn czystoáci, lub 
wst^pienia do zákonu, dyspensowania od malžeóskiej przeszkody pokre- 
wieňstwa etc. w trzecim stopniu míeszanym z drugim, mianowania do- 
áwiadczonych kaplanów egzaminatorami synodalnemi, mianowania za zgo- 
d^ kapituly dwóch kanoników katedralnych ad laíus i uwolnienia ich na 
ten czas od obowi^ków chórowych, dozwalania niewidomym kaplanem 
odprawiania Mszy áw. de Beata (in festis duplicibus) i de requiem (in 



252 Facultates . —Fagíus. 

festis flemidapl.) i t. p. Ocz/wíst^ jest rzecz%, že takie faculiates nie 
écieŠQiaj^ wtadzy biskupiej, ale j) rozszerzaj^, 8koro przez nie znoss% 
8ÍQ w pewnych razach ograniczenia, powszechném prawem koádelném usta- 
Dowione. — Jak Papiež bisknpom, tak biskupi ndzielaj^ pewnych pďao« 
mocnictw, jaž to z upowažnienia papiezkiego (auotoritate apoatolica)^ joí 
tež z wlasnej mocj {auctoritate ordinaria). Tak wikaijuszom jeneralBym 
czyli ofícjalom zwjkle udzielig^ biskapi pelnomocnictwa papiezkie cz^ádo- 
wo lab calkowicie. Obszerne petnomocnictwa spowiednicze otrzymi^e 
penítencjarz katedralny. Dziekanom, ježeli djecezja obszerna, daje bisknp, 
oprócz swoich wlasnych, cz§šó papiezkich pelaoinocnictw cum potestaU 
subdelegandi. Wreszcie, znaczua cz^áč pelaornocnictw papiezkich rzadko 
przez biskupa bezpoárednio bywa wykonywan^, lecz drog^ poddelegaeji 
przez kaplanów, piecz^ dusz spe}niají|cych; zazwyczaj bezpoérednio od bi- 
skupa lub koDsystorza wychodz% tyiko dyspeusy malžeáskie i inne, równie 
jak udzielanie odpustów i przywilejów. Z pelnomocnictw zaá, "jakie biskup 
wlasn% swoj^ wladz^ udziela, pelnomocnictwa spowiednicze zajmuj^ gló- 
wne miejsce; rozci^gaj^ síq one jednak do wszystkich czynnoád ducho- 
wnych, z áwi^cenia kaplaúskiego wypřywaj^cych, które tedy wyéwi^cony 
spelniač može (potestas)^ ale do których wykonywania potrzeba mu umo- 
cowania (/acultas) biskupa, jako pasterza calej djecezji. Takiém pelno- 
mocnictwem jest: upowažnienie do nauczania publicznego, do rozdawni- 
ctwa sakramentów i w ogóle do spetniania funkcji pasterskich. 

Facundus, biskup Hermiany w Afryce. Znajdowal síq on w in- 
teresach koácioia afrykaáskiego w Konstantynopolu wówczas, kiedy cesarz 
Jnstynjan chdal przeprowadzič pot§pieníe tak zwanych Tria capittda (ob.). 
F. wszystkio swoje ušito wania obróci} na obron§ tych pism, w przekona- 
niu, že tym sposobem broni powagi soboru cbalcedoúskiego. W Kstpin 
napisa} swoje obszerne dzieto: Pro defensione triům capitulorum libri XII 
ad Justinianum imperatorem^ w któróm Ibasa edesseňskiego a szczegól- 
niej Teodora mopswesteňsKiego broni z wielk^ erudycj^ i zr^cznoáci^. 
R. 54 6 oddzielil si§ od jednoáci koácielnej z patrjarch% Mennasem. Po 
przybyciu Papieža Wigiljusza do Kstpla, bronil znowu Tria eapitula i w prze- 
ci%gu 7 dni napisal o nich swoje zdanie, b§d^ce prawdopodobnie wyci^- 
giem z obszerniejszego jego dzieta. Wraz z innymi, jego zdanie podzie- 
laj^cymi, wyslany przez cesarza na wygnanie, unmrř po r. ^s 7 J w roz- 
dwojeniu z Koáciolem. Na wygnaniu napisat ksi§g§ Contra Mutianum 
iScholasticum, w obronie swojej i swoicb towarzyszów, gdzie dowodzi, že 
slusznie zerwa} z Koáciolem. Dochowato síq trzecie jego pismo: Epištola 
Jidei catholicae in defenaionem triům capit. Oba pierwsze pisma wydaí 
po raz pierwszy Sirmond, z uwagami, Paryž 16 29, przedr. w X t. Bibl. 
maxima Lugd. List zaá wydany yf Dacherii^ Spicilegium III 106. Wszyst- 
kie trzy dziela rázem z dzielami Optata milewitaňskiego wyszly w Paryžu 
16 76, cura et studio PhiUppi Priorii^ ap. Gallandi, Bibl. XI 665; ap. 
J^igne, Patrol, lat. t. 6 7. N. 

Fagius Pawe), ur. • 1504 w Riieinzabern, w Palatynacie, gdzie 
ojciec jego byl nauczycielem i pisarzem micjskim; po ukoňczeniu nauk 
w Heidelbergu, zajmowa! s\% od 1522 nauczycielstwem w Strasburgu, 
gdzie przytém od Capito'na, uczyl s\% jazyka hebrajskiego; r. 152 7 zo- 
stal rektorem szkoly w Isny, w Szwabji, r. 158 7 tamže pastorem; r. 
1542, po ámierci Capito*na, zostal na jego miejsce professorem i kazno- 



FagHis.— FaiMBÍa. 253 

dziej% w Strasbarga, zježdžig%c pnytóm do KoMtancji i Heidelberga, 
w cela zaprowadzeoia tam reformarji. Gdy cesarz Karol Y po wojoie 
smalkaldzkiej chciat vUerim zaprowadxié w Strasborgu i jtalmza? míewania 
kazaú Bucerowi i Fagiasowi, udali si§ obadwaj do Ang^i, gdzie ich za* 
praszano do szerzenia nowych doktryn; tak bowiem znakomita wi^kszoáé 
národa, jak dachowieňstwo i cialo naaczjcielskie przeciwne tam bylo no- 
winkarstwa religijoema, iž koniecznie trzeba si$ bylo poslagiwač zagrani- 
cznemi narz§dziami, w cela zaprowadzeoia „wolnoáci ewarigeliczoej." Z Bn- 
cerem i innymi cadzoziemcami przybyl 1549 r. jako reformátor i pro- 
fessor do Anglji, otrz}mal katedry w Cambridge, ale aro. tegož jeszcze 
roka. Królowa Maija kázala 1556 r. odkopač koáci Bucera i Fagiosa 
í spalié je. Fisroa Fagiusa odnosz^ síq przewažnie do literatury hebraj- 
skiej, wzgl^dem której položyl pewne zaslngi; dla wydoskoDaleiiia si^ 
w hebrajszczyznie sprowadzil sobie nawet z Wenecji na naucz}'dela žyda 
Eljasza Lewit^. (Schródl), N. 

Fagnaní (czyt. Fanjaní) Pro sper, ar. 1598; jako adwokat miat 
tak% slawQ, i* spraw§ za wygran^ nwažano, gdy on jej obron§ podj%l; 
przez 1 5 lat byl sekretarzem kongregacji Conc. Tridentini Interpr. i pro- 
fessorem prawa w akademji rzymskiej. Papieže cenili go wysoko. Ale- 
ksander YII zlecil mu napisanie Kommentarza na Dekretalja^ wydanego 
w 3 t. in f. 1661 w Rzymie, a nast§pnie w Kolonji 16 76, w Wenecji 
169 7. W 44 roku žycia F. zaniewidzial, ale pami^é mial tak wielk% 
iž kommentarz swój mógl dyktowaó sekretarzowi. Um. w Rzymie 16 78. 
Papiež Benedykt XIV cytnje cz^sto tego pisarza. áw. Alfons Ligoori 
nazywa go ksi^ciem rygorystów. Žywot Fagnaniego znajdqje si^ w I to- 
mie jego Kommentarza. (Schrodlj, N, 

Fagundez Stefan, portugalczyk, ur. ok. 15 7 7, jezuita f od r. 1594), 
teolog, fis Stycz. 1645; autor dziel: Iraciatus in 6 praecepta Ecclesiae 
(Lugd. 1626; ibid. 1632; 1649), to samo p. t. Quaestíones de chrisUanii 
officiis et canbuB conadentiae in 5 Ecclesiae praecepta (Mogunt 1628); In 
praecepta Decalogi tomus I — // (Lugd. 1640); De justiiia eí jcantractilue^ 
et de acquisitione et translatione dominii U. 7 (ib. 1641). Pierwsze z tych 
dziet zakázaném zostalo przez inkwizycj§ kastylsk^; F. w obronie swej 
napisaí: Informatio pro opinione ešus ovorum et lacticiniorum tempore qua^ 
drageaimae (1630), czyli Ápologeticus tractaius P, Stephani F» pro suo 
libro in 5 praecepta Ecclesiae (Lugd. 1631). De Backer^ Bibliotb. 

Falcandus Hugo, benedyktyn, slawny bístor}'k sycylijski w XII 
w., przez jednycb miany za francuza z wiašciwém nazwiskiem FoueauU^ 
przez ínnych za wlocha. Jego Historia Sicula zy skala mu nazwQ Tacyta 
Sycylji; wydal j% Muratori w YII t. Rer. ital. scríptores. Opowiadanie 
jego jest zwi^le, jasné, styl czysty, przyjemny, znajomošé rzeczy i ludá 
niepospolita; praca jego zajmuje tyiko lata ii5i — 1169. Bóžnym od 
Ffllcanďa jest Falc o, natarjusz, a póžniej 8§dzia w Benewencie, žyj%c7 
w tym samým wieku; zostawil on obszern^ i dokladný kroniky swego 
czasu, szczególniej wažn% dla Sycylji i Benewentu, ap. Muratori op. 
c. t. Y. 

Falconia Pro ba, autorka wirgiliocentonu (ob. Centonarii) D^/a^rica 
mundi et evangeliis (y. De rébus divinís^ v. De ndei wysterUsy ?. Cenio 
VirffiUanus), gdzie wierszami Wirgiljusza opisuje cat^ hlstorj^ áw. Starego 
i Now^o Testamentu. Kto byla F., nie wiadomo dokladnie. Jedni j% 



254 Faiconia.— -Faikenstoiii. 

mnj% za jedno z Ánicjq Faltonjq Prohq, matk^ trzech konsnlów 17 w. 
i z Veder jq Prohq Faltonjq (Báhr, Gresch. d. rdm. Lit, I Sapplem. § 1 7); 
iDni Da8z% Falkonj^ od dwóch ostatních odróžniig^ (/. A, Fa^ie, Bibl. 
lat. med. s. y. Falconia). W každjrm razie autorka centonu, o którym 
mówimyf pochodzifa z rodzin} konsolarnej i pisala ok. r. 393. Cente 
jej w érednich wiekacb byl w wielkiém powažanía, podobnie jak sam Wir- 
giljnsz. Wydania; w Ausonii Peomi Epigrammata etc. (Tenet. 14 72), 
w Homerocentra^ ed. L. H. Teucher (Lips. 1793), w Bibliath. FP. max.^ 
ed. Lugdani t. V s. 1218.., ap. Migne^ PatroL lat t. I9,iin. X W. K, 

Falda, szata papiezka, dinga, szeroka, biala, jedwabna, z dlngim sze- 
rokim ogonem, jaki za nim unosí dygnitarz dwom papiezkiego. Ubíór 
ten szerokoáci) 8W0j% ma oznaczaó plaszcz chrzešcjaáskiej miloácí bez gra- 
nic Najwyžszego Fasterza. Gf . 3/. No^^ Instrnctíons sar la lítnrgíe, t. 
I p. 336. X. S, J, 

FaldyStorZ (faldistorium, fandistorium^ faldatorium^ facistoriumy 
/(Udistolium, fcddesíoluSy falsistorium)^ wedle jednych ma byč wyraz zepsu- 
ty, pochodz^cy od /andťatorium^ t. j . heus fandi et peroranpU, bo z sie- 
dzenia tego bpí przemawiaj% do ludu i do otrzymuj^cych éwÍQcenia (Paris 
de Crassis lib. 1 c. 3); wedlug innych, jest to wyraz wloski faldistorio^ 
lab niemiecki falďstúhl^ w Ceremoniále faldistorium^ t. j. krzeslo skic^dane^ 
na jakiém biskup siada w czasie obrz§dów, lubo i za kl^cznik mu služy; 
pospolicie bowiem takowe krzesla czyli taborety bywaj^ skládané, dla la- 
twiejszego przenoszenia z miejsca na miejsce, i okryté mateij^ koloru 
wedle czasu, albotež stosownie do ubíoru celebruj^cego. W mniejsze uro- 
czystoáci, w obecnoáci legatów, albo tež nie^w swojej djecezji ceiebrig^c, 
biskup nie siada na tronie, lecz na faldystorzu. Ob. Caerem. £pp. w In- 
deide p. t. wyrazem. X. S. J, 

Faleg (hebr. PeUg^ Vulg. Phaleg)^ syn Hebera (Gen. 10, 25). Imi§ 
jego wywodzi Písmo é., wedlug powszecbnie przyjgtych przekladów, od 
podzialu, že za jego czasów ziemia zostala podzielon^. Može síq to 
roznmieč, albo: že za dni Falega nast^pilo rozejšcie sig potomków Noego 
w róžne strony od wiežy Babel; albo o podzieleníu posiadlošci mi^dzy 
synów Hebera: že Heber poezii dzielič swoje dziedzictwo, gdy tymozasem 
dawniej syn pierworodny dziedziczyl wszystko, a inni, jeáii chcieli byé 
niezaležnymi, musíeli zdoby waé sobie ziemig gdzieindziej. Inni utrzymtg^, 
že Gen. 10, 25. naležy tak przetožyó: „...Phaleg iž we dni jego kaná- 
ly kopáno na ziemi..." Wedlug etymologjí assyryjskiej |>a/^a znaczy ka- 
nály podobnie jak greckie paUacopas. Byó može, iž w Mezopotamji, gdzie 
przebywalí przodkowíe Abrahama, peleg mial znaczenie kanálu; przecho- 
walo síq ono nawet w hebrajskim JQzyku, gdzie palge^maim (dccursns 
aquarum. Psal. 1, 3), peleg (rzeka. ibid. 65, 10 hebr.), phileg {dědit cur- 
sum imbri. Job. 38, 25. cf. Psal. 119, 136. 46, 5. Isai. 30, 25) zna- 
<^ coá bardzo bliskiego z kanálem. Kanalizacja zreszt^ Mezopotamji by- 
la dosyč wnžR^ rzecz^, aby od niej otrzymal Faleg swoje imÍQ; przes 
ni% tež ziemia si§ przecina (dzieli), wi§c i wywód tego imienia od podzia- 
lu (hebr. palag^ divisit)- nie jest bezzasadnym. Cf. Bevue des quest. hist.^ 
Paris 1873, Avril s. 435. X. W, K. 

Falkenstein Jan Henryk, ur. 1682 na Szl^sku z rodziców pro- 
testanckich, uczyl síq w niemieckich i bolenderskich uniwersy tetách; od 
1715 byl prodyrektorem akaden^i w Erlangen, r. 1718 wrócil na tóno 



FaikMtteín.— Faikowski. 255 

KoicioU katolickiego w Neaburgu (nad Donajem), przebjwal cz^i) 
w Eicbstftdt na dwone biskopa, jako radca dworo, cz^éd^ w Ansbach, 
a nareszcie w Schwabacb^ gdzie nm. 1760. F. zostawil wiele pism histo- 
rjcznycb, których spis poděje Lencon yerstorbener bayeríscber Scbrift^ 
steUer des XVIII n. XIX Jahrh. yoh a. A. Baader, Angsb. 1824, i, 
160. Do bistoiji koáGíelnej odaosz^ sig nastQpoe jego: Antíquiiateš Narď 
garriensu^Z cz. ÍD-f. Frankf. 1783; Antiq, et memorabilia Nardgamae vet. 
Schwabach 1734; CoéUx dipl. Antíq. Nardgav.j Frankf. 17 33; Kronika tu- 
ryngsha^ £rf. 173 7 — 39; Tugend-^u. Ehrentpiegel der hi. RadegundU^ 
Wfirzb. 1740. (SchródlJ. 

FalkOWSkí Jakob, ksi^, založjdel iostjtutu gluchoniemych 
w Warszawie; ar. 29 Kw. 17 74 we wsi Budlewie, w dzisiejszjm powie- 
cie Biatostockim, szkofy ukoňczjrt w Drohiczynie u pijarów, do których 
zgromadzenia wst^pil 1792 r., a po odbytých r. 17 95 stadjach zákon- 
ných, pelnil obowi^ki naaczyciela w Lomžy, Drohiczynie i Szczaczynie. 
Pierwsze kazanie, jakie mial przybywszy do rodziców. w topczewskim ko- 
sciele, bylo tak przej^te duchem roiloáci chrzešcjaňskiej, ii nieprzyjacieia 
ojca mtodego kazuodziei sklonilo do publicznego przeproszaoia i do na- 
grodzenia tych wszystkicb przykrošci, jakich možný s^siad wzgMem bie- 
dnego zagrodowca poprzednio síq dopaszczal. Jako nanczyciel byl F. 
ojcem ucz^cej si^ mlodziežy: aez%c j^ dzielil síq z ni) swém sercem i swe- 
mi szczuplemi zásobami. R. 1802, gdy byl nauczycielcm w Szczuczynie, 
poznal Piotra G^sowskiego, glachonieme siedmioletnie dziecÍQ; poloieniem 
tego dziecka wzrnszony, postanowil z^^ síq jego wychowaniem. R. 1803 
wyslany kosztem rz^a prnskiego do Berlina, dla uzapelnienia wyžszyeh 
wiadomoéci nankowych, nie zapomnial F. o swoim gluchoniemym i w tym 
cela odwiedzal cz^to berliáskl instytat gluchoniemych, choč z odwiedzin 
tych žadnej nie odnosil korzyáci, bo metody naaczania w Uj^^^^^^J przed 
obcymi trzymano. R. 1804, powróclwszy na naaczyciela do Drohiczyna, 
zabral z sob) glachonieme dziecÍQ, i odt^d wlasnie rozpocz^lo síq jego 
mozolné naoczycielstwo glachoniemych. Bez žadnej znajomoáci sposoba 
naaczania glnchoaiemych, wpadlszy, po dhigich bezowocnych próbach, na 
szcz^w) myél podania glachoniemema poj§cia róžnego znaczenia džwi^ 
ków, z róžnego aklada ast roówi^cego (na podobieňstwo znanej juž po- 
przednio metody niemieckiej Ueinekego), sil) tylko pracy i poáwigcenia 
w przeci)gu trzech lat acznia swego naaczyl czytaó, rozamieó rzecz czy- 
tao), pacierza i glówaych prawd reiigijnych. R. 1807 F. obj)wszy re- 
ktorstwo szkoly szcznczyúskiej, pomieicil ta swego wychowaňca, który 
odtfd wspólne z inn) mlodziož) odbieral naaki. Wizytig)cy szkoly do- 
nosili o tej osobiiwosci izbie ednkacyjnej, która r. 1809 wezwala kd^ 
dza F., wraz z jego uczniem, do Warszawy, dla przekonania síq o sposo- 
bie i reznltatach jego naaczania. Wtenczas powstala jnž myál založenía 
instytota dla glachoniemych: warsz. towarzystwo przyjadól nank oglodlo, 
jako nagrod§, dla pierwszego založydela tego instytnto zloty medal. Ale 
ks. F. nie kwapil síq do tego: wstrzymywala go pokora. Wrócil do zwj- 
klych swoich zig^ szkolnych; nadeszly tei i wíelkie wypadki wojenne, 
tak, iidopiero 1815 r. prezes izby ednkacyjnej hr. St Potocki, wznawia- 
j)c myél dawniejsz), wezwal go do zajídá m% zaprowadzeniem tego in- 
stytnta. Po dwóch latách mozolnej pracy w Wiednia i zwiedzeniu kilka 
innych tego rodziú^i zakladów w Niemczech, wródi 1817 r. F., wrai 



256 Falkowskí. 

z trzema ghichoniemyini, których mia} z sob^ za granic^, do SzczaczTiiaf 
gdzie dalej ^ychowywal swoich ghichoniemych uczniów. Wezwanj 15 
Wrz, 1817 r. przez b. komibSJQ Yryznaň rel. i oáw. pablicznego, prse- 
niósl 8i§ F. do Warszawy i 23 Pažd. t. r. otworzjl instytqt, pierwotnie 
mieszcz^cy si^ w dwóch pokoikach paiaca Kaziinierowskiego, póžniej prze- 
niefiioDy do doma pod n. 391 na Erakowsk. Przedmiešcie. Ks. F. ijl 
tylko dla swego instytutu. Cata jego pensja, wszystko, co zarobi} lob 
wyprosil, szto na op§dzenie potrzeb nowcgo zakladu, ale przy pomnaža- 
j^cej si§ liczbie wycbowaáców i naaczycieli, brak fundnszów ci^gle uczn- 
waó 8i§ dawa}. Glód w literalném znaczenia zagražal nieroz instytutowi; 
ks. F. zamierza} juž porzució wszystko i scbronié si§ do klasztora, ale 
Opatrznoáé podawala mu zawsze jak^ niespodzian^ pomoc. Od czasu po- 
wolania go na czlonka towarzystwa przyjaciól nauk i wr§czenia mu zlo- 
tego medalu (3 Mája 1819 r.), pomyálniejsze pocz^ly mu sprzyjaó okoli* 
cznoáci. R. 1820 otrzymal paraQ§ Solec; r. 182 2 cesarz Aleksander I, 
który odwiedzil nowy zaklad, wyznaczyl 124,000 zip. na zbudowanie 
gmachn instytutowego, dziá przy ulicy Wiejskiej 8i§ zn^duj^cego, a wy* 
stawionego przy pomocy skladek przez ks. F*go zbieranycb. Tegož r. F. 
zostal proboszczem paraQi é. Aieksandra. Gorliwa i dluga praca starga- 
la mu zdrowie; r. 1831 usun^l si§ odzarz^du instytutu, pelni%c jeszcze 
obowi^ki nauczyciela przez 5 lat. Dochody z parami, jakie mu pózo- 
stawaly od szczodrych jalmužn, dawanych nbogim, oddawal instytutowi. 
R. 183 7 zrzekl si§ probostwa, kilka lat przep^dzil w Guzowie, jako ka- 
pelan w domu hr. F. Lubieňskiego, zajmuj^c síq nauczaniem w szkólce ele- 
mentarnej. Na kilka miesi§cy przeď émierci% \?rócil do Warszawy, gdzie 
um. 2 Wrz. 1848 r. wéród dziatek gluchoniemych, które z swym rekto- 
rem przyszly odebraó ostatnie blogoslawieňstwo od swego dobroczyňcy. 
Spoczywa w koáciele é. Aieksandra, gdzie ks. Józafat Szczygielski wysta- 
wil mu porn nik (1874). Z pism, oprócz Zaprosin na egzamen xtczniów instytutu 
ghichoniemych^ czyli Sprawozdaň z czynnosci tegož instytutu, wydawanych 
corocznie od 1818 r.; zostawil F. w druku: O ivstytucie giucheniemych 
w Warszatoie; Wyhaz zatrudnieú w instytucie gluchoniemych od m. Wrzeinia 
Í82í r. do m, išierpnia i822 r.; Rozmaitoici ofiarowane dziatkom przez zy- 
czliwych, numero w 7, Warsz. 182 8 — 29; Izydor^ kaiqéka dla ludu; Oje ze 
naszy ksi%žka do nabežeňstwa. W r§kopiámie, oprócz wielu kazaú, zosta- 
wil: znaczn% cz§áó czterotomowego dziela Jiigcra, O wychowaniu glucho- 
niemych; Kwiaty na pustyni; Jashinia Beatusa^ tlum. z niemieck.; Hietorja 
iwiata do czytania dla ludu^ i kilka Slowników dla gluchoniemych. Duch 
w tych pracach ten sam, co i w calém jego žyciu: wsz§dzie przebija go- 
r^ca miloáé Boga i bližniego i ch§ó przyniesienia požytku dzieciom, lu- 
dowi i swoim gluchoniemym. Próbowal dwa rázy, a mianowicie 1822 
i 182 7 r. založyé szkol^ dla ociemnialych, ale w obu razacb, z powodu 
braku funduszu, zrousiony byl j% zamkn^ó. Myál tQ ksi^dza F. przy- 
wiódl do skutku 1842 r. ks. Józafat Szczygielski, ówczesny rektor in- 
stytutu gluchoniemych. N. 

Falkowskí Jakob, dominikanin, w parafji kodeňskiej na Podlasiu 
nr. 28 Paždz. 17 78 r., do zákonu wst^pil 179 7 r., na kaplana wyáwi^- 
cony r. 1801, ucz§szczal na uniwersytet wileáski (1803 — 6); wyktadal 
teologj^ mor. i inne przedmioty w szkolach zákonných, byl przytém ka- 
anodziej^, przeorem w Wilnie na Lukiszkach (1828—27 r.), w Dereczy- 



Falkowski.— Fatszeretwo. 25 7 

nie 1829—32), zAjmowař síq tež reparacj^ organów (naprawilicb do 50); 
mn. 22 Lástop. 18 36 r. Z wiela swoich kazaň, prz>'gotowanych do dm- 
Ira, wydal: l) Nowa kaznodziejůka bibljoUka^ t. I — II Wilno 1823; t. 
IH— VI ib. 182 7 — 29; 2-e wyd. Wilno 1846; 2) Kazania na Podolu 
tv czasie trielkiego jubiUuszu^ to r. iS26 odpraxcionego^ miane przez ksťrzy 
'lomlnikanów Utewskich (wlaáciwie przez sainego F.), ib. 182 7. Oprócz 
tych zbiorów, wydal kilka panegiryków. Z ascetycznych dzieJ wydaJ: Ogró^l 
róiawy (Wilno 1821 i póžn.j, Zegur dusz czyicowych (Wilno 1821), WleU 
Id Tydzieň (ib. i»29) i Xabozenstwo jubíleuszowe (Wilooi826). W Ogro- 
Izie poprawil dawn% poezjg róžaúcow§; popraitil tež hymny w godzinkadi 
Zegara czgé. Ob. Barqcz, Rys úz. z. dom. II 146 — 153. 

Falioux Fryderyk Alfred Piotr de, nr. I8ii r. w Angers, 
r. 184 6 wybrany ua deputowanego departamentu paryzkicgo, bronil tam 
wolnosci nauczania; r. 184 8 byl takže czlonkicm parlamenta, od 20 Gr. 
184 8 do Paéd. 1849 byl ministrem wyznaú i ošwiecenia pnbliczoego; 
jako legity místa, gdy Napoleon III bral wladz§ cesarsk^, uwi^ziony: r. 1850 
byl wspólrcdaktorem dwatygodoika Correspondant, a r. 185 7 zostal czlon- 
kiem akadcmji francuzkiej. Napisal: IJistoire de Pie \\ Par.* 184 6, 2 t.; 
■\ wyd. 1858 (bezimienny przckl. niem. Lelen d. Paptes Pius V von d. 
Graf. Falioux^ Regensburg. 18 73); Uistoire de Louis XVI, Par. 1840; 
3 wyd. 1844; Mad. Sir^tchine, sa vie et ses otuvres, 1859, 2 t. 

FatszerStWO UteiHouatus), jako wy stopek (falsum, crimen falsi) jest 
rodzajem oézusitca (řraus; i. odpowiednio do przedmiota sfalszowanego, jest 
ťabzowaniem monety, dokumentów. roiar, wag, píecz^i i t. p. Szczegól- 
jiiej bnUe papiczkie alegaly w šrcdnich wickach cz^stcmu falszowania, do 
czego pobudk^ bylo z jednej strony ich wielkie znaczenie, a z drngiej, 
przy ówczesnych trudnošciach kommnnikacyjnycb, latwošó dluzszego nkr}- 
cia ú% z oszustwem. Papiež Innocenty III w brcve do komolá medjo- 
laáskiego z d. 4 Wrz. 1198 wylicza dziewieč oddzielnych rodzajów fal- 
szowania bull (c. 5 X De crim. falši 5, 20). Wyst§pek falszerstwa naléhal 
wówczas do wyst^pków mixti jori, t. j. do wyst§pków, które, jako narusza- 
j^ce tak koscielny jak panstwowy porz^dck, tak przez duchowne jak przez 
t^wieckie trjbonaly karano byc mogly. Pocz^tkowo Košciól karát takie 
'♦?yst^pki, bez wzgl^a na karj* áwieckiego s^ziego. Póiniej decydowala 
prewencja, tak, iž Koscíolowi, je2eli go paústwo nprzedzilo ze swoj§ kar§, 
pozostawal tylko wzgl^dcm winowajcy trybunal pokaty, forum conscientiae; 
ježeli zaá dncbownY trybanal wprzód wyst^pil, mial prawo wyrzckania 
i kary áwieckiej. Prawa koscielne falszowanie miary, wagi, jakoáci to- 
warów, prócz wynagrodzenia szkody, káraly jeszcze šcistym postem przez 
10 do 30 dni (c. 2 X. De emt. et vend. 3. i 7); falszowanie monety i joj 
szerzenie káraly exkomuuik% latae sententiae (Extrav . Jo. XXII c. nn. De 
crim. falši, tit. lO); falszowanie pieczQci paĎstwowycb karane bylo w swie- 
ckicfa tr>'banalach, podlug praw kryminalnych áwieckich, w dachownych 
zaá degradacJ4 i bannicj^ (c. 3 X eod. 5, 20); za fahzowanie bull i brc- 
wiów papiezkicb, tudziež icb ^wíadome popieranie, przyjmowanie i t. d., 
swieccy uiegali exkomnnice ip^o facto^ dachowni— depozycji, a ježeli sami 
byli falszerzami — degradacji i wydaniu ramieniowi ówieckiemu (c. 7 X cod. 
5. 20). W^ dzisiejszycb prawacb mniejsze wyst(jpki osznstwa i falszerstwa 
karane s^ policyjnie, wj^ksze odsyřane s^ do odpo^iednich sj^dów šwie- 

Encvkl. Tom V. ^ • 



258 Fatszerstwo.— Fanatyzm. 

ckich i karane zesYaniem do rot aresztanckich, lub na roboty ci^álde. 
Koációl w tym przedmiocie ogranicza si§ dziá wsz^dzie do czysto dacho- 
\íjch kar w trybunale pokuty. (Permaneder). N, 

Familiécí, malá sekta w Ilollandji i ÁDglji. Zalo^.ycielem jej byl 
Henryk Nicolai (Niclas) z Mtlnster, w Westfa\ji, czlowiek nieuczony, 
ale chytrý i przcbiegly. Od r. 1556 przebywa! dtugo w HoUandji, sscse- 
gólDÍej w Amsterdamie, a pod koniec panowania Edwarda Yl udal 8i{ 
do Anglji. Dzikim, nieokrzesanym stylem napisal on wiele dzielek, tlii- 
maczonych póžniej z holeoderskiego jazyka na angielski, w których bar- 
dzo szeroko rozprawia o swoim stosunkn z Bogiem i ze Zbawicielem, 
odwoluje sÍQ do swoich objawieú i podaje si§ za wjslaúca Božego; uczj, 
že cala rcligja polcga tylko na uczuciu miloáci Božej, že wszystko zreszt) 
jeit malowažne, že byle tylko kochaó Boga, možná o istocie Božej myáleé 
jak si§ komu podoba. Na pismach svroicli kladl dewizQ: charUas extorsU^ 
i sekt§ swoj) pi^kneroi nazywal wyrazami: dom miloáci, brateratwo inilo- 
éci, rodzina miloáci. Niepcwn^ jednak jest rzccz%, czy do doktryny jego 
wcbodzila zásada rozpusty plciowcj; o to jednak oskarža go edykt królo- 
w^ Elžbiety, przeciwko jego sekcie wydany 1580. Przypuszczalném to 
jest wszakže bardzo, bo Nicolai pochodzil z ojczyzny nowocbrzczeúców 
i byl przyjacielem Dawida Joris'a (ob.), który glosil swobod§ rozpusty 
w imig miloáci Božej. Okolo polowy XVII w. sekta ta znikla zwolna w in- 
nych sektách. Cf. CambcUn^ Annal. rer. Angl. ad a. 1589; Arnoldy Kir- 
chcn— u. Kctzcrhistorie, Th. 2 B. 20 C. 20 Nr. 36. (Schródl). N. 

Fanatyzm, od /anum — miejsce éwi^te, éwíhtt/nia, oznaczal pierwotnie 
uniesienio áwi^te, zapal religijny, i dla tcgo u pogan kaplani róžnych 
bogów, a osobliwie Cybeli i Bellony, fanatyhami (fanatici) sig nazywali. 
Z czasem jednak pojgcie to ulcglo zmianic. Kaplani bowiem pogaúscy 
obludn% swoj^ žarliwoáč praktykowali w sposób tak bezwstydnie klamli- 
wy, že ich natchnienia, pierwotnie za áwi^tc uwažane, wydaó sig kouiecz- 
DÍe musialy jako kuglarstwo rcligijne. Tak np. kaplani Bellony, wáród 
swoich ekstaz zadawali sobie siekicrk^ ci§cia na ciele, a krew z tych ran, 
w mal^ tarcz§ žebraná, služyla za áwigty napoj dla prap:n%cych poswÍQcič 
Bi§ tej bogini. Wyéwiczeni w k lámaných swych zachwytach, owi kaplani 
umieli tak dobrze si§ ranié, že krew plynula, a raná byla wcale nie nie- 
bezpieczna, i dla tego Commodus nakázal, aby bellonaryáci gl^biej síq 
ranili (iamprícř, Commod. 9; cí, Dóllinger, Ileidenth. u. Judenth. p. 6 22). 
Tak% wlaánie falszyw^ žarliwoáé religijnj| rozuraieé naležy, gdy u Horace- 
go, Kwinty^jana i Juwenalisa jest mowa o fajiatyJcach. Ze stanowiska 
chrzeácjaúskiego, poczytuj^cego wszelk^ czeác balwanów za szal, pelen 
klamstwa i falszu, možná bylo nietylko juž kaplanów bóstw pewnych, ale 
každego poganina w ogóle nazywaó fanatykíem (fanorum cultor). Dla tego 
tež w starých francuzkch kronikách król Klodoweusz, przed swojém na- 
wróceniem, nazywa sig fanatykiem. Wreszcie, pojgcie fanatyzmu rozsze- 
rzylo síq tak dalece, iž przezeá rozumie sig w ogóle podniesiony stan du' 
cha zywo przej^tego fahzyxoim jakiém^ lub przesadném przekonaniem i obja- 
wiajqcy 8i^ zazwyczaj czynami gwaltownemi, majqcemi na celu rozszerzenie 
tegoi przékonania. Fanatyzm w takiém znaczeniu zdarza si§ we wszystkich 
dziedzinach žycía, tak w nauce i w sztuce, jak w polity ce i religji. 
Giemne popudy i rozigrana wyobra^nia opanowywuj^ úmyslem fanatyka 
i mieszaj^ porz^dek jego myáli; rozum traci w úim wszelki^ síIq w obec 



Fanatyzm. 259 

idei jakiej, na élepo a gor^co nchwjconej, która bezwzgl^dnie domaga síq 
swego panowania. Ježeli przekonanie jest prawd% i czlowiek je žjwi^cy 
nie przesadza jego znaczenia, ani celém jego przeprowadzenia nie ucíeka 
si§ do czynów gwahownych, wówczas, pomimo cařej žywošci tego przeko- 
nania, nie ma fanatjzmn. W takim razie reože byč tjiko entuzjazm 
w daszy, a heroUm w czynic. Inaczej bohatcrów wszystkicb trzebaby 
nazywaé ponižaj^cém imieniem fanatyków. Jakkolwiek fanatyzm bywE 
rozmaity, wszakže bez dodanego doá przymiotnika, okreál^^cego jego ro- 
dzaj, rozumie si§ przezeň zwykie fanatyzm religijny. Podlag ogólnego 
jego poj§cia, wyžej podanego, latwo odróžnič fanatyzm reljgijny od czystej, 
prawdziwie religijnej gorliwošci. Co innego jest šlepa, gor^czkowa žárli* 
wosé fanatyka, nie poddaj^ccgo si§ ani slodkim i spokojným ncznciom po- 
božnosci, ani áwi§tym nankom boskiej wiary, a co innego znown žywe 
i ožywcze cieplo cbrzeácjaňskiego zapaln. Gdy pobožný i prawowiemy 
chrzeácjanin žyje dla swojej wiary, która ntrzymuje zawsze žarliwoáó 
w granicach najczystszej miloáci i bojaini Božcj, fanatyk žyje dla jakiegoá 
przywidzenia, które nie zna ani poslnszeástwa, ani miloáci. Fanatyzm 
ž natnry swej jest samowolny i przesladowczy; zawsze gotów každego 
inaczej royál^cego pošwi§cič dla swoich celów, gdy tymczasem prawdziwa 
žarliwoáó religijna odznacza síq poslnszeóstwem wzgl§dem Koáciola, milo- 
šci^ i dncbem poáwi§cenia. Kto tedy czyst^ žarliwoáó religijn% nazywa 
fanatyzmem, albo nie wie co mówi. albo tcž ma interes w tém, aby na- 
zw^ fanatyzmn zohydzaó ¥^zelki žywy objaw žycia religijnego. Do reli- 
gijnego fanatyzmu prowadzi brak religijnego wyksztalcenia, obok žywsze- 
go w duszy zwrotu religijnego, faJszywie mistyczny kieranek nmyslo^ 
zastarzale przes^dy i nporczywe bledý w kwestjach religijny ch. Gdzie 
wi§c pannje prawdziwa religijnoáó, fanatyzmu byó nie može. Dla tego 
niemožliwy jest on w Koáciele katolickim. „Ci, co chc^ obwiniac Koációt 
o fanatyzm, mówi ks. Frayssinons (La religion yengée du reproche de 
fanatisme), powinniby wykazaó jego álady w nance i žyciu Založyciela 
Koáciola, albo w nance Koáciola, albo w czynach formalnie przez niego 
pochwalonycb: tymczasem bynajmniej tego nie wykazoj^. W Ewangelji 
tego wykazaó nie mog%, bo Zbawiciel daje tam nauki i przyklady naj- 
wyžszej miloáci, dobroci, slodyczy. Gdy Piotr cbce go bronió, powstrzy- 
mnje jego zapal, caluje acznia, który go zdradza, modli si§ za przeála- 
dowców i, umíeraj^c, przebacza katom. Posyla swycb nczniów pomi§dzy 
národy, jako baranków pomi§dzy wilki, zapowiada im czekaj%ce ich prze- 
éladowania, ale pko szalowi wrogów pozwala im tylko bronió si$ cierpli* 
woád%. Mówi wprawdzic, že przyniósl^miecz na áwiat, ale to nie ów 
miecz, co si§ krwi§ poi i ámierci%, lecz miecz walcz^y z nami^tnoácia- 
mi czlowieka. Wprawdzie chrystjanizm rozszerzyl si§ wáród przeálado- 
waň, ale to wáród przeáladowaá przecierpianych, nie zaá przez siebie 
wzniecanycb. Powiedžial wprawdzie Chrystns, že przyszedl ogieó rzucié 
na^ziemi^, ale to nie ów ogieň spnstoszenia, požeraj^cy miasta i wiosldy 
lecz Božy ogieň, wypaliQ^cy wyst§pki i zapalaj%cy serca áwi^t^ miloáci^ 
Doga i bližniego. Ewangelja jest prawd^, dU tego Zbawiciel zapowie- 
dzial, že každý kto nie nwierzy ppt^piou b§dzie (Mr. 16, 16); jest to 
nietolerancja bl§du, b§d§ca cecli% prawdziwej religji. Ale, znów, gdy dwóch 
jego nczniów prosi go, aby ogieó z nieba sprowadzil na bezbožné mia- 
sto, zgromil ich, odpowiadi^^: »Kie wiecie czyjego dacha jesteácie. Syit 



260 Fanatyzm. 

czlowieczy nie przyszedt dusze tracič, ale zacbbwywaó" (L. 9, 55. 56); 
i to jest chrzeácjaáska tolerancja wzgl^dem osob, która nie jest czém in- 
ném, jeno mitoéci%. Kontynuator poslannictwa Jezusowego na éwiat, Ko- 
ációl, ožywiany i wspierany Duchem áw., wiernie przestrzegat zawsze nauki 
Zbawiciela. Apobgeci i Ojcowie Kosciořa wyra/.nie ucz%, iž wiar^ nie 
gwaltem, lecz przekonaaiem szerzyc nálezy. Apostolowie i ich nast^pcy 
nio míeozem, ogniem, lecz cierpliwosci% i míloáci^ zdobywi^^ národy dla 
prawdy. Slowa Papieža Grzegorza W. do biskupa z Terraciny, zbyt su- 
rowego wzglgdora žydów: „sbdycz^ tylko i przckonywaniera naležy nie- 
wicruych pozyskiwac chrystjanizmowi, i nie godzi sig zražaó icb od nie* 
go grožb^ i postrachem** (epist lib. i. ep. 30), s^ wiernym wyrazem 
myáli koácielnej. Wprawdzie Kosciól nio jest w stanie zapobiedz wszyst- 
kim wystQpkom i wszclkiemu nierozumowi ludzkiemu, i dla tego tet 
i w poáróď jego wyzuawców, od ezasu do czasu, pojawiaj^ s\% fanatycy, 
ale mniej niž gdziekolwiek fanatyzm niože ta siaé ^pustoszenia, bo go 
w zárodku zaraz ubezwladnia sama nátura orgauizácji Koáciota i jego 
karnošó Zazwyczaj bowiem oblj^kauie to ducbowe, fanaty zrnem zwane, 
które, ježcli niczem niebamowano, ])opycha do najstraszliwszych nadužyd 
i zbrodni, niknic w swym poczq,tku, ježeli tylko dusza ma jeszcze zba- 
^ienne przekonanie o swojej slaboáci i poszanowaniu dla powagi uieo- 
mylnej. Ježcli jednak dzieje sig inaczej i obi^d ten przybiera charakter 
grožniejszy, wówczas wystgpuje i Koációl czynnicj, przcstrzega wiernych 
o bl^dzic i niebezpieczeástwie, a zbl^kan^ owieczkg przywoluje do prawej 
drogí. Ježeli dalej jeszcze ta zbl^kana owieczka zamyká uszy na glos 
Košciola, a idzic tylko za swoj^ fantazj^ i swoj^ namigtnosci^, wówczas 
oddziela j% Košciól od swego spoleczeňstwa. Czčm tedy pot§žni^ pancge 
rcligja Chrystusowa vr umyslach, czcm Kosciól silniej oddzialywač može 
na ntrzymanio czystosci wiary i obyczajów, téra czystsz^ bgdzie gořliwosé 
jego czlonków, tem dalsi oni bgdí^ od niebczpieczei^stwa popadni^cia 
w fanatyzm. Historja fanatyzmu stwierdza najzupeluiej to zdanie. Pomi- 
jamy juž przy klady z dziejów ludu žydowskicgo, któremu slcp%, krwio- 
žercz% žarliwoác Zbawiciel cz§sto wyrzucal, pomijamy Mabometa, assasy- 
nów (którzy zmyslowemi obrazami rozkoszy rajskich zfanatyzowani byli 
do rzucania si§ na uajnicbezpieczniejsze i zbrodnicze zamachy) i inue 
z dziejów swieckich fakty, a ograniczamy sig do krótkiego wskazania na 
dzieje koscielne, z których sig pokazuje, ze zawsze prawie sfalszowanie 
i odstgpstwo od prawdziwej nauki J. Cbrystusa prowadzilo za 8ob% fa- 
natyzm, objawiaj^cy sig juž to naukíj sekty, juž tež jej zachowaniem si^ 
wzglgdem Košciola i jego wyznawców. Za przy klad pod pierwszym wzglg- 
dem služyé mog^ montauiáci (ob.) i donatyáci (a szczególuiej tež 
circumccUiones; ob. tej Enc. IV 315), których fanatyzm objawial síq 
przesadzoo% surowosci^ nauki moralnej i odpowicdni^ do niej nauk% 
o srodkach zbawienia; pod drugim wzglgdem za przyklad služyó iaog% 
arjanie (ob.) i inne z nich powstalo herezjo w cesarstwie Greckiém 
objawiaj^ce swój fanatyzm zawzigtcm przcsladowapicm. Takiž, ježcli nie 
krwawszy jeszcze fanatyzm znajdujemy w herezjach sredniowiecznych: do- 
syé wspomnieé ta Ttylko albigeusów (katarów, waldensów), husy- 
tów (wiklefístów, kalikstynów), którzy mord i požogg szeroko w iini§ 
wiary roznosili. Wick tak zwauej reformacji dostarcza tež wiele przy* 
kladów niepospolitego fanatyzmu, jak wojna chlopów, sjoúskie pa- 



Fanatyzm. 261 

nowanie anabaptystów w MUnster (ob. Nowochrzcsency), re- 

formacja w Aoglji (ob. Henryk YlII, Tndor Elžbieta), gospodarowanie 

wojsk Gustawa Adolfa (ob.) po Niemczech. We wszystkich tych ob- 

jawach fanatyzmu spr§žyn% glówn^ by to falszywe uniesienie i zapal do 

bl^a, do nauki przeciwnej nance Koácioia. Zarzacaj^ wprawdzie i ka- 

tolikom niektóre fakta fanatyzma, jak spalenie Husa (ob.), ÍQkwizycj§ (ob.), 

noc áw. BarUomieja (ob. Ilagonoci) i t. p., ale pomijaj§c juž klamstwa 

i fantastyczne dodatki, z jakiemi owe fakta przedstawiaji^ pisarze Koácio- 

lowi nicprzychylni, o czém blízej ob. odpowiednie art., možemy tu jedn% 

tylko odeprzeč te zarzuty uwag), že srodki surowe, ze strooy wlaácíwcj 

vilaázj užyte, Afzgl^dem niebezpiecznych naruszycieli pokojů i porz^dku 

spolecznego, nie mog^ byč porównywane z owym wácieklym szalcni he- 

rezji, buntowDiczo depcz^cym wszelkie prawo. Koznmic si^, že tym sposo- 

bem Qíe myslimy wcale uniewiuniač zupelnie wszystkiego, co tylko kato- 

lickie ludy, lub pojedyáczy katolicy czynlli kiedykolwiek, dla powstrzyma- 

nia przeciwnych Košciolowi d^žuošci, bo i w sprawach religijnych možná 

niekiedy przebraó sluszn^ miar^ obrony i pomylič si§ možná w wyborze 

šrodków obrony, ale zawsze róžnica jest wielka pomi§dzy bezprawnym. 

bnntowniczym nápadem, a prawn%, chočby nawet za gwaltown^ obrony. 

Gwahowne zaá objawy fanatyzmu, jakie si§ pojawily w czasach reforma- 

oji, nie ^ wlaéciwe jedy nie pewnyra tylko, jej sprzymierzonym odroálom. 

ale 8) jej logicznemi i natnralnemi nast^pstwami. Bior^c Písmo éw. za 

jedym^ regnl^ wiary i daj^ je w r§ce každego, z zapewnieniem o jasno- 

šci t^o Písma i o prawie tlamaczenia prywatnego, protesiantyzm otwo- 

rzyl szerokie pole dla fanatyzmu. Oto co o tém mówí protestant CCal- 

laghan u Balmesa (Protestant, etc): ^^onzera zdanie prywatne znalazto 

w Pi.<mie éw., že prawa wlašcicieli ziemskich s^ bezczelném przywlasz- 

czyciolstwem, ubližaj^cém naturalnej równoáci wiernych, i dla tego wezwat 

on swoicb sekcíarzy do przekonania si§, czy to prawda. Sekciarze roz- 

patrzyli kwestj^, pochwalili Doga, poszli míeczem i ogniem t§pič ludzi 

nieprawych i zabrali ích dobra. Prywatne tež zdanie odkrylo w Piámie 

áw., že prawa obecné gwalt cí^gly czyni^ swobodzie chrzeácjaáskiej, i Jan 

z Lejdy rzuca swoje rzemioslo, ataje na czele fanatycznego pospólstwa, 

opanowywa miasto Monster, oglasza si§ królem Siónu, bierze 14 kobiet 

naraz za žony, zapewuiaj^c, že polygamja jest jedn% ze swobód cbrze- 

scjaňskich i przywilejem éwi^tych. A ježeli zbrodniczy szal tych Indzi 

zasmaca každego przyjaciela ludzkoki, to pewnie nie pocieszy go histo- 

rja Anglji w XVII wieku. Wyst^puje tu takže ogromna ilošé fanatyków, 

juž to naraz, juž kolejno po sobie id^cycb, upojonych dzikiemi doktry- 

nami, lub przej^tycb szkodliwemi nami§tnoáciami. przedstawiajqc cal^ roz- 

roaitoáó tego smntnego obludu, od wscieklego szalu Foxa do metodycznej 

glnpoty Barclay'a i straszliwego fanatyzmu Kromwella. Zdawato 8i§ 

wówczas, že pobožnošé, rozum i zdrowy rozsudek ludzki znikn^ly ze 

bwiata i ust^pily míejsca jakiemus obl^kaniu religijnemu, jakiejé niedo- 

rzecznej žarliwoáci. Wszyscy powolywali si§ na Písmo, wszyscy twier- 

dzíli, že TOaj% widzenia, natchnienía, zachwyty; zaprawd§, tak^ sam§ mleli 

racj§ jedni jak i drudzy**. Luter oburzal 8i§ wprawdzie na bezprawia 

nowocbrzczei^ców, ale i ci oburzali si^ na Lutra i mieli za 8ob% logiky. 

Skoro bowiem Luter wyczytal w Biblji, ie Papiež jest antychrystem i dla 

tego przyznal sobie poslannictwo uwolnienia šwiata od tej wladzy uzur- 



FautyzB. — FaMHL 

powamq, dla cxegoby nowochizczeikj nie Bieii pnwa ze swojcj mów stro- 
■j wycijtac w Biblji swoich komwiiatfcxDycli marzeá i priyznaé sobie 
poslannictwo wjrtQpiexiia wszjstkkii nicprawjck Indzi, co síq wlmádádami 
nazwili. To tež nie skoúczylo ú^ na fuatyzmie nowodinczeňoów: do 
dzisiejszega dnia wyraaUj^ z protesUntjzma sekty ĎuiatTCzne: kwskiów, 
metodjstów, weslejanóv, swedenborgjanów i t. p. Fanaljzm w tfiene ro- 
ligíjnej silníej wyst^paje niž w innjch aférách lycia, bo totaj doaza sit^ 
swoj^ straszliw4 czerpie z najwjžszjch dla siebie pobvdek, i dla tego nic 
wówcxaa dla niej nie znacz% ?rszelkie tnxdnoáci, znika dla ni^ wszoUd 
ioteres materjalnv, najwifkaze cierpienia nabieraj^ pewnej poa^j, šmieré 
nawet przestaje byč straazn^. Wiedz^ o tém dobrze fiuiatycy potitycni 
i dla tego staraje si^ w swyck celách badzič i wyzyskiwaé ten řuatyza 
w thimach (Mahomet, Kromwell). Fanatyzm religijny jest stnsdiwj 
w swych skntkacb, bo wielk^ czerpie 8i}§ ze swych pobndek, pn^jmoj^- 
cych cal4 zbl^kan^ dnaz§; jest ohydny w swej istocie, bo jest miéwag^ 
miJosd i zdeptaniem roznmn: aie nie mniej straszhwy i ohydny jest &nn- 
tyzm ant\Teligijny, z demonicznym szalem rzncaj^cy si^ na wszelk% éwi^ 
toáč. Dosyc wspomniec tu wielk^ rewoinej^ árancozk^. ^akty mówi^, 
wola Laharpe (Díscoors prononcé á ronTertore da Lycée, 51 deceoibre 
1794), zaledwie co ocalaly z rzezi rewolncyjnej, fakty mówi^, a s% jesz- 
cze tak swieže. Prawda mácidelka, dlago niema pod mieczem i pod groz) 
ámierci, wyit^pnje naraz, nie mówig z grobóir, bo grobów jol zbraklo 
dla ofíar, ale z gl^bi tych dolów i rowów olbrzymich, zapchanych tropa- 
mi i ciatami jeszcze drgajacenii žyciem. Ze zgnilizny wi^eá, z zapo* 
wietrzenia szpitali, zamienionych na cmentarze jeúców rewolaQi; z tona 
rzek zawaionych pomordowanymi, z kamieiu naszych placów pablicznycb, 
naznaczoDTch wsz^ie krwawemi slady; z min miast spostoszooych i po- 
palonych, z rozwaionych zamków panskich i chat wíešniaczych, zewsz^d 
podnosi si^, rozbrzmiewa žalosny, przeražliwy glos Indzkosci zbolalej 
i obnrzonej, glos, jakiego nie slyszano jeszcze, odk^d s§ ludzie i zbro- 
dnie; glos sciskajacy serce, rozdzieraj^cy dasz§; glos wolaj^cy o pomst§ 
do nieba, do swiata calego, do pokolen przyazlycb i pozostawii^cy 
w gl§bi czlowieka niewymowny smutek, že síq žylo i ie síq na to patrza- 
to.* Slowa te nie s^ tylko retorycznemi frazesami, ale wyrazem prawdy, 
straszliwie wspartej cyframi (ob. Rewolacja). A jednak straszliwa naaka 
zdaje si§ byč dla ladzkoáci stracona: krótkie chwile straszliwego panowa- 
nia kommony w Paryžn, zawzi^ta i nieustanna agitacja róžnych Btowa- 
rzyszeň tajných, przekonywaj§, že ohydny ten fanatyzm antyrelig^ny nie 
przestal byé dla spoleczenstwa grožném niebezpieczeňstwem, i že z tej 
strony obawiaé si§ možoa dla Indzkosci nierównie wi^kszych jeszcze kl^ 
níž wszystkie, jakie kiedykolwiek na ni§ spadly ze strony fanatyzma re- 
ligíjnego Cf. / Balmes, Protestantyzm etc. iNT. 

Fanelií Katarzyna^nr. ok. r. 1834 w Casalviere, djec. Sora, 
póžniej mieszkajva w okr§ga Sezze, obludnica, która starala si^, aby j% 
miano za swi^^, cfawal^c sig z objawicn, proroctw, zachwyceň, z widzeá 
i nkazywaň si^ Chryrtnsa Pana i N. Marji Panny; glosila, že ma piQtna 
iwi^te. Lecz r. 1856 wyprowadzone przez inkwizycj^ rzymsk) šledatwo 
pokazalo, že to wszystko bylo zmyšleniem, w skutek czego na 12 lat 
wi^zíenia shazan^ zostala. (Dekret šw. Inkwizycji 9 Lni. 1857). Dú- 
chowny przewodnik jej za lekkomyšlnošó w tak wažnej sprawie skazany zo- 
^ia/ Jia trzechletme zamkni^e- 



Fanon.— Fardellt. 263 

Fanon, orale (GavarU., I 180), ubiór papiezki, naksztalt pele- 
1707, sktada 8i§ z dwóch macetów (ob.), krótszy na dložtzj wložonych 
i kolo szji zszytych. Užywa síq do tego mateigi jedwabno-zlotej, w pro- 
stopadJe paski biale i ztote, amarantowym zl^czone. Na cz^i fanonn, 
okrjwaj^c^ pierá, wjhaftowany jest krzyž prormienisty, któpy caYoje kar- 
dynal djakon, podaj^c ten nbiór Papiežowi, w alb§ nbranema. Fanon 
przypomina starožytny efod (ob.) arcykaplaĎski o czterech kolorach, wy« 
obražaj^cych cztery žywioJy, a mial dawniej slnžyč za pokrycie gíowy, 
jakby kaptur. Fanonami tcž nazywaj^ si§ dwa paski mitry bisknpiej, 
z tyíu spadajíce. Ob. Noel, Instr. sur la litnrg. t. Ip. 3281386. 

Faran (Pharan)^ puszcza w pólnocno-wschodniej stronie Egipta. 
Izraelici, wyszedlszy z Egipta, od góry Sioai przez 3 dni mosieli iáó do 
Faraa (Nam. 10, 12. 3 3). ByJa wi§c ta paszcza, mi§dzy poszcz^ Sinai 
a pořudoiow^ granic^ zíemi Chanaan (cf. Gen. 21, 14. 21), i rozci^gala 
si$ do kota góry tegož nazwiska (Deat. 33, 2). Z powoda bliskošoi góry 
Sinai, Faran jest wspominan^ obok Sinai (ibid. cí. Ilab. 3, 3). Ta 
ukrywa! si§ Dawid przez niejaki czas po ámierci Samuela (I Beg. 25, 2j. 
Mylnie wielu poczj-tywalo dolin§ Feiran za jedno z F.: Feiran bowiem 
lezy w pólnocno-zacbodniej stronie Sinai; Faran zaá dalej na vrschód, 
bližej granic Idamei. Starožytni jeografowie wspominaj^ o mieécie 
Fhara^ nad odnog^ heroopolityczn^ morza Czerwonego. Cf. Mannert, Geo- 
graphie, VI 1 s. 40. X. W. K. 

Faraón (hebr. Partoh^ 70: ^apaco, Valg. Pharao)^ ty tul, którym 
Biblja mianujc wszystkich dawniejszycb krolów egipskich, rzadko przy 
nim dodaj^c imiona wtasne: np. Necbao, Efree. Tyta) ten jest czysto 
egipskim: sktada si§ z przedimka (/*, Ph^ Fha) i z w>Tazu' Ra (sloáce). 
Pomniki egipskíe, jeszcze z czasów przedabrahamowych, maj% wyraz perac^ 
wielki dom, czém oznaczaj^ króla i palcíc królewski, Peraa wi^c odpo- 
wiadatoby tytulowi tareckiego dwora: vyaoka porta, lub earopejskiema 
jego moéé (królewska). Cf. Ebers, Aegypten u. d. BUcher. Mos. I 2 68; 
Chabai, Les Pasteurs en Egypte s. 17. 32. Z powodu, že F. jest ty- 
tutem, a nie imieniem wJasném, nie možemy wíedzieó, za którycb królów 
Abraham i póžniej jego potomkowie przebywali w Egipcie i za którego 
wyszli z tegož krajn. W nast§pnych czasach spotykane w Biblji imiona 
wJasne faraonów: Sesaka (ob.), Suy, Nechaona i Efree (ob. tej Enc. lY 
566 — 68), znajdaj^ si§ i na pomnikach egipskich-. Kwestja egzegetyczna: 
co naležy rozumieé pod czysto powtarzaném wyraženiem w Exod: „Bóg 
zatwardzi) serce faraóna?" roz?ri^zaje síq tém, že tam jest mowa nie 
o zatwardzenia czynném, lecz o dopaszczenin. Cz§3to bowiem w Bib^i 
dopaszczenie wyraia si§ tV taki sam sposób, jak dzialanie czynne (ob. 
Reinke, Beitr. V 2 79 — 303). X. W. K. 

Fardella Michal, franciszkanin, ar. 16 50 r. w Trapani, w Sycy- 
Iji, biegřy w matematyce, fizyce i fílozofji. Uczyt ^filozofji w Modenie, 
astronomji i filozofji w Padwie. R. 16 7 8 zapoznal ú% w Paryža z ^lale* 
branche*m i Lamy^m. Zwolennik kartezjanizmn, szerzyí go we Wloszech, 
egzagernjqc jógo stron§ idealistowskq, poniewaž utrzymywař, podobnie jak 
Malebraoche, že istnienia ciat dowiesé možná tylko za pomoc^ objawicnía. 
Um. w Neapolu 1718 r. Napisal: Umversae philosophťae sy sterna, Venet. 
1691; Vniversae usualis mathematkae theoria, ib. 1691; Logica,\h, 1696; 
Animae humanae nátura ab Aufpistino detecta, ib. 1698. N, 



264 F a r f a, 

Farfa, jedno z trzech nfgslawniejszycli opactw benedyktyáskich wlo* 
skich (Montecassino, Nonantula i Farfa), nad rzeczk% Farfa, w krajů Sa- 
binów. Klasztor F. wywodzi swój pocz^tek ód Wawrzyúca syryjczjka, 
bpa Spolcto, a póžniej Sabiny, który miat go wraz z košciotem zbudowaé 
okolo pólowy V w. Zburzony przez Longobardów, odbudowany okolo 
681 r. przez ksi§dza Tomasza z Maurienne, który tam przybyl w po- 
wrocie z Zierai áw. Ksi^žgta longobardzcy ze Spoleto, królowie longo- 
bardzcy, iiast§pnie Karolowingowie i Papieže bogato uposa^ali i przy¥ri- 
lejami obdarzali ten klasztor, sřyn^cy ácislém zacbowaniem reguly áw. Be- 
nedykta. Opat Hugo (na pocz^tku XI w.) w písemku De deátructíane 
monasterii farfemis (ap. Muraton, Antiq. Ital. t. G p. 2 7 3) opisiye szcze* 
gólowo obszerne zabudowania i éwietny stan klasztoru (^pulcre et dočte 
vigebat") przed nápadem Saraceuów. Gdy w konců IX i w X w. Sara- 
ceni nnjechali Wíochy, opat Piotr, ze swymi zákon nikami i žolnierzami, 
siedm lat stawiat im zaci§ty opor; zmuszony byl wszakže wreazcie opuácié 
klasztor, z bracmi i skarbami klasztornemi. Przcz 4 8 lat klasztor ležal 
w ruinách, dopóki go nieco nie podžwigu^l król Hugo, który, za pomo- 
ci glosuej Marocji (Mariuccia), ok. 932 r. opanowal Rzym. Ale restau- 
racja ta niewiele na co si^ przydala, bo, w skutek tak nazwanych rz^dów 
nierz^duic w Rzyraic (Teodory, Marocji i Teodory mlodszej) i napadów 
saracenskich, zagin%l prawie zupelnie we Wloszech duch koscielny i zanii- 
lowanie w žyciu zákonném. Wyžej wsponiniany opat Hugo dobrze cha- 
rakteryzuje te czasy, gdy pisze (op. c), že król Hugo postawiř opatem 
w klasztorze Farfa swego krewnego Raffreda, który byl „prudens valde 
in acientia seculari, secundum Deum uon adeo eruditus, quod doctrina 
regularis ordinis, sicut iu ceteris relígionis et doctrinao, ab Itaiico sub- 
tracta erat regno, praesertim pro vastatione supradictorum paganorum.*' 
Raífred chcial wszakže klasztor podzwign^ó z moralnego úpadku, za co 
otruty zostal przez dwóch niegodziwych zakonników: Hildelbrand*a i Cam- 
po, z których ostatni kupil sobie opactwo od króla Hugona. Alberyk, na- 
st§pca Hugona w panowauiu nad Rzymem, dla podniesieuia karnoáci za- 
konnej w swojém terrytorjum ustanowil Odo'na, opata z Clugny, archi- 
mandryt§ nad wszystkierai klasztorami w pobližu Rzymu položonemi; gdy 
jednak Odo poslal kilku zakonników do Farfa, wrócili oni níebawem, po- 
niewaž Campo i jego koledzy, zamierzali ich zal>ió. Niewiele tež po- 
moglo, že Alberyk oglosil Campo^na za zložonego i že na jego miejscc 
mianowaí Dagoberta: po kilku bowiem latách Dag)bert zostal otruty, 
a Campo i Hildebrand gospodarzyli w posiadlosciach klasztoniych. Stra- 
szliwe bylo wówczas položenie klasztoru. Campo i HilJebrand rozpraszali 
majetek zákonný na nierz^dnice, dzieci i krownych. Nierz^d panowal 
jeszcze za kilku innych opatów, dopóki pod koniec X i na pocz%tku XI w. 
nie nast^pila reforma, za pokornego i žárli wego opata Hugona. Reformy 
tg zaprowadzil Odilo z Clugny ze swoim przyjacielem Wilhelraem, opatem 
St. Benigně z Dijon. Zwolna odzyskal klasztor dawn% šwietnošc; nauk$ 
pocz\íto znowu pilnie tu nprawiač. Wielkíj z tego tytulu zaslugg pozy- 
skal sobie bibljotekarz klasztoru Grzegorz (-[• iioo;, który napisal wažne 
dla dziejów wloskich Chronicon Farfense (ap. Muvafort\ Script. rer. ital. 
t. 2 pars 2 p. 289). Róžne przechodz^c koleje, klasztor dotrwaí do na- 
szych czasów. W koáciele klasztornym znajduje si§ obraz cudami sly- 
n^cy (s. Maria in Acufiano^ poniewaž miejsce, gdzie klasztor lezy, zwaio 



Farfa.— Faryzeutze. 265 

si^ dawníej Acuzio^ Ácuziano^ a póžoiej monie Ácufiano\ na drzewie ma- 
lowaoy, jakoby przez éw. ^ukasza, a przyniesiony tam przez založyciela 
klasztoru Wawrzyúca. Cf. Vincenzo Bim\ Cenili storíci solla sacra ima 
gine di Maria Vergine che si yenera nella chieza abbazíale di Farfa 
c sulla sua corooazione, Boma 1870. O samým kiasztorze, z którego 
archiwów bardzo wieie korzystaii historycy wioscy, cf. Giuseppe Marocco^ 
I^toria del celebre imperiál mooisterío farfense. Koma 1834; Marino Ma- 
rťnt\ Seric cronologica degli abbati del monisterio di Farfa, Ib. 18SS. 

Farinacci Prosper, ur. so Paid. 1554 w Rzymie, adwokat, a na- 
čit^pnie prokurátor, odzaaczyl síq sarowoáci%, jakkolwiek dla siebie ňader 
mial byč poblažiiwym. Papiež Klemens VIII, robíce allazj^ do jego iraie- 
nia, mial o nim powiedzieč: „M%ka (farínaj jest wyborna, ale wór, w któ- 
rym si§ ona znajduje, nic nie wart." Um. w Rzymie 30 Pažd. 1618. 
Dziela jego, wydane rázem wAnvers w 13 t. in-f. 1620 r. i n., s^ wyso- 
ko cenione j)rzez prawników; zawieraj^ one: Decitione^ Rotae; Rotae no- 
vissimae; Repertorinm judiciale; De haeresi; Praxis crimincUis; Succuš 
proLxis crimincUis. N. 

Fariatí Daniel, nr. 1690 r. we Fríonl, do jezuito w wst^il w Bo - 
lonji r. 1707. R. 1722 przez zwierzchnoáé zákonný dodaný zosta) do 
pomocy o. Filipowi Ricepnti i z nim przez 20 lat zbieral raaterjaly 
do bistorji koácielnej lUirji. Žebrali okolo 300 yoI. samých r^kopismów. 
Tymczasem Riceputi umarl (i742); na F. wi§c spadl ciQžar uporz^dko- 
wania i nžycia žebraných mateijalów. Z nich on wydat lUyryci s<wri to- 
musI—IV (Venet. 1751 — 1769). F. f 25 Kwiet. 1773 r. Nástu- 
pné torny: V-^VIÍI (Venet 17 75 — 1819) wydaí o. Jakob Coleti (ob.). 
Dzielo to jest najwažniejszém žródlem .do historji košcielnej krtgów, wcho- 
dz^ych w sklad dawnego Illyrykn (ob.). Dnigie dzielo Farlati*ego {Artis 
criticae inscitía aniiqmuuis^ Venet. 17 7 7) przeciw falszy wej kry tyče nowo- 
žytnej, wydal tak^.e J. Coleti. JDe Backer^ Bibliotb. 

Farnowski S ta n i si a w {Famovius^ takže Famesius)^ uczyl síq w uni- 
wersytetach zagranicznych; socynjanin, oddzielil si§ od ai^anów rakowskicb 
1568 r. i pod opiekii Stanislawa M^žyka, starosty sandeckiego, w S^d- 
czu w szkole i w kosciele nank^ swoj) oglaszal, zaprzeczaj^c Ducha áw., 
a cbrzest przez zanurzenie tylko wažnym uznawal. Napisal: Okazanie 
2 sfalězowanie prawdziwej naukiy 1573; O znajamoéci i wyznaniu Boga 
zawzdi jednegoy Stworzyciela wszystkich rzeczy i jednego Ducha Bozego^ 
przez którego tcolajom nawróceni: Ojcze^ nauka wielka^ éwifta i prawdziwa 
ze wšzyétkiego i samego Pisma sw, dziumie žebraná i stosowana. \V któ' 
rej wszgstkie przeciwnikóio iapacskij wikrentí i przymioty znacznie som wiť 
knione i moimie zf/orzone^ 1573, bez miejsca; Nauka prawdziwa o kamoéei 
chriiijanskiej w zboř ze Syna Bozego prawdziwym wedhtg šamego i wszysť 
kiego przymierza Nowego žebraná i zstosowana porzondnie^ 157 3. Zwolen- 
níczka nanki F*go, wdowa Zabawska, wydala swoim nákladem ksi^žk^ do 
nabožeiístwa przez niego uloženy. Po ámierci F*go, stronnicy jego pol^* 
czyli si^ z socjmjanami. Cf. Bock^ Uistoria antitrinitariornm i Uist. so- 
cinianismi prussici; Troschel^ Die protestantischen Antitrínitarier, Heidelb. 

1831>, 1844. 

Faryzeusze, ^api^aloi, Pkarisaei^ przeciwstawiani zazwyczaj sadu- 
eeuszom (ob.), jak gdyby to byly dwie oddzielne, zlona národu žydow* 
skiego wyszle i od niego wyosobione sekty. Faryzeusze wszakže, éciále 



266 Faryzeu$ze. 

bior§c, Díe byli 8ekt%. Galy naród w ogóle byt po faryzejsko myálfcy, &• 
ryzeuszów uwažač tylko naležy za najznakomitazych ludzi národa, zf^mu- 
j^cych 8ÍQ szczególniej rzeczami religijnemi, vrypowiadaj^ych najdobitiúej 
ogólne przekonania národa i staraj^cycb si§ nsystematyzowaé je i.nzasa- 
dnič Písmem áw. W oczach národu uwažani oni byli za stróžów dncho- 
chowycb dobr judaizmu, narodowej godnoáci i wolnoáci. I zla i dobra 
strona charakteru narodowego odbijata 8i§ w nich w sposób spot^gowany. 
Pomi^dzy nimi przechowywata síq arystokracja krwi žydowskiej, nieskala- 
nej zetknigciem z grekami i syryjczykami i strzeg^ca síq pilnic od 
wpíywów bellenizmu. Nazwisko f. pochodzi od pierwiastku nieužywanego 
paraz (oddzielil), v. od parasz (odl^czyř), zk%d paruszy licz, mn. paru" 
8zin^ odpowiada grec. &cpa)pia{isyoc, odleženi, dystyngwowani (^SiuiVidw, 
LexicJ, ale nazwiska tego nie otrzymali oni zapewne na oznaczenie swe- 
go wyl^czenia si§ od národu, przez szczególnii žarliwoéé i pobožnoáé, bo 
takie rozumienie poci^galoby za sob^ przypuszczenie, že jednoáé z prawo* 
wieruyro národem moglaby zanieczyszczaó ich i plamič, co przeciwilo síq 
ducbowi i literze prawa. NazN?^ wi§c, w tém rozumieniu sobie przyzna^a- 
n%, sci^aliby raczej na síebie nienawiáé ludu, niž jego sympalje. Prawdo- 
podobnie nazwg t% otrzymali w czasie walki z bellenizmero, gdy jako po- 
božní, chasidim, glosili i praktykowali écisle i skrupalatne unikanie i oď- 
iqczanie sť^ od wszelkiej obczyzny. Mogli tedy tQ nazw§ dostaó naprzód 
od swoicb nieprzyjaciól, a póžniej užywaó jej, jako nazwy dla siebie sa- 
szczytnej. Przytém može mieé i historyczn% podstawQ swoj^ tradycja 
žydowska, wywodz^ca faryzeuszów od Antygona z Socho (r. 290 — 260 
przed Chr.), który pierwazy mial wyst^pié ze zdaniem, že ogrodzenie 
(gader) prawa jest cz§áci§, boskiego prawa i tak obowi^zuje jak ono; jego 
uczniowie i zwolennicy mleli otrzymaó nazwQ faryzeuszów dla tego, že la- 
pomoc§ ogrodzenia prawa zabezpieczali si§ od wszystkiego, co obce, co 
pogaúskie, co plami. Powobj^c si§ na prawo, dodawano nowe przepisy, któ- 
remiby možná bylo stawió tam^ wciskaj^cemu 8i§ zewsz^d do krajů bel- 
Icnizroowí. Tym sposobem wyrobila si§ owa faryzejska kazuistyka, w któ- 
rej najdrobniejsze rzeczy podniesione byly do wysokoáci najwyžszych obo- 
wi2|zków žycia. Faryzeusze za czasów machabejskich czynnie si% przyto- 
žyli do oswobodzenia národu (I Mach. 2, 4 2. cf. 7, 13). Juda Macha- 
beusz stal na ich czele (II Mach. 14, 6). Jan Hyrkan, arcykaplan (iS5 — 
10 7), z poczi|tku nalézal do nich i dal si§ im powodowaé; póžniej, obra- 
žony przez nich, nietylko przeszedl do saduceuszów, ale jeszcze surowo 
przeáladowal faryzeizm (J, Flav. Ant. 13,8). Pomimo tego faryzeusze, z po- 
wodu swej gorliwoáci o zákon i spraw§ narodow^, byli w wielkiém u lo- 
du powažanin i stáno wili pot^g§, z któr^ si§ musieli liczyó zwierzchniey 
národu. Aleksandra (r. 7 9 — 70 przed Chr.), wdowa po Aleksandne 
Janneuszu, aby síq utrzymaó przy wladzy, musiala im oddač ster rz^du 
{Joseph. Fl, Ant. XIII 23, 24, Opp. ed. Colon. 1691 s. 463; De Bello 
Jud. I 4 s. 716); nawet saduceusze, ježeli mieli wladz§, musieli ulegaé 
ich wplywowi (Antiq. XVIII 2 s. 617), a Uyrkan II (od r. 79) przy- 
wrócil im odebrané przez Jana Hyrkana Iprzywileje (ib. XIII 24 s. 464). 
Lecz popularnošé, jakiej užywali u swych wspólziomków, wbila ich w py- 
ch^, uczynila ambitnymi i obludnými. Wady, jakie im wytykal Pan Je- 
zus xa swoicb czasów, Józef Flawjusz przypisuje im juž w dawniejszych 
czasach (Ant. XVII 3 s. 585; XVIII 2 s. 617). Flawjusz nazywa ich 



Farfzeosze. 267 

.genis horninám astatmn, arrogans, ezactíorem patrUe legis eognitionea 
siM TÍDdicans.... qnibos addictnm erat nmlieniin sodalitíani (s. 585). 
Phjuisaeonnn Tíctos simplex est, nnllis moUitas deliciis (s. < 1 7). MnlUs 
coBSiitntíoaam a majoríbos per manos acceptas tradideront popnlo^ qoae 
non sont scríptae inter leges mosalcas" {Ant.Xíll 18 s. 45S). W Ewan- 
gelji rówDÍež wjst^pnj^ jako arroganci, przjwlaszczaj%cjr sobie pierwszo 
wsz^dzie miejsce (Mat. 2S, 6. Mar. 12, S9. Lne. ii, 45. 14, 7. 30, 
46); przechwalaii si^ ze ácislej obserwaqji zákonu (Joan. 7, 48. Lne. 5, 
3 5. 18, 11) i rzeczjwiscie w drobiazgach byli ňader skmpnlatnymi (Lne. 
11, 4 2), lecz ta skropolatnoéé nie pochodzíla z religijnej pobndki: wszjst« 
ko czjni]] dla oka Indzkiego (Mat. 5, 20. 6, i...). Zákon Mojžeszowy 
obostrzaH wielu drobiaxgowemi przepisami, np. íe w szabat nie godzi 8i§ 
nawet klosów zrjwač dla zaspokojenia gloda (Mat. 12, 2. Mař. 2, 24. 
Lac. 6, 1), ani ozdrawiaé (Lne. 8, 7. 14, 5. cf. Mat. 12, lO); przepi- 
sjwali mnóstwo cczyszczeň (Mat. 15. 2. Mar. 7, 2. 3. 8. Loc. ii, 88), 
postów (Mat. 9, 14. Mar. 2, 18. Lac. 5, 55), dhigích modlitw i t. p. 
Wszystkíe te praktjld wrwodzili z tradjcji (Mt. 15, 2), cbocíaž nieraz 
bvwalj one wr^cz zakocowi przeciwnemi (Mt. 15, 5. Mr. 7, 8), a przez 
nich samjcb ma!o wjkoajwanemi (Mat 23, 4. 13. L. ii, 46). Unikali 
wszeUdego zetkni^cia z grzesznikami, nie przez pokor§ (žeby nie narazié 
síQ na grzecb), leez przez wysokie o swej šwi^tošci rozomienie (Lne. 5, 
30.. 7, 39. 15, 2. Mat. 9, ii.Mr. 2, 16); sami zaá pehii byli chci- 
woáci (Lne. 16, 14), zawzigtoáci (Mat. 5, 21..); wyzyskiwali pobožné nie- 
wiasty (Mat. 23, 14.). Do rzadkich wyj^tków naleželi: Nikodém ^Joan. 
3, 1.), Gamaliel (Act. 5, 24) i in. (Act. 24, 14). Pod wzgl^dem do- 
gmatycznym, zdaje 8i§, že íáryzeosze nie blylzíli; P. Jezus szezególowo 
im tego nie zarznca (Mat 25, 2), a áw. Pawet nazywa ich prawowier- 
nymi pod wzgl^em religijnym (Act. 26, 5. cf. Phil. 3, 5). Flawjnsz 
mówi tylko {AfU, XIII 9 s. 44 2), že £ar. nznawali fatnm, tak jednak, 
iž Opatrznošci i wolnej woli pewn^ cz^ zostawiali. Že jednak Flawjnsz 
laMI npatrywač wsz§dzie podobieástwo mi^dzy jodaizmem a greck^ filo- 
zo^%j przcto nie wiadomo, na czém wlasciwie owo fatnm faryzenszów po- 
legalo. Zreszt^, jako prawowiemi, wierzyli w Boga i w aniolów (Act. 
2 3, 8), w nieámiertelnoáé dnszy, w nagrod^ i kar^ po ámierci (ib.) i inne 
dogmaty Starego Testamentu. Przypisnj^ im wiar^ w metampsychoz^ 
(ob.). Na potwierdzenie tego przytaczaj^ pytanie, zadané áw. Janowi 
Chrzcicielowi (Joan. i, 2i): czr on jest Chiystnsem, czy Eljaszem, czy 
prorokiem? Pytanie to wszakže moglo byč zadané bez wiary w metam- 
psychoz^, gdyž o Ujaszn (ob.; wiadomo bylo, že byl wzi^ty žywym do 
ngo. Ňawet Herod, tetrarcha, nie mówi, že dnsza Jana Chrz. prxesila 
w P. Jezusa, lecz že P. Jezus byl zmartteyehurstafym Janem (Mat. 14, 
2). Wedlng Fhiwjusza (De BeL Jud. II 7 s. 7 88) far. wierzyli, že dn- 
sza nie podJega skaženin, i že tylko dnsze dobrých pr7echodz% w inne 
dala, zlych zai na wieczne id^ m^ki. Wi^c j^ to wiara w zmarlwych' 
tcMíanie eiala (cf. Act. 25, 6. 8. 24, 15), ale nic w metampsychoz^. Za 
Herod^i W. liczono przeszlo 6,000 faryzeuszów takich, którzy Rzymianom 
i królowi przysi^gi skladač nie chcieli. Herod ich przesladowal za ich 
intrygi polityczne {Joa, Flav. Ant XYII 5 8. 585); pomimo tego byli 
oni silnými, nawet w sanhedrynie rej wodzili, zt%d cz^sto obok ar^ka« 
ptanów S4 wspominani (Joan. 7, 32. 45. 48. li, 47. 56. 9, is.. Act 



S6S Faryzeusze. 

5, 34. 23, 6). Ku ?. Jezusovi, poniewsí czgsto wyrzneal im oblndg 
i inne wystgpki (Mat. 23, 13 — 29. 15, n. Mar. 7, C), povtzi^U zaci^tf 
nienawtáá. Wobec ludu wyslaniali Go jako miO^i^egci spólnictwo z czar- 
tem {MaL 9, 34. i2, 24, Mař. 3, 22. Lne. 11, fi), jako oddanego 
obíarstwu i pijaňstwu (Mat. 1 1 , i o); gdy nie mogli SÍI4 przeszkodzié 
Jego nBuczaiiiu (Mat. 12, 14, Joan. 7, 32), obrzunali azyderstwem (Luc. 
iG, 14). Pominio, id upornio odrzucali iiaukg P. Jezusa (Mat. 11, íd), 
wšród ttumów jednak cbodzili za nim i zadnwali róžne pytania podstg- 
piie, žeby mieů przytém dowód przeciwko Niemu (Mt, 22, is. Luc. ii, 
ai. 14, I, Joan. 8, 3). Aczkohvíek menawidzili saduccuBzów i herodja- 
nóv, przecieí l^ťzyti sig z nimi, žeby wspóliiie mogli oskar:!yÉ Go, jako 
iiieprzychyliiugo rz^doni (Mat. 22, ic. Mnr. 3, 6. 12, is. cf. Mat. 22, 
31). Oni glówiiie wyBt§powaIi 7. oakarJeniami w obec Piláta (Mat, 27, 
62) i iiastawali o £miorú P. Jezusa. Po Zoslaniu Ducha éw., wprnivdzie 
wielu fai". oclirzcilo sig, ale i ci iiaivct stnli Big zarodem sekt lydovsko- 
clirzešcjaúskiub (judaizantes. Act. 15, 5). Epitety ni^c, jakiemi icli obdu- 
rzal šw, Jan Chrz. i P. Jezus, iiazyivajqc icb „pleraieiiieni jaszczurczém" 
(Mat. 3, 7. 12, 34. cf. Luc. 3, 7), „pokoleiiioiu zto^liwém i cudzoto- 
žnÓDi" (Mat, 12, 3!>) i t. p., byty a^ nadto zastu^onemi. Ví chasách 
Cbrystusa dzielili si^ na kílkn szkó), migdzy któreini znaczniejfize byty: 
llillďa i Szainmaj'a. llíllel, z Babilonji do Jeiozolimy przybyty, pozyskal 
t[ik wielkij slawQ, íe go póžniej stawiano obok Ezdrasza, jako nznowi' 
(-iela prawn, Znsluga jego polegala wlaáciwic na téni, íe przoz lagodne 
tlumaczenie prawa i tradycji faryzejskich utatwiat icb zachowanie. Ilillela 
antagonista Szammaj obstawat za ácistém, litcralnóm p]'ana zachowauieni. 
Jako cbarakteiyatyczny rys jego wyobražeň podaja, ie gdy córka jego po- 
vila dzicci^ w šwi^to uamiotów, on przedziurawil dacii nad pokojem po- 
loinicy, aby iiowonarodzony wnuk jego niógt z.idosyó uczynid prawu. 
Szkota jednak jej^o t^ luiala zastug^, f.e nalczyta pko niemorainemu bille- 
litóff tlumaczeniu prawa, w kwestjach tycz^cycb najwažniejszych obowi^z- 
ków žycia. Tak np. ,u3pra«iedliwiali oni c^íste ivówczas roíwody u iy- 
dów objašnienioin, že ,ohydna czynnošá'- (Dcnt. 24, 1), z powodn któ- 
rej mógt ni%í. (ia6 žonie písmo rozwodowc, znaczyla nszystko to, co sig - 
lUQitowi nic t}odoba w žoníe; dla tego mógt ich zdaniem in^í pozbyó sig 
ioiiy, gdy ta mu w kucliui poti-aw? przypalila, a nawet, jak dodaj« rabbi 
Akiba, gdy innq pigkniejazft znalazl kobietg. Szaramaj zas przez te slo- 
wa prawa roziiniiat grzecli nieczyaty. Ale rygor.vzm tej szkoly nie po- 
dobal sig póžniejszym íydom. Bat-Kol, glot z tí-gsokoici, podlug zape- 
\vnionia rabinów, na korzyéč hillelitów rozstrzygnqt spor dvróch szkót, 
którycb zwolenuicy niekiedy krwawe nawet pomigdzy sob^ staczali bija- 
tyki. Talmud wymienia róžue frakcje faryienszón, odpowiednio do icb' 
zewn§trzQego Eacbovrsnia síq w lyoin (cf. íightfoot, ]Ior. hcbr. et tatra. 
ad Mt. 3, r), Oí. J. 'írigUind, Triům acriptor. do 3 Judauor. secti^ ayn- 
lagma, Delft 17Dfc,jrt« Í ja«IW«fcJ) J L W UgoUni Tbesauv. t. XX; roz- 
prawj oAp^lJg/lĚĚUĚIBK^ĚĚĚĚl^^Ppit*a takíe w r-jolin. 

~~" j.tíoteraucliuDg zur iim&- 

V w., znaný z pUma, 

.^^^níwVi^cgo Ko- 




FasUdius.— Fatalizm. :If]9 

šciola. Jest to list, na 15 roz'IziaIów podzieloay. traktajíjcy o wdowiLii- 
št^i-?. pomirno barbaryzmów napisany jasno; znajáuje 5ie pomieiJzy -A- 
-a:arai í-iv. Auzuatyaa e<iit. Bened. t. Vl; oddziolaie wydal g.) LakASz 
řl' Ištenius w Rzyruie l'>:j. Tak wydawi:y b}ne«íyiwtyr.i jak i TilI-:-monf 
' Menioireš XV lO) upatruj^ w piímie tóm *klor.ii.^šó a-iírra V.n pelaga- 
i.izmowi. kťjry w owych czasach wielu w Brytanji miař zwoI^:»nikoT. 

Fatalizm, blrdaa doktryp.a, nauczajaca. i/ -.vszyŤtko po«l iane jest 
tícaolasaavj koniecz nosci, cazywanej fatcra. Czt-niry ryto -ít.'"' w sobie 
ówo latiim. jaká jego catura, ťatali-ici nic o těm nic wiedzii, jakkokviišk 
•.^e'iř'ií :ii'"li ies: ono jedvna i konieczna przvczvm ws.TVjtkich z:':iwi5k 
tik w ^AÍecio dii'.*bowytn jak mate rjal nyní. Koaioczr: ř.:i tčj niekíOrzy 
podiiawal: I-tote Xjíj-Ayžsza, inni rozí^iacali ji} tylko do czymi-já:: i.vío-^ie- 
k.i i do zja^iik ÍT^iata. Boga poďla^aó koniecznoki fdíalii^íj. je*: naj- 
T^yžšz^ niedorzocznoáci^, bo przeciwi 5ie to wprost pra^^-i/i-.vema poj*^- 
oia I5ó::t%va íob. :.:j Er;c. II -lO.J). Jak znowu ťirp.lizain aie La.Sca st> 
=owat: do ozvnno4':i czto\vieka, ob. Woino-c woli. C j sík' zni tvozv !íwia:u 
r^-iateriairieso, porz^-lek panujacy w wžzecbvAiecie, pra -.v i i<ťji-;.ijo w a::- 
ťirze nie sa konieczne. lec;: przyqo lao, zai-^žae o 1 woli Xajwyž5z»?j Isto- 
tv, która iwiat z niczeco wvprowadzila. Prawa dzi? i^Laíeja»?e sa ni ad re 
i prowadza-^e do zamk-rzonego celu, Iccz z uajzapohiiejsza Iat^\'-'ia, wía- 
sci^a zawšze Wšzcchinocy Bo/ej. moglyby byú za>:apioue icnf:nn prawami, 
ió'ALÍe do-íkonařemi. Bl«^dem tedy jest ntrzyniywaó, že taki? a nie iniií 
pra^a musz?. rzadzic zjawi=kami áwíata, že obecr.y porz?.dek -est konie- 
ozny i nierozerwalnie zlaczony z istot^ rzec/y í'ob. ari:. Opaírznošc, 
S*iat, StwDrzenie). Poniewaž jednak ^swiat ít^orzony hio mo2e w i:iczóna 
uohíiiv: ť?;q od praw swobodcie przez Boja uítanoAiocych. w téra przeto 
zr:acz'?n;n možr.aby przypu^oic laínlnosč. jako r.iezmivr.uy privi-kk przy- 
czyn drufforzednych, spelniajarych myši Opatrznc-íci. Nio boviem aic može 
?ie ^jlaczyL* z pod najmadrzejízego opatrznoíício\\ego kiorunku, i wszy^t- 
kie i^tůty. czy to obdarzone rozumem i wolna wola, czy uie, Diusza ko- 
iiíecznie spclnié wyroki woli Bože;. Wyraz;i jodnak tego ťatalizm, jako 
braneiro po«policie na oznaczenie falszywoffo, wy/oj '.vyíkni§tcgo pojeoia. 
albo z u pel nic nie naležy užywaé, albo tylko z najwieksza ogli^dnoki^. 
maj^c na pami»jci slowa áw. Aneustyna -Si 'piis Dei volunt.aťím v*rl yi- 
teštatem fati nomine appeiiat. sententiam toneat et lincruam ccrríca"* 
(de Civ. Dei 1. o c. 2). Fatalizm jest czysto pojaáska doktryn^. '^ryyry- 
«aj%c% z zupetnej nieznaj^^mošci Bo^a i czlov^ieka. Z nauka ciri^tsí-ik:- 
ski| nie zg.idza sie on vv žáden sposób: ta Lowit-m gtosi Bo7<i vsjiiisie*r. 
stwarzajacego áwiat z znpelna wolnoíciq, jedy nie przez mi .''>»•; í:i rr-^- 
rzenía. Wpra^ídzie Wszechwiedza Boža przewidziařa ^-t^.Lt* zibt-žáb. 
áwiata i czyny istot wolnycb, odwieczny pian Božy wzi",ř^'-U *«iííl o- 
zosUje niezmienny i przez nikogo nienaruizony, vi y/:TjC Tissif awa- 
Došd rzcczy stwcrzonyth. lecz w pian ten wchořJzi I v.oin. ^i*. zxů* 
wielca. Fatalizm pojawial sie w rozmaitych torfna^i ;u. i -rmszr. a. 
Inb rabteiniejszycb, stoaownie do ducha epoki, t : ii& zuiTfwi v -• 
wiarowfch. \V poganizmie greckim pojawia »..> i, Jíoikt- ;sc i*:.^ 
nieabtagana pot^ga, pod nazwa losu faí'3a, ii/r-.:/5 . u'.4Di->a. acn:.- - 
sad bogami i ludimi, naznacza každem'j prz^^i^ikTůvus-, sstísc .:;■-. .: 
kafé nie može: tyiko jeden Jupiter, i v. v:;4taa». 33«e -..- •_.-- 
op««^ *Í9 przeznaczenia i bieg jego ^-vvtfirrjauí^ jíěú c -.--..:•"•. 



274 Faustus.— Fécam. 

dal 9ÍQ w Kartaginie opl^tač w sieci manichejczyków, mial wiele w^tpli- 
woáci co do ich nauki. Ci, których o rozwi^zanie swoich w%tpU- 
woáci prosit, odsylali go do Faustusa, którcgo przybycia wyczekiwali. 
Gdy Faustus przybyl, Agustyn postaral 8i§ zbližyó do niego, ale ocze- 
kiwania jego zostaly najzupclaiej zawiedzioae; przckonal 8i§ bowiem, že 
F. czytal tylko niektóremowyCyceroi)a,trocb§z Senekijkilkupoetów i to, 
co manicbejczycy przed nim po lacinie iiapisali. Gdy Augustyn chcial 
z nim rozmawiaó o gwiazdach, F. przyznal, že nic si§ na naukách przy- 
roduiczych nic zna. Ten sam F. napisal póžniej dzicío przeciwko praw- 
dziwej wierze chrzcácjaúskicj; na ží^danie swoich wspólbraci napisal Au- 
gustyn pko nicmu Contra Fan^itum manichaexim lib. 33. Dzielo to, ukoá- 
czone 400 r., przeslal Augustyn á. Hieronimowi 404. Z dziela tego 
o osobie Fausta dowiadujcmy sig, že žyl wygodnio, že piešcil swoje cialo, 
2e si§ mial za wcielon^ m^droáč, že przez krótki czas byl wygnany na 
jak^á wyspe i t. p. {Gamd), N. 

Faustyn kaplan i Jowita djakon, éá. (i5 Lutego), dwaj wy- 
sokiego rodu bracia, opowiadali odwažnie Ewangelj§ w Brescia, za ce- 
sarza Adrjana, (gdy ApQllonius, biskup tego miasta, skryl si§ przed prze- 
áladowaniem), przez co oburzyli na siebie pogan. Juljan, patrycjusz, ká- 
zal ich pojmaó, a gdy nie chcieli wyrzec 8i§ Cbryetusa, z rozkazu ce- 
sarza šci§to ich w Brescia okolo 12 1 r. (Acta Sanct. 15 Febr. t. II 
Febr.). Imiona tych mgczenników znajduj^ síq we wszystkich marty- 
rologjach. Ciala ich spoczywaj^ w Brescia, gizie jest kosciól, pod ich 
wezwaniem zbudowany 1152 r., i gdzie s^ uwažaui za patronów miasta. 
Usuard mniema, že Jowita (Jovia) byla dziewczyna. /. 

Fea Karol, ksii|dz, ur. 17 3 w Pigna pod Nizz%, uczyl si$ w ko- 
legjum rzymskiém, zajmowal si§ adwokatura, któr^ wszakže porzucil dla 
archeologji. Mianowany komisarzem starožytaoáci i kustoszom bibljo- 
teki palacu Chigi'ch, odziiaczyl si§ gorliwoáci^ w swoich poszukiwaniach 
nauko wych. Um. w Rzymie 183 6 r. Oprócz oddzieluie wy daných dziel 
archeologicznych, zostawil wiele rozpraw w Antologji rzymskiej i w Zri- 
terackiej gazcúe rzijmskiej. Cf. Feller^ Biogr. univcrsollc. 

Febure, albo Fevre Michal; pod tem nazwiakiem o. Justynian 
z Tours, kapucyn i missjonarz, który dlugo przcbywai na wschodzie, 
wydal: Praecipuae ohjectiones mahumcticae legis nectatorutn aduersu^ catho- 
licos^ earwnque sohitiones^ Rom. 16 79, dzielo tlum. na j^zyk arabski, 
(Rzym 1680), i na ormjaňski, (ib. 16S1); Specchio overo descrizioM delia 
Turchia^ Rom. 16 74; F. sam przetlumaczyl to dzielo na j§zyk franc. 
p. t. Etat présent de la Turquie^ Paris 16 75. 

Fécam (Fécan^ Féscan^ po lacinie FUcannum^ Físcamnum)^ opa- 
ctwo i szkola w djecězji Rouen, w pobližu miasta Calais. R. 658 hra- 
bia Wanning z Cilais (Caletorum comes) založyl w dolinie Fécan kla» 
sztor žeňski, którcgo kosciól poáwigcil é. Audoenus^ bp. z Rouen, w obe- 
cnoéci króla Klotarjusza III. Bogato uposažony klasztor zaj§la bogo- 
bojna dziewica ChiUhmarcha^ jako ksieni, z 300 zakonuicami. R. 841 
Normandy pod dowództwcm líastingsa zburzyli klasztor. W sto pi§ó- 
dziesi^t lat póžniej Ryszard /, ks. normandzki, zbudowal tu kosciól i ob- 
sadzil go kanonikami, ale juž syn jego Hyszard II wyp^dzil rozprzgžo- 
nych kanoników i zaprosil «. Majolusa^ opata z Clugny, aby mu tam 
poslal bcnedyktynów; a gdy ten áwi^ty mu odmówil, udal si§ do bl. 



Féeam.— Feilmoter. 275 

Wiihelma^ opata w D^on, który sam do F. síq udal i postawi} klasztor 
tak wysoko, jak kronikarz mówi: nt mox omneš Galliae ecclesias tran- 
scenderet habita suae religionis. Zewsz^d, z Anglji nawet, zbiegalí 8l§ 
kandjdaci do zákona. Wilhelm založy} tu szko}§, któr§ powierzy} uczo- 
n^-m braciom. Najslawniejszymi rektorami szkoty byli tu: Joscelinus 
i Beringerius^ 'homines appríme literáti, którzy dwór królewskí opuécíli 
i do zakonn wst^pili. Szkola byřa otworem dla wszystkich: nbodzy 
utrzymywani byli kosztem klasztom, byle tylko korzystač mogii z dobro- 
dzicjstwa naokí. Tym sposobem naplyw ludzi do F. by! jcszcze wiekszy. 
Klasztor nietylko wyj^ty zostal z pod juryzdykcji biskupa z Rouen, 
ale nadto miat z czasem 30 swoich parafji, nad któremi rozcí^gat jnry- 
zdykcJQ (jurisd. quasi episcopalis). R. 1689 arcbp z Rouen wyst^piř 
pko egzempcji opactwa, ale obronil j^ nczony zakonnik z Fecam, Wilhelm 
FillfUre, w piámie: Factum ou Mémoire pour autor iaer le droit qu'a Vah* 
baye de F, ďétre immediatement soumise au Si. Sieije, Paris 1690. Cf. 
Tassťn, Gelehrtengeschichte der Congrog. von St. Maur, dentsch. 
177S I 310. (Kerker). N. 

Feder Micha!, ur. 1753 w Oellingen (w Bawarji), uczyt síq 
w WOrzburgu, r. 17 72 wst^pi! tamže do seminarjum. Wyáwigcony na 
kaplana 1777, zostal wikarjuszem, r. 17 85 nadzwyczajnym profesorem 
toologji w WQrzbnrgu, 1791 przeložonym bibljoteki uniwrersyteckiej, 1795 
profesorem zwyczajnym, a 1798 radc^ duchownym. Przy reorganizacji 
uniwersytetu (1803 — 1804) stracit katedr§, a pozostal tylko przy bib^jo- 
tece; um. 1824. F. byř bardzo pracowitym i plodným pisarzem; druko- 
wal wiele kazan; wydal tlumaczcnie (z francnzkiego) Ludwika FaberU^a 
Rozmyéliinia nad przciniejszemi p^mktami moralnnÁci cftrzeécjaňshejy Wůrzb. 
1788; pisal i tlnmaczyl wiele pism, nalež^cych do teologji pastoralncj 
(jak Bhncharď a Napommenía dla chorých^ z franc, Bamb. 17S5; Gerarďa 
PreleJccje o sprawmvaníu urz^du pastev sldego^ z angielsk., Wfirzb. 1803; 
Pracfisch-theologisches Magazín fúr katholisehe Cr«wť//cA^, Xflmb. 1798 — 99, 
i t. d.), Xapisah Magazin zur Befórderung des Schulwesens ťm kathol. 
Teutschland^ WUrzb. 3 t. 1791 — 97; klika dzieíek trcšci pedagogicznej 
i belletrystycznej; tlumaczyl Bauiseťa Žyde Fenelona^ Wttrzb. 1811 
fi U; poprnwial 'Henry ka Braun'a tlumaczenie Pisma áw., Nflrnb. 180S, 
2 t., szczcgólnicj jednak znaný jest ti Niemców z tlumaczeú é. Wincen- 
tego leryneňskiego^ Cyrylla jerozolimskiego^ Aíów éw. Chryzostoma i Těo* 
doreta. (Schródl). N. 

Feilmoser Andrzej Bcnedykt, ur. 8 Kw. 1777 w líopfgarten, 
w Tyrola; r. 17 94 udal si§ do uniwersytetu w Innsbrucku, gdzic przex 
2 lata uczyl si^ filozofji; r. 1796 wst^pil do benedyktynów w Fiecht 
pod ScJíwatz, gdzie uczyl sig jgzyków wscbodnich pod Jerzym Maurer*em, 
dobrým orjentalist|. Po ukoňczonym nowicjacie wyslany zostal do Vil- 
lingen, na studja teologiczne. R. 1800 wrócil do Fiecht, zostal tam 
profesorem egzcgezy, d. 30 Mája 1801 r. kaplanem, a w Paždziernikn 
t. r. magistrem nowicjuszów. Stosownie do ówczesnego w Austrji prawa, 
wymagají|cego od mlodych zakonników w uniwersytecie, zamiast egzaminu, 
dysputy publicznej z tez drukowanych, dal F. 1803 r. do druku tezy 
z teologji moralnej i introdukcji na Stáry Test. \V tezach tycb zauwa- 
žono ducha nowatorskiego, a mianowicie w tezach moralnych zásady 
kantowskie. Konsystorz w Brixen przcslal z tego powodu do pralata 



276 Feilmoser.— Felder. 

w Fiecbt napomnienie, že wychowaťicy w jego klasztorze nie do8tflj% 
nauki zdrowej i že F. ma nawet powierzone sobie wychowanie nowicja- 
tzów. I gdy nast§pnego roku w dziele F'a Ammadvenionea in hiatariam 
tccUsiastkam cenzara Innsbrucka znalazta takže w^tpliwe ústupy, kon- 
systorz raz jeszcze napomnia} pratata w Fiecbt, grož%c mu przyiém, že 
ježeli F. dalej publikowaó b^dzie niebezpieczne zdania, biskup nietylko 
pko niemn wyst^pi, ale zažádá od rz%du, aby wychowaňcy klasztomi wy- 
aylani byli do akadengi w lunsbruck. F. przeslat do konsystorza podanie, 
w którém ž^dat wskazania mu jego zdaú podejrzanych, oáwiadczig%c za* 
rázem, že ježeli zdaň tych nie obroni, gotów jest je cofn%ó. Konsystorz 
apraw§ t§ przestal do Wiednia, zk^d zbadanie rzeczy zlecoDO gubengal- 
nemu zarz^dowi w Innsbrnckn, i gdy decyzja tego zarz^da wypadta prsy- 
cbylnie dla F'a, pozostawiono rzecz bez dalszych nast^pstw. Niedhigo 
WBzakže potem F. zostal usuni^ty z magistrostwa nowicjuszów, a r. 1806 
i z professorstwa, cboó tego roku jeszcze rz^d bawarski dal mu w Inns- 
bmcku katedry j^zyków wschodnich i introdukcji na Starý Test. (w sku- 
tek bowicm pokojů presbnrgskiego, Tyrol dostal si§ Bawarji). 19 Sierp. 
1809 r. uwigziouy byl z rozkazu Andrzcja Uofera, naczelnika po^vstauia 
tyrolskiego pko francuzom. Gdy r. 1810 UDiwersytet w Innsbrucku za- 
mieniony zostal na lyceum, F. pozostal przy niém professorem, nigprzód 
katechety ki, nast§pníe grcckiej i laciáskiej filologji, a od 1817 exegezy 
Nowego Test.; r. 1820 na tak%ž katedry przeniól si§ do Tybingi, gdzie 
um. 20 Lipca 1831 r. Oprócz rozpraw, pomieszczanych w Rocznikach 
literatury ausírjackiej i w Kwartolniku tt/hwgskim^ zostawil: Sátze aus der 
ehristliohen SittenUhre filr die ófferttliche Prufwig in dem Benedictinerstífie 
tu /Vifc^ť, Innsbr. 1803; Sátze aus der Eitdeit, in die Búcher dea Alten 
Bundes «. d. hebr, ÁUerthiimer^ ib. 1803; Ánimadv. in hist. eeclesioaticam, 
ib. 1803; Einleitung in die Búcher des Neuen Bundes, ib. 1810. Jest to 
glówne jego dzielo, które 1830 r. w Tybindze drugiej doczekalo si§ 
edycji; dziá zapomniane. Tybingski kwartalnik (1831 p. 744), redago- 
wany wówczas w ducbu uowatorskim, podal jego nekrolog, bardzo wysoko 
go podnosz^cy. 

Felbiger Jan Ignacy, ur. 1724 w ^y. Glogowie na Szl^sku, od 
r. 17 46 kanonik regularny áw. Augustyna w Sagan na Szl^sku^ a na- 
stupme proboszcz tegož klasztoru, wslawil si§ w swoim czasie podniesie- 
niem ludových szkól i ksztalceuiem nauczycieli na Szl^sku; dla tego 
cesarzowa Marja Teressa r. 17 74 powolala go do Wiednia i, jako jene- 
ralnemu dyrektorowi wszystkich szkól niemieckicb, oddala zakladanie ieh 
i kierunek w caíych Niemczech. F. pozostal na tym urz^dzie až do r. 
17 82, w ktorym cesarz Józef mianowal go proboszczem kollegjaty 
w Presburgu, gdzie um. r. 17 88. Zostawil wiele pism, a raianowicie 
ksi^žek elementarnycb, pedagogicznycb i nauk dla ludu; znaným jest 
takže jego Katechizm dla nižszych szkól katolickicb i jego Odcztfty o ka- 
techizowaniu: Vorlesungen uber die Kunst zu katechisiren (Sagan 17 76, 
Bamberg 1702); Vorlesungen voji der Schuldigkeit d, GeiatUchen in Abaickt 
auf die jyarrschulen (Wien 17 82). Wydal tež Aus/úhrliche Nachricht von 
der erst zu Sagan^ dann aber in ganz Schlesien etc. untemommenen Ver" 
•besaerung der kathoL Schulen (Sagan 17 68> (Wetzer). X, K. W, 

Felder Franciszek Káro I, ur. 1766 w MOrsburgu, proboszcz 
-w Waltersbofen pod Leukircb, póžniej regens seminarjum w MOrsburgu, 



Felder. — Feijanci. 277 

um. 1818 r. Napisal: GéUhrten u. SckrifuteUerUxkon der deuUchen ibo- 
thoiischen GeiiUkhkeU^ Landsh. 1817 — 22, 3 t., koDtyanowaoy pnez 
Weitzenegger'a. Wjdawat Mafy i yowy magiuyn dOa katohckich na- 
uczy'SÍeU rilijjt\ 1806 — 12, i Gazet f Ittřrackq dla nauczycieli reiigji, 
1810— 181«. 

Felgenhauer Pawet, entnzjasu protestancki w XVfl w.. byl sy- 
nem pastora w Putschwitz, w Czechach; nczyt síq medycyny, ale wi^cej 
nit medycyn% zajmowal si§ on pisarstwem teologiczném i laystyczném 
(jak przekonywa dtugi katalog jego pism u Amolla^ Kirchen — o. Ke- 
tza-historie, cz. 3 r. 5). Katolicy, luteraoie i kaiwinisci 34, podlng niego, 
zarówQo Di^odziwymi sekciarzami; pocieszal si^ tylko nadziej§ tysi^cle* 
tniego królestwa. Nie mlat preteosji do widzen, ale zapewniat. že po- 
dobnie jak Lnter, jak áw. Pawel i inni apostolowie, bezposrednio od 
Boga otrzymal prawd§. Pko socynjanom dowodzil, že Chrystos jest nie- 
stvrorzonym Synem Bož}7n, ale twierdzil, že ciato jego jest z nieba. 
Hozróžniat troisty Xajsw. Sakrament, ale w žadoym nie przyznawal rzeczy- 
wistej obecnošci J. Chrystusa. Gtównym jego pism przedmiotem bylo 
rozdwojeníe i niemoralnosé, panujíce pomi^y protestanckimi pastorami, 
któiych OD bez milosierdzia biczuje. Z Czech wygr.any, przebywal czas 
jaldá w Nideriandadi i w Saksonji, ale najdložej w Bederkesa pod Brem^. 
Cz^to bjTwal wi^ziony. Um. prawdopodobnie wkrótce po 1659 r. JV. 

Feijanci (FeuUUuUó^ Congregatio B, Mariae FuUensú). Do tylu in- 
nych dowodów sily niepož}-tej, jak^ Košciót okázal w XYI w., odpiera- 
j%C zw}ci^ko gwaltowne i xawzi^te napasci reformatorskie i niezlomnie 
síq sprzeciwiaj^ narzucanvm mu bezbožném nowoáciom, slosznie i nie 

na ostatniém mifjsra JÁWcjyó. možná dnrhownp, wlainíe v tym ezm«i« 

odrodzenie zgromadzen zakonnycb. Trudno bezw^tpienia zaprzeczyó ternu, 
že wlaánie mi^dzy zakoonikami znalazto si^ wielu takicb, któnj, xamo- 
rzywsz}' w sobie žycie ducbowne, chciwiej niž inni chwycili ú^ nowcá 
nauld i z wielkim západem a halasem poszli za uczynioném do nich we- 
zwaniem potargania wi^zów znieaawidzonych; ale z drogiej strony i to 
prawda niezaprzeczona, že ilu jeszcze pozostalo w zakonach ludzi wyžszych 
i áwictobliwszych, ci }%cznemi silami oparli síq nieczystemn pr^dowi, 
b%di zgromadzenia swoje odnawižg%c, b^dž nowe tworz%c, a tak nietylko 
nie przeniewierzyli síq Kosciolowi, lecz owszem, stali síq tém gorliwszymi 
obroúcami i tém dzielniejszymi szerzycielami star^ wiary, i zrodzonego 
z niar}' žycia zakonnego. Mi^y zakonami, którym naležy síq zaszczyt 
czynnego udzialu w tym rachu prawdziwej reformy, niepoálednie zajmi^e 
miqsce zákon Cystersóic^ i powstala z niego, prócz innych ulepszeň ipo- 
praw, Kangregacja Feljqntów. Založycielem tej kongregacji byl Jan De 
la Barriére, z rodu póžniej wstawionego wydaniem na éwiat boha- 
terskiego marszalka Turennjnsza. Jan urodzil síq r. 1544 w Saint-Cére 
i, po staranném wychowaniu domowém, pobieral nauki najprzód w Bordeaux 
i w Tuluzie, a w koňcu na uniwersytecie paryzkim. Gdy r. 1563 Karol 
de Crassol, opat zgromadzenia Cystersów zwanego Matlu Baskiej w FeuiU 
lont pod Tulaz^, zostal protestantem, Janowi, naonczas 1 8-letniemii, 
dostala si§ kommeoda tegož opactwa, któr^ tež w trzy lata póžniej 
obj^l. Gale jedenascie lat, pozostaj^c swieckim, žyl z dochodów opactwa, 
až w koňcu, nie bez trudnej walld z samým sob%, zdoby 1 si^ na posta- 
nowienie wst^pieuia do zákonu. Zakonnicy opactwa jego, rozmilowani 



278 Feljanci. 

ir Dowoáciacb protestanckicb, zuprinie zarzucíli wszelk^ karnoáč zákonný. 
Widoczna bylí i nagl^ca potrzeba reformy, którq Barriére, mimo DÍezli' 
cion;ch przeciwíeAstw i tradoojci, mial odwag| przedsigwzi^KČ i szcs^ili- 
wie dokODat. Opuszczony od wszystkicb swych zakonników, kilkakrotDÍe 
sagroiony áiuierci^ przez zbójcĎw, na to nastawioiijxh, twardo i surowe 
przez dtugie lata wiódt iyde. Až w koiícu, na kapitule znkonu oskar^o- 
ny, jako iionator, z tak^ umiat broni6 aig roztropnoéci% i pokory, 2e 
irgzystkich oiców zgromadzonych szacunek sobie í^jednal, zaczéin i niela 
z nich oddalo sig pod kíernuek jcgo, i wiclkie gorliwoáci^ sn% dalo zba- 
dowanie áwiatu, a wspótbraciom zachytg i przyklad do našludowania. Wlo- 
eienica, dyscypliny i irszelkje nadzwyczajnc árodki asrctyczae, ku ujarzmie- 
niu ciiila a zapewiiieniu przowngi diicLowi, w codzienaám byly u ntcli 
užyoiu; cbodzili boso i z gtov^ odkryty, sypiati iiu prostej desce, uie 
zdejinuj^c z Biebie odzíeaia, pokarinn tnnego nio znali jirúcz chleba í wo- 
dy i teu poiywali klgcz^cy; prac§ tež rgcznq, wcdlug rcgiily cystersldej, 
jako obrong od pró2niactwa i rozproszenía ducba, a zar:i/.cm jako sposób 
utrzyiiianin zgroinadzenia, oboivi^zuji^cq, ale od dawiia jiiž zarzncoB), 
wznowili, Dtugie tež za to i zawzi^te od Cystďsúw starego autoramentu 
cJerpicli przeálndowanie Jíarriérc i šwittobJiwi jego toivarzysze, a2 wreazcie 
r. isec i 15H7 títolica Apost. položyla mu kouicc, uznajíc i pochva- 
lajfc zapro^Tiidzon^ przez nich reťormg, z pozostnwicniem íuh jednak pod 
zwierzchnictwem opata Cystersów, wyj^wszy w tycb punktach, któreby 
byty przedwne noivej obserwancji. Jednoczeáiiio Stolica áw. przyjgla 
wnioski icli, co do ulopszcA zaprowadzió sig majqcycb w klasztorach, tak 
m^kich jak i ieúskich; nadto. Sykstus V oddař ini w Uzymie koációt 
i klmitnr i Wit«, a wkrAtce poténi i koípióř i. Pudoncjanny, pray któ- 
rym póJDÍej wzDÍeáfi pigkny klasztor. We Francji te2 król Ileuryk III, 
powzi^vrszy zamiar založenia domn tej kongregacji na ulícy Saint-llonoré, 
wezvrat w tym celu llarriěro'a, który tet, przybjl do Paryia, na czelo 
.<>zefi£dziesi§ciu zakonnikúvr, otoczonych atraž^ z pigtdziesigcJu kirysjerów, 
dla obronieiiia iuh od napaáci hugoiiotów. Stanuli w ParyZu 1 1 Lipca 
1582, nie odstflpiivszy ani na chwiig, w tak odlogiej i uci^žliwej podróíy, 
od Scistego žacliownnia snrowej swej reguty. Król :>am jcb przyjmoHat 
i wietkio dlu niu!) miat wzgigdy. W vybuchlých potem zamieszkach ligi 
i wojny domowej, liarríěre pozostal wierny królowi i w Bordeaux po- 
chwaln% v obronie jego mowg powicdzial; lecz z zakonników jcgo wielu, 
id^c za przyktadem innych zakonów, Vi-á^lo udzial w rozruchách ligowycii. 
Jeden z nicli, Jlemard de McntgaillarU, przozsvany malým Feijantem, 
wielkf sobie w tej wojnie etawQ zjednat. Odt^d Feljanci, a przynajmniej 
znoczna ich vigkszoáč, jako zmazaní z lig^, obrócili síq przeciwko swemu 
reformatoroni i, pociytuj^c mu wiernodd, jakq zacbowat królowi, za 
idradQ spraný katoUckitJ, Mwzigtymi stali sig jego nieprzyjacioTmi. Na 
kapitule udbylej r. 1502, pod ptzeviodnictwem domijiikana Aleksandra de 
TranciJS, jni/Jiiťjszego biskupa Forli, liarriére poci^gaipty do tlumaczenia 
si2, gty \\:i izytiioiie mu zarzuty pontarzal tylko te alowa: ^WysnaJe, ie 
juuni witlki gUE^JJ^jmi^^gteB} s urseda, juko winicn ubli2onia 
)-4>dprBniaé Mszg áw. i poddáno 
e mleei^ca stawió síq byt obowi^- 
EOpo knnlyiinlowíBaroiijaszowi, 
conduite 





Feljancí.— Felioyta. 279 

de Dom Jean de la Barríěre, premiér abbé et instituteur des FeuiUants, 
Paris 1699). Klemens YIII Papiež wyj^t ostatecznie Fcijantów z pod 
wladzy zákonu Cystcrsów, poddal ich bezpoáredniemu zwierzchnictwu Sto- 
licy Apost. i wybrat szesciu z pomi^dzy nich do wspólncgo, pod przc- 
wodDictwem jednego Barnabity i biskupa Forli, uložcniu nowej ustawy. 
Komissja ta zaprowadzila niektórc zwolnienia, uznauo za konieczne; po- 
wiadano, že cztcrnastu zakonników z opactwa Feuillant umnrlo w skutek 
zbytniej surowoáci žycia, i KoációJ r. 1596 zmiany te zatwierdzih Kon- 
grcgacja Feljantów szybko si§ rozszeizyřa we ř>aiicji i wc Wloszoťh (Ob. 
Ilélyot^ Ordrcs monast. t. V. p. 4 7 3). W celu zapoLieženia zbyt dlugich, 
z powodu kapitul, nieobecnosci przcložoiiych i grož^ccniu zti^d zwuluieniu 
karnoiSci, Papiež Urban VIII r. 16 30 picnNotníj kongrogacj§ na dwie 
podzielil: jedna byla kongregacja wlo;>ka, której czlonkowie jirzybrali miano 
bernardyuvw zreformoicanych^ a druga jrancitzla^ ktúra zacbowala dawn^ 
swťj nawg longreffacji M. Botkiej w Ftuilhmt. Každá z tych kongregacji 
miala osobnego joneraía. Póánfej obie nowe zaprowadzily zmiany w usta- 
wach swoicb: francuzka w r. 16 34, Nvloska w r. 106 7. Bernardýni 
/reformováni nosili hábit bialy, bardzo szcroki, bez szkaplerza, sznurcm 
przepasany, i dužy kaptur, takže bialy, na glowic. Feljanci fruncuzcy 
mieli hábit w^Hzy i z grubszej matorji; ze >vz?1^du na ostrošč klimatu 
wolno im bylo nosič trzcwiki. Wiclu m^žów znakoiuitycb wyszlo z tej 
kongregacji, mi^dzy innymi: kavJynal Bona^ Gabrieli^ Komnas lioger i t. d. 
O. Józef Moroiius napisal historj§ jej, pod tytuluni; Ciftcnii rejlorcscentis^ 
scu congregattouum Cisterdo-vionasticarum JJ. M, FuUmsis in GiiHia et 
reformátorům Sancti Bernardi in Italia^ chrcnohgica historici, in f., Tauriui 
1690. Inne dziela o Feljantach: Comtitvtiones congrcgat. B. Jí, F, ad S. 
Bernardi regidam accotnodatae, in capittdo gener, Bomati íín/ó ctlebraio, Komao 
1595. Tež konstytucje, po zmianach uchwalonycb w r. 16 34, wydauo t. 
r. w Paryžu. Helyot I. c. p. 464 seq. IIcnrion-Fíhr^ JMonclisordcn, t. I 
p. 159. — Feljantki. Juž Barriero od kilku kobict pobožných, po odby- 
tej próbic, przyj^ř šluby 19 Cz. 1588 w Montesquiou. Jednoczeáuie pra- 
wie kardynat Rustico w Rzymie zbudowal klasztor s. Zuzanny dla osmiu 
nbogich, pobožných kobiot, daj^c im przeložon^ z klasztoru éw. Cecylji 
i powicrzaj^c je duchownemu kierownictwu feljantów. Do domu w Mon- 
tesquiou tak ^lielo kobiet >vst§powalo, iž trzeba bylo instytut przenieič 
do Tuluzy, gdzie wiclc kobiet znakomitych poszlo za przy k ladem Antonicj 
Orleaúskiej, mlodej wdowy po markizie Karolu Gondi. Dalsze szerzenit 
8Í9 zákonu Feljantek wstrzymane zostalo rozporzqdzcniem kapitoly 11- 
neralnej z 1595 i 98, zolowi^zuj<}ce Feljantów, aby w opiek^ úucumt^ 
nie brali žadnego iunego domu, prócz tuluzkiego. Udalo si^ jednu Xrius 
Ludwika XIII, Annie Austrjaczce, založyé (i662 r.) w Paryžt 
Ijantek. Zakonnice te nosity hábit podobny do hal)itów Feljaiaiiv. 
W8pólD% z nimi regul^ i poddané byly ich zarzí^dowi bu]l4 Lísks^^ t; 
z T. 1606. Obecnie zakonuic tych nie ma juž nigdzie. /Ttr-. X _r 

Felicyta (Felicita^i), úw. (23 Listop. i 10 Lipca^ 
mccc^stwa tej éwi^tcj i sicďmiu jej synów w Iitts^ 
inaH Acta Mart. i ap. Bolland. d. 10 Julii; siwiíTdzt > a: 
zotog (Aofn?/. 184). Š. Grzegorz W., Papiež, » n-^-:^ j- 
«y«toíé á. Felicyty (w bazylico jej imienia) tA^ži tt— l:í: 
chvály, jak sam wyznaje, wzigte ex gutiě eju í-^ -.. -. .. 



280 Felicyta. 

di^e znač, že za jego czasów, prócz akt auteatjczDycli, istniaty jut iane, 
maiej pewne akta mQCzeňstwa svr. Felícytj i 7 jej synów. Bollandyáci 
obok autentycznych pomieácili i akta apokryfíczae, do których jedaak 
žadnej nie przywi^zuj^ wagi. Utrzymuj% ooi, a z nimi i Tillemont (AÍ0- 
moirt4^ t. II s. 312..), že akta autentyczne napisane byíy po grecku, 
a nast^pnie przetožone na laciný. Podlug tych akt, za cesarza Aatonina 
mi§dzy kaplanami pogaúskimi powstalo nádor gwattowne wzburzenie pko 
chrzeácjanom. W tym czasic Felicyta, zacna, pobožná i áwi§ta wdowa, z roz« 
kazQ cosarza pojman^ zostala, vfraz z 7 synami, i oddaná w r^ce Pa- 
b^'usza. prefekta Hzymu. Publjnsz, jaž to iagodnosci^ i obietnicami, jož 
wreszcíe pogróžkarai i srogiém obejšciem 8i§ usUowal naklonió ich do 
odstQpstwa, ale nadaremnie. Felicyta oáwiadczyla, že Dach á. nie dopuici, 
aby miala byé pokonan^ od djabía, i že mniomana litosč nad synami 
bylaby istném okrucieňatwem i bezbožnoáci^. ^Wznieácie oczy do góry! 
rzekla do synów, patrzcie w niebo! tam was oczekuje Cbrystus i wszyscy 
ówi^ci! Dia ocalenia dusz waszych, potykajcie sig mgžnie! wiernie do- 
trwajcie w miíosci ku Chrystusom!** Jak rzekla, tak uczynili: Januarjtuz 
oáwiadczy^ že m^drosč Boská dodá mu sil do zniesienia wszystkiego; 
FtUks^ že ani on, ani jego bracia nie dadz^ sig niczém oderwaó od Ghry- 
stusa; Filip^ že kto otiarujo balwanom, utraci zbawienie; Sylwanus doda^ 
že kto czci czartów, ten wraz z nimi zginie na wieki; AUksandgr zaá 
mlodzieniaszek zawolal: „Jestem wiernym slug% Cbrystusal co nosz§ w sercu, 
to Qsta moje wyznaj^: lubo dzieckiem jestem, mam jednak m^droóé 
starca i czcz§ jednego tylko Boga!** Witalis wyrzekl, iž dla tego czci 
Boga, a nie szatanów, bo pragnie žyč wiecznie; nareszcie Marcjalis těmi 
zakoáczyř slowy: „Wszyscy, co nic uznaje Cbrystusa za Boga, str^cení 
bgd^ w ogieú wicczny!** Pub^usz doniósl o tém wszystkiém cesarzowi, 
a ten rozdai tycb dzielnych zapaáników wiary oddzielnym sgdziom, któ- 
rzy ich rozmaitemi sposobami na smierc zam§czyli. W cztery miesi^ce 
potem i matka ich ácigt^ zostala. Nazwani s% w aktach owych zwy- 
ciQzcami, m^czennikami, obywatelami nieba, przyjaciohni Cbrystusa, który 
žyje i króliye z Ojcem i Duchem áw. na wieki wieków. 2e s. Felicyta 
zawsze byřa w wielkiej czci w Eoáciele katolickim, dowodz% starožytne 
oratoria i dawne bazyliki rzymskie, pod jej wezwaniem wzniesione lub 
odnowione za Papiežy Bonifacego I i Symmacha, oraz pochwalne wzmian- 
ki we wszystkich martyrologjach, przeznaczaj:icych dla níej dzieú 23 List., 
a dla synów 10 Lipca, lubo nie wiadomo dokladuie, w którym roku, 
a tém mniej dniu i miesi%cu, šmierč poniesli m§czeňsk^. Ruinart na- 
znacza r. 150, za panow. Antonína Pobožnego; Tillemont i Bolland. r. 175 
i 164, t. j. za panow. Marka Aureljusza Antonína i Lucjusza Werusa 
Antonina. Ciala ich pogrzebano w Rzymie, jak o tóm czytamy w bardzo 
dawném Martyrologjum: „Sexto idus (Julii) celebratur festům Felícis 
et Philippi in Priscillae (coemeterio); et in Jordanorum (cooraeterio), Mar- 
tialis, Vitalis, Alexandři; et in Maximi (coemeterio), Silani; hune Sihnum 
martyrem Novatiani furati šunt; et in Praetextati (coemeterio), Januaríi. 
Cmentarz zaá, na którym pogrzebano ciaio sw. Fclicyty, od jej imienia 
nastQpnie byi zwanym. Wiele relikwji tych áwigtych m§czeuników prze- 
niesiono do Niemiec. W žywocie sw. Meinwerka, biskupa Paderbornu 
(r. 1009 — 1036), czjrtamy, že b^dijc w Rzymie, otrzymař od Papieža 
rozmaite dary. „Tertium dimidium corpus septem fratrura, fíliorum S. 



Felicyta.-Feliks Papiež 281 

Felicitatis, qui sub Antonino imperatore passi inot, Philippi ridelicot, Jn- 
▼enalis et Felicis, et craniom S. Blasii etc. (BoUand, t. I ad 5 Jun. p. 
5 20). R. 851 przeoiesiono zwtokí áw. Aleksandra z Rzymu do Wil- 
deihauseo, w ksigstwie Holstein — Oldenburg; wspólczesny autentyczoy 
opis tego przeoiesienia (TranaUuio S, Alexandři) dot^ si§ zachowal (czqšó 
ap. BoUand, ad. lO Jal. p.; cate ap. Scheidt^ Bibliotbeca historíca« 
GoetÍDg I7 58;ap. P(fr<r, Monum. Germ. hist. Ser. t. II p. 6 7S). Auto- 
rami jego byli: Rudolf (f 865), zakonnik z Fuldy, oczoDy i wierny 
kontynuator Roczników faldeúskich, przeložony szkoly klasztornej, ojciec 
duchowny cesarza Ladwika II, i Meginhard^ aczeú Rudolfa, równiež 
zakounik íuldeáski, który, po ámierci mistrza swego (865), dokoáczy} 
rozpocz^te dzielo. Wedlug t^go opisu (zawieríg^ego wiele historyczoych 
szczególów o SaksoDji), przeniesieDia zwiok áw. Aleksandra dokoná sam 
hr. Waltpert (WaltbracLt), syoowiec walecznego ksi§cia Witekiada, wy- 
chowaay na dworze ces. Lotaijusza, który dla z^agodzenia swych grze- 
chów i w celu otrzymania relikwji dla wspóizioinków „quateous earum 
signis et Tirtutibus sui cires a pagauico ritu et superstitione ad veram 
religionem con?erterentur/ odbyl pielgrzymk§ do Rzymu, z lištami řeko- 
mendacyjnemi od cesarza do Papieža i innych znakomitycb osob. Papiež 
sam mu ofíarówal „congregata multitudine civitatis S. Dei Genitrícis re- 
liquias et aliorum saoctonim quam plurium, nec non etiam saticti Ale- 
xandři martyris, beatae Felidtatis fiiii corpus integrum^ praesente omni 
populo.** Dumny z posíadania tak drogiego skarbu, Waltpert przybyl 
do Niemiec i, w czasie podróžy, a zwlaszcza w Wildeshausen, mial szczg- 
8cie przekonač sig o wieln cudovimych uzdrowieniach, za przyczyn% áw. 
Aleksandra. Klasztor Ottobeuern w Szwabji szczyci 8i§ takže posiadaniem 
ciala á. Aleksandra, syna á. Felicyty, lecz dowody,Jakie na to przytacza, 
nie mog% ú% równaó z aktami autentycznemi Rudolfa i Meginharda; za- 
pewne jest to jald inny s. Aleksander. Cf. Feyerabend^ Gesc^i. d. Kl. 
Ottobeuern. Malžonkowie modl% si§ do á. F. o m^kie potomstwo. Na 
obrazach przedstawi%J4 j^ z mieczem i w towarzystwie 7 synów. (SchródlJ. J. 
Feliks (ir«^,pol. Szcz^my) Papiež. I. áw. (3 o Mája), obrany w Gmd. 
26d, t 30 MÍ^a 2 74 r., wprawdzie nie gwaltown% émierci%, ale wyczer- 
pany cierpieniem za Koációl, i dla tego tak sobor efezki jak i á. Cyryll 
nazywig% go m^czennikiem. Adresowany do jego poprzednika (Djonise* 
go) list od synodu anijocheňskiego (269 r.), w sprawie Pawta, bpa Sa- 
mosaty, on otrzymal i duchowieástwu aleksandryjsldemu poslal prawo- 
wieme wyznanie, wzgl^dem bi^dów przez tenže synod pot^pionych (Manu^ 
Condl. I 1114; CoustarU^ Ep. R. P. 298). Liber pontificalii przypisige 
mu postanowienie, zamieniaj%ce w prawo dawny zwycag ofíarowywania 
Mazy á. tylko na grobach mgczenników. Gf. Jafé^ R^esta^s. il, 926. — 
F. II. áw. mgczennik (29 Lipca), ok. r. 355, wspólczeánie z Libeijuszem 
(ob.). Krytyka historyczna wzgl^em tego Papieža jest w ogromnym 
klopocie. To pewna, že wszystkie Martyrologia zachodnie nazywaji| go 
Papiežem i m^czennikiem (ap. BoUand, Julii t. YII s. 56, ed. Parit 
1868). Lecz inne áwiadectwa historyczne nie bardzo z tém podaniem síq 
zgadzaj§. Dla tych wlaánie áwiadectw kommisja, za tjrzegorza XIII pra« 
cuji|ca nad popraw% Martyrologium rzymskiego, juž miala imi^ jego nsu*- 
n^ó z Martyrologium, gdy przypadkiem, podczas najžywszycb rozpraw, d. 
28 Lipca (wigc w wigilj§ do tego é. Feliksa) 1582 r., znaleziono w ko- 



282 Fdikt Papiei. 

ádele tí. Kozmj i DamjsDa reHkwje i tAblic§ z nápisem: Cárána S. Fe* 
iieú PapoB et Martyra, qvi damnavit Constantivm. Wjpftdek ten rozstny- 
eD%l rozpraw^ na stron^ Pa (Baromus^ Annal. an. 357 n. 70). Takie 
s% dowody najsílniejsze za prawném papieztwem i mQczeústwem á. Pa II. 
Ze áwiadectw zas jema przeciwnych najwažniejszém jest é. Atanazego (Bist. 
ariancr, cui mon. c 7 5): .Constantins.. rom plane stnpendam Romae per- 
petrant, qnae reTera Antichristi malignitatem prae se ferat. Adornato 
namque iu ecclesiae locam palatio. cum popalonun TÍce, třes sibi castra- 
tos ades?e jossisset, demnni improbos třes catascopos, i. e. exploratores, 
hand e&im episcopi nnncopandi, adegit, nt Felicem qnemdam ipsornm 
moribas dignum bominem, epíscopum ordinarent in palatio. Populi enim, 
animadversa haereticomm praevaricatione, non concesserant nt ecclesias 
ilii ingrederentnr, sed procnl illis abscessemnt.'* Dzialo si§ to saraz po 
wywiezieníu Libeijnsza (w Sierp. 355 r.). Že F. za žycia jeszcze Libeijn- 
8za obj%} StoUc§ Apoštolsky, jest faktem, nietjlko przez á. Atanazego, 
ale i przez ionjch bistoryków podaným (Sozomen IV ii, 15; Theodoret. 
II 17; Rufin X 22; S, ílieronym.^ Cbronic. Olymp. 285; cf. BoUand. 
op. c. 3. 5 8). Dodají oni navet, že F. przed swém wyáwigccniem z arja- 
nami kommanikowah Nie przjtaczamy ta áwiadectwa, jakie síq zniýda- 
je w Przedmoicie do skargi, przez dwóch lacyferjaĎskicb kaplanów, Fan- 
styna i Marcellina, podanej ces. Walentynianoin 11 ok. r. 890 (MarceUini 
et Faustini libellns precnm ad imperat., ap. GaUand, Bibliotb. PP. VII 
461; ap. Bibliotb. PP. ed. Lugdnn. V 652; ap. Mígne Patrol. bit. t. 13), 
gdyž przedmowa ta jest podrobion% (Bolland, op. c. s. 55) i na 2adn% 
prawíe wiar§ nie zaslngnje. Byč jednak bardzo može, i2 é. Atanazy byl 
aiedokladnie informowanym o calej sprawie. Zreszt%, Sozomen opowiada 
(Hist. E. IV 15), že gdy ces. Konstancjosz doz\v'oli) wrócié Libctjnszowi 
do Kzyma, bpi žebraní w Sirminm (35 7 r.) napisali do Feliksa, który 
podówczas Koíciolowi rzymskiemu przewodniczyh i do ducbowieástwa, že- 
by Liberjusza przyj§li i žeby obadwa Stolic^ Apoštolsky zgodnie rz^dzili. 
Dalej dodaje Sozomen, že F. krotko žyl po powrocie Liberjasza, a po 
nim Liberjnsz sam rz^dzit, i že sam P. Bóg tak zrz^dzi^ aby Stolica 
Piotrowa nie byla profanowan% rzí|dcm dwócb uaraz pasterzy, co jest 
znakíem niczgody i bardzo przcciwném prawom Koáciola. Przypaszczaj% 
Bollandyéci (1. c. s. 60; cf. Propylaeum Maji, ed. Paris s. 55*)» že mo" 
že Liberjnsz, udaj^c si§ na wygnanie, polecil wyáwi^cič F'a na bpa, swe- 
go zastgpc^ i zárazem nast§pc§, gdyby sam umarl na w)'gnanio; gdy zaá 
Liberjnsz przez swój úpadek (35 7 r.) utracil prawo do zwierzchnictwa nad 
Košciolero, F. tém samém zostal Papiežem, albo duchowieóstwo na nowó 
go obraío i wyborem swym poprzednie nieprawne wyniesienie uprawnito. 
Przypuszczenie to trndne jest do uzasadnienia; bo, áriále mówi^c, Libě- 
ijnsz wiary nie zdradzíl i pontyfikatu utracié nie mógL Zreszt^, ani i. 
Augustyn, ani Optat miiewitaúski nie licz^ F'a mi^dzy Papiežaroi. F. rz^ 
dzit až do powrotu Liberjasza (35 7 r.). Co si^ dalej z nim dzialo, jest 
równiež niepewném, jak prawnoáč obiora. Sozomen mówi, že F. przez 
krótki czas rz^dzil wspólnie z Liberjuszem i (po r. 35 7) nmarl; Teodoret 
zaá, že adat 8i§ do innego miasta. Wedřug autora žywotn: Vita S. Eu- 
sebii preab. rom, (ap. ^«/t/j, Miscell. II I4i), pisanego w IV w., leczin- 
terpolowanego póžniej, jak to przyznaj^ Bollandyáci (Julii t. VII s. 58), 
i wediug dawnego katalogu Papiežy (ap. BoUand. Propylaeum Mají s. 5 J 



Felíks Papiel 283 

D. i 57^) zastat Feliks wygDanym przez Liberjnsza (858) i oáásA n^ 
modlitwie. lÍDÍemany wreszcie Fansijm i Marcellin we wspomniaDeJ 
pnEedmowie opowiada, že wkrótce po wyp^zeniu swojéin F. wpad! zuów 
do Rzymu (358 r.) i odprawia} nabožeóstwo, lecz wnet potem przez wier- 
nych wyp§dzony zostal i umart w 8 lat po tém powtórDém wyp§dze- 
nio, t. j. 365 r. Cf. Jaffe\ Regesta s. 17. Podobna jest trudnoáé wzglg* 
dem m^czeástwa Fa. Mówi^ o niém tylko w^tpliwej powagi dawoe akta^ 
z którydi czerpat Anastazy bibljotekarz (BoUand, op. c. s. 57'*'). Z nich 
takže može poszedi napiš na owej tablicy, znalezionej r. 1582. Aktaowe 
podaJ4. že F. um^czony byl za Konstancjosza, z powodu, že témuž cesa- 
rzowi wyrzuca! powtórny cbrzestzr^k Euzebjusza nikomedyjskiego. Tym- 
czasem cesarz ten byl ochrzczonym przcd sam^ ámierci^ r. 361, i to 
przez Eozojusza antjocheúskiego, a F. prawdopodobnie um. r. 365, we- 
álug psendo-Faustyna i Marcellina (którzy pod i^zglgdem tej daty nie 
mieli interesu, žeby klamali). Z tych powodów wigksza cz^áé historykóvr 
nie liczy Fa za Papieža. — F. III. (r. II), sw. (25 Lut.) rz^dzil Koáciotem 
od 6 Marca 4 83 (ob. ragf\ Crítica Annal. Baron, ad an. 4 83) przez lat 
8 mcy 1 1 dni 1 8 (tak wszystkie katalog!, ap. Faji op. c.; ap. Thiel^ 
Epistolae Rom. Pont. 1 222 n. lO), wi^c f 25 Lut., 4y2 r. Rz^dy F'a 
wypadly podczas zaburzeá, wywolanych przez eutycbjanizm. Jeszcze za 
rz^dów jego poprzednika (Symplicjusza), wypedzony ze stolicy aleksan- 
dryjskíej prawowiemy patrjarcba Jan Talaja, zaapelowat do Papieža i sam 
udal si§ do Rzymu, podczas gdy Piotr Mongns, monofízyta, z polecenía 
ces. Zenona jego stolic§ zaj^l. F. wyslal do Kpola bpów: Witalisa i Mi- 
sena, wraz z Feliksem, defensorem, prosz%c ces. Zenona o wyp^dzenie 
Mongusa, a przjwrócenie Jana Talai (S. Felťcis epist. i — 4), i zárazem 
Akacjusza wezwal do Rzymu, žeby si§ oczyscil z zarzutów przez TabiiJQ 
podaných (epist. 4). Legaci papiezcy mieli nadto sobie poleconém nic 
nie czynié, bez uprzedniego porozumienia síq z Cyryllem, opatem akoime- 
tów (Evagr, III 19; cf. S. Felic, ep. 10). Lecz skoro tylko 2 pierwsi 
legaci przybyli do Abydos (w Hellesponcie, da^nej Myzji), natychmiast 
wtr%cono ich do wigzienia, odebráno listy i zagrožono ámierci%, jeáiiby 
nie chcieli jednoczyč si^ pod wzgl§dem koécielnym z Akacjuszem i Mon- 
gusem. T^ grožb^ wystraszeni, jakotež obietnicami uwiedzeni, legaci na 
wszystko przystali: wzi^li ndzial w nabožeňstwie uroczystém, przez Aka- 
cjusza odprawioném, na którém z dyptychów czytane bylo imí§ Mongusa, 
i przyj§li Kommunj^ z r%k Akacjusza, rázem z poslami Mongusa. Feliks* 
defensor, którego choroba w dioJze zatrzymala, przybyl póžniej, a gdy 
nie chcial mieč jednosci z Mongusem, Akacjusz wcale go nie przyj^l 
i traktowal po nieprzyjacielsku. CyryU, opat akoímetów, wyslal mnicha 
Symeona do Rzymu i zawiadomil o tém wszystkiém Papieža. Wkrótce 
po Symeonie wrócili i legaci z lištami od cesarza i Akacjusza, na korzyáó 
Mongusa. F. zwolal synod do Rzymu, na który ni, po naradzeniu síq z 77 
bpami, zložyl z biskupstwa i wykl§l 2 wspomnianych legatów i Akacju- 
sza d. 28 Lipca 484 (S. Felic. ep. 6 — 10). Poroimo écislej stražy, któ- 
ra rewidowala každego cokolwiek podejrzanego, defensor Tutus zawiózl 
wyrok papiezki do Kpola i ^r§czyl akoimetom; ci przypi^li go Akacin- 
szowi na plaszczu, podczas gdy wychodzil z ko^iola: lecz odwag^ swoj) 
žyciem przyplacili (Liheratus^ Breviar. c. 18). Akacjusza to jednak nie 
poprawilo, owszém, zenral z Rzymcm i tém srožej przeáladowal prawo- 



284 Feiiks Papíež. 

\?iernychy nie chc^cych przyj^č henotťkonu. F., oprócz wykl^cia Akacjasza, 
rozpisal listy do duchowieňstwa w Kpola i do bpów wschodnicb, zawia- 
damiaj%c ich o wyroku na Akacjusza i o pot^pieniu Piotra Mongusa (episU 
9 — 10), a dowiedziawszy si§ o nowych gwaítach arcybpa kpolskiego, ja- 
ko tež o wypQdzeniu Kalendjona ze stolicy antjocheňskiej (ep. 1 1 . § 5), 
odprawU (5 Paždz. 485 r.) synod w Rzymie i na nowo potigpit tak Aka- 
cjusza, jako i Piotra Faliona, intruza antjocheňskiego (ep. 1 1). Wkrótce 
potem dowiedzial sig F., že i defensor Tutus, przez niego do Kpola wy- 
s^any, zdradzil swe stanowisko, dal si§ Akacjuszowi przekupió i z nim 
kommunikowal. F. i jego wykl%l i na zawsze od kaplaástwa ods^dzit 
(op. 13. pod koniec r. 485). Rozdwoienie mi§dzy Rzymem a Kpolem 
trwato do émierci Akacjusza (489). Nast§pca tego ostatniego Flavita (v. 
Fravitas, v. Flawjan II) nie chciaí obj^ó rz^dów, dopókiby Papíež nie 
zezwolil; wyslal przeto, wspólnie z cesarzem Zenonem, poslów, z nprzejme- 
mi lištami do Papieža (na pocz. r. 490), prosz^c o zatwierdzenie vrybo- 
ru. Gdy jednak pošlo wie ci nie mieli upowažnienia do potgpienia Aka- 
cjusza i Piotra Mongusa, gdy nadto sam Flavita kommunikowal z Mon- 
gusem, F. poslów nie przyj^l do jednoáci, a zažádal wprzód bezwarunko- 
wego pod^isania soboru chalcedoúskiego i wykreélenia imion Akacjusza 
i Mongusa z dyptychów koácielnych (S. Felicis ep. 14 — ib), Flavita 
umarl w pocz^tkach r. 490, przed otrzymaniem tej odpowiedzi, a nástu- 
pce jego Eufemjusza, który przywrócil imi§ Papieža do dyptychów, F. uznal 
prawowiernym, za bpa przeciež nie wprzód go chcial uwažaé, dopókiby 
Bwych poprzedników (Akacjusza i Flavity) imion z dyptychów nie wykre- 
élil {ib. op. 16. dat. w Majů 49d r.). Gdy zaá £ufen\jusz tego niechciat 
uczynió ani za Feliksa II, ani za Gelazego, zjednoczcnie odwleklo síq do 
czasów póžniejszych. Oprócz zatargów ze wschodem, panowanie F'a II 
zatrute bylo ci^žkiém przeáladowaníem Koáciola w Afryce przez Huneryka. 
Wprawdzie nast^pca Huneryka, Guntamund (od r. 4 85), dozwolil powró- 
ció wielu katolíkem, wygnanym za poprzedniego panowania, lecz z tc|j 
amnestji by)i wyl^czení wszyscy bpi, z wyj^tkiem é. Eugenjusza kartagiá- 
skiego {Victor Vitens. De persec. vand. 1. IV). Wielu z tych, którzy za 
Huneryka przeszli na arjanizm, zglaszalo síq teraz z prosby o pojednanie 
z Košcíolem, a nie bylo bpów, którzyby ich nazad przyj^li. Dia zara- 
dzenia temu F. odprawil (13 Marca 48 7 r.) synod w Rzymie, na którym 
wydaue zostaly rozporz^dzenia, pod jakiemi warunkamí maj^ byó wspo- 
mníeni odst§pcy przyjraowani (S. FeUc, ep. 13). listy tego Papieža rá- 
zem žebrané ap. Thiel^ Epist. Rom. Pont. I 222 — 284; inne dziela, gdzie 
si§ one znajduj^, ob. Jaffé^ Regesta s. 61. Žródta do žywotu á. F'a: 
Evagrius^ Hist. eccl. III 15 i ii,^ Liberatus^ Breviar. c. 18... i Theophanes^ 
Cbronogr. ed. Bonn. s. 202.. Cf. Hefele, Conciliengesch. § 213, 215, 
216; Ilergenrótker, Photius, I 126; BoUand. Acta SS. 25 Febr. — F. IV. 
(v. III), áw. (30 Stycz.), po ámierci Jana II narzucony przez Teodoryka 
W. (Caasiodar^ Varia 1. 8. ep. 15); duchowienstwo i lud, dla uniknienia 
zamieszek, zgodzilo síq na jego wybór. F. wyáwí^cony zostal na bpa d. 
12 Lipca 526 r. Z okazji semipelagjaúskich sporów w Gal^ji, na ž^da- 
nie á. Gezarego z Arles, poslal bpom tamecznym Capitula^ b§d^e stre- 
szczeniem nauki prawowiernej é. Augustyna i innych Ojców Koáciola, 
przeciwko semipelagjanizmowi. Capitula te z objašnieniamí ma Hefele 
(Conciliengesch, § 24 2) i in. F. godnym byl swego wyniesienia: odzna- 



\ 



Feiíks Papíal-Feliks iwi^ty. 285 

czyl si§ troskliwoáci^ o stan domów božych, pokory, prostoty i dobro- 
czynnošci^. Koációl šá. Kosmy i Damjana odbndowal na nowo, aro. ok. 15 
AVrzeá., a pocbowany 12 Paždz. 580 r. Ob. Libfr Ptmtífic, ed. Vignol. 
I 195.; Anastag, BiU, ed. Bíanchini, IV 8. LXIX: BoUand. Acta SS. 30 
Januar. — F. V. antypapiež 1439 — 1448 r., ob. tej Encykl. II 
cz — 63. ' X. K. W, 

FelikS, 4^ř;Xt5, praeses (prccurator) Jndei, nstanowiony tam przez 
cesarza Klandjnsza (ok. r. 52), aza Nerona(ok. r. 6i) oáxsolsiny (Joseph. 
Flav. Ant. XX 6. 7; De Bel. Jnd. II ii.' 12; Opp. ed. Colon, 695, 
7 95). Pod jego wladz§ zostawala Jndea, Galilea, Samarja i Perea, lecz 
z tego okr^gu Neron kilka miast Galilei i Perei wydzielil i oddal królo- 
wi Agiýppie II. Byl F. wyzwoleúcem Klaudjusza (Sueton. in Cland. 28^, 
z tego powodu áajn ma imiQ Ciaudius Felix (Suidas, Lexic), Inbo u Ta- 
cyta (Hist. V 9; Annal. XII 54) nosi imi^ Antoníus F. Smutný by i stan 
Jndei podczas jego przybycía. Niejaki Eleazar žebrat okolo siebie szaj- 
k§ rozbójników i iriszczyl kraj. F. z jednej strony rozp§dzil t§ band^, 
ale tež i sam wszedt w zmow§ z innymi skrytobójcami (síccarii), którzy 
w biaty dzieň po olicach Jerozolimy mordowali obywnteli. Z jego pole- 
cenia zbójcy ci zamordowali arcykaplana Jonatana. Drng^ kl^sk^, która 
trápila podówczas Jnde^, byli falszywi prorocy: wywodzili oni lad na pn- 
stynie, a jeden z nicb, jakiá czarnoksi^žnik egipski, marzyl o zdobyciu 
Jerozolimy i wyp^dzeniu z niej Kzymian. Feliks uprzedzil jego nápad. 
Inna znów szajka wlóczyla si§ po krajů, mordnj^c i pal%c obyvateli, któ- 
rycb im si§ podobalo oskaržaé o sprzyjanie Rzymianom. Ci^glc tež roz- 
mcby trwaly w Cezarei, nad morzcm Šródziemném, rezydencji Fa, gdzie 
ludnoáč žydowska spierala si^ z syryjsk^ o picrwszeňstwo. F. sprzyjal 
wi^ej Syryjczykom, a Žydów uciskal {Flav, II. cc.). W Cezarei stawiony 
byl przed F'era á. Pawel. Wedlng á. Lukasza ÍAct. 2S, 28—24, 27), F. 
trzjrmal Apoštola pod lekk^ straž^ pržez 2 lata, aby od niego okup zy- 
skač. To post^pienie zgodne jest z charakterem F'a. Tacyt {Hiét. I. c.) 
bowiem wystawia go, jako czlowieka srogiego i samcwolnego: ^per omnem 
saerítiam ac libidinem jus regium servili ingenio exercnít.*' Opuszczaj%c 
awe stanowisko, zostawil jeszcze w wi§zienia á. Pawla, žeby sobie pozy- 
skač žydów (Act. 24, 27), bo wlaánie wtedy žydzi byli do n^w}'žszego 
stopnia rozdražnieni przeciw niemn, za aciemi^žanie ich w Cezarei {Fla- 
tcjusz), Nic to jednak nie pomoglo: gdy F. wrócil do Rzymn, pojecbali 
ca nim žydzi, žeby go oskaržy6 przed Neronem i byliby go zgubili, gdy- 
by nie Pallas f Pallans), brat F*a, który podówczas byl w láskách n Nerona. 
Pierwsz^ i trzeci^ žon% F'a by^y Druzylle (ob.). Do F'a i ostatniej jego 
žony, która byla córk^ Heroda Agryppy, odnosílo si^ kazanie i, Pawla 
o czystoád, sprawiedliwošci i s^dzie Božym, bo F. byl tyranem („cuncta 
malefocta sibi impune ratns...* Tacyt^ Annal. XII 54), a Dmzylla cndzo- 
ložnic^. Bezkamoáó swoj% zawdzi^czal F. pokrewieí^stwu z Klandjoszom 
przez pierwsz% žon§ (ťd, Hist. Y 9). Dmga žona F*a byla takže króle- 
wskiej familji, podobnie jak la i 8-a. Z tego powoda Swetonjnsz (I. c) 
nazywa go triům reginanvn marítum. Cf. C W. F. Walch^ Diss. de Fe- 
lice Jodaeae procnratore, Jenae 1747; Herm. Gerlach^ Die rdm. Statt- 
balter in Syr. u. Jud., Berlin 1865 8. 75. Ob. takže Fcstus. X W, K. 
Feliks iwiQty. I. F. i siostra jego á. Regula, m^zennicy (i i Wrz.), 
od najdawniejszych cxasów byli czczeni, jako pierwsi krzewiciele wiary 



286 FdikB irn^. 

Ciirj8tus(>wf j w Zurydíu i jego okolicach. CzyUmy u BoUud. 1 1 Wrxe- 
^oi», i>e ťeJikb, ťiirnui^c si^ uraz z nostr^ przed zavaá^sQ% ceBam 
Maik(>yuijaua, 2aguieviauego ca legj^ tebaoiď^, przez pvszczg Qarcna 
)»ncybvJi áij Zuxtcíiu. gdzíe zajmowali si; modlitw% i naT^Tacaniem pogaa, 
sU áo iD^*£(fú>kiej bwcj écáerci. kU*ra zia«l4pila okolo 303 r. Ten sam 
takt opiťuje Níitker w Bwt-m MartTrolcigjum aJ 77/ li?/* SeptemfTig. Zda- 
je 8J^, :^ í. i-tiiks i i^egula, kiórzr DJew^tpliwie xiiD^czeni i i>ocbovaiii 
Koslali w Zurydíu, njitli ju^ tam pod swéra iink'ni*fxn uTStawion^ kaplkf 
wt^iy, ieáy Ada-bert, opat z liiísentis, r. C7C» nciekaj^c przed Zkijšciem 
Awarów, bchrtijiil líi^ do ZurycLa, wraz z relikwjami poprzedníka sweig** 
/jgbcru i é. ťla/:\du w^czeuijka, klOre, jako najdrožsze skarbr svego 
kokiola, zabral z sob^ (ob. MolíLl.^ Ann. t. I p. i»04). W koácn Vil 
w, (íjvi — Cííij Wberi^ szlacLcic niemiecki, w miejsc^ tej kaplicy wy&tawiř 
uowy ko^dó/, prawdop^dobnie pod wezwaniem ^. Feliksa i Rogcli. gdy 
brat jego H'ic7<ar / jtíduoizeínie fandowal klaszť.tr w Luceniie. Z tycb 
dwódi fuiidacji z (ZJ<^4>rli j/ow^taiy dwa miasta: Zoricb i Lucerna (Ob. 
Ntutjart^ (Jod OipJoríi. Al<,'maiiia«; t. I y. 7 — h: i tépoz Episcop. ConsT. 
t 1 p. 4 7 — Oi). Lubo kosciót katedraluy w Zurycbn ((?rc.ífCTún«třr) 
zbudowal Otlo, jeduakží; kapii f:a dla umarlycb, na fřoludnio-wschód od 
<:bóru, može byc owyrri kokíoiem líoberta, lub z uiego przerobiona, aibo 
tcž može po<:b'>d/ič z czas<íw Karola W.. którcnan kapitula zorychska 
wliiria 6wój pocz^tťk, li. b^3 L'^dwik niemiecki nad^l mi&sto i inne po- 
Kiadb>4i:i zur>cbskic klasztorowi zakonnic, wystawionerau przez siebie po 
drugiej fitroíiie jcziora dbi dwócb córek: iiildegardy i Berty, wprost ka- 
tedry, cúiiveiituiii quod hitům est in eodem vico Tiirego. ubi S. FelLx et 
H. líegula, inartyrcs (;brisli, cgrpore quiťscunt lob. Nutgart^ Cod diplom, 
t. í p. 284j. (}i\ XIII w. byl wspfjminany zawszp, obok s. Feliksa i á. 
Kcguli, áwiyty fjxupcrautitu^ byó možc dla teiro. že cialo tego šwi^tego 
wraz z nimi Hjioczywa w jcdíiym koscieie. Na obrazach przedstawiani s:^ 
z uciíjtcmi glownini w rQkii. Cf. Die beilií<cn des Waliserbntles, Einsiedcln 
iHl>7 (.Sť/ír/W/j.. -2. F. z Kuntalicji (!8 Majaj, ur. r. 1518 w Kan- 
talicji ÍCaiitalirij), w paňstwie Kcsfielném, wychowal sig wsród trzodý, 
któroj byl pastcrzciii, zawsze wesól, a przytóni ubogi, skromný i pobo- 
'•^"y. i^.ywoty piislclników, którc mu czytywano, zapálily go cbeciij ich 
Jiaóladowania na drodzc doskonalostii chrzcscjaúskiej; ale uwažaj^c žycie 
pUHtcliiicztí za banlzo iiicboz])icczne, wstqpil do klasztoru kapucynów, šwic- 
*o powKtiilyc.b z wiiílkicgo zákonu á. Franciszka. Tam, jako laik, odzna- 
cjíal Hiy goriitíii řnib)áci.'j Uoga, žyciem pokutniczúm i pelném zaparciasig. 
^'dy iů4ft r. iiroczystíí wykonal áluby, wyslano go do Hzymu, gdzie zje- 
dnal Hobie przyjazií i nwicílbicnie á. Filipa Nerjusza i kardynalów. Um. 
IH Majii liiHG r. 11. n;2 5, na prosby Uzymian, Tap. Urban Vlil žali- 
^^yl go w poczíít blogoslawionych, ar. 1712 Klemcns Xll wydal bull^ 
kauonizacyjnij, którij dopiero r. 1724 oglosil Tapicž Bcnedykt XIII. 
Ciulo jógo znajdnjc sig w koácielc kapucynów w Rzymic. Na obrazach 
Jnalujii go, jak od Najs^w. Panny z obrazu bierze Dzicci^tko Jezus wswo- 
ja rauiiona. Zródla wsp61czosne do žywotu á. Fa s^ ap. Bolland. (Mai. 
t. IV p. 2o«- 203; cf. t. VII p. 807), a niianowicie: a) Vitae b. F. et 
niiracnlor. informatio per P, Fr, ^aucti\ guanlianum cjus. b) Vita b. F. 
auctoro Matthia JSalodienai coacvo. c) Supplcmcntum ex italico Joh, Bapt. 
J^ruiini cappuciui. d) Supplem. II ex Aunalib. cappucin. Zachar, Boverii. 



Feiiks swif ty. 287 

e) Poema Melchioris Lopez de Souia de vita b. F. f) Miracnla b. F. 
g) Appendix de orig. ff. cappac. ex italico Johannis de Terranova, Gf. 
EigetUlicher Abrús des gotítel, Lebenš-WandeU s, Felicis von CantaUdo^ 
Prag 1713; Fkilib. de Bourg^ Abrégé de la YÍe de.S. F. de Cantalice, 
Paris 1712: Zuccfd^ Vita dei b. Felice Porri capuccino de Cantalice, 
Veron. 1636; Fr, RaUe^ Vie de S. F. de cantalice. trad. de rallem. par 
M. ťabbé L. F... Paris 1873. — 3- F. bp Nantes (7 liipca), rodem 
z Bourges, w Berri, wnuk Flawjasza Feliksa, który by} koasulem r. 5 1 1 . 
F. ar. 013 r.; po ukoúczenia edakacji, wyšwi§cooy iia kaplana (540), 
Tiast§pQÍe na bpa nantejskiego (550 r.). Do reszty wykorzeuit balwochwal- 
stwo i zabobony dmidów w gwej djeceiji, zbudowa} ntgpi^kuiejsz^ w owej 
epoce katedry w Nantes. wplywem swym ochroni) lad swúj od okrucienstw 
Klotarjasza 1, który podówczas zdobyt Nantes. Klotarjusz nietylko usla- 
cha} prosb Fa, ale go nadto aczyni} rz^dc^ calego hrabstwa Nantes. F. 
wtedy okázal, že byl nieuko wzorowym bpem,' lecz i doskonalym admi- 
nistratorciD pod wzgl^em doczesnym. Oprócz hojných wsparč, jakie udzie- 
lal mieszkaúcom, przez wojn^ do n^z>' przjrprowadzonyni. p^prawil jeszcze 
ložysko Loary i Erdry, dla ulatwienia na uicli žeglagi: zbadowal port 
Fosse i wiele ínnych wažnych prac dokonal. K. 56 7 znajdowal si§ na 
synodzie w Tours. Pod koniec swego žycia mial nieporozumienie z šw. 
Grzegorzem toroneúskim, z okazji Kikulfa, który nbiegal si§ o stolic^ ta- 
roneňsk^ (Toars), a F. byl ma przychyluyra. á. Grzegorz napi&al do F'a 
list s wyrzutami; pomiroo to przeciež F. nie pozbyl si^ szacnnka i mi- 
tosci, jakie zawfZ3 mial wzgl^dem á. Grzegorza. Um. 584 r. Reiikwje 
jcgo s|K)C7ywaly w Nantes, až do rewolaeji francuzkiej, potem zagin^ly. 
Ob. BoUand. Acta SS. Jal. t. II 4 70; Lohiaeau^ Vies des Saintsde Bre- 
tagne, ed. Tresvaax, 1837; A. de Morlaíx^ Yies des SS. de Bret.. Brest 
1837; HisL de ^'. F. íS-e ev. de Xanles^ Nantes 1845: K^rsibtcc^ S. Fe- 
lix ev. de N.,ib. 1862; nowe wyd. ib. 1868. A'. ÍT. K. — 4. F. z No li 
( 1 4 Stycznia), nazywany Dominatdius^ kaplan i wyznawca, cz^sto nazy wa- 
ny m§czcnnikiem dla tego, že dwakrotnie cien^ial za wiare. prawdopodo- 
bnio w czasie panowania Decjasza. Liczno czynil cuda. Koációl záchod. 
czcí go od lY w. Cierpienia i cuda tego sw. opiewa s. Paulin (w Nala-' 
litia). Z tego áródla c