Skip to main content

Full text of "Iolo manuscripts. A selection of ancient Welsh manuscripts, in prose and verse, from the collection made by the late Edward Williams, Iolo Morganwg, for the purpose of forming a continuation of the Myfyrian archaiology; and subsequently proposed as materials for a new history of Wales:"

See other formats

Wish M.S.S. Society. 






















for tfre ytdiUratdm of ancient 


3patrom?etr also ftp 









His Grace The DUKE OF SUTHERLAND. R. J. BLEWIT, ESQ. M.P., of Llantarnam Abbey. 

The Most Hon. The MARQUESS OF CAMDEN. BERIAH BOTFIELD, Esq. M.P., of Norton Hall. 
The Right Hon. The EARL OF SHREWSBURY. W. ORMSBY GORE, Esq. M.P., of Porkington. 
The Right Hon. The EARL OF DUNRAVEN. SIR J. J. GUEST, Bart. M.P., of Dowlais. 

The Right Hon. The EAPL CAWDOR, F.R.S. HOWEL GWYN, Esq. M.P., of Baglan. 
The Right Rev. The LORD BISHOP OF St. DAVID'S. SIR B. HALL, Bart. M.P., of Llanover. 
The Right Hon. LORD DYNEVOR. J. H. VIVIAN, Esq. M.P., of Singleton. 

The Right Hon. LORD CARBERY. SIR R. B. P. PHILIPPS, Bart. M.P., of Picton Castle. 

The Right Hon. LORD MOSTYN. SIR CHARLES MORGAN, Bart., of Tredegar. 

The Right Hon. LORD VISCOUNT ADARE, M.P. OCTAVIUS MORGAN, Esq. M.P., of Tredegar. 
The Right Hon. LORD ASHLEY, M.P. SIR J. WALMSLEY, of Wavertree Hall. 

The Right Hon. CONSEILLER JOUKOVSKY. COLONEL WOOD, of Littleton, Middlesex. 

The Right Hon. J. NICHOLL, M.P. D.C.L. \V. A. WILLIAMS, Esq., of Llangiby Castle. 

His Excellency The CHEVALIER BUNSEN, Prussian Minister Plenipotentiary. 

His Excellency MONS. VAN DER WEYER, Belgian Minister Plenipotentiary. 


Sir Benjamin Hall, Bart. M.P., of Llanover, Monmouthshire, Chairman. 

Octavius Morgan, Esq. M.P.F.R.S.F.G.S.Tredegar. W.Williams Esq., of Aberpergwm.Glamorganshire 
J. Bruce Pryce, Esq., of Dyffryn, Glamorganshire. Rev. J. Evans, Llanover Vicarage, Monmouthshire 

lEDitors antt Collators of Jttanuscripts. 

Sir Samuel R. Meyrick, K.H.LL.D. F.S.A., of Goodrich Court, Herefordshire. 
* Rev.W. J. Rees, M.A.F.S. A. Cascob, Radnorshire Aneurin Owen, Esq. Egryn, Denbigh. 
Rev. Evan Evans, (leuan Glangeirionydd) Chester. *Rev. T. Price (Carnhuanawc,) Crickhowel. 

*Rev. John Jones, M.A. (Tegid,) Nevern. 
Those marked thus * are also Members of the Committee. 

Corresponding JWemfcers. 

Booker, T. W., Esq., of Velindre, Cardiff. Lloyd, J., Esq. of Dinas, Breconshire. 

Cony beare, The Very Rev.W. D., Dean of Llandaff. Parry, Rev. H., M.A.Llanasa, Flintshire. 
Davies, Rev. Walter, M.A. , Llanrhaiadr. Salusbury, Rev. Sir Charles, Bart, of Llanwern. 

Dillwyn, L. W., Esq. F.R.S. &c., of Sketty Hall. Traherne, Rev. J. M., M.A. F.R.S. &c. of Coed- 
Francis, G. Grant, Esq. F.S.A. &c. Swansea. Williams, Miss, of Aberpergwm, [riglan. 

Guest, Lady Charlotte, Dowlais, Glamorganshire. Williams, Miss Jane, of Aberpergwm. 
Hall, Lady, (Gwenynen Gwent,) of Llanover. Williams, TheRev. H.,M.A. Chancellor of Llandaff 
Johnes, Arthur James, Esq. Garthmyl. Williams, Venerable Archdeacon, M.A. F.R.S.E. 

Johnes J. , Esq. of Dolaucothi, Carmarthenshire. &c. Warden of the Welsh Institution,Llandovery. 
Lewellin, The Very Rev. Lie. D.C.L. Lampeter. Williams, Rev. John, M.A. &c., of Nerquis. 
Lewis, D. Jones, Esq. of Gilfach, Carmarthenshire. Williams, Rev. R., M.A., Ysceifiog, Flintshire. 


Clough, Rev. A. B. B.D. F.S.A. Jes. Coll. Oxford. Petit, L. H., Esq., F.R.S. F.S.A. &c. London. 
Evans, Rev. R. W., M.A. Trin. Coll. Cambridge. Philipps, Sir T. Bart. F.R.S. F.S.A., of Middle 
Hughes, John, Esq. Inner Temple, London. Hill. 

Hereford, The Very Rev. the Dean of Prichard, J.C., M.D. F.R.S. M.R.I.A. Correspond- 

James, Rev. D., Kirkdale, Liverpool. ing Member of the Institute of France, Bristol. 

Lloyd, Rev. H. R. M.A. South Benfleet. Turner, Sharon, Esq. 9.S.A. R.A.S.L. &c. London. 

Mackenzie, J. Whitefoord, Esq. W.S. Edinburgh. Wakeman, T. Esq., of Graig, Monmouthshire. 
Parry, J. Esq. (Bardd Alaw,) London. Williams, P. B., Esq. India Board, London. 


HONORARY SECRETARY. Rev. John Evans, Llanover Vicarage, Abergavenny. 
HONORARY FOREIGN SECRETARY. Monsieur Rio, of Llanarth, Monmouthshire. 


Phillip Jones, Esq. of Llanarth Court, Monmouthshire. 


Messrs. Williams, Deacon, and Co. London. Messrs. Jones, Loyd, and Co. London. 
The Monmouthshire and Glamoganshire Bank, Abergavenny. 

HAS been formed for the purpose of transcribing and printing the more important of the 
numerous unpublished Bardie and Historical Remains of Wales, still extant in the 
Principality and other parts of the world, that have hitherto been allowed to continue in 
a state of obscurity, without any effective measures being adopted to lay their contents 
before the public, and secure them from the various accidents to which they are liable. 
In addition to the general decay that, from their perishable nature, these venerable relics 
have been for ages undergoing, whole collections have, within a short space of time, been 
destroyed by fire; and of those MS.S. dispersed throughout the country, numbers known to 
have existed a few years ago, are now no where to be found. 

Besides the interest which these ancient documents possess, as objects of antiquarian 
curiosity, and as contributing to the elucidation of British History, they have a claim to 
attention of a far more general character, as being intimately connected with the origin 
and progress of modern European Literature; for it is among the legends and traditions of 
the Welsh that many of the materials are to be found, which supplied the nations of the 
Continent with their earliest subjects of composition, and produced those highly imagina- 
tive works that continue to exercise so powerful an influence to the present day. 

A great mass of Historical information, relating to the thirteenth, fourteenth, and 
fifteenth centuries, is contained in the unpublished Poetry of Wales ; from which an in- 
timate acquaintance with the state of society during those periods may be obtained ; the 
Welsh Bards being the Chroniclers of the times in which they lived, and their Poems 
chiefly addressed to the leading men of the day. Besides Poetry, there is still existing 
unpublished a large collection of Prose , both Historical and Legendary. 

The first Work that engaged the attention of the Committee, is the LIBER LANDAVENSIS, 
or LLYFR TEILQ, comprising nearly 700 Royal 8vo. pages; gratuitously edited and trans- 
lated by the REV. W. J. REES, M.A. F.S.A. &c. has been for some time before the 

The second Work, issued by the Society, THE HERALDIC VISITATION OF WALES AND 
ITS MARCHES, by LEWYS DWNN, Deputy Herald at Arms, Temp. Elizabeth, was put into 
press at the joint risk of the Society and the Publisher, and was completed in two 
large Imperial Quarto Volumes, under the gratuitous arid able superintendance of its 
indefatigable Editor, SIR SAMUEL RUSH MEYRICK, K.H. LLD. F.S.A. &c. 

The present Volume of Selections from the MSS. of the late IOLO MORGANWG, was 
detained by the serious illness and subsequent death of its late Editor, AB IOLO. It is 
to be immediately followed by the next Work : 

The LIVES OF THE BRITISH SAINTS, from Ancient MSS. in the British Museum, and 
elsewhere, gratuitously prepared for the Press by the Editor of the LIBER LANDAVENSIS, 
the REV. W. JENKINS REES, M.A. F.S.A, &c. 

The following MSS. have also been recommended for Publication. 

The MEDDYGON MYDDFAI, or a Compendium of the Medical Practice of the celebrated 
Rhiwallon and his Sons, Cadwgan, Gruffydd, and Einion, of Myddfai, in Caermarthenshire, 
Physicians to Rhys Gryg, lord of Dynevor and Ystrad Towy, son of Gruffydd ap Rhys, 
the last Prince of Wales, about the year 1230. 

LLYFR COCH LLANELWY, or the Red Book of St. Asaph. 

CHRONICLES OF WALES, in the Lambeth Library. 

CHRONICLES OF WALES, in the Thirteenth Century, compiled in the Abbey of Strata 
Florida; in the Record Office. 

The inedited matter of the LLYFR COCH o HERGEST, in the Library of Jesus College, 


ANCIENT RECORDS from the time of Edward the III. belonging to the Manor Court 
of Ruthin. 

The Ancient WELSH GRAMMAR made by EDEYRN DAFOD AUR, at the injunction and 
desire of Llywelyn ap Gruffydd (prince of Wales from 1254 to 1282,) Rhys Vychan, lord 
of Dynevor and Ystrad Towy; and Morgan Vychan, lord paramount of Morgan wg. 

And others of great interest. 


THE Collection from which the MSS. contained in this 
Volume were selected, was made about the beginning of 
the present century, by Edward Williams the Bard, better 
known as lolo Morganwg, with the intention of forming 
a continuation of the Myfyrian Archaiology, and subse- 
quently proposed as materials for a History of Wales. 
On his death, which took place in 1827, at the advanced 
age of 82, his MS. Collection became the property of his 
son, the late Taliesin Williams, known asTaliesin ab lolo, 
or Ab lolo; who, as one of the Editors of the Welsh 
MSS. Society, undertook to make a Selection from the 
Manuscripts, and to conduct it through the press, with En- 
glish Translations, and Explanatory Notes. Having pro- 
ceeded with the printing of the Work as far as page 494, 
his editorial labours were arrested by illness, which termi- 
nated in his death on February 16th, 1847, at the age of 59. 
In consequence of this much lamented event, the So- 
ciety found it necessary to engage the assistance of other 
hands, in order to complete the publication. And those 
Editors, in submitting the present Volume to the public, 
wish to have it understood, that they do not concur 
with their predecessor in the whole of the opinions he has 
advanced in his Notes. For instance, his remarks on 
Welsh Prosody do not appear to be altogether well 
founded, as they believe that the resemblance suggested 
, by Dr. Davies, between the Welsh and Latin Metres, can- 
not be satisfactorily traced beyond the limits placed by 
that learned Antiquary, which was merely observable with 
regard to the Latin Poetry of the middle ages, without re- 
ferrinjr to that Classic origin. 


Also, in his interpretation of Beitwy> i. e. Peitwy, (p. 419.) 
, the original country of the Picts, they dissent from Ab 
lolo, as he supposes the word to refer to Batavia or Poitou; 
whereas the present Editors think it more likely to mean 
Pictama in Scotland, a name well known in the middle 

Again, the Editors differ with their predecessor on the 
subject of Sepulchral Cams or Tumuli, as denoting the 
place of burial of malefactors (p. 420.) as numerous proofs 
can be procured of the Carn being amongst the Ancient 
Britons a mark of honourable sepulture. 

The Editors cannot conclude these introductory obser- 
vations, without adverting to certain literal errors which 
exist in the Welsh text, and which must of necessity at- 
tract the notice of the Welsh reader, and appear as typo- 
graphical inaccuraces; but they consider it their duty 
to exonerate the press, and to state that these apparent 
errors are entirely attributable to the scrupulous fidelity of 
Ab lolo, who invariably inserted every thing as it existed 
in the Manuscript he transcribed, without altering a single 
touch of the pen, however obvious the clerical and acci- 
dental character of the error might be. The Fac Similes 
(at pp. 90, 288,) shew the character of the hand-writing of 
two of the oldest MSS. contained in this Volume. 

The Editors desire on, behalf of the Committee, to 
return their acknowledgements to Mr. Mathew Donne, for 
the service he has rendered, in furnishing the rubbings and 
tracings of the Monumental Crosses, &c. at Llanilltyd 
Vawr ; from which the reduced Fac Similes inserted in the 
present Work have been taken. 



The first Number of Page denotes where the Original, and the second, where the 
Translation may be found. 


THE Genealogy of lestyn ap Gwrgan - 3 331 

The Genealogy of the Kings of Glamorgan - - 12 357 

The Kings of Glywysyg - 18 384 

lestyn ap Gwrgan - 20 387 

The Principality of lestyn ap Gwrgan - - 23 391 

The Children of lestyn ap Gwrgan - 24 393 

The Lineage of Caerlleon upon Usk - 26 396 

-The Four Principal Courts of Glamorgan - 26 398 

The Royal Lineage of Coetty - - 26 398 

Chronogical Stanzas - - 27 402 

Rhodri the Great's Constitution of Sovereignty - 30 403 

The Five Royal Tribes of Wales - 32 406 

The Constituent Estates of Sovereignty - - 32 407 

The Arms of the Chieftains of Glamorgan - - 34 409 

Periods of Oral Tradition and Chronology - 36 412 

Chronology of Remarkable Occurrences - 40 416 

Roll of Tradition and Chronology - 45 424 

The Voice Conventional of the Bards - 49 430 

Mottos of the Bardic Chairs - - 62 448 

The Chair of Neath - - 63 448 

Tributes - 63 448 

Historical Notices - 64 450 

Historical Notices - 67 453 

Short Notices. St. Patric - 69 455 

Cunedda Wledig - 69 456 

- Urien Rheged - 70 457 

Taliesin 71 458 

Pedigree of Taliesin - 72 459 

Pedigree of Taliesin another - 72 460 



Maelgwn Gwynedd 73 461 

Benwyll - 74 461 

Benwyll another 75 463 

Benwyll also - - 76 464 

MaelgynHir - - 77 465 

Talhaiarn - 77 466 

Taliesin - 77 466 

The Three Irish Invasions - 78 467 

The Nine Stocks of Baptismal Bards - - 79 468 

Talhaiarn's Prayer, or the Gorsedd Prayer - - 79 469 

The Gorsedd Prayer another form - - 80 469 

The Gorsedd Prayer another - 80 469 

The same another - 80 470 

The Prediction of Peredur - - 80 470 

The same Prediction by Myrddin Emrys - 81 470 

Don King of Lochlyn - - 81 471 

Serigi - - 81 471 

Gwynedd - 82 472 

Saint David - - 82 472 

MaenCetti - - 83 473 

Dwynwen - 83 473 

Brynach Wyddel - 84 474 

The Milk-White Milch Cow - - 85 475 

Illusion and Phantasm - 85 475 

The Principal Territories of Britain - 86 476 

The Fifteen Tribes of North Wales - - 87 477 

Blegwryd - - 87 478 

leuan Vawr, the son of the Dewless - - 88 479 

Triads of Embellishments - 88 480 

Llewelyn Bren - 89 481 

Gwaethvoed - 90 481 

Gentility and Ugentility - 90 481 

Pedigree of Davydd Ddu Gynllwynwr - 91 482 

Davydd ap Gwilym - - 92 484 

Elegiac Stanzas on ditto - 94 488 

Gruffydd Grug - - 95 489 

Lineage of March wiail, in Maelor - 95. 490 

Eisteddvod of Gwern y Cleppa - 96 491 

Cadogan of the Battle- Axe - - 97 492 

Owen Glendower - - - - - 98 493 

Sir Lawrence Berkrolles and Glendower - - - 98 493 


Genealogies of the British Saints - - 100 495 

The Three Holy Families of the Island of Britain - - 109 508 



Genealogies and Families of the Saints 
The same, from another Manuscript 
Memoranda of the Saints 
Festivals of the Saints of Wales 


- 115 515 
135 538 
147 552 

- 152 558 



I. The Mole and the Lark 

II. The Man who killed his Greyhound 

III. The Two Fish - 

IV. The Grasshopper and the Ant 

V. The Fowler and the Cooper 

VI. The Smith who had a Good Name 

VII. The Hog and the Cuckoo 

VIII. The Old Woman and the Yarn 

IX. The Woodpigeon and the Magpie 

X. The Man and the Mouse - 

XI. The Man and the Carrion - 

XII. Ceinan, the Daughter of Ceinwawr 

King Arthur and the Hanner Dyn - - . - 

The Mouse and the Cat 


I. Envy burning itself 

II. Another Version 

III. Revenge - 

IV. The Owl, the Dove, and the Bat - 

V. The Goats, the Sheep, and the Wolves 

VI. The Wild Horse - 

VII. The Nightingale and the Hawk - 

VIII. Einion ap Gwalchmai and the Lady of the Green Wood 

IX. The Rich Man 

X. The Blind Beggar - 

XI. The Man and the Colt 

XII. Meredydd ap Rhosser 






















































Caradoc, and the Prison of Oeth and Anoeth 
The Three Birds of Llwch Gvvyn 
The Ancients of the World 

- 185 597 
188 600 

- 188 601 



The Dream of the Apostle Paul 190 COS 

The Tale of Rhitta Gawr [the Giant] - - 193 605 

Cynfig - - 194 607 


The Principles of Prediction of Gildas the Prophet - 191 60 

Tybiawn - 192 608 

The Custom of the Princes of Wales - - 197 610 

Madoc Min - 198 611 

Grufydd the son of Meredydd - - 198 612 

leuan Gethin - - 199 612 

Rhys Brydydd [the Poet] - 199 613 

Grufydd ap leuan ap Rhys Brydydd - - 200 614 

Rhys Brydydd - - 200 614 

Coelbren y Beirdd, or Bardic Alphabet - 203 617 

Ancient Symbols - 203 617 

Cuttings - 204 618 

The Ten original Letters - 205 619 

The Bardic Wooden Frame - - 205 619 

The Coelbren, according to Llewelyn Sion - - 206 620 

Poetical Metres of Geraint Vardd Glas - 209 623 

The Chair of Tirlarll - - 211 625 

Rules of ditto - - 211 625 

Institutes of Poetry - - 214 629 

Armlets of the Bards - 217 632 

Insignia - 217 633 

Fables - 218 634 

Coats of Arms - - 219 635 

Names of Founders of Churches in Glamorgan - 219 635 

The Cwtta Cyvarwydd - - 222 638 

A Fragment - - 222 638 

Charter of Lantwit - 223 639 

Charter of Chirk - 224 639 

Agricultural Proverbs - - 224 641 

Rhyming Proverbs - - - - - - 226 641 


Twenty Poems, Chiefly Amatory, by Rhys Goch of Tir larll, son of Rhiccert 
ab Einion ab Collwyn, (circa 1140.) 

I. A Love Song - - 228 645 

II. A Song to Gwenn's Hair - 229 645 

III. A Love Song - 231 645 



IV. The same subject 232 646 

V. The same - - 232 647 

VI. The same 233 647 

VII. The same - 234 647 

VIII. The Song of the Sleepless - - 235 647 

IX. A Love Song - - 236 647 

X. The Song of the Thrush - - 237 647 

XI. A Love Song - - 238 648 

XII. Dispatching the Sea-Mew on a Message - 239 648 

XIII. The Bard sends Gwenn to Rome, to do penance for 

causing his death - - 240 649 

XIV. A Song to the Summer - 240 649 

XV. The Song of the Bower - 243 649 

XVI. A Song in praise of a Lady - , - 244 649 

XVII. A Song to the Wind - - 246 650 

XVIII. A Song of the Jealous - 247 650 

XIX. A Song of the Matchless - 248 650 

XX. A Song of Dying of Love - 250 650 
Sayings of the Wise - - 251 651 
Another Set - - 260 665 
The Stanzas of the Excellences - 262 668 
Stanzas of the Achievements - - 262 668 
Others ditto - - 264 672 
The Crowned Babe - 265 674 
Verses on the Names of God, by John of Kentchurch - - 285 676 
On the Age and Duration of Things, by Ditto - - 286 677 
Ode by Grufydd Llwyd (circa 1390) - - 288 679 
Verses by John of Kentchurch, on his Death-bed - 290 682 
A Poem on St. Illtyd, by Lewis Morganwg - - 292 683 

St. Teilo, by levan Llwyd ap Gwilym - - 295 685 

St. David, by leuan Rhydderch - - 298 686 

St. Cattwg, by Richard ap Rhys - - 301 686 

St. Kynog, by Howel ap Davydd - - 302 686 

A Poem to Another's Book, by John of Kentchurch - - 304 687 

The Secret, by Rhys Goch of Snowdon - 307 688 

A Poem to the Virgin Mary, by leuan ap Rhydderch - 310 686 

An Ode to King Henry the Seventh - 313 693 

Ode to Davydd Llwyd, by Gytto'r Glynn - 315 694 

Elegy on Llawdden, by lorwerth Vynglwyd - 317 693 

A Poem to request a Fishing Net, by Meredydd ap Rhys - 321 700 

A Poem returning thanks for the same, by the same - - 322 702 
A Poem requesting the Loan of the Greal for the Abbot of 

Valle Crucis, by Gytto'r Glynn - - 324 704 

A Poem requesting the loan of the Greal from the Abbot of 

Neath, by Black Evan of the Billhook - - - 327 706 










IESTYN, ab Gwrgan, ab Ithel, ab Owain, ab Morgan hen, yr 
hwn a elwid yn ei oes Morgan Mawr, ab Hywel, ab Rhys, ab 
Arthfael, ab Gweirydd, ab Brochfael, ab Meyryg, ab Arthfael, ab 
Rhys, ab Einydd, ab Morgan, ab Adras, ab Meyryg, ab Tewdric, 
ab Teithfallt, ab Nynaw, ab Bran, ab Edric, ab Creirwy, ab 
Meyryg, ab Meirchion, ab Gwrgan frych, ab Arthfael, ab Einydd, 
ab Gorddyfwn, ab Goryc, (alias Goria,) ab Eirchion fawdfilwr, ab 
Ywain, ab Cyllin, ab Caradog, ab Bran, ab Llyr, ab Baran, ab 
Ceri hir lyngwyn, ab Caid, ab Arch, ab Meirion, ab Ceraint, ab 
Greidiol, ab Dingad, ab Anyn, ab Alafon, ab Brywlais, ab Ceraint 
feddw, ab Berwyn, ab Morgan, ab Bleddyn, ab RMn ab Idwal, 
ab Llywarch, ab Calchwynydd, ab Enir fardd, ab Ithel, ab Llariau, 
ab Tewged, ab Llyfeinydd, ab Peredur, ab Gweyrydd, ab Ithon, 
ab Cymryw, ab Brwth, ab Selys hen, ab Annyn Dro, ab Prydain, 
ab Aedd Mawr. 

1. Annyn Dro, a elwir yn Llyfr leuan Deulwyn Einion Dro, a 
fu'r Brenin cyntaf ar Gymru, efe oedd fab i Brydain ab Aedd 
mawr, Aedd mawr oed frenin ar Genedl y Cymry cynoi dyfod i 
Ynys Prydain, a llyma'r enwau a fu ar yr Ynys hon cyn no'i 
chyfaneddu, sef Clas Merddin, a chwedi dyfod o rai Gymry iddi y 
gelwid hi'r Fel ynys gan amled y mel a gafwyd ynddi, a phan wybu 

* Lyfr Mr. Thomas Trueman, o Bantlliwydd. 



Aedd mawr am hynny a theged Gwlad ydoedd, efe a roddes wyr a 
moddion i oresgyn y Felynys, a hynny a wnaeth efe, a 1 ! Galw yn 
ol ei enw ei hun Prydain, efe a rannws yr Ynys yn deiran, ag un 
ran a gafas ei fab hynaf a elwid Lloegr, a hwn a roddes ei enw ar 
ei wlad, a mab arall sef y leuaf a gafas y ran ogledd o'r Ynys, a 
dywedir mai Dynwallon oedd enw'r mab hwnnw, aV mab Canol, 
a elwid Annyn Dro, a gafas Dir Cymry o afon Hafren hyd for y 
werddon, ag anwired hyn o ystori, herwydd ei hawdurdod ai ham- 
geniad ar y Llyfreu Hanesion cymmeredig, Earned y dysgedig. 
Gwr glewfryd ydoedd Annyn. 

2. Selys Hen ab Annyn, a beris losgTr Coedydd fal y caffai 
Ryseldir at yd a gwartheg, ac efe a roes enw ar y wlad a elwir 
Cartre Selys. 

3. Brwth ab Selys hen, a wnaeth Eyfel gyntaf yn Ynys 

4. Cymryw ab Brwth, a wnaeth gyfraith gyntaf yn ynys Pryd- 
ain, ag a fu wellianydd mawr ar Dir a da, ac efe a gedwis lawer o 
bob anifeiliaid. 

5. Ithon ab Cymryw a fu wellianydd mawr ar drefn wladych- 
iad, ag efe a wnaeth drefn ar hau yd. 

6. Gweirydd mawr ab Ithon, a fu frenin Call iawn, ac efe 
gyntaf a wnaeth gadwraeth ar wair i borthi, meirch a gwartheg 
yn y gauaf. 

7. Peredur ab Gweirydd, a fu wedyn yn frenin nerthol, ond ni 
wyddys yn awr am nemmor o'i gampau. 

8. Llyfeinydd ap Peredur, oedd cadarn a chroch ei lais, fal y 
clywid ef cyn belled ag y cerddai wr o haul y boreu hyd haul 

9. Gorwst ab Llyfeinydd, a fu'r Gwr buanaf ar ei droed a fu 
erioed, ag ni wyddus amgen no hynny o'i gampau, nid oedd iddo 

10 Tewged Ddu ab Llyfeinydd, a fu frenin ar ol ei frawd Gor- 
wst, ag yn ei amser ef y daeth y Dieithraid o Gaerdoea i Ynys 
Prydain, ag a wnaethant yma fal y dywedir yn eu hanes, o waith 
Guttyn Owain ag eraill. 

11. Llarian fwyn ab Tewged, a fu frenin mwyn iawn, a da 
dros ben. 

12. Ithel ab Llariau a fu frenin llesol iawn ag ddysgwys gyntaf 
y ffordd o heimaru Gwenith yn iawn, ag efe a wnaeth gyntaf 
ddosparth perchennogaeth ar Dir. 


13. Enir ab Ithel, a elwir Enir Fardd, a fu frenin doeth iawn 
a Bardd da, efe a wnaeth drefn dda ar ddoethineb, ag a roddes 
fawr barch i Feirdd a Derwyddon, fal yr aeth ef a hwynt yn ben 
ar y Byd am ddoethineb, a Gwybodaeth. Derwyddon yn yr am- 
ser hynny y gelwid Gwyr wrth ddysg a ffydd, 

14. Calchfynydd hen ab Enir Fardd, a wnaeth galch gyntaf, sef 
fal y gwnaeth ef hynny gyntaf wrth wneuthur odyn fara, Dan ei 
aelwyd a cherrig, a'r cerrig a friwyd yn chwilfriw gan y tan, ai 
tawlu ymaith a wnaeth ef, a'r gwlaw a'i gwnaeth hwynt gyntaf yn 
Iwch a chwedi hynny yn forter yr hyn beth a galedodd yn fawr 
yn y tywydd, ag a pheth oV calch hynny y gwynnodd ef ei Dy, 
ac o hynny y cafodd ef ei enw. 

15. Llywarch ab Calchfynnydd, a wnaeth gaerau main a chalch 
gyntaf, a Ehyfel mawr a fu rynddo a'r Estroniaid Seisnig sef y 
Corraniaid a ddaethant yn ei amser ef i Ynys Prydain. 

16. Idwal Falch ab Llywarch oedd wr pen y gamp ar bob gorch- 
est, ag yn amser Dyfnwal Moelmud yr oedd ef ag yn ben hynaif 
yn llys Dyfnwal, ag o hynny allan yr aeth ei eppil ef o Dywys- 
ogion yn Ben hyneifiaid yn yr holl Lysoedd Brenhinoedd a Thy- 
wysogion yn Ynys Prydain. 

17. Archwyn ab Idwal a fu frenin Byddar a mud, ac er hynny 
yn wr call iawn a dewr, eithr am ei ddiffygion ef a drowyd o'r 

18. Ehun Gamber ab Idwal, a fu frenin gwrol iawn, ag a wnaeth 
gyfraith na chai neb ymdrafod ag achos ei Gymodog heb gennad 
neu ofyngais, 

19. Gorfyniaw ab Rhun Gamber, a fu frenin drwg iawn, a chreu- 
lon, ag ef a laddwyd ai frawd Cynfarch a ddaeth yn ei le. 

20. Cynfarch ab Rhun a laddwyd am ei aflewder, a'i frawd 
Bleddyn a fu ar ei 61. 

21. Bleddyn ab Rhun a fu frenin da iawn ag efe a enillwys y 
maes lawer gwaith ar ei elynion, ag achos hynny y gelwid ef 
Bleddyn flaidd, a mawrbarch ydoedd. 

22. Morgan ab Bleddyn oedd frenin da iawn, ac efe a wnaeth y 
mawrles yn ei wlad mewn heddwch ag mewn Rhyfel, ag efe a 
wnaeth gyfraith na ddifethid y coedydd heb Gennad y Brenin neu 
ddoethion y wlad, ag y llosgid bob Llofrudd, a Bradwr, a dwyn 
holl gyfoeth y Lleidr, a'i roi Tr rhai a yspeiliasai arnynt. rhai a 
wedant mai oddiwrtho ef, y cafodd Morganwg ei henw, eithr nid 
gwir hynny mewn Llyfr nag ystori o'r Byd fal y gwelir yn y man. 


23. Berwyn ab Morgan a fu frenin cadarn, yn llwyr ddial ar ei 
Elynion, efe a fu gadarn yn erbyn y drwg ag ymhlaid y da. 

24. Ceraint feddw ab Berwyn, awnaeth gwrw brag gyntaf yn 
iawn fal y dylai, a thyma'r ffordd y gwnaeth ef y Cwrw, wedi 
berwi y Brecci, a berwi ynddo flodau'r maes a mel, fe ddaeth Baedd 
ag a yfodd o'r cwrw a bwrw ei ewyn a wnaeth y Baedd ynddo, yr 
hynn a wnaeth Tr Cwrw fermanu a gweithio, a gwell a fu'r cwrw 
hynny nag un Cwrw a fu erioed o'i flaen ef, ag o hynny i maes y daeth 
arfer dodi berman mewn Cwrw, wedi cael allan hyn o wybodaeth yr 
ymrodd Geraint yn ei hollwaith i feddwi, ag a fu farw yn ei ddiod. 

25. Brywlais ab Ceraint a fu frenin da a Bardd pereidd a chan- 
tor blasber, ag ni wyddys amgen am ei gampau, 

26. Alafon ab Brywlais a fu frenin serchog iawn ar lafar a 
gweithred, ag efe oedd fardd godidogwaith, ag yn ei amser ef y bu 
Daeargryd mawr oni holltwys y mynyddau a'r Creigiau, ag y 
troes yr afonydd o*! gwalau, a rhedeg drwy holltadao'r ddaear. 

27. Annyn Grych ab Alafon a fu frenin nerthol ag yn ei amser 
y codes brenin newydd o Iwyr drais yngwynedd, a Rhyfel mawr a 
fu rhwng Annyn aV Corraniaid, a gwaith fuddug y bu ef arnynt 
mewn llawer ymladd, ag yn ei amser ef y daeth y Ddraig Estron 
i Ynys Prydain sCr Werddon, ag yn Ynys Prydain y cymhleid- 
iasant a'r Rhufeiniaid er brad Tr Cymry a gwedi hynny gydaV 
Saeson, eithr y maent wedi myned ar Iwyr goll yn awr yn Ynys 
Prydain, ond y maent yn llwyr berchenogion y Werddon, ac yno 
fyth. ag a elwir y Gwyddelod, a phenna Brad ynys Prydain y 
buont a'r ail o'r tair Brif ormes, a thrydedd a fifr Saeson. 

28. Dingad ab Annyn, a gedwis gyntaf wyr a meirch rhag ym- 
gyrch gelynion ag a wnaeth lawer o Gaerau a Chaerwigoedd, ag a 
ddysgwys gyntaf i ddynion fyw mewn Caerau. 

29. Greidiol ap Dingad, a wnaeth ryfel yn erbyn y Corraniaid 
ag efe ai lladdodd hwynt, ag a'i gyrrodd hwynt yn drylwyr o 
Gymru, allawer o honynt a aethant at y Gwyddelod Tr Werddon 
a Llawer i'r Alban, 

30. Ceraint ab Greidiawl a fu frenin doeth, ond o achos caru 
merch, a hi nis carai ef, efe a golles ei gof a'i Synwyr. 

31. Meirion ab Dingad, ei ewyrth, a fu frenin ar ei ol ef ag oH 
enw ef y gelwid Meirionydd, lie y bu ef yn Arlwydd cyn bod yn 

32. Arch ab Meirion a wnaeth drefn dda ar Ryfel, ag ni 
wyddes amgen o'i weithredoedd. 


33. Caid ab Arch a wnaeth Byntydd gyntaf ar afonydd ag a 
roddes ar y wlad eu cynnal. ag efe fu iddo Blant. eithr 

34. Caradawg ab Arch a fu frenin ar ei ol achos oedran Plen- 
tynaidd ei Nai Ceri ab Caid, a'r Caradawg hwn a fu'r Brenin 
glewaf a chlodfawrusaf o'r holl fyd mewn Rhyfel, a mawr ei galon- 
did ymhob peth, efe a enillodd lawer gwaith mewn Ehyfel ar y 
Rhufeiniaid, oni ynillwyd arno drwy frad a thwyll ag yna ei 
ddwyn yn wr gortrech i Rufain, ond efe a ddaeth wedi hynny i 
Gymru, ond yr oedd erbyn hynny ei Nai Ceri ab Caid yn frenin. 
ar Caradawg hwnn a wnaeth Lys ar ddull Tai Rhufain yn Aber- 
gwerydwyr, a elwir yn awr Llanddunwyd fawr a San Dunwyd, ai 
ferch ef Eurgain a briodes Bendefig o Rufeinwr yr hwnn a ddaeth 
gyda hi i Gymru ag un oedd ef a ddygwyd i*r ffydd ynghrist ag 
yn unwedd ei wraig Eurgain a ddygwyd ir fiydd, a hi gyntaf a 
ddygodd wybodaeth o'r fiydd i blith y Cymry, ag a ddanfonodd 
am Ilid Sant o wlad yr Israel o wlad Rhufain i Ynys Prydain yr 
hwn Ilid a elwir yn y llithion o fywyd y Saint Sioseb o Arima- 
thia, ag efe a fu'n ben addysg i'r Cymry yn y fiydd Gristnogol, 
efe a roddes drefn ar Gor Eurgain yr hon a wnaeth hi i ddeuddeg 
o Saint yn agos Tr Eglwys a elwir yn awr Eglwys Illtud, ond efe 
a losgwyd y Gor hon gan y Brenin Edgar, wedi'r drefn hon efe 
aeth Ilid i Ynys Afallen yng ngwlad yr haf lie bu efe farw ag y 
claddwyd ef ag Ina frenin y wlad honno a wnaeth Eglwys fawr 
uwch ben ei fedd ef, ar lie a elwir yn awr Glasinbyri ag yn Gym- 
raeg Aberglaston. 

35. Ceri ab Caid a fu wr Call iawn ag a wnaeth lawer o Longau 
ar gost gwlad ag Arlwydd, ag am hynny y gelwid ef Ceri hir 
Lyngwyn gan faint ei lyngwyni ar y mor, ag efe a fu fyw yn y 
lie a elwir Forth Ceri. 

36. Baran ab Ceri a fu frenin nerthol iawn goruwch pob un a 
fu o'i flaen ef am wroldeb i ymladd, aV glewaf erioed o'r Tywys- 
ogion ydoedd, efe a fu fyw naw ugain a saith o flwyddi, ag a bri- 
odes ddeunaw gwraig a chant o feibion a merched a fu iddo, efe a 
godymai a'r tri gwr cryfaf o'r Byd, a threchu a wnaeth ef ar wyr 
Rhufain y mhob ymladd. 

37. Lleyn ab Baran a fu frenin call, a glewnerth, efe a wnaeth 
Ryfel yn erbyn Brenin Gwynedd ag ynillodd wlad arno ef, ai galw 
gwlad Leyn, efe a fu fyw yn hen iawn fal ei dad. 

38. Tegid ab Baran, a fu frenin call a Bardd da, efe a wnaeth 
drefn dda ar ddysg a gwybodaeth, ag a barodd adferiant oV hen 


ddysg a gwybodaeth oedd wedi myned ar ledgoll, ag a wnaeth 
gynghorfa Beirdd a Darwyddon, fal y buasai gynt, efe a ddaliodd 
Ryfel ai elynion, ond hwy a'i daliasant ef drwy frad ag ai boddas- 
ant ef yn y Llyn mawr dwr a elwir am hynny o achos Llynn Tegid 
yngwynedd, ni bu iddo blant. 

39. Llyr ab Baran, efe a ymladdodd yn gadarn a llawer Cenedl 
o elynion efe yrrodd y Rhufeiniaid o Ddeheubarth a'r Gwyddelod 
o Wynedd, a^r Llydawiaid o Gernyw, ag a wnaeth frenhinaeth 
Gernyw yn un a Chymru, a myned i Gernyw i fyw a wnaeth ef. a 
rhoddi Gwlad Essyllwg sef fal hynny y gelwid Morganwg bryd 
hynny, iddei fab hynaf a elwid Bran. 

40. Bran ab Llyr a fu frenin gwych, a gwedi marw ei frodyr 
yn ddi blant yr aeth ef i Gernyw, gan adael Essyllwg iddei ail fab 
Caradawg, efe a wnaeth lawer o les yn erbyn gelynion, ag a fu 
ortrechol ar y Rhufeiniaid, ag a ganiattawys i wyr Llydaw wlad- 
ychiad yngherniw dan ammod ei nerthu ef yn erbyn Gwyr Rhu- 
fain yr hynn a wnaethant yn lewfryd iawn. Y Bran hwn a aeth 
yn Ymhoredr ar Ynys Prydain, eithr ei feibion eraill ynteu a 
fuant feirw, ag o'r achos hynny y daeth ei gyfoeth ef Tw fab 

41. Caradawg ab Bran, a fu Frenin Nerthol iawn, a phan ddi- 
gwyddodd Ymherodraeth Ynys Prydain a gwlad Gernyw iddo yr 
aeth ef i Gernyw i fyw, a rhoddi Gwlad Essyllwg iddei fab Cyllin, 

42. Cyllin ab Caradawg a fu frenin doeth, a mwyn iawn, ag 
yn ei amser ef y daeth lawer o'r Cymru i*r Ffydd Gristnogol, 
drwy addysg y Saint o Gor Eurgain, a llawer o wyr Duwiol o 
wlad Groeg a Rhufain a fuant ynghymru yn ei amser ef, efe 
gyntaf o'r Cymry a beris rhoddi enw Dyn arno yn faban, herwydd 
cyn hynny ni rhoddid enw cyn llawnoed a chael gwybodaeth o'r 

43. Owain ab Cyllin a wnaeth lawer o les i'r Cristnogion, ag a 
wnaeth Lys mawr a theg yn ol dull Rhufain yn y Lie y buasai 
Lys gan Garadawg ab Arch yn San Dunwyd, ag yn hynny o le y 
bu fyw y Tywysogion o honaw ef hyd amser Meyryg ab Meirch- 
ion, efe a roddes feddiant a chyfpeth i Gor Eurgain at gynnal 
deuddeg Sant. 

44. Eirchion ab Owain, yn ei amser ef y lladdodd yr Anghred 
lawer o'r Cristnogion, eithr Eirchion a aeth yn ei gwrth ag a ladd- 
odd lawer o honynt heb un arf miniog, na dim ond ei law noeth, 
ag am hynny y gelwid ef Eirchion fawdfilwr. 


45. Gorwg ab Eirchion a fu frenin call a chrefyddol iawn ag efe 
a beris ymadael a Rhyfeloedd, ag a fynnodd wyr cynnil o wlad 
Rhufain i ddysgu'r iawn ffordd yn ei wlad o drin Tir ag yd. ag 
adailiadu Tai, ag a roddes lawer at gynnal Dysg a Duwioldeb, yr 
oedd ef yn Fardd da, efe a roddes enw newydd ar ei Lys gan ei 
alw Tresilian yn ol enw Sant o'r enw a laddasai'r anghred, ar enw 
hynn a drigodd ar y Lie hyd amser lestyn ab Gwrgan. 

46. Gorddyfwn ab Gorwg, a fu frenin gwallcofus iawn ag am 
hynny a drowyd allan or frenhinaeth, ai frawd a gafodd ei le a 
elwid RMn. 

47. Khun ab Gorwg, a fu frenin call iawn ag a wnaeth yn ol ei 
dad ymhob daioni, ag ef a wnaeth Gyfraith ar ddysg a chelfydd- 
yd, fal y byddai Breiniol ag anghaeth pob gwr wrth ddysg a chel- 
fyddyd yn ol arfer gwyr Rhufain, ag efe a'i dad a fuant ben am 
heddwch a Doethineb ar yr holl frenhinoedd. efe a roddes y wlad 
iddei nai pan ddaeth i oedran. 

48. Einydd ab Gorddyfwn, a fu frenin da yn dilyn ffydd ei 
ewythr a'i Dad y cu, ag a roddes fraint uchelwyr i bawb a fyddai 
o'r ffydd Gristnogawl, efe gyntaf a wnaeth Drefydd yn ol dull 
Gwlad Rhufain 

49. Arthfael ab Einydd, a elwid Arthfael hen, a wnaeth lawer o 
eglwysydd a Threfydd a Phentrefydd yn Defod ei Dad. eithr yn 
ei henaint efe a droes yn anghred. 

50. Gwrgan frych ab Arthfael, a fu frenin Cadarn iawn, ag a 
wnaeth gyfraith na chai neb ddwyn tarian eithr Cleddyf a Bwa yn 
unig, a hwn a wnaeth wyr ei wlad yn ddewrion iawn. 

51. Meirchion ab Gwrgan, a wnaeth lawer o Drefydd, a dos- 
parth ar wlad yn Gantrefydd, a dosparth ar wyr wrth Ddysg a 
chelfyddyd, ag a gadarnhawys y fraint a graddau i wyr prawf 
wrth Ddysg a chelfyddyd. 

52. Meyryg ab Meirchion, a fu frenin gwych a chlodfawr, ag 
yn ei amser ef y daeth y Gwyddyl Ffichti i Gymru, a meyryg a 
aeth yn ei gwrth ag ai gyrrodd ymaith ag au lladdodd, eithr efe a 
laddwyd gan wr o wyddyl a fu nghudd yn y coed, a'r lie a elwir 
Ystrad Meyryg. efe a wnaeth Lys yn y lie a elwir Tref Beferad, 
sCr lie a fu fyth wedyn yn un o Brif lysoedd y wlad. 

53. Crair ab Meyrig, a fu frenin Duwiol iawn, a chall a thru- 
gar og, efe a laddwyd gan y rhai digred. 

54. Edric ab Crair a fu frennin annoeth iawn, ag achos o fawr 
awybodaeth ag annuwioldeb yn y wlad, efe a fu farw o ormod fwyta. 


55. Bran ab Edric a fu frenin ynfyd a drwg ag a fu farw o ddig 
a ffyrnigfryd. 

56. Tryhaearn ab Edric a fu frenin ar ei ol ef a ffromwyllt 
ydoedd ag yn ei amser ef y daeth y Saeson a'r ffichtiaid i wlad 
Gymru yngwyr, eithr ni fynnai Dryhaearn eu hymlid ag am 
hynny y dihenyddwyd ef. 

57. Nynaw ab Bran, a fu frenin gwell na'r rhai a fuant oi flaen 
o ddiweddar oesoedd, ag a yrrodd y Gelynion o'r wlad, ag a roddes 
gyfoeth Tr Eglwysydd eithr ar ddiwedd ei amser y collodd ef ei 
gof a'i synwyr, un Bwydfawr iawn ydoedd, a hynny a fu achos ei 

58. Teithfallt, ab Nyniaw yr hwn a elwir Teithfalch mewn 
rhai Lyfrau, a fu frenin da iawn, a Duwiol, a chall, a glewfryd, 
efe a ymladdodd a'r Saeson yn gadarn, ag ai gorchfygodd, efe a 
wnaeth gyfraith raid a gorfod er rhoddi o bawb gyfran o^i cyfoeth 
a'u meddiant, at gynnal crefydd, ag offeiriaid, a dysg, ag Eglwys- 
ydd, ag yn ei amser ef y daeth lawer o'r Saeson a'r Ffichti i 
Gymry ag a laddasant lawer iawn o ddynion, a llosgi Eglwysydd 
a chorau, efe a ddiweddodd ei oes yn Sant, ag a roddes ei frenhin- 
aeth iddei fab Tewdric. 

59. Tewdric ab Teithfallt, a fu Frenin da dros ben, efe a yrrodd o'r 
wlad y Saeson digred a'r Gwyddelod, ag a wnaeth lawer o Eglwysydd 
a chorau, a rhoddi Cyfoeth iddynt efe a wnaeth Eglwys yn Llandaff 
yn y man lie bu Eglwys Lies ab Coel yr honno a losgwyd gan y 
digred, ag efe a roddes atti diroedd helaeth ag a roddes gyfoeth i 
Gor Illtud, ag efe a wnaeth yno bedair Mintai deg i Wyr wrth 
Grefydd a dysg, a thrwyddo ef y daeth yr Illtud hynny a Gannon 
Sant i Gymru, ag yr Cor Eurgain ar hynny o bryd wedi myned ar- 
ddarfod achos ei losgi agos yn llwyr gan y Saeson, eithr Cor Newydd 
a wnaethpwyd gerllaw iddi gan Illtud drwy ddawn a serch Tew- 
dric, fal yr aeth y Gor honno yn ben Cor Ynys Prydain, ag yn 
ben dysg a Duwioldeb ar y Byd. ac yn hyn o amser y Gwnaeth 
Garmon Sant Gor yn Llancarfan, y'r hon a fu enwog iawn am ei 
Saint, wedi hynn fe ddaeth y Saeson Tr wlad eilwaith eithr Tew- 
dric a aeth yn ei herbyn ag a fu fuddugawl arnynt, eithr ei ladd a 
gafas ef, ar lie a elwyr Merthyr Tewdric. 

60. Meyryg ab Tewdric a fu frenin da, ag a roddes dir at Eg- 
lwys Deilo yn Llandaf, ag at Fangor Illtud, a elwir yn awr Llan- 
illtud, ond ni fu ef fyw nemmor o amser wrth a fu i frenhinoedd 
o'i flaen ef. 


61. Adras ab Meyryg a fu frenin . glewfryd iawn ag a 'yrrodd 
y Saeson ar ffo lawer gwaith gan ei lladd ai difetha, ag efe a 
wnaeth gyfreithiau da, a threfn dda ar wlad ag Eglwys, ag efe 
gyntaf a drefnodd Farchogion er cynnal cyfiawn ymddwyn mewn 
Rhyfel ag iawn ymarfer ag arfau, ag er cadw golwg ar wlad a 
gelyn, a threfnu hyspysiad cyflwyr mewn Gwlad o bob cyflwr a 
digwydd, herwydd Rhyfel a chyfraith. 

62. Morgan ab Adras, a elwir Morgan Mwynfawr a Morgan 
Morganwg, a fu frenin enwog iawn, ag yn farchog o Lys Arthur 
ar ford gron. efe oedd gefnderw i Arthur, ag yn wr glanbryd iawn, 
a mwyn dros ben, a serchog a thrugarog iawn fal ar ei waith yn 
myned i Eyfel ni fynnai wr aros gartref a fedrai herwydd nerth 
ag oedran ddwyn Arfau, ag o hynn y gelwid ef Morgan Mwyn- 
fawr, ag efe a roddes yr enw Morganwg ar ei wlad ar enw hyn y 
sydd yn parhau hyd yn awr, a phawb o'r wlad a serchasant 
gymaint ei gyneddfau daionus ef fal y tyfodd o hynny ddiareb ar 
y wlad Mwynder Morganwg, efe a wnaeth gyfraith na leddid 
gelyn os gellid ortrech arno heb hynny ar un a lladdai elyn os 
gallai amgen, a gollai fraint Milwr a nawdd y Saint, a'r gyfraith 
hon a gymmerwyd i fynny gan eraill frenhinoedd ar ei ol ef.* 

Mae yr Ysgrif, ymma, yn diweddu cyn cyrraedd lestyn. AB IOLO. 






1 . MORGAN mwynfawr a fu Frenin Gwlad forgan ac ef a roddes yr 
enw hyn ar j wlad, a Brenin Da Cyfiawn a thrugarog a gwrol a chall- 
ddoeth a mwyn a hynaws ydoedd ac am ei fwynder a'i haelioni yn 
amgenu ar bawb o^i gyfoedion efe a wnaeth Gyfreithiau a deddfau 
cyfiawn a daionus er lies ei wlad a chymaint oedd ei gariad yn ei 
wlad fal pan elai i Ryfel nid arhosai nebun gartref eithr ei galyn 
ir ymladd, ag ef a fu waithfuddug yn wastad ar ei elynion, a 
deddf a wnaeth na wnelai nac efe nai ddynion unryw ffyrnigrwydd 
ar elyn a orchfygaint nac ac un dyn byw arall oTr Byd ac na 
wnelai anghyfraith o drais na chyfraith o gas a chynfigen a hyn a 
bares fwynder yn nawttiedig drwy gorph y wlad ac o hynny y 
tyfes ddiareb mwynder Morganwg efe a wnaeth gyfraith baneb 
bynag a wnai hawl y dylait ddewis deuddeg gwr doeth a chall a 
Dwyfol a thrugarog i farnuV hawl ar brenin yn gyngor iddynt. 
ar gyfraith hon a elwid y gyfraith Ebystolaidd herwydd fal y mae 
Crist ai ddeuddeg Ebystol yn barnu'r holl fyd felly ydd y Brenin 
ai ddeuddeg wyr doethion yn Barnu'r wlad drwy, drugaredd a 
mwynder ag wrth yr hon y gwnelynt o farn a chyfiawnder a thru- 
garedd herwydd ansawdd ac uniawnder yr hawl, a deddf oedd iddo 
y gommeddid i bob ryw ddyn hawl ar ddywedyd gair ar un achos 
gwlad ag eglwys babeth bynnag ac nis credid beth a ddwedai byn- 
nag yr hwn ddyn a ymddugafn drahausfalch ag yn flyrnig a 
chreulon i ddyn o^r byd ai Brodor ai Estron ai car ai gelyn, ai 
cymro ai anghymro, oni ddelai pen un ddydd a blwyddyn yn ol 
iddo amau ei dafod ai weithred ar goedd Llys a Llan coed maes a 
mynydd, a bod tyst o ddoeth a chydwybodus wybyddiaeth o'i iawn 
a chyfiawn ag edifeiriol ymddwyn at bawb o'r byd ac uniawni'r 
cam hyd eitha gallu ar a wnaeth ef ac yna ei dderbyn yn wr o'r 
wlad drachefn wrth gyngor doeth a dwyfol gynghoriaid. efe a 
wnaeth Lys ym Margam ac a wnaeth yno Escobaeth a barheus yn 

* Tynysgrif lolo Morganwg o Ysgriflyfr Llywelyn Sion. 


oes pump escob ac yna'r aeth yn un a Llandaf. e fu Forgan yn 
wyllt ei ansawdd a byrbwyll yn ei leuenctyd ond darfu'n well iddo 
wedi hyn a bod o honaw yn Frenin goreu er a fu erioed, yn ol 
edifaru o'i amhwyll ai fai. 

2. Einydd ab Morgan mwynfawr a ddaeth wedi'n yn frenin da 
iawn efe a roddes lawer o Gyfoeth i'r Eglwysydd ond ni fu fyw'n 
hir, e a beris harddiannu Eglwysydd Teilo a Chadoc ag Illtud, 
ag a wnaeth Eglwys Llaneinydd, a elwir ynawr St. Nicolas. 

3. Rhys ab Einydd a fu frenin dewr ag a yrres ymaith y 
Saeson o Gymru, ac a wnaeth Eglwys yr hon a elwir Llanbedr 
ar Fro. 

4. Arthfael ab Rhys a fu frenin dewr eithr a laddwyd mewn 
rhyfel ar Saeson, wrth Eglwys yr Rhath ag yna y Claddwyd ef 
a wyr a fu ortrechawl ar y Saeson. 

5. Meyryg ab Arthfael a fu Frenin da iawn yn rhagorgamp 
ymhob peth canmoladwy, efe a gedwis allan ei elynion o'i wlad 
drwy nerth arfau. a drygioni drwy nerth deddfau a Chyfreithiau 
morgan mwynfawr, ag am ei wych a daionus Lywodraethu ef a 
aeth ei enw ar ddiareb hyd heddyw sef y w hynny, Enw mawr yw 
enw Meiryg, efe a fu fyw yn bennaf yn Llanilltyd fawr lie ddoedd 
plas gantho. 

6. Brochfael ab Meyryg a fu wedi'n yn frenin efe a wnaeth 
lawer o Eglwysydd a Chestyll a llawer o weithredoedd mawrion 
yn ddrwg ag yn dda ef a wnaeth gyntaf Gastell ynghaerdydd hVr 
ydoedd hen frenhindref yn garnedd anghyfanedd, 

7. Gweirydd ab Brochfael, a fu frenin doeth eithr yn aflwydd- 
ianus Cans clefydon a thymorau gerwinion ac afrywiog a wnaeth 
lawer o ddrwg i> wlad a hynn o achos y drygioni a ddigwyddes 
yn ei oes ef drwy ymroi i ddrwg ag anghyfraith a ffieiddwch an- 
nwyfol, efe a wnaeth Eglwys Llanweirydd yr hon a elwir yn awr 
y Caerau, ac a fu gantho yno bias, a chynnal ei Lys ynghaer- 

8. Arthfael ailab Gweirydd a fu fwy ei Iwyddiant cans ef a yr- 
rawdd ymaith y Saeson ag a omeddawdd iddyd ged o'i wlad, ac a 
fu waith fuddug arnynt, 

9. Rhys ab Arthfael a wnaeth lawer o Gastelli cedyrn, a llawer 
o Longau ac a wnaeth drwy ddeddf i bob perchen tir yn y fro hau 
ei hanner yn yd a phob perchen tir o'r blaeneu i hau y bedrybarth 
yn yd. ac y dylai bob tir lie na thyfai nac yd na Gwair a lie nis 
porid ac anifeiliaid fod yn eiddo'r Brenin yn ol undydd a blwyddyn 
wedi hawl y ddeddf, oni byddai goettir a fforestdir cyfreithlon, hyn 


a wnaeth lewndid mawr o fwyd dyn ac anifail yn y wlad a dynion 
a ddaeth iddi o bob man o Gymru i fyw. onid aeth y wlad yn llawn 
trigolion ac yn nerthfawr ac y gelwid Morganwg Arglwyddes pob 
gwlad gan ei ffrwythloned ai phobloced. 

10. Hywel ab Rhys a wnaeth Ryfel ac arlwyddi Gwlad Brych- 
einiog, am dir ystrad yw ac Euas y rhain diroedd a berthynent o 
iawn hawl i Hywel a Gwlad forganwg eithr Arlwydd Brycheiniog 
a roddes ei hawl yn y tiroedd hynny i Gadell Brenin Deheubarth, a 
gorfu ar Hywel golli iawn oV tiroedd hynny a gosod terfyn ei wlad 
yngherig Hywel herwydd yno y codwyd y cerrig terfyn a Hywel a 
wnaeth yno dref deg a Chastell ai galw Cerrig Hywel yr hon dref a 
gyfrifir yn awr yn Mrycheiniog Morgan ab Hywel a fu ar ei ol ef. 

11. Morgan ab Hywel oedd Frenin mawrwych a glewfrydig dros 
ben a mawr ei haelioni a^i gyfiawnder ai drugaredd ac am hynny y 
gelwid ef ail Arthur, efe a briodes Olwen ferch Rhodri mawr ac a 
ynnilles ar Hywel Dda drwy athrewyniad Edgar Brenin Llundain ac 
Escob Llandaf ac Esgob Dewi eithr Hywel a roddes hawl ar y tir- 
oedd hyn wedi hynny a Rhyfel a fu am danynt eithr Blegwryd ab 
Hywel brawd Morgan a wnaeth ymbil ar Edgar a'r ddau Esgob 
er cael ethrywyn rhwng Morgan a Hywel dda a hynny a gespwyd, 
Edgar a geisiodd ddeuddeg o ddoethion y wlad i farnu'r peth yn ol 
Cyfraith Morgan mwynfawr ag ef yn ben cyngor iddynt sef deu- 
ddeg o wlad Hywel sef Deheubarth a deuddeg o wlad Morgan sef 
Morganwg ar hawl a ddibenwyd a rhoddi o'r tiroedd ar hawl i 
Forgan ai wlad ac yna y cyhoeddwyd cyfiawnder i Forgan ai wlad 
ar ystrad yw ac Eas ag yscymundod Tr neb a wrthwynebai'r cyf- 
iawnder hynny ar Allor Deilo yn Llandaf lie y mae Llyfr y Cyf- 
iawnder hynny i'w weled fyth a yno y daethpwyd ac heddwch i'r 
wlad, Yr oedd gan Forgan Lys ynghaerdydd yn y man lie bu 
Llys Didi Gawr Rufain, yr hon Lys a dorrwyd yn garnedd gan y 
Saeson yn amser Cydwaladr fendigaid yr oedd hefyd gan Forgan 
Lys ymargam a hefyd Lys yn Breigan. lie byddai'n cynal Gwlad 
a Chyfraith ef a fu fyw yn cheugain a phump oed ac am hynny y 
gelwid ef Morgan hen. 

12. Owain ab Morgan hen a gafas ryfel gan Owain ab Hywel 
dda eithr Edgar a ddaeth a llu yn erbyn Owain ab Hywel ac fe 
orfu arno sefyll wrth farn a roddes Edgar a'r Doethion o blaid 
Morgan Mawr, ac Owain a gafodd ysgymundod eithr fe a roes 
iawn i Owain ab Morgan ac yna y dadymchwelwyd yr ysgymun- 
dod. yr Owain ab Morgan hynn a wnaeth Eglwys a Chestell 
Ystrad Ywain ac yno y claddwyd ef a'i wraig. 


13. Ithel ab Owain a fu Frenin glewfrydig iawn a nerthol ac a 
fyddai fyw fynychaf yn ei hafdy newydd a elwid Tbn Ithel ddu 
efe a gadarnhaodd Gastell Caerdydd, ac yno y cyneiliai wlad a 
Chyfraith ac ef a elwid Ithel ddu gan ddued ei wallt a'i farf, 

14. Gwrgan ab Ithel a fu frenin hael, ac a roddes ar droed ac 
mewn grym holl gyfreithiau Morgan Mwynfawr a Rhys ab Arth- 
fael a'r wlad a Iwyddodd yn fawr dan ei Lywodraeth, yr oedd ef 
yn fardd da iawn ac a wnaeth gyfreithiau ac awdurdodau da iawn 
Tr Beirdd y rhain a welir mewn Llyfrau hyd y dydd heddyw efe 
a roddes y waen a elwir Hirwaen Wrgan ynglyn Rhonddi iddei 
wleiddiadon a phawb o Gymro dros fyth bythoedd i hau yd a phorthi 
Anifeiliaid, ac oi enw ef y gelwid y tir hynny Hirwaen Wrgan. 
efe hefyd a roddes hawl i bob anihriog ym Morganwg i borthi da a 
defaid ac i adeiliaw tai fal y mae y dydd heddyw. efe am ei wy- 
bodaeth a elwid yn ail Selyf. 

15. lestyn ab Gwrgan a fu frenin ar ei ol ef ac yn frenin drwg iawn 
a Chreulon o anhrugarog, ac yn dwyn Cas ei wleiddiadon a'i bobl, efe 
a fu gas rhyngddo a Rhys ab Tewdwr Brenin Deheubarth, ac a 
wnaeth Ryfel anghyfiawn arno ac a gyflogodd Sir Rhobert Fitzha- 
mon iw gynhorthwyo a chyda Sir Rhobert y daeth 12 Marchog a 24 
yswain a 3000 mil o wyr, ac oi blaid lestyn y daeth hefyd Einion 
ab Collwyn Arlwydd Dyfed a Cheredigion a mil o wyr a Chedrych 
ab Gwaith foed Arlwydd Ceredigion a mil arall, eithr wedi myned 
ymaith y darfu ynaryson rhwng lestyn ac Einion a Chedrych, ac 
o achos hynny yr aeth Einion a Chedrych ar ol y Normaniaid ac 
adrodd wrthynt y camwedd a wnaeth lestyn a nhwy ai gwahawdd 
yn ol i Forganwg a dywedyd os mynnent y gallent ynnill Mor- 
ganwg ar lestyn gan leied ei gariad yn y wlad a chymaint o'r 
Cymry oedd yn ei erbyn ac adrodd hefyd Cystal Gwlad oedd 
Morganwg ai brased am yd a phorfa a phob ffrwythau da i ddyn 
ac anifail, a da fu gan Syr Rhobert ai wyr glywed hynny a dyfod 
yn ol a wnaethant ac ymddadlu ac lestyn a thrahaus a ffromfalch 
y bu ef wrthynt a diweddu a wnaeth yr ymryson mewn rhyfel ac 
ymladdfa fawr a fu wrth Dref ar y Mynydd Bychan lie gorfuant 
ar lestyn ond Sir Rhobert a drefnodd pethau yn y inodd fal y do- 
dwyd Cedrych ymlaenaf o'r Gad onis lladdwyd mwy nai banner a 
fal hyn yr oedd amlach Cad gan Sir Rhobert na chan Einion a 
Chedrych ai plaid ac felly fe gafodd y Haw uchaf ar y wlad ac fe 
allodd ddewis iddoi hun ai wyr fal y mynnai a dewis a wnaeth ef y 
frodir bras iddoi hun ai wyr a'r tiroedd a gafas Einion a Chedrych 
a'i Gwyr oeddent y rhan fwya y flaeneudir. y Rhan a gymerth Sir 


Rhobert iddoi hun oedd Ehan Ie*styn sef Pennaduriaeth a Bren- 
hiniaeth Morganwg, ar Cestyll ar tifoedd ar Cyfiawnder a ber- 
thynei ar y Rhan hynny, sef Castell Caerdyf a'r tir perthyn, a Chas- 
tell Cynffig ar tir perthyn, hefyd Breiniolaethau Tir larll a Glyn- 
rhodne, a chyda hynny Maenoldir y Bont faen a'r Cyfryddid, a 
Maenoldir Tref Beferad a Llanilltud fawr, ar Cyfryddid a'r ddwy 
faenoldref hynn at yd ac enllyn ei deuly a Phlasdy gwych oedd 
gantho yn nhref beferad lie arferai aros yn yr haf a chynal yno ei 
Lys, y Sir Robert hynn ac ef unwaith yn hela yn nhref Beferad 
efe a gwympodd ac a dorrodd ei goes a'r Cefiyl wedi cilio 'mhell ac 
ef oddiwrth ei gyfeillion heb neb iw gynhorthwyo, ar Ledfyr o am- 
ser efe a welai wr a elwid Qu yn dyfod y ffordd honno ac am 

dano gleddyf ac arfau epaill, yr oedd Syr Rhobert wedi dwyn oddi- 
arno ei dir ac am hynny yn disgwyl am ddim llai nag angau oddiar 
law'r gwr arfoc eithr y Gwr a gymerth Sir Robert i fynnu ac ai 
dyccodd i dy bychan yng nghilfach coed ar ddull meudwyfa ac a 
ddodes ynghyd yr asgwrn ac a ddanfones am wyr Syr Rhobert iw 
Warchadw yn ddiogel oni wellodd ei goes, ac wedi gwella e fynnai 

Syr Robert roi mawr anregion i eithr nis cymmerai gan ddy- 

wedyd ti a ddygaist fy nghyfoeth a bywyd fy ngwraig am plant a'r 
rhan fwyaf o'm ceraint ac nid yw'th gyfoeth oil ddim iawn imi am 
danynt ond gwel nad wyf yn earn dial ar elyn yn ei anallu. dos 
adref yn ddiogel a chofia nid oes arnaf fi nam gwladwyr eisiau dim 
ond gallu i ymddial ar yr holl estroniaid a'n digyfoethawdd yn 
ddiachos gan nas gwnaeth erioed itti niwed lleiaf, Syr Rhobert a 
aeth adref yn bendrist iawn ac a alwodd ynghyd ei farchogion ag 
a beris roddi yn ol ei cyfoeth i bob un ni fu'n y Rhyfel yn ei erbyn 
a diliaw'r Caethiwed a osodwyd ganthynt ar y wlad, eithr ni fwyt- 
todd Syr Robert fara iach byth a bu farw oV diwedd o wallgof a 
chynddaredd. yn amser Syr Robert y cymerth Harri frenin y cyn- 
taf Nest ferch Rhys ab Tewdwr yn rhith gwraig iddo ac a fu fyw 
gyda hi yng nghastell Caerdydd ai Ystafell oedd yn Nhwr y Hew 
lie arosai Brenin bob amser a fyddai ynghaerdydd, a mab a fu i'r 
Brenin o nest ac ef a elwid Robert ac a fagwyd gyda merch Syr 
Robert yr hon a elwid mabilia a phan ddaethant i oedran hwy a 
briodasant a'r Brenin a wnaeth ef yn larll Caerloyw ai wraig ef 
oedd unig blentyn a thifeddes Sir Robert ac felly ar ol ei farwol- 
aeth ef yndaeth y larll Robert yn Dywysog neu Arlwydd Mor- 
ganwg ynghyfiawnder ei wraig ef Rhyfelwr Dewr iawn oedd y 
Rhobert hynn a'r glewaf o'i gyfoediawn, efe a gymerth Ran gyda'r 
ymherodres Mallt yn erbyn y Brenin a phan a gymerwyd y Brenin 


yn garcharor efe a newidiwyd yn lle'r Brenin, yn ei amser ef y 
gwnaethpwyd llawer cyfraith dda er lies y wlad ac a roddwyd ei 
cysefin fraint i frodorion Morganwg ac y caewyd lawer iawn o dir- 
oedd y fro a'r Ehobert hynn gan ei eni'n gymro a fu fawr ei gariad 
yn ei wlad, ac a gyflawnodd lawer iawn ar y diffyg a f u o achos 
Rhyfel lestyn, un mab a fu iddynt a elwid William ac ef a eti- 
feddodd yr Arlwyddiaeth. 

William ab Robert Arlwydd Morganwg ac larll Caerloyw a fu 
Arlwydd Llonydd iawn ac heddychol ac iddo y bu dwy ferch Amic 
ac Ysbel, Ysbel a briodes y Brenin Sion o Lundain Brenin Lloegr, 
yr hwn Sion oedd 4 dd fab i Harrier ail Brenin Llundain ac ynghyf- 
iawnder ei wraig yn Arlwydd Morganwg. amic a briodes Gilbert 
larll y Glar ac ef ynghyfiawnd-ei wraig a fu gydben Arlwydd 
Morganwg a'r Brenin Sion, a mab a fu i Gilbert ac Amic a elwid 

Gilbert larll y Clar a Chaerloyw, ac Arlwydd Morganwg yn 
gydran gydben a'r Brenin, eithr y Brenin a roddes ei ran o'r Cyf- 
oeth ar Penneigiaeth i Gilbert a^i etifeddion mewn hawl drosto a'r 
Brenhinoedd ar ei ol ef a hynny a beris dyfod a dull Cyfraith 
Lundain ar y wlad, y Gilbert hwn a briodes Ysbel merch Rhisiart 
Marsial larll Penfro a mab fu iddynt a elwid Rhisiart 

Rhisiart larll y Clar a Chaerloyw ac Arlwydd ar holl Forganwg 
a aned yn nhref Beferad a gwr dewr oedd ef efe a wnaeth lawer o 
les Tr wlad a mab iddo a elwid Gilbert a ddaeth ar ei ol, 

Gilbert larll y Clar a Chaerloyw ac Arlwydd Morganwg a gafodd 
fab a elwid Gilbert 

Gibert larll y Clar a Chaerloyw ac Arlwydd Morganwg a fu wr 
hael iawn i Forganwg ac a wnaeth lawer o dai i dlydion a rhoddi 
iddynt bloryn o dir Gardd a pherllan a gwyr o Norddmandi 'f 
ddysgu trin y tir yn y wlad, mab a fu iddo a elwid Gilbert a merch 
a elwid Eleanor. 

Gilbert larll y Clar a Chaerloyw ac Arlwydd Morganwg a gafodd 
ei ladd yn yr ymladdfa fawr rhwng y Brenin Edwart yr ail ai 
Saeson yn erbyn Rhobert Bruce ai yscotiaid lie cafodd 30000 o 
scotiaid y trechaf o lawer ar 100000 o Saeson ar ymladd hon a 
fu mewn lie a elwid Bannwg Cingsbwrw, ac am nad oedd i Gilbert 
wraig fe fu farw yn ddietifedd ai chwaer Eleanor a gafas yr Ar- 
lwyddiaeth ac larllaeth Caerloyw ar ei ol ef. 

Eleanor chwaer a thifeddes i'r Arlwydd Gilbert a briodes Hugh* 

* Mae y Cyfysgrif ymma yn anghyflawn. AB IOLO. 





SEF cyntaf wedi adynnill eu coron o'r Bryttaniaid yn nawdd 
Owain Finddu ap Masgen wledig ydoedd Glywys ab Tegid ab 
Cadell hen Brenin Teyrnllwg. ac efe a gafas Frenhiniaeth ar Gan- 
tref Gwaunllyg y dan y Terfynau a gyfeirydwyd, ac oi enw ei hun 
y galwes efe y wlad honno Glywysyg, a'r ymgynnal yng Nghaer- 
llion ar Wysg. 

Ail y bu Gwynlliw Filwr ap Glywys lie ydd oedd ef yn ym- 
gnnal Caerfule lie y gwnaeth efe Eglwys Gwynlliw fal ag ai gwelir 
heddyw, Mab Gwynlliw ydoedd Cattwg Sant o Lancarfan ac efe ni 
fynnai'r frenhinaeth, namyn ymfeudwyaw yn yr Eglwys a wnaeth- 
oedd efe yn Llancarfan, ac efe a roddes frenhiniaeth Glewysyg iddei 
Gar cyflin Morgan Morganwg, a elwir Morgan Mwynfawr, ac efe 
yn Frenin Penrhaith ar holl Forganwg o Afon Wysg ar occed 
Gwent hyd Afon Tawy am Dir Gwyr a Bhiaeth Rheged, ac efe 
nid amgen y Morgan hwnnw ydoedd y Trydydd Frenin Glywysyg. 
ac ar ol Morgan y daeth ei fab ef sef 

Ithel fab Morgan yn bedwerydd, ac efe a roddes roddion an- 
rhydeddus o diroedd a daoedd byd, yn wartheg, ac aur, ac ariant, 
a thlysau i'r Eglwysydd a'r Corau Saint. 

Rhodri mab Ithel, mab Morgan frenin, a fu'r bummed Frenin 
Glywysyg, ac efe a ddodes lawer o roddion i Dduw a'r Saint yn 

Meyryg ab Rhodri mab Ithel mab Morgan Mwynfawr, a fifn 
chweched Brenin Glywysyg, efe a wnaeth Gastell yng Nghaerllion 
ar wysg, ag un arall yn y lie a elwir Meigen Oil Ceincoed, ar agos 
afon Rhymni. gwr creulawn oedd efe, ag efe a laddwyd gan wyr 
Morganwg, lie ai taflasant ef bendramwnwg dros y glogwyn i'r 
mor, am a fynnai yng ngham a merch gwr o Bendefig anrhyd- 

Rhys ab Rhodri mab Ithel a fu'n Seithfed Frenin Glywysyg, 
efe a wnaeth lawer o Eglwysydd yn ei wlad, ac laddws lawer o 
Saeson, lie ydd oeddent naw am bob un oi wyr ef, ar Ian Afon 
Elerch lie daethant i dir, aV lie a welir hyd heddyw, yn gaerau 
cedyrn cyfamgylch. ac ni chad mab iddaw gwedi ei fyned ni wy- 


buwyd fyth i ba le, Yna ymhen y tair blynedd Cyfraith, rhodd- 
wyd y Frenhinaeth iddei frawd Ffernfail. 

Ffernfail ab Rhodri mab Ithel mab Morgan frenin a fu yr wyth- 
fed frenin Glywysyg, efe a wnaeth elusenau o dai a thiroedd a 
daoedd bydawl, i'r Saint ac i'r tylodion, ac ymhen Blynyddau fe 
ddaeth Rhys ei frawd yn ol o'r coll a welwyd arno yn briod a 
phedefiges o Rufain a hithaii'n gares o waed iddaw, yna Ffernfail 
a fynnai roddi'n ol y frenhinaeth iddaw, ag ni fynnai Rys hynny. 
a gwedi marw Ffernfail, ydd aeth Hywel fab Ehys yn nawfed 
frenin Glywysyg, a'r Saeson a laddasant ei holl blant ef o frad 
Cynllwyn yn nyfnder heddwch a thwng tangnef cywlad. a gwedi 
marw Hywel ab Rhys, fe aeth Frenhinaeth Glywysyg ym Mraint 
hawl o Ben raith yn un a Brenhinaeth Morganwg fal y bu cyn 
nog amser Glywys ap Tegid. ac felly terfyna'r gyiarwyddyd parth 
Ach a bonedd am Naw Brenin Glywysyg. gwedi hynny fe fynnai'r 
Saeson yrru Brenhinoedd ar wlad Glywysyg, ag ni bu nemmor 
haws iddynt. canys gwyr y wlad ai lladdaint yr holl wyr difrawd 
a ddodwyd yn frenhinoedd arnynt gan y Saeson. a^r gyfarwyddyd 
honn a ddodwyd ar gof Llyfr gan Gradawc offeiriad yn Llancarfan 
yn Amser Harri frenin y cyntaf o^i ddirfawr wybodau ar bob 
llyfrau Cyfarwyddyd, ac achau bonedd, a gwybodau Treigl gwlad 
a Chenedl y Cymry.* 

* ach lestin ap Gwrgan, Llyfr Watkin Giles o Langanna. 


YR achos o'r Rhyfel rhwng lestyn a Rhys ab Tewdwr oedd hyn 
wedi marw owain ab Hywel dda y daeth Meredydd ei fab i Lyw- 
odraeth a darparu Rhyfel a wnaeth yn erbyn Owain Arglwydd 
Morganwg o achos yr hen amryson a fu rhwng Owain ab Hywel 
ag owain ab Morgan am dir Gwyr ystrad yw ag Eas, a gorfu 
owain ar feredydd, ag yn y flwyddyn 998 bu farw meredydd ab 
Owen, ag yr aeth Aedan ab Blegwryd ab Morgan mynfawr yn 
frenin ar holl Gymru ac ef a laddwyd gan Lywelyn ab seisyllt yr 
hwn Lywelyn a aeth yn frenin holl Gymry ag wedi iddo farw I 
cymerth lago ab Eidwal Gyfoeth Gwynedd ai llywodraeth a 
Rhydderch ab lestyn ab Gwrgan drwy nerth ei ewythr a gymerth 
arno Dywysogaeth y Deau ag ef a wnaeth Gastell er cynnal ei 
Lys ynddo ynghhaerdydd ag yno y cynneiliau a thynaV pryd y 
gwnaethpwyd Castell gyntaf ynghaerdydd, eithr Hywel ab Edwin 
ab Einion ab Owain ab Hywel dda ai frawd Meredydd a ddaethant 
i Gymru a llu cadarn o wyddelod ag a laddasant Rhydderch ag fal 
hynny cawsant hwy lywodraeth y Deau eill dau. eithr meibion 
Rhydderch a Llu o wyr Morganwg a Gwent a brofasant adynill y 
dywysogaeth a dial Lladdiant eu tad, a Hywel a meredydd a 
gwrddodd a nhwy yn y Rhaethwy a gwedi mawr ymladd y gorfu- 
wyd ar feibion Rhydderch y flwyddyn wedi hynny y lias feredydd 
ab Edwin gan feib Cynan ab Seisyllt brawd LK ab Seisyllt er dial 
angeu eu hewyrth yr hwn a laddwyd Gan Hywel a Meredydd 
feibion Edwin, y flwyddyn nesaf yr anogawydd Hywel ab Ed- 
win lu o saeson i ddyfod i went er difa cyfoeth Caradoc ab 
Rhydderch ab lestyn Arglwydd Caerlleon a Gwaunllwg a dwy- 
went isaf ag yno y lladdwyd Caradoc yr hyn a wnaeth I lestyn 
gyffroi yn erbyn Hywel. ag anog Gruff ab Llywelyn ab Seisyllt 
Tywysog Gwynedd a wnaeth ef lestyn yn erbyn Hywel ai yrru 
ef ar fib a wnaeth ef, yny flwyddyn 1038. 

Yny flwyddyn 1042 y bu farw Hywel ab Owain Arlwydd Mor- 
ganwg Brenin da oedd ef ai amcan ar heddwch pei cawsai gan ei 
berthyniaid, ag ar ol Hywel y daeth ei frawd Ithel yn dywysog 
ag ef a fu wr da yn y wlad ond a fu farw yn ebrwydd ag wedi ei 
farw y daeth ei fab Gwrgan i liwio Morganwg a Hywel ab Edwin 
yn yr amser hynny a geisiodd ddadynill ei deyrnas oddiar Ruffydd 
ab Llywelyn brenin Gwynedd eithr Hywel a gruffydd a orfu ar ei 
wyr ef wedi marw Hywel ef a amcanasant Rydderch a Rhys 


meibion Rhydderch ab lestyn adynill Deheubarth a gwladychu 
arni, yn hawl arfau eu tad, y ddauwr hyn a gynnullasant lu mawr 
o wyr Gwent a Morganwg, ag a gyfarfuant a Gruff ab Llyw- 
elyn a gruff a ddaeth iw cyfarfod ag ymladd gwaedlyn iawn a fu 
oni orfu ar Euffydd dan gel nos fyned ymaith ef ai wyr tua Gwy- 
nedd ag ofn ar Rydderch a Rhys eu Calyn herwydd y colled a 
gawsant mewn Gw^r. ag fal hyn y dywelodd pob ochr iw Gwled- 
ydd er ymgryfhau ym mhellach mewn Gwyr a moddion Rhyfel 
wedi hyn y bu heddwch dros ryw ychydig o flwyddynau. 

Yny flwyddyn 1060 y bu farw owain ab Gruff ab Rhydderch 
ab lestyn yna Caradoc ab Gruff ab Rhydderch ab lestyn a gasgl- 
odd lu mawr o wyr Gwent a Morganwg ag a geisiasant gyda hynny 
gynnorthiant gan Harallt a Thosti ei frawd ag a aethant i ddeheu- 
barth ag hwy a weithiasant felly ar wyr Gruff Twysog Gwynedd 
fal y lladdasant hwy ef a gwedi collier tywysog y buant yn hawdd 
fuddugawl ar wyr Gwynedd, oed Crist pan fu hyn oedd 1061. 

Wedi marw Gruff ab Ll n y daeth Meredydd ab Owain ab Edwin 
ab Hywel dda i wladych Deheubarth, yr amser hyn y deoles y 
Brenin Edward Dosti Bencynnadl y Gogledd oV Deyrnas ag y 
darfu i wyr y Gogledd ddewis Marser yn larll arnynt a gofyn cyn- 
northwy o Gymry yn ei plaid a wnaethant a hynny a gawsant gan 
Wrgan ab Ithel ai fab lestyn Arlwyddi Morganwg a buant fudd- 
ugawl a'r Arlwyddi hyn o Gymry a ddychwelasant adref yn llawn 
cyfoeth ag anrydedd 

Yn y flwyddyn 1068 y cymmerth Wrgan ag lestyn blaid Bledd- 
yn ab Cynfyn yn erbyn Meredydd mab Gruff ab LI' 1 , a buant fudd- 
ugawl ar feredydd ag ynillodd Bleddyn Dywysogaeth Gwynedd a 
Phowys oil. 

Yr oedd lestyn ab yr Arlwydd Gwrgan yn briod a Denis ach 
Bleddyn ab Cynfyn oi wraig gyntaf sef oedd honno Haer ach Cy- 
hylan, ag am hynn yr oedd mawr gariadaeth ryngtyn, yny flwy- 
ddyn 1070 y daeth Caradoc ab Gruff ab Rhydderch ab lestyn a a 
llu o normaniaid gydag ef yn gymmorth yn erbyn meredydd ab 
Owain ab Edwin Brenin y Deau, ag ymhlaid Caradoc y daeth 
lestyn ab Gwrgan a llu mawr o wyr Morganwg yn y frwydr hon 
y Lias feredydd ar Ian afon Rhymni yn y Lie a elwir y Rhath 
agos i Gastell Caerdyf ag yna y daeth Garadoc i wladychu Deheu- 
bar eithr yn ebrwydd wedi hynny y bu ef farw ai fab Rhydderch 
ab Caradoc a wladychodd ar ei ol ai Lys oedd yn Nhref Beferad, 

Yny flwyddyn 1072 y cymmerth Garadoc ab Gruff ab Rhydd- 
erch blaid Gronwy a Llywelyn meibion Cadwgan ab Bleddyn ab 


Cynfyn, yn erbyn Rhys ab owain ab Edwin yr hwn a laddasai 
cu tad Cu a buddugawl y buant 

Yny flwyddyn 1074 y lladdwyd Rhydderch drwy dwyll Meir- 
chion ab Rhys ab Rhydderch ei gefnderw wedi marw Rhydderch y 
Llywiodd Rhys ab Owain Ddeheubarth ei hun Lle'r oeddent o'r blaen 
y cydwladychu ar cytttmdeb oedd y cai Etifeddion y Gwladychiad 
fyned i eppil Rhydderch ab Caradoc, yn ebrwydd wedin y lias 
Rhys ab Owain Tywysog Deheubarth a Hywel ei frawd yn agos i 
Lanilltud fawr Lie y ffoasaint yn nawdd Seintwar Illtud. 

Yn y flwyddyn 1077, y dechreuodd Rhys ab Tewdwr wladychu 
Deheubarth megis cyfiawn Difedd dad i dad o Rodri mawr, yr un 
amser y daeth Gruff ab Cynan y iawn Difedd i Dywysogaeth 
Gwynedd, a Chymru ynawr oil gan eu hiawn Difeddion a da iawn 
a fuasai i'r wlad pei felly y cawsai fod ag aros, ond lestyn ab 
Gwrgan ynawr wedi dyfod i wladychu Morganwg ar ol ei Dad yr 
hwn a fuasai farw yn cheugein mlwydd oed a saith ag lestyn yntef 
yn gant a chwemlwydd oed ag felly y dybygid yn rhy hen i ar- 
ddelw Brenhiniaeth ddaearol, eithr ei harddelw a wnaeth ef, sef 
arddelw Brenhiniaeth Ddeheubarth ymhlaid ei Dylwyth sef ei 
orwyron, ag am hynn y cynnillawdd lu mawr yn erbyn Rhys ab 
Tewdwr, a chydag ef Madog Cadwgan a Rhyryd meibion Bleddyn 
ab Cynfyn, a gorfu ar Rys ffoi Tr Werddon lie cafodd ef lawer o 
gariad a nerth gwyr a moddion Rhyfel a dychwel a wnaeth ef a 
Llynges drom i Ddeheubarth ag a fu fuddugawl arnynt yngwaith 
Llechryd lie lias Madog a Rhyryd a gorfu ar Gadwgan ffoi o'r 
wlad yn llwyr, a heddwch dros ryw faint o flwyddi sef hyd y 
flwyddyn 1089 pan fu farw Cadifor ab Collwyn Arlwydd Dyfed 
ai feibion ef sef Llywelyn ag Einion a anogasant Ruffydd ab Me- 
redydd i frwydr yn erbyn eu harlgwydd a'u Brenin Rhys ab Tew- 
dwr, (ag felly hyd ddiwedd yr hanes) 

Wedi digyfoethogi lestin fal hyn gan y Ffreingc yr aeth efe ar 
gil, ag a fu farw ynghensan yn gant ag unmlwydd ar ddeg oed gan 
adael ar ei ol naw mab a merch trugain a chwech o wyron Cant ag 
un ar deugain o orwyron deucant a naw goresgynydd a phymtheg 
gorchaw. ag un mab a fu farw oi flaen naw wyr pump orwyr a dau 
oresgynnydd ac un gorchaw, sef oeddent oil oi dylwyth. i gyd yn 
bedwar cant a deugain a naw. ag ef oedd y Tywysog amlaf ei dy- 
lwyth a fu erioed yn Ynys Prydain ag ef a gafodd lestyn weled 
mab gorwyr a goresgynydd yn frenhinoedd yr hyn ni chafas Ddyn 
erioed o'r blaen ei weled. 


IESTIN ab Gwrgan oedd Dywysog ar Wlad Forgan yn Amser y 
Brenin William Goch, ag yng Ngwlad Forgan ydd oedd y gwled- 
ydd hynn yn cael eu cyfrif yr amser hynny. yn Gyntaf a Phennaf, 
Morganwg, a than yr enw hynny ydd oedd yr holl Wlad o Afon 
Wysg hyd Afon Nedd, ac or mor in mynyddau duon. 

Yn ail Gwent, a than yr enw hynny yr holl wlad rhwng wysg 
ag Wy, ar parthau uchaf o went a elwir Ergain ag Eas ag ystrad 
yw, a elwir Tair Llawes Gwent, 

Yn Drydydd y Cantre Coch rhwng Gwy a hafren hyd Bont 
Gaerloyw. ag oddi yno hyd Henffordd. 

Yn bedweryd ydd oedd y Cantre a elwir hefyd yr hwndrwd 
mewn rhai lyfrau, rhwng Nedd a Thawe. 

Yn hummed Gwyr rhwng Tawe a Thywi cy belled ac y mae'r 
Trichwmwd yn cyrraedd ar holl Wledydd hynn yn perthyn i Ben 
Arlwyddiaeth neu dywysogaeth Morganwg Er Amser y Brenin 
Arthur, ond pan rhannwys Khodri Mawr ei Arlwyddiaeth rhyng 
ei dri mab fe gas Cadell y mab hena Ddeheubarth, a Chadell ai 
Eppil a fynnent taw nhwy a ddylasant Arlwyddiaeth ar Wledydd 
Gwyr a Charwyllon, a hynn an achos Rhyfel rhwng Gwlad for- 
gan a Deheubarth, lawer gwaith o amser Cadell hyd amser lestin 
ab Gwrgan, Pan oedd Gwrgan ap Ithel ap Morgan Hen yn Dy- 
wysog Morganwg fe gwmnwys Rhydderch ab lestyn ab Gwrgan 
lu mawr o wyr ag a ennillwys Arlwyddiaeth Deheubarth ag a fu'n 
dywysog ar Ddeheubarth a mab iddo ar ei ol, ag. ar ol hynny bu 
wyron iddo'n Dywysogion Deheubarth, ond or diwedd fe nillwys 
Rhys ap Tewdwr rann fawr o Ddeheubarth oddiar wyron lestin 
yn 61, ond parhau wnaeth y Rhyfel, ag fel ag oedd wyr arall i 
lestin a elwid Treharn ab Cradog wedi bod yn Dywysog Gwynedd 
yn hir ac or diwedd wedi cael y gwaetha ai ladd gan RyfFydd ab 
Cynan fe drows GrufFydd o blaid Ehys yn erbyn lestin, ag yn 
erbyn pob Pendefig a f u o blaid meibon ag wyron lestin tra buon 
nhwy yn Dywysogion Deheubarth ag ym mysg eraill ydd oedd 
Pendefig urddasol yn Arlwydd Maenor deifi ai enw Einon ab 
Collwyn, a Rhys ab Tewdwr a gymmerwys ei holl feddiant ai 
foddion ag a gynnigwys drichan pen o wartheg a mil o erwi o dir 


rhydd Arlwyddiaethol i'r un a ddalai Einon nag a ddelai ac efe at 
Rys ab Tewdwr y naill nag yn fyw nag yn farw. ag o achos hynn gan 
fod lie iddo ofni brad fe Gilwys Einon ab Collwyn i wlad Forgan 
at lestin ab Gwrgan yr hwn oedd ewythr iddo, a gwedi gwneuthur 
ei Gwyn ag adrodd y cyfan lestin a gynghorwys iddo fyned i 
Lundain lle'dd, oedd ef yn gydnabyddus a gwyr mawrion y Brenin 
Wiliam Rhiwffws, ag mewn parch gyda'r Brenin ei hunan cans 
efe Einion a fuasai'n dwyn swydd anrhydeddus dan y Brenin 
yn ei ryfeloedd. 


GWEAIG gyntaf lestin ab Gwrgan oedd Denys ferch Bleddyn ab 
Cynfyn Tywysog Pywys, ag yn oddawl gyda hi Arlwyddiaeth 
Cibwr ym Morganwg, yna gwneuthur Castell yng Nghaer Dydd a 
wnaeth lestin ag iddei wraig gastell arall yn y lie a elwir o honi 
Denys Pywys, a threfnu Arlwyddiaeth arddelw Tr Castell. ag Tr 
Castell a'i gyfoeth Braint Brenin a Llys ag o'r wraig honno ganed 
I lestin, ac y bu wyth o blant, nid amgen, 

1. Rhyddereh ab lestin a gafas Arlwyddiaeth Gwaun Llwg, a'r 
Pencyfeistedd yng Nghaer llion ar wysg, ag efe a ennillwys Dy- 
wysogaeth Deheubarth, a phlant hefyd ac wyron iddo a fuant yn 
Dywysogion yn Neheubarth, ac yn hawl ammod Priodas ei dad ai 
Fam dan rhwymau gweithredol i Fleddyn ab Cynfyn y cafas 
Rydderch ag efe'n fab Hynaf Arlwyddiaeth Caerllion ar Wysg 
yn Wresgynaeth, 

2. Meredydd ab lestin, 

3. Cadwgan ab lestin, 

4. Grufiydd ab lestin a gafas Arlwyddiaeth y Coetty yn wres- 
gynaeth ac yn ddyled talu nobl aur yn y flwyddyn iddei Frawd 
Caradawc ab lestin a wnaethpwyd gan ei Dad yn Arlwydd 

* Llyfr Watkin Giles. 


I Ruflydd ab lestyn o'r Coetty y bu fab ai enw Meuryg goreu 
o neb yn ei amser am bob campau Bonedd a milwriaeth ac o 
hynny y cafwyd y ddiareb 

Enw mawr yw enw Meyrig 

Pr Meyrig hwnnw y bu fab ai enw Morgan ab Meyrig, ag i'r 
Morgan hwn y bu ferch a'i henw Sara yn unig blentyn a Thi- 
feddes, a honno a briodes Syr Paen Twrbil yr hwn a gafas o hynny 
gyfiawnder ar Arlwyddiaeth y Coetty. ag ni chaid oddiar ei law 
na thai, na gwarogaeth, na gwrogaeth I Syr Robert ffitsaimon 
am hynny Paen Gythraul y galwai'r Ffrancod efe. 

5. Rhiwallon ab lestin, a gafas Diroedd yn y Cortwyl yn 
Ffrainc gan Syr Robert ffitsaimwn. 

6. Morgan Hir ab lestin, a gafas Dir Cyfoeth ym Meisgin. 

7. Elen ferch lestin a briodes Trym ab Maenarch Arlwydd 
Brycheiniog. a honno a Elwid Elen deg. 

8. Gwenllian ferch lestin, a briodawdd Ynyr Brenin Gwent yr 
hwnn oedd yn byw yn Llannffwyst yn amser EDWARD GON- 

Ail Wraig lestyn ab Gwrgan oedd Angharad ferch Elystan 
Glodrydd Brenin rhwng Gwy a Hafren, a chyda hi yn oddol y 
CANTREF COCH rwng Gwy a Hafren, ac i lestyn ab Gwrgan o'r 
Angharad honn y bu bump o blant. nid amgen 

1. Caradawg ab lestyn, ac efe a gafas Gyfoeth rwng Nedd ag 
Afan ac a wnaeth Gastell yn Nhref Aberafan ag yno'r Pencyfeis- 
tedd, ac a roddes Diroedd a Breiniau Dinasaid Tr Dref, 

2. Madog ab lestin a gafas Arglwyddiaeth Rhuthin gan Syr 
Robert ffitsaimwn. 

3. Morgan ab lestin, a fu farw cyn oed gwr. 

4. Rhys ab lestin. a gafas Arlwyddiaeth Soflen rwng Nedd 
a Thawy. 

5. Nest ferch lestin a gafas Einion ab Collwyn yn wraig iddo 
gan Syr Robert Ffitsaimwn. a chyda hi yn oddowl Arglwydd- 
iaeth Sainghenydd, a Meisgyn. 

Hywel ab Madog ab lestin a gafas Arlwyddiaeth Llan Tryddyd, 
gan Syr Robert Ffitsaimwn, a mab i Hywel ab Madog oedd Cyn- 
frig ab Hywel gwrolaf o neb yn ei amser, ag efe a ddug y Oymry 
yn erbyn y Ffrancod ag a gafas y gorau arnynt, a chadw ei dda 
ai ddwrn er gwaetha gwyr Syr Robert Ffitsaimwn. 


1. Rhydderch ab lestin Arlwydd Caerllion ar wysg a Gwaun 
Llwg. ab Gwrgan ab Ithel ab Morgan Mawr Brenin Gwent a 
Morganwg ar Gwledydd hynn ydynt un a'r wlad a elwid Essyllwg 
yn yr hen amseroedd, eithr yn Essyllwg yr oedd yr holl wlad 
rwng Gwy a Thywy, ar Cantref coch, sef rhwng Gwy a Hafren hyd 
Bont Caerloyw hyd y cerddo'r wlad o Gaer Ffawydd hyd Gaerloyw. 

2. Gruffydd ab Rhydderch ab lestin. Tywysawg Caerllion ar wysg. 

3. Caradawg ab Gruffydd ab Rhydderch ab lestin ab Gwrgan. 

4. Rhydderch ab Gruffydd ab Rhydderch ab lestin. 

5. Meredydd ab Gruffydd ab Rhydderch ab lestin a fu'n Ar- 
Iwydd Caerllion, a Hywel ei fab ef a fu'n Arlwydd y Cantre 
Bychan lie bu Meredydd ei Dad ef yn Arglwydd ac o hynny y 
gelwid y Cantref Bychan Cyfoeth Meredydd ym Morganwg. 

6. Owain ab Caradog ab Gruffydd ab Rhydderch ab lestin ab 
Gwrgan a fa ar ol Meredydd yn Arlwydd Caer Llion ar Wysg. 

7. lorwerth ab Owain ei fab a fu'n Arlwydd Caerllion ac ef a 
wnaeth Gastell Mechain, a Chastell Celligaer. ac efe a briodes 
Angharad ferch Uchtryd Escob Llandaf. 

8. Hywel ab lorwerth ab Owain arglwydd Caer Llion ar wysg. 

9. Morgan ab lorwerth ab Owain, Arglwydd Caer Llion ar 
wysg, yn amser y Brenin Edwart y Cyntaf y dygwyd ei gyfoeth 
oddiarnaw gwedi Lladd y Tywysog Llewelyn ab Gruffydd o Wy- 
nedd, ag yna ynghylch oed Crist mil a thrichant y darfu'n Ian am 
Forgan ab Hywel ab lorwerth ai Freinioldeb ynghaer Llion ar 
wysg cans Madog fradwr o Wynedd ai bradyches ef onis daliwyd 
gan y Brenin Edward yn Garcharwr ac yngharchar Castell Caer 
Dydd y bu efe farw ymhen Blynyddau lie ai coronwyd ychydig or 
blaen yn Frenin ar holl Gymru ; a chwedi'r gortrech hynn arnaw 
ni allawdd un Tywysawg yng Nghymru ymgynnal o nerth arfau 
yn erbyn Brenin Lloegr. 


Un, Caerllion ar Wysg yng Nghantref Gwaun Llwg. 
Ail. Caer Dydd, lie y gwnaeth lestin ab Gwrgan Gastell a 
chaerau cedyrn o newydd. 

Trydydd, Tref Byfered } Ag yng Nghantref Gor- 

Pedwerydd, Castell Din Dryfan $ wenydd y ddau hynn 

* Llyfr Meyryg Dafydd o Lanisan. t O'r un llyfr. 


Y DIWETHAF or Britaniaid a fu Arlwydd y Coetty oedd Morgan, 
ab Meyryg, ab Gruffydd, ab lestyn, ab Gwrgan. A merch oedd 
iddaw ef a elwid Assar, a Sar yw ei henw mewn rhai lyfrau. y 
Ferch honno a briodwys a'r Twrbwrfil. a hwnnw oedd un o'r Tri 
Marchog anrhaith ar ddeg a ddaetbant i Forganwg. yn amser 
lestyn ab Gwrgan i Wladychu gan ddwyn y Frenhiniaeth oddiar 
lesyn, a'u cyfoethoedd oddiar au perchenogaint a hynn a fu yn y 
flwyddyn oedran Mab Duw 1089. 

Gruffydd ab lestyn oedd yn dala dan ei Frawd Caradoc ab les- 
tyn, ag yn dwyn nobl iddo bob blwyddyn meis ydd ys yn dwyn Tr 
Brenin y sydd Arlwydd Morganwg yn awr. 

1. Paen Twrbwrfil a briodes Assar ferch ag unig blentyn ag o 
hynny Etifeddes Morgan ab Meyryg ab Gruffydd ab lestyn ab 
Gwrgan Brenin Morganwg a Thywysog Saith Cantref Essyllwg 
sef yw hynny yr holl dir o Bont Caerloyw hyd afon Tywy. 

2. Syr Simwnt Twrbil ab Syr Paen ag Assar Ferch Forgan, 
efe a wnaeth yr Hen Gastell y sydd ym Mhen y Bont ar Ogwyr. 

3. Syr Paen yr ail ab Syr Simmwnt. ai wraig ef oedd Mallt, 
ferch Morgan Gam, ab Morgan, ab Caradoc ab lestyn ab Gwrgan. 

4. Syr Silbart Twrbil, ab Syr Paen yr ail o ferch Morgan Gam. 

5. Syr Paen Twrbil y drydydd. ab Syr Silbert. 

6. Syr Silbart ei frawd a ddaeth ar ei ol ef. ag a fu briod a Mei- 
wen ferch Cadwgan, ab Ithel, ab Ifor, ab Morgan, ab Caradog ab 
lestyn Arlwydd Castell ar Alain. 

7. Syr Silbart y trydydd, ab Syr Silbert yr ail, a fu ar ei ol ef. 

8. Syr Risiart ab Syr Silbart y drydydd, a fu wedi hynny. 

9. Syr Paen Twrbil y drydydd ab Syr Risiart, a briodwys 
Wenllian ferch Syr Bisiart Tawbot, ag iddo y bu pedwar Mab a 
phedair Merch. . Sef Silbart a Rhisiart, a Simmwnt, ag Edwart. 
ar Merched oeddynt Annes a fu briod a Syr Sion Dalabar Arlwydd 
Gweble. a Marged a fu briod a Syr Rhisiart Ystagbwl ym Mhen- 
fro. a Challin a fu briod a Syr Rhosser Berclos o'r Berllan Newydd 
a elwir y Norsied yn Llandathan. ag efe oedd Arglwydd Llanda- 
than, ag Assar a fu briod a Syr William Gamais Arlwydd y 
Rhogiaid yng Ngwent. 

* O Lyfr Thomas Hopcin o Langrallo medd lolo Morganwg. 


10. Syr Silbart y pedwerydd, ab Syr Paen y Trydydd. 

11. Syr Silbart y bummed ei fab a fu ar ei ol. ag ni bu iddo 
blant o briod 

12. Syr Risiart ab Syr Paen y trydydd a fu ar ei ol ef. ag ni 
bu iddo blant o briod. Mab iddo o'i gariadwraig a elwid Simmwnt 
a gymmerwys y cyfoeth a'r meddiant ond ni chas efe eu cadw gan 
iddei Dad rwymo'r cyfan wrth Syr Lawrens Berclos Arlwydd 
Llandathan, ei Nai fab Callin ei chwaer a fu briod a Syr Rhosser 

13. Syr Lawrens Berclos, a fu ar ol hynny yn Arlwydd y Coety, 
ai wraig ef oedd Mallt ferch Syr Thomas Ysbenser Arlwydd Mor- 
ganwg, ag ynghastell Ffili yr oedd yn by w, a honno a wenwynwys 
ei gwr Syr Lawrens Berclos ag efe a fu farw a hithau a gladdwyd 
yn fyw gan farn Gwlad a'r Arlwydd Syr Rhisiart Began, yr hwn 
oedd Arlwydd Morganwg. 

Gwedi marw Syr Lawrens Berclos y daeth y meddiant i 

14. Syr William Gamais, ab Syr Silbart, ab Syr William 
Gamais ag Assar ferch Syr Paen Twrbil y drydydd, ag yna gan 
Tr cyfoeth ar meddiant ddisgyn dros dair gwaith yng nghogail sef 
ym mraint Merch, y collwyd Arlwyddiaeth Rial y Coetty a myned 
i Syr Risiart Began a wnaeth yn Sied, fel ag y mae cyfraith yn 
gofyn sef cyd y dychyn meddiant ni ddychyn Braint ddigwydd ar 
go gaildros dairgwaith olynol. a'r Brenin y sydd yn awr yn Arlwydd 
Llys y Coetty ag yn Benrhaith gwlad a Llys, a'r Gamisiaid yw'r 
Arlwyddi Cyfoeth, ag iddynt y perthyn y meddiant a Llys Cy- 
foeth. ag Tr Brenin Llys Gwlad a'r Rhianaeth. 

leuan Deulwyn a ddywaid yn y Llyfr a naeth efe o son am Ar- 
lwyddi a Marchogion Morganwg, taw cam yw galw y Twrbwlfil 
yn Farchawg Anrhaith, herwydd fe a briodwys a merch a thifeddes 
y perchen Morgam Amheyryg, a chael wrth hynny difeddiaeth 
gyfiawn ar y Cyfoeth ar lie ym marn Duw a Dyn. ag na waeth o 
bwy Genedl y prioder yn gyfiawn cyd bo a brioder o'r flydd 
ynghrist ag yn berchen Cred a Bedydd. a charedig ir Cymry y 
bur Twrbiliaid lawn gyhyd ag y buont berchenorion ar y Rian- 
aeth, a Breninaeth y Coetty ; yr hynn a ddygwyd oddiar y 
Gamais yn amser Syr Rhisiart Began, Brenin Morganwg, fal y 
dywespwyd o'r blaen, a chyd bo iawn iawn Llys Cyfoeth a Chyf- 
raith iddynt etto, nid iawn iddynt Raith a Llys Gwlad onid gan 
gwyn fel ac y mae i bob Cynhenid arall. ar un a fo Arglwydd 
Morganwg a biau'r Pendodaeth, ac y sydd Benrhaith, heb air 
neb ar ei air ef 


Yn amser larll y Clar diweddaf y collwyd y frenhinaeth yng 
Nghenedl Caradog ab lestyn yng Nghyfoeth Aberavan am iddynt 
ddial lladd yr Arglwydd Llywelyn ab Gruffydd o Wynedd, a 
thrais Gwlad oedd dwyn hynny oddiar y Genedl Rwng Nedd ag 
Afan, a honno a fu'r Frenhinaeth Rial ddiweddaf ynghymry heb 
air neb ar eu gair hwy, oddierth y Coetty. a'r ddwy Arlwyddiaeth 
hyn a fuont megis Pentewynion yn cynnal yn anniffod y Braint a 
ddyly'r Genedl Gymry, ar Fraint honn a gollason ni am ein 
Pechodau a digio Duw oni ddaeth dial a difraint a dwyn ein cyf- 
oeth a'n Hawl an Braint Penrhaith oddiarnom ; ag nid oes inni 
o barth Cenedl onid Enw a'n Hiaith yr honn a ddylyon ni ei 
chadw ai harfer yn ddilediaith ac ymarfer a phob gwybodau a 
champau a deddfau daionus fal ydd ennillon ni fodd Duw a chlod 
gan ddynion, ag o hynny y daw i ben ag yn wir a broffwydai y 
Beirdd sef y caffant y Cymry eu Tir a'u Braint a'u Coron etto, a 
bod yn Genedl Benrhaith Ynys Prydain etto, a pharhau fal hynn 
tra bo Byd ym Myd, a dyweded pawb amen a phoed felly y bo. 


1. MIL deucant oesant Naf lesu wyth deg 

Eilwaith dau'n chwanegu. 
Pan lias Llywelyn Pen llu, 
Glyw digamrhwysg Gwlad Gymru. 

leuan Gethin ab leuan ab Lleision ai cant 1420. 

2. Mil trichant gwarant gwirian a deunaw 

Fe dynwyd yn gyfan 
Gan drais mawr i lawr yn Ian 
Hyneifiaeth Brenin Afan 

3. Dau Seithgant honant hynny a deuddeg 

Diweddwyd y Coetty, 
Rhoed llwyr dawl ar bob hawl hy 
Rhag camraith ar y Cymry. 

4. Dau Seithgant gwarant gywrain cof ydyw 

Y cyfodes Owain 
I dorri lawr a dur lain 
Einioes Brad Ynys Brydain. 

leuan Gethin ab leuan ab Lleision ai Cant 1420. 


BRENIN Penrhaith Brenin a ddodid yn benn ar y Breninoedd 
eraill ai air ef yn air ar eu gair hwy, ag ar air pob un o honynt, 
a'r Brenin a geffid yn ddoethaf ag yn wrolaf o'r holl Frenhinoedd 
a ddodid yn Benn Ehaith, ag ar hwnnw ydd oedd Braint Tywys- 
ogaeth ar holl Ynys Prydain ai holl Frenhinoedd 

Gwraig Ehodri Mawr oedd Angharad ferch Meyryg ah Dyfn- 
wal, ab Arthen, ab Seisyllt Brenin Dyfed a Cheredigion, ag iddynt 
y bu pedwar o blant, sef merch a elwid Elen yr honn oedd hynaf 
oil, a hi a fu briod a Morgan Hen Brenin Morganwg a Thywysawg 
o Bont Gaerloyw hyd afon Tywi. 

Tri meibion oedd i Eodri Mawr. sef yr hynaf o honynt Cadell 
Brenin Dyfed a Cheredigion; Ail oedd Anarawd Brenin Gwynedd; 
Trydydd Merfyn Brenin Pywys. 

Bu hefyd i Eodri, o'i gariadwragedd, bum mab. sef Ehodri Goch 
ab Ehodri Mawr. a Meyryg, ag Eidwal, a Gwyriad, a Gathelig : a 
dwy ferch, sef Elgain a Chreirwy; a phan oedd oed Crist yn ddeu- 
ddeg a thrugain ag wyth cant y lladdwyd Ehodri Mawr gan y 
Saeson yn Ynys Fon a chydag ef ei fab Gwyriad, a hefyd Ehydd- 
erch ail fab Morgan Hen Tywysog Morganwg, ag ef yn bumtheg 
oed yn rhyfela gyda ei Dad y cu. sef Ehodi Mawr. 

Llyma fal y rhannodd Ehodri Mawr ei gyfoeth rhwng ei dri 

Cadell y mab hynaf a gafas Dalaith Dinefwr, sef Dyfed a Che- 
redigion dan eu terfynau, ag iddaw Deyrnwialen y Dywysogaeth. 
canys i'r hynaf o'r Tri Brenhinoedd Gwlad Gymru y dylid hynny. 
Pencyfeistedd Dyfed a Cheredigion Caerfyrddin. 

Anarawd yr ail fab a gafas Wynedd dan ei therfynau, ag yn 
AbernrawV Pencyfeistedd. rhai lyfrai a ddywedant mai'r trydydd 
sef y leuangaf o'r meibion oedd anarawd. 

Merfyn y Trydydd mab a gafas Dalaith Mathrafal sef holl 
Bywys dan ei therfynau a'r Pencyfeistedd oedd ym Mhen Gwern 
Pywys, sef y Mwythig. 

Llyma fal y trefnwys Ehodri Mawr lie ceffid ymryson rhwng 
neb rhai o'r Tair Talaith, er Barn a therfyn yr ymryson. 

O bydd ymryson rhwng Talaith Dinefwr a Thalaith y Berffraw 
ym Mon, ym Mwlch y Pawl yng Nglann Dyfi y dylai fod yr Eis- 
teddfa, a Brenin Pywys yn Benn Ehaith a Barn. 

* O Lyfr Thomas Hopcin o Llangrallo. 


O bydd ymryson rhwng Talaith Mathrafel a Thalaith Dinefwr, 
yn y Rhyd Helig ar Wy y dylai fod yr Eisteddfa, a Brenin 
Gwynedd yn Benn Rhaith a Barn. 

O bydd ymryson rhwng Talaith Mathrafal a Thalaith y Ber- 
ffraw ym Mon. yn Nol yr Hunedd yn lal y dylai fod yr Eisteddfa 
a Brenin Dinefwr yn Ben Rhaith a Barn. 

A pha le bynnag y byddai'r Eisteddfa, bid yno Deyrnedd y 
Tair Talaith. sef ydynt, 

Teyrnedd Dinefwr. Brenin, Arlwyddi Llys a Gorsedd, a Gwlad, 
sef y w Gwlad Perchennyddion Tir gan eu Pencenedloedd. 

Teyrnedd y Berffraw, Brenin, Pymtheg Llwyth Gwynedd gan 
eu Pencenedloedd. ag Yngnaid Llys. 

Teyrnedd Mathrafal, Brenin, Gwelygorddau Pywys gan Ben- 
cenedloedd, ag Yngnaid Llys. 

Teyrnedd Cymry Benbaladr yr Hynaf oV Tri Thywysawg Ta- 
leithiawg, Brenhinoedd Gorseddog a'u Cyffon Teyrnedd, sef yw 
Cyff Teyrnedd y peth y wnelir o honaw y Deyrnedd yn berffaith. 
ag nid unrhyw Cyff Teyrnedd ym mhob un o'r Tair Talaith. eithr 
mal y dangoswyd eisioes. 

Braint Teyrnedd Cymru Benbaladr dewis y doethaf a'r Gwrolaf 
o'r Brenhinoedd ai ddodi'n Ben Tywysawg ac yn Ben Rhaith ar 
holl Ynys Prydain. 

Pencenedl yw'r Hynaf o Iwyth Cenedl, a Gwelygordd o wr cyf- 
allwy, ai nawdd iddei genedl o Iwyth a Gwelygordd hyd y nawfed 
ach ar hyd ag ar draws. Sef yw gwr Cyfallwy. na fytho nag ynfyd, 
na llesg anwrawl. na dall. na mud. na byddar. na chloff. nag anghyf- 
iaith, nag yn Anwybodus nag anysgedig, ag na fytho Briod ag 
Estrones gynhenid, ag na fytho eneidfaddau, ag na fytho arno hawl 
galanas, na hawl sarhad, ag nas ciliawdd yn Nydd brwydr ag ym- 
ladd, ag a wypo holl Ddefodau Teyrnedd Ynys Prydain a breiniau 
pob Cymro Cynhenid. ag a fo felly o hynafiaid Llwyth a Gwely- 
gordd fe wedd iddo fod yn Bencenedl yng Ngorsedd Teyrnedd ag ym 
mhob Llys Gwlad a Chenedl, ag ym mhob Llys Barn a Chyfraith. a 
braint Tad iddaw ar bob amddifad o dad yn ei Iwyth Cenedl a 
Gwelygordd. ag iawn iddaw geryddu a fytho ar y cam o'i Iwyth ai 
genedl. ac nis tal sarhad. a Braint i Bencenedl gynhyrfu Rhaith a 
Dygynnull Gwlad a Chenedl lie bo achos cyfreithiawl. ag nid oes a 
gae yn erbyn hynny. canys cysswllt Teyrnedd y sydd ar Bencenedl. 
ag attaw y mae pob cwyn am gam ag anghyfraith a wneler a neb 
un o'i genedl. 



CADELL ab Rhodri Mawr yn Neheubarth. 
Merfyn ab Rhodri mawr ym Mhywys. 
Anarawd ab Rhodri mawr yng Ngwynedd. 
Morgan Mwynfawr ym Morganwg. 
Elystan Glodrydd rhwng Gwy a Hafren. 

Ag fal hynn mewn llyfrau eraill. 

Rhys ab Tewdwr yn Neheubarth. , 
Gruffydd ab Cynan yng Ngwynedd. 
Bleddyn ab Cynfyn ym Mhywys. 
lestin ab Gwrgan ym Morganwg. 
Elystan Glodrydd rhwng Gwy a Hafren. 


Teyrnedd Deheubarth, Brenin o Baladr, Arlwyddi Llys a Gor- 
sedd, a gwlad a chenedl gan Beneenedloedd o berchen tiroedd. 

Teyrnred Morganwg, Arlwydd Penrhaith yn Frenin o Baladr, 
Deuddeg Arlwydd Gorseddog o Lys a chyfoeth o leiaf, a'r rif a 
fythynt dros benn hynny Brehyriaid, sef Tiriogaethwyr gan 

Teyrnedd Powys Arlwydd Penrhaith o Frenin, Gwelygorddau 
Pywys gan eu Pencenhedloedd, ag yngneid Llys a Gorsedd. 

Teyrnedd Aberffraw Brenin, Pymtheg Llwyth Gwynedd gan 
eu Pencenhedloedd, ag yngneid Llys a Gorsedd. 

* O'r un Llyfr. Yn canlyn y Pump Brenhinllwyth blaeniadol y mae 
Dosparth Teyrnedd yn cael ei roddi yr eilwaith; ond gydag ychwanegiadau / 
herwydd hynny bernais ei fod yn ofynol arnaf osod y cyfry w yn gyflawn, 
etto, i lawr. AB IOLO. 


Teyrnedd rhwng Gwy a Hafren Brenin Tiriogion Gwlad gan 
Bencenhedloedd. Yngneid Llys a Rhaith Deuddeg. 

Penteyrnedd, yr hynaf o'r Tri thywysog Taleithiog. sef rhai 
Gwynedd, a Phywys a Deheubarth, a braint cynnal Dygynnull 
gwlad Gymru i hwnnw o fewn y Tair Talaith 

Braint Pen Rhaith i Dywysog Morganwg rliag Cyrch gelyn a 
gormes yn Neheubartli, ag yna braint pen cyngor i Dywysog 
rhwng Gwy a Hafren. a Phenlluyddiaeth i Dywysog. Pywys, 
canys goreu y gwyddant hwy achos ag ansawdd rhag lleoedd eu 
gwledydd, lie cyrch o gelyn a gormes o dir. a phan ymgyrch o For 
Braint Penrhaith Tr un ai Tywysog Deheubarth ai un Gwynedd 
y bo y delo'r ormes i Dir. a braint pen cyngor i'r Hall oV ddau 
Dywysog hynny 

Rhai a ddywedant mai rhwng Tywysog Morganwg ac un Pywys 
y saif Braint Pen Rhaith lie delo gelyn a gormes o dir yn 61 y 
goror y delo ai yn Nhywysogaeth yr un ai yn eiddo'r Hall o honynt, 
a lie delo ar un o honynt hynn o fraint yna Braint pen cyngor ar 
y Hall, heb son am Fraint yn y Byd ar Dywysog o Iwyth Elystan 

Nid oes Braint Penteyrnedd a darparu Dygynnull ar wlad Gym- 
ru oil i Dywysog Morganwg. eithr ar Forganwg, a Gwent, a G wyr, 
ac a berthyn i'r Gwledydd hynny, yn unig. a'r un peth i Iwyth 
Elystan Glodrydd. 

Nid oes Ben Teyrnedd gan un o'r Tri Thywysog Taleithiog ar 
Forganwg nag ar Gyfoeth Elystan Glodrydd. 

Gwedi dyfod gelyn a gormes i Wlad Gymru, Braint Pen Teyrnedd 
a dygynnull Gwlad a saif ar a fo pellaf oddiwrth yr Ormes o'r ddau 
dywysawg Taleithiog hynn, sef un Gwynedd ag un Deheubarth, 
canys cadarnaf a diogelaf eu gwledydd hwy, ag o^r ddwy. a fo 
bellaf, oddiwrth yr ormes. a lie bo pen teyrn yr un, Pen Hynaif y 
Hall, a dylit cyngor o Bywys, a braint Cyngor i Gyfoeth Elystan 
Glodrydd ag i Forganwg. 

Os trwy for o Wlad Estron y daw'r Ormes, Braint Penteyrnedd 
a saif ar Frenin Lloegr, canys cyfoethoccaf a chadarnaf efe o*r holl 
frenhinoedd, a mwya lluyddwr. a Braint cyngor i bob Brenin yn 
Ynys Prydain yn Nygynnull Brenin Lloegr, ai orchymmyn ef a 
saif arnynt rhag cyrch Estron yn rhyfel a gormes. a'r Drefn honn 
a wnaethpwyd yn amser Edgar Brenin y Saeson o gyngor Pump 
Brenhinllwyth y Cymru. 



1. IESTIN ab Gwrgan Brenin Morgan wg a Thywysawg o Dywi 
hyd Bont Gaerloyw. [Tywysog Morganwg a Gwent ag Eyas.] ef 
a ddug aur. Tri chwpl S [a ddyg aur. Tri chwpl arian.] efe a fu 
farw ym Monachlog Censam, i ba un y rhoddes efe diroedd cyfoeth 
yng Ngwaun Llwg, ai oedran chweugein mlwydd a chwech. 
[chwech ugain mlwydd] 

2. Marchell, ab Gwynn ab Arthrwys ab Ithel ab Morgan Mawr, 
Arlwydd Llandathan, ef a ddug Asur. Tair mwyalchen euraid. 

3. Gruffudd ab Cadwgan Ddu Arlwydd Llansanffraid fawr ag 
Aberogwr, a ddug maes Du, Tri Eryr daupennog ariant. 

4. Llywelyn ap Hywel fawr, Arlwydd Llann Ilari [St. Hilari] a 
Llanfleiddan fawr, efe a ddug arian, chwech pen saeth o'r mwrai 
au blaenau'n waedlyd. 

5. Caradawg ab Arthen ab Bleiddryn. Arlwydd Glynn Nedd, ef 
a ddug maes du, Cwpl aur, Triphen Llew o'r arian, a'u tafodau o'r 

6. Aedd ab Craffnaw ab Cynfarth, Arlwydd Tal y Fann, ef a 
ddug sinobl. Tair bwyaill aur. [asyr.] 

7. Idnerth ab Ifor Arlwydd Glynn Rhondde. ef a ddug Asur, 
chwech mwled aur. 

8. Llywelyn Brenn Hen a elwir Llywelyn hagr, Arlwydd 
Sainghenydd, ab Gruffydd, ab Llywelyn ab Ifor, ab Einion, ab 
Rhiallon, ab Selyf, ab Dafydd, ab Morgan, ab Maglawn. Tywysog 
yr Alban. ef a ddug aur. Cwpl Asur, Tri phen March Sinobl. 

9. Ynyr ab Rhyddwal ab Meuryg, Arlwydd Meisgyn, a ddyg 
Sabl, Bend o aur, chwech pen gwalch o arian. 

10. Gweirydd ab Seisyllt hen Arlwydd Lancarfan a Phen Mark, 
ef a ddug sabl, Triphen Carw euraid [o'r Sinobl, a'u Cyrn o Ayr.] 
Seisyllt Hen a fu fyw naw ugeinmlwydd ag un 

11. Meyryg ab Hywel ab Elgad, Arlwydd Llanffagan, ef a ddug 
o Ffagan Sant sabl, Tair allwedd aur. llyfrau eraill a ddywedant 

* Lyfr Mr. Cobb, o Gaer Dydd. Y darlleniadau gwahanol, a welir 
rhwng cromfachau, ydynt yn ol ysgrif arall o'r un hanes, yn Llyfr Mr. 
Trueman, sef un o lyfrau Pantlliwydd. AB IOLO. 


tair allwedd arian. [ariant, neu ayr fal y gwelir mewn rhai lyfrau.] 

12. Caeron ab Hywel ab Elged, Arlwydd Llanfaes Illtyd, a 
ddug Asur, [sabl] Triphorth Castell yn egored o'r aur, bu fyw 
chweugeinmlwydd a phumtheg 

13. Morgan ab Hywel ab Gwrgan, Arlwydd Rhuthin, a ddug 
Sabl, chwe mesen deri o'r aur. 

14. Gwyddbwyll ab Ceraint ab Gruffydd ab Ynyr, Arlwydd 
Aber Barri a Pborth Ceri a ddug asur [sabl] o Geri Hirlyngwyn, 
Tri phen hwylbren o aur.* 

16. Einion fawr, ab Uthrod Goch, ab Blegywryd hen, ab Owain, 
Arlwydd Llanwerydd [ab Blegywryd hen Arglwydd, &c.] sef yw 
hynny San Dunwyd, ef a ddug Sinobl. Tri cheiliog o'r aur. medd 
llyfrau eraill Tri llew ar naid o aur. 

17. Meirchion Hir, ab Gruffydd, ab Ithel, Arlwydd Tresigin a 
Llan Dw, a ddug yn gwarterog aur a Sinobl, pedwar Saled penn 
o'r asur ar arian [Pedwar Saled Penn or ariant.] 

18. Llywelyn ab Meyryg ab Llywarch Arlwydd y Rhws a Ffwl 
y mwn, (Aberbernant in al. lolo Morganwg,) efe a ddug asur, 
chwech meillionen aur. 

19. Braint ab Meredydd falch ab Engir Benwyn, Arlwydd 
Llan Fair a Llanfihangel y Twyn (sef Treflemin) (Llanfihangel y 
twyn in al. lolo Morganwg,) [Llanfair a Threflemin] efe a ddug 
wyrdd, chwech gwenynen aur. 

20. Arthael frych, Arlwydd Llys y Fronydd a Thre-Golwyn, 
efe a ddug Sabl, Dwy waywffon aur Sawter. 

21. Dafydd ab Owain Goch ab Ithel, Arlwydd Llangynwyd a 
Thir larll, efe a dug Sabl, Cwpl arian, a thri phenn Blaidd o'r 
aur yn drwyn-waedlyd. 

22. Hywel ab Gruffydd ab Anawrodd ab Blegywryd Hen, 
Arlwydd y Dyffryn olwg a Gwaunfoe, efe a ddug yn bedryfannog 
aur a Sabl, pedair olwyn o^r arian ar asur. 

23. Edwin ab Trahayarn ab Ithel, Arlwydd Castell Conan a'r 
Soflen, a ddug arian [wyrdd] chwech rosyn coch. 

A'r Pendefigion hyn a ddygwyd oddiarnynt y rhann fwyaf o'u 
Tiroedd a^u Da, a rhai o honynt a gawsant diroedd gan Syr Rho- 
bert fab Amon yn y Corbwyl a lleoedd eraill yn Ffrainc. . a rhai 
a gawsant ychydig o^u Tiroedd yn eu hoi. 

* Mae y rhifedi, ymma, yn myned o 14 i 16, gan adael 15 i maes ; ac yn y 
ddadysgrif yn ol llyfr Pantlliwydd, mae rhif 14 yn eisiau, a Gwyddbwyll 
yw'r 15fed. Einion fawr yw'r 16eg yn y ddau. AB IOLO. 


LLYMA amseroedd Cof a Chyfrif herwydd Hen Ddosparth Beirdd 
Ynys Prydain ar Gof a Chyfrif cyn caffael o Genedl y Cymry y 
Ffydd yng Nghrist, a gwedi hynny doded Gof a Chyfrif ar am- 
ser dyfodiad Crist yng nghnawd, fal ag y mae ym mhob Gwlad 
hyd y cerdd Cred a Bedydd. 

CTr amser y daeth Genedl y Cymry gyntaf i Ynys Prydain hyd 
yr amser y gwnaed Efrawc gadarn ab Mymbyr ab Madawc 500 
herwydd cof cadwedig Doethion aii Cyfarwyddyd, ar Efrawc hwn 
a wnaeth Gaerau gyntaf yn Ynys Prydain Caer nid am- 

gen, &c. 

O amser Efrawc Gadarn hyd amser y gwnaed Lleon Gawr yn 
Frenin ar Genedl y Cymry dau canmlynedd namyn deng mlyn- 
edd, efe a wnaeth Gaer ar Lann afon Dyfrdwy, ag ai gelwis hi 
Gaer Llion Gawr. a Chaerllion ar Wysg ym Morganwg, a Chaer 
Mane, ag ni wyddis yn awr ymha le ydoedd. ag yn ei amser ef y 
bu Tes Angerddawl. 

O amser Lleon Gawr trugain mlynedd a chwech, hyd yr amser 
Bleiddydd ab Khun Baladr bras, a'r Bleiddyd hwnnw a gafas yr 
Enaint twym yn Nant Baddon ac a ddysges i Genedl y Cymry 
Lawer o Wybodau daionus a Chof cyfarwyddyd arnynt. 

O amser Bleiddyd ab Rhun, hyd amser Llyr Llwyd ab Bleidd- 
ydd ugain mlynedd, ar Llyr hwnnw a wnaeth Gaer Llyr, a Chaer 
Eithras yng Ngwent, a elwir heddyw y Bryn Biga. 

O amser Llyr Llwyd hyd amser Prydain ab Aedd Mawr ab 
Ancwn ab Seisyllt ap Bhwallon ab Bhegan ferch Llyr Llwyd dau 
can mlynedd a saith a phedwar ugain. A'r Prydain hwnnw a 
wnaeth ddosparth Gadarn ar Deyrnedd Ynys Prydain gyntaf ac 
a fu frenin Cadarn a doeth a thrugarawc ar holl Ynys Prydain ac 
a ddyges ar ddarwain Lawer o wybodau a Chyfarwyddyd i Genedl 
y Cymry, ag a fu byw bedwar ugain mlynedd a saith wedi cael ei 
wneythur yn frenin. 

O amser Prydain ab Aedd Mawr hyd Amser Dyfnfarth Pryd- 
ain a elwir Dyfnwal Moelmud yn laith Cerniw. Ugain mlynedd a 
naw. ar Dyfnfarth hwnnw a wnaeth ddosparth wastaddrefn gyntaf 
ar Gyfreithiau Cenedl y Cymry, ag a wnaeth Fraint ac Ammraint 


gadarn ar au dirperynt, ag un o dri Doethion Brenhinoedd Ynys 
Prydain ai gelwir ef, ag a wnaeth Lys Gwlad a Dinasyddiaeth 
ddosparthus ynghaerllion ar wysg a honno oedd y Ddinas behnaf 
yn holl Ynys Prydain a Braint Cyfnewid iddi ymhob Dinas arall 
yn holl Ynys Prydain. 

O amser Dyfnwal Moelmud hyd amser Gwrgan farfdrwch ab 
Beli ab Arthan ab Pyll hir, ab Beli hen ab Dyfnwal Moelmud, 
Gan mlynedd ag ugain ag wyth. Ac yn amser y Gwrgan hwnnw 
y bu rhyferthwy aruthrawl ym moroedd Ynys Prydain ag y boddes 
lawer o Gantre'r Gwaelod, ag achaws y morgymmladd hynny y 
daeth y Gwyddelod gyntaf i Ynys Prydain ag a gawsant gan Wr- 
gan diroedd yn y Werddon lie yddaethanti yn Genedl luosawc a 
Chadarn ac yn amseroedd y Gwrgan hwnnwy y daeth Gwyr Llych- 
lyn gyntaf yn Ynys Prydain ac a gawsant fodd i fyw yn yr Alban 
lie y maent hyd y dydd heddyw. A Dinas a wnaeth ef a elwir Caer 
werydd, ag a fu fyw yno bedair blynedd ar bumtheg yn frenin 
Molianus. ac yna bu farw. 

<Tr amser y bu farw Gwrgan farfdrwch hyd amser Morydd ap 
Daned ap Aeddan, ap Cynfarch ap Seisyllt ap Eidrym, ap Cyhelyn 
ap Gwrgan farfdrwch. dau can mlynedd a phedair, ag yn amser y 
Morydd hwnnw y daeth anghenfil mawr angherddawl pedair adein- 
iawg i For y Werddon ag a ddaeth i dir yn Nyfed ag a laddes lawer 
o Genedl y cymry a Morydd a fynnai ymladd ag ef ag ai llyfesis 
yn wrawl eithr yr anghenfil a'i lladdes ef, ag Asgell oi adain a 
fwriasai ef at y Brenin, 

CTr pan y lias Morydd gan yr Anghenfil hyd amser Owain a 
Pheredur Meibion y Morydd hwnnw deugain mlynedd a saith. ar 
Ddau frodyr hynn a wnaethant Gaer neu ddinas ardderchawc ai 
henw Caer Brodyr. Yna cymhwyll a'r saith mlynedd bu farw 
Owain ab Morydd a Pheredur ei frawd a gafas yr holl ynys iddo 
ei hunan yn frenhiniaeth hyd ymhen dwy flynedd ag yna y bu 

OV pan y bu farw Peredur ab Morydd hyd amser Blegywryd 
Frenin, Canmlynedd a deunaw, a'r Blegywryd hwnnw a wnaeth 
wellhad a Chyfarwyddyd ddosparthus ar gerdd dannau ag nis gellid 
neb ai attebai. Ag efe a gladdwyd yng Nghaerllion ar wysg yn 

O amser Blegywryd hyd Amser Beli Mawr ab Manogan, Ped- 
war ugain mlynedd namyn un. ag efe a fu Frenin Doeth a gwy- 
bodus ag a wyddai lawer o gyfarwyddyd, ag au dysges i genedl y 
Cymry, ac ymhen dwyflynedd wedi ei goroni y bu ef farw, a mab 


a fu iddaw a elwid Llydd ab Beli mawr ab Manogan, ag efe a 
wnaeth ddinas a Chaerau rhyfeddolion iddi ar Ian Afon Dain ac 
ai gelwis hi Caer Ludd ac a elwir heddyw Caer Lundain. mab 
arall ei enw Caswallawn. 

O amser Beli Mawr hyd amser Llyr Llediaith chweugain mlyn- 
edd, a mab i Lyr oedd, a elwid Bran fendigaid SLT gwr mwyaf a 
welpwyd erioed oedd efe. a mwynaf a haelaf ei roddion, glewaf yn 
Nhrin a chaled, ag efe a yrres y Gwyddelod oi wlad lie yddoedd- 
ynt wedi gwladychu er amser Gwrgan Farfdrwch. ag a wnaeth 
Gaer ar Ian Afon Llychwr ag ai gelwis hi Dinmorfael o Enw ei 
ferch anwylaf a f u farw yno, gwedi hynny efe a wnaeth Lann yno 
a Llanmorfael ai gelwir, a Chastell Llychwr yr awr honn. 

O amser Bran ap Llyr hyd amser Lies ap Coel ap Cyllin, ap 
Caradawg ap Bran fendigaid ap Llyr Llediaith, Canmlynedd a 
deg ar Lies hwnnw a elwir Lleirwg Sant a Lleufer Mawr, Ag efe 
a ddanfones am wyr Duwiol o Rufain i dysgu'r ffydd yng Nghrist 
i Genedl y Cymry ag a wnaeth Eglwys gyntaf yn Llandaf ag a 
ddodes Esgyb ynddi i ddodi Bedydd ar genedl y Cymry, a chyntaf 
or Eglwysi y bu honno, a Bonheddiccaf ei braint. ag efe a ddodes 
ysgolion yno i ddysgu'r ffydd ynghrist a gwybod ar Lyfrau 

O amser Lies ab Coel hyd amser Coel Godebawc saith ugain 
mlynedd a'r Coel Godebawc hwnnw a fu frenin a merch iddaw a 
elwid Elen Lueddawc a honno a aeth i Gaersalem ac yno hi a gafas 
y Groes fendigaid ac ai dug i ynys Prydain. sef y dodes Bardd 
hynny ar Englyn yn llynn, 

Diboen ferch Coel Godeboc 
I gred a ddyges y Groc 
Ugain trichant ai wrantu 
Oedd oed lesu Dduw dwysoc. 

O amser Coel Godebawk hyd amser Magsant Wledic, Canmlyn- 
edd a deuddeg ar Magsant hwnnw a fu yn Ymherawdr Ynys 
Prydain ag yn K-hufain. ag a ddodes fraint Teyrnedd Freiniawl 
ar Ynys Prydain ag a wnaeth Lawer o Eglwysi a Gwyndai Cref- 
ydd yn yr Ynys honn ag addysg gwybodau dwyfolion a gwladol- 
ion ynddynt, Ag efe a ddodes Diroedd a Breiniau i Genedl y Cymry 
yn Llydaw a Chynan Meriadawc. yn Dywysawc arnynt. ag yno 
yddaethant ugain mil o Genedl y Cymry yn amgen gwragedd a 
phlant, ag yno ydd arosasant hyd y dydd heddyw, 


O amser Coel Godebawc hyd amser Cysteint ab Cystenin ab 
Aldwr Brenin Llydaw trugain mlynedd. ag achaws nad oedd ef 
Tywysawg o Baladr rhai o Genedl y Cymry nis mynnent ef yn 
Frenin arnynt, ac nis ymwrhaent iddaw, a Gwrtheyrn Gwrtheneu 
yn dywysawc iddynt, a^r Gwrtheyrn hwnnw a wnaeth frad a 
Chynllwyn a lladd Cysteint, ag a wahoddes y Saeson yn gyfnerth 
iddaw i Ynys Prydain ag a ddodes Diroedd a daoedd a Breiniau 
iddynt yn yr Ynys honn nid amgen no thiroedd Gwyr o Fonedd 
Ehufain yn Ynys Daned a Gwlad Cent ag eraill o wledydd. ar 
Saeson a arosasant yn yr ynys hon hyd heddyw yn un o dair 
gormes anraith Ynys Prydain. ag yn amser Cysteint y bu Teilaw 
sant yn Benescob Ynys Prydain, ag a ddug lawer oV Paganiait 
Tr ffydd ynghrist, ag a ddug gan nawdd a Dawn y Brenin Dau 
Escob duwiol ir Ynys honn nid amgen na Garmon a Bleiddan i 
wellhau ag adnewyddu Cred a bedydd a gwybodau dwyfolion. 
Merddn yn Prophwydaw. 

O amser Cysteint hyd amser Gwrthefyr fendigaid ugain mlyn- 
edd ag un. 

O amser Gwrthefyr fendigaid hyd amser Arthur ymherawdr 
deugain mlynedd a thair ar ddeg. Taliesin yn Prophwydaw. 

O amser Arthur ymherawdr hyd Amser Cadwaladr fendigaid, 
wyth ugain mlwydd. ag efe oedd y diwedd o frenhinoedd ynys 
Prydain o Baladr a gwaed Cynhwynawl y Bryttaniaid nes caffael 
y Brenin Harri'r Seithfed yr hwn sydd yn awr boed Duw'n am- 
ddiffyn iddaw Amen. 

Amser Cadwaladr fendigaid hyd Amser Ehodri fab Idwal 
ugain mlynedd a dwy ar bymtheg ac efe a ryfeles ar Saeson ag ai 
lladdes yn dost. 

Amser Ehodri fab Idwal hyd amser Khodri mawr ab Merfyn 
frych, Canmlynedd namyn tair: ar Ehodri hwnnw a rannes wlad 
gymru yn dair rhan. 

O amser Ehodri Mawr ab Merfyn hyd Amser Hywel Brenin 
Cymry oil Cant namyn tair o flynyddoedd. A'r Hywel a ddodes 
gyfreithiau doethion a Chyfiawn ar wlad a Chenedl y Cymry, ag a 
ddodes Gadw Cof a Chyfrif ar oedran Crist fab Duw ai ddyfodiad 
ynghnawd, fal ag y mae hyd heddyw. 

Ag fal hynn y mae'r gyfarwyddyd parth Amseroedd Cof a Chyf- 
rif blynyddoedd ag ar a ryfu yn y blynyddoedd hynny gan graf ar 
flynyddoedd ag amseroedd hysbysion a bannogion y rhai yddynt 
warantedig o gof a Chadw herwydd cyfarwyddyd a Chof a gwybodau 
yr hen wyr Doethion ar gwyr wrth Lyfr, a gwybodau llythrolion. 


Sef er pan ddaethant y Cymry Tr Ynys honn herwydd Cyfar- 
wyddyd Cof a Chyfrif ddosparthus nid amgen no dwy fil o flyn- 
yddoedd a phumcant a saith a hynny hyd amser Hy wel Dda, ag 
er amser Hywel Dda hyd y flwyddyn honn a goraniad y Brenin 
Harri'r Seithfed ab Edmwnt am Owain Tudur Cymry Cynhwyn- 
awl o baladr hen frenhinoedd y Cymry pumcant mlynedd a phump 
a deugain. ag o ddyfodiad y Cymry gyntaf Tr Ynys hon hyd y 
flwyddyn honn Tair mil o flynyddau a deuddeg mlynedd a 





OED Crist 55, y cawsant Genedl y Cymry y ffydd yng Nghrist. 
ag a gredasant yn Nuw, ac y cafwyd ddeall gyntaf ar laith y Lla- 
dingwyr yng Nghymru, 

154, Y cafwyd bedydd gyntaf yn Ynys Prydain ac Esgyb a 
Llannau o ddawn Lies ap Coel a'r Pab Elidir 

180, Y gwnaethpwyd Eglwys yn Llan Daf gyntaf, a Lies ap 
Coel a elwir Lleufer mawr yn Esgob yno, yn dyscu Cred a 

210, y Gwnaeth Severys amherawdr y clawdd mawr yn y Gog- 
ledd rhag rhuthr y Gwyddyl Ffichti, a gwir Llychlyn. 

218, Bu farw holl ysgrublaid a Gwartheg A meirch Ynys 
Prydain, achos gwlybaniaeth ac amhwynt ac ardymmer afiach 
yr hin 

220, Bu rhew cadarn, ag y bu farw llawer o ddynion ac anifeilod 
achaws yr oerfel. 

240, Bu clefyd cadarn, a bu farw llaweroedd gan yr haint. 

* Llyfr Watkin Py wel o Ben y Fai, o Lyfr Caradawc Llancarfan. 


242, Y Gwnethpwyd Caerllion ar wysg o newydd ac yn waith 
maen a chalch, lie cynno hynny Gwaith coed ydoedd a mynych ai 
llosged yng nghyfrangeu. 

250 Bu rhew cadarn a marwolaeth fawr ar Anifeiliaid a'r Man- 
ysgrubl ac y bu prinder yd ac enllyn yr haf ar ol hynny, a mar- 
wolaethau ar ddynion achos hynny. 

260, y Gwnaethpwyd Caer Baddon gan wyr Ehufain, ac y bu 
ymladd rhwng y Cymry a'r Ehufeinwyr o achos hynny, ac y lias 
lawer iawn o^r Cymry. 

269, Gwelwyd yr wybren megis ar dan ag y bu goleu'r nos fal 
y dydd dros naw niwarnod, ac ar ol hynny Tes mawr a diffyg 
dwr yn yr afonydd a'r Ffynonau. 

272, Bu newyn cadarn a gorfod myned yng Ngwyllys Estron- 
iaid a gwyr yr Ormes am fodd bywyd yn fwyd a rhysgwydd. a'r 
flwyddyn wedi hynny bu marwolaethau mawrion ar werin y wlad 
achos nychdod a drigwys ynddynt er pan y bur newyn a'r prinder, 
lie gorfu ar ddynion Armerth bywyd o risg y celyn, a rhisc helyg- 
wydd, a rhisc llwyfeni a gwreidda rhedyn. lie nis gellid o n r rhai 
hynny a fai digon, a thrymed y newyn fal y gorfu trin daear ac ar 
er cael yd, a achos bwyttar gwartheg a'r ysgrublaid agos ag oedd 
o henynt tra pharathair newyn. 

290 Lias gwyr Ehufain yn greulawn gan y Cymry, achos dwyn 
oddiarnynt eu gwragedd a^u plant o drais a gorfod, yna y dug y 
Cymry hwynt yn ol, a dwyn eu tiroedd gyda hynny. 

291 Bu'r gaeaf caled a'r rhew cadarn. A rhewi llawer o'r afon- 
ydd, a'r adar yn marw yn y Coedydd. 

293. Doded ysgolion i ddysgu syberyd ym mhob Tref yn Ynys 
Prydain. a nawdd ar Gelfyddydau Dinas a Theulu. 

294 Lias y Gwyddyl Ffichti a ddaethant o wlad Beitwy, ar un 
flwyddyn y cad Llundain ac ai hadeiladu oV Newydd. 

297 y Cad Aberllychwr a lladd Gwyr Ehufain yno. ac ar ol 
hynny cad Caerfyrddin a Chaer Gynfarwy yn Nyfed 

300 y cad Cae Lwydcoed a Chaerdrynau, A Chaer wyrangon, 
A'r flwyddyn wedi hynny cad Caer worgorn a Chaer went, a 
Chaer Loyw, 

307, Bu haint mawr achos Celaneddau ymladdau a bu farw 
anferthrif yn wir a gweision a merched a Gwragedd cyflawnoed 
gwr a gwraig a mwy na hanner plant Ynys Prydain, achos 
hynny y bu Gormes y Gwyddyl Ffichti yn y Gogledd a'r 
Gwyddyl gaflachawg a^r Llychlynwys ym Mon ag Arfon a'r 


314. Y Bu Newyn a drudaniaeth sef y llygrwyd yr yttir gan y 
Gwyddyl ar Llychlynwys ffordd y cerddynt, yn nawdd gwyr 
Rhufain er dial am nas caint Brodorion Ynys Prydain yn eu 
gwyllys. hefyd lladd yr Anifeiliaid ffordd ydd elai yr Ormes. 

320. Y bu llif o fynnydd yn un a Morgymmlawdd Rhyfeddol 
yn y Gogledd ac y boddes lawer o'r Tiroedd ar hyd Glan mor 
Tawch. a llawer o ddynion ag anifeiliod. 

331 y Bu llifeiriant mawr o for ac o Dir, ac y boddes Gyfoeth 
Helig ap Glannog o Dyno helig ac ai collwyd yn anesgorol. sef 
oedd y Cyfoeth hynny am ydd elai Glwyd yn Aerfen hyd ydd elai 
Afon Branc ym Mor y y Gogledd / 

335 Bu newyn angerddol ac y bu farw mwy na banner Gwyr 
Ynys Prydain ac y cawsant Wyr Bhufain y goreu ar boll Ynys 
Prydain o For i for ar hyd ac ar draws ac y lladdasant ddeugain 
mil or Gwyddyl Ffichti yn y Gogledd. 

338 y Cafas y Cymry Gaerllion ar wysg; a gwledd yno achos y 
cael sCr Gorfoledd deugain niwarnod 

339, Daliwyd llawer o'r gwylliaid Gwyddelig ac a'u llosgwyd yn 
fyw am eu brad er gwaethaf pob cymmod heddwch a damdwng. 
A chylch yr Un amser y dodwyd nawdd a braint ar Lafuriaw 
daear, ac arodraeth yd a ffrwythau Coedydd, a gyrchid o'r Eidal 
ar Ysbaen, a^r Un flwyddyn y boddes Morfeydd Gwynedd a Che- 

340 Y cafwyd melinau wrth wynt a dwr gyntaf yng Nghymru, 
lie cyn hynny nid oedd amgen na melin law. 

353 Y colled Morfeydd Gwyned a Cheredigion achos Morlif 
aruthrol a daearlif trwm ar ei gefn, ac y colled llawer o bentrefydd 

380 y bu gwynt angerddol ag y llosges lawer o dai ac yd. 

Cyfergyd aV amseroedd hyn y bu Cwstenin Amherawdr yn 
ymherodraethu yn ynys Prydain ag yn gwared y ffydd yn Nghrist 
rhag ai gwaharddai, A goreu a golychwydoccaf or holl amherodron 
y bu ef ag Elen ferch Coel Godebog Brenin Penrhaith Ynys Pry- 
dain oedd ei fam ef, yr hon a gafas y Groes fendigaid y dan y 
garn a fwriesid arni gan yr anffyddloniaid yn Iddewon a pha- 

Cyfergyd a ? r amseroedd hyn y bu Morien ap A,rgad Fardd yn 
ddysgediccaf o neb yn y byd, ac efe a fu yn Ammau bedydd ag 
Aberth Corph Crist, ac achos hynny y bu casineb ac ymrysonau 
ac ymladdau nid bychain ac Hud Morien a fu un o Dri hud ddar- 
goll Ynys Prydain Cyntaf oedd Hud Urb Luyddawg o Lychlyn 


a ddug agos bawb a fedraint wrth arf a rhyfel o Ynys Prydain au 
dwyn ar ddargoll yng Ngwledydd y Mor marw, ail y bu Hud Mo- 
rien, sef oi achos y colled bedydd ag Aberth yn Ynys Prydain ac 
ydd aeth holl werin yr ynys yn Iddewon difedydd Trydydd Hud 
oedd un Gwydion ap Don yng Ngwynedd a gafas o dwyll fraint 
Coron a Phendefigaeth Ar Fon ac Arfon a'r Cwmmwd y Gan am- 
herawdr Rhufain am yrru Cenedl y Cymry o'u Tiroedd a rhoi 
rhoi y tiroedd hynny ir Gwyddelod a Gwir Llychlyn. 

382. Bu gwynt angerddol yr ail waith ac y dodes y Gwyddyl 
Ffichti dan wrth adanedd yr Adar Gwyllion yn y Gogledd, achos 
hynny llosged llawer iawn o dai ac ysguborau a Deisydd Yd. 

390. Cyfergyd a'r amseroedd hynn y bu Cwstenyn ymherawdr yn 
gyfnoddwr, y ffydd yng Nghrist acy Bu Martin Esgob yn Gwrth- 
ammau Hud Morien yn yr Eidal ag Yn ynys Prydain, Ag yn 
dygu bedydd ag Aberth modd au dysgwyd gan bawl Abostol sef 
y dywed Pawl wrth yr Esgyb a'r Offeiriaid Bedyddier pob dyn 
yn y Byd yn Enw y Tad o'r Nef, ag yn Enw y Mab rhad, Ac yn 
Enw yr Yspryd glan yr hwn a fydd fal terydr y Tes yn gyrru 
goleuni Duw ir man yddelo a'r man ydd agorer calon a Chydwy- 
bod iddo, sef ydd aeth goleu'r yspryd glan i groth y Wen forwyn 
Mair cyn oed gwra ac o hynny y beichioges ar Fab Duw nid am- 
gen noc ar lesu Grist y Mab Rhad, yr hwn a fu yn yspeilio Uffern 
ag yn dwyn pummoes byd o gaethiwed y Cythraul i Baradwys, Lie 
y maent yr Awr hon a gwyn ei fyd fyth a gaffo fyned attynt. 

400. y daeth y Gwyddyl Ffichti i Gymru, ac addrygasant yn 
angerddol, Ac o'r diwedd cael y Goreu arnynt au lladd yn greu- 
lawn a^u gyrru ar fib dros for Tr lie ydd hanoeddynt. 

410, Bu clefydau a marwolaethau inawrion achos yr Haint me- 
lyn, ac achos hwnnw celaneddau nas cleddyd yn pydru ar wyneb 
daear ; 

Cyfergyd ar un Amseroedd y dodes yr amherawdr Tewdws fraint 
ar ddysg a gwybodau Anrhydeddus yn Ynys Prydain, ac y bu 
Bradric Sant yn ben Athraw Cenedl y Cymry yn nawdd y freint 
honno, aCr gwyddyl gaflachog a ddaethant am ben y lie ydoedd, 
ag ai dygasant yn anrhaith i'r Werddon lie bu ef yn Sant 
gloywaf ei glod yn y Byd yn dysgu'r ffydd ynghrist ir Gwyddyl a 
chyn hynny Paganiaid di fedydd oeddynt. 

425 Y Daeth Garmon Sant o Dir Gal a chydag ef Bleiddan 
Sant i Ynys Prydain i adnewyddu Bedydd ac Aberth a chred 
gyfiawn ar y ffydd yng nghrist. ac lie ydd oedd wedi myned 
ar edwin. 


430, Daeth y Gwyddyl Ffichti i Fon ac Arfon a Gwyddyl y 
Gwledydd hynny yn ymuno a nhwy yn erbyn Coron Ynys 
Prydain, a Brenhinoedd a Thywysogion Cymry yn eu lierbyn a 
gyda nhwy y ddau Sant nid amgen Garmon a Blaiddan a gwe- 
ddio Duw a wnaethant, a Duw a wnaeth erddynt eu nerthu yn 
erbyn y brad ar estroniaid yn hylwydd a rhoi'r Gorau iddynt ar 
eu gelynion, a bu mawl gorfoledd yn archlod i Dduw am y fuddug- 
oliaeth honno yn holl Ynys Prydain gan Genedl y Cymry, er 
gwaethafoedd Gvvyr Rhufain yn cyfarddal y gorddwy Brad ac 

Cyfergyd a^r un amser y llosgwyd Caerllion ar Wysg, ac y 
Gwnaethpwyd Llancarfan a honno a ftfr Fonachlog freiniol gyntaf 
a gad yn Ynys Prydain sef nid Monachlog Bangor Dewdws yn 
Nghaerworgorn eithr ysgol freiniol i ddangos a dysgu Gwybodau 
anrhydeddus a chelfyddydau ardderchogion fal ac ydoedd yn Ninas 
Rhufain a chan y Rhufeiniaid yng Nghaerllion ar Wysg, 

Cyfamser a hynn bu morlif mawr, ac y colled holl forfaedd 
Gwynedd a Dyfed, a Chernyw a Dyfnaint, a Gwlad yr haf, a 
Morganwg a Gwent. a llawer iawn yn y gogledd. 

436, Gwnaethpwyd Dyfrig Sant yn Archesgob yn Llan Daf, ag 
Illtud Sant, yn Ben athraw ym Mangor Dewdws, a elwid o'i enw 
ef Bangor Illud ac yn awr Llanilltud fawr, a Llanilltud y fro. ac 
am hyn o amser y bu Haint mawr yn Ynys Prydain yn ddial 
Duw am pechodau y Cymry, ac eraill o Genhedloedd Ynys Pryd- 
ain a'r Gwyddyl Ffichti a ddaethant i Gymru, ond drwy weddiau 
Saint cafad y goreu arnynt a gwared da. 

448. Y Gwnaed Gwrthefyr Fendigaid yn Frenin coronog Ynys 
Prydain. acy Doded Dy frig yn Archesgob yng Nghaerllion arwysg. 
A Theilaw Sant yn Llandaf yn Archesgob, a chwedi hynny Lladd 
Gwrthefyr Fendigaid a gwisgaw Coron y Deyrnas am ben Gwr- 
theyrn Gwrtheneu, a hanpu gwaeth o hynny i genedl y Cymry 
sef y bu achos cyn pen diwedd dwyn Braint Coron y Deyrnas 
oddiarnynt lie y bu yn eu braint er pan ddaethant gyntaf i Ynys 
Prydain pymtheg Canmlynedd cyn dyfod Crist yng Nghnawd. 

450, Dug Gwrtheyrn Gwrtheneu y Saeson i Ynys Prydain yn 
Bleidyddion iddaw yn erbyn a ddylit y Goron iddaw nid amgen 
nag Uthyr Bendragon mab Gwrthefyr Fendigaid. 

552* Gwrtheyrn Gwertheneu a ysgares ai wraig ac a gymmerth 
yn wraig iddaw nid llai na phaganes ddifedydd nid amgen nag 

* Camsyniad diau yn lie 452, AB IOLO. 


Alis Eonwen ferch Hengist Tywysog y Saeson. arhwymaw Coron 
y Deyrnas i Fab a aned o hem, ac enw y Mab hwnnw oedd Octa, 
ac yn ei hawl ef ydd achubasant y Saeson Goron Teyrnas Ynys 
Prydain ac ai cadwasant yn Lathlud hyd y dydd heddyw. a blinaf 
o bob Gormes y bu gormes y Saeson yn Ynys Prydain. 

453. Y lias Pendefigion y Cymry gan y Saeson ym Mrad 
mynydd ambri, aelwir Mynydd Caer Caradawg yn Mhendefigaeth 
Caersallawg; He a^u dygynnullwyd yno yn heddwch Duw a 
Thangnefedd Gwlad a chenedl. 




CYNTAF a ellir ar gof caffael Enw Duw sef Duw a roddes ei enw 
ar lafar, nid amgen nag / 1 \ a chyda^r gair cyflam yr holl fydoed 
ar holl fywydau o'i hanfodoldeb i Fod a bywyd a bloedd Gorfoledd 
/ 1 \ gan adlafaru Enw Duw Ag iselfain pereiddlais y llafar ag nis 
gellir ei ail yny dychwel Duw bob hanfod or marwoldeb a ddug 
pechod arnaw, pan adlefair Duw ei enw ag o enw Duw ar lafar y 
cafwyd, pob Cerdd ag arwest, ai Tafawd ai tant y bo, a phob gor- 
foledd a phob Llawenydd, a phob bywyd a phob bywyd a phob 
Gwynfyd a phob han a hanas arfodoldeb a bywydoldeb ag nis 
gellir marwoldeb nab o dri pheth sef ydynt afrinaw enw Duw, afri- 
faw enw Duw, ag afrywiaw enw Duw. a'r lie ai catwer, a thra cat- 
wer enw Duw ar gof, parth rhin a rhif a Khyw nis gellir amgen 
na bod a bywyd a gwybod a gwynfyd hyd fyth fythoedd, a chyda 
Cyflam gwynfodolion pob bywydolion a Duw a Dodes yn y Trefn, 
sef eu Cysefindawd yng nghylch y gwynfyd. ag efe ei hun ym- 
gadwai yn yghylch y Ceugant lie gwelynt y gwynfydolion ef yn 
un cyngyd gogoniant heb arnaw na hin na rhif na rhyw ellid ei wyb- 
od namyn Goleuni perffaith a chariad perfiaith a gallu perffaith er 
daioni pob bod a bywyd. ag yna rhodded ar wirionedd a Chof Duw 
a Digon, a hynny fifr ail ar gof o bob gwir a gwybod. eithr y 

* Ysgrif lolo Morganwg, a honno o un Llywelyn Sion, a honno o un 
Meyryg Dafydd,ahonno ohenysgrif ynLlyfreugellCastellRhaglan. Ab lolo. 


Gwynfydolion ni welynt ei digon am nas cedwynt ar gof y gwir- 
ionedd cyntaf a chan amcanu mwyhau gwynfyd dygynt gyrch ar 
y ceugant ar oddeu datrinaw a geffynt yno, a gwybod rhin a rhif 
a rhyw ar Dduw. a hynny nis gellynt, a phan fynnynt yn ol ir 
gwynfyd nis gellynt achaws Marwold ai cadwai yn yr ol. ag yna 
syrthiaw i Gylch yr abred, ag yna Duw a ddodes ar gof a Gwyb- 
od y trydydd Gwirioned nid amgen, heb Dduw heb ddim, cans yn 
nhrefn yr abred nis gellynt na chaffael na gweled na gwybod ar 
Dduw, yna^r gwynfydolion a gadwasant eu hansawdd drwy gadw 
Duw ai enw a wirionedd ar gof a welasant drefn yr Abred ag ai 
galwasant ar Enw Adfyd. cans Duw ai gwnaeth yn ail o beth a 
weithredai er cadw anufuddol or Coll i ba un yr rhuthrasant a 
phrif wirionedd adfyd y gair Gwir hynny a ddangoswyd yn drydy 
gair Gwir a gwybod sef heb Dduw heb ddim, cans o fod heb Dduw 
bod heb ddim yn wynfyd yw. ag yna pob drwg a phob dioddef a 
ellir gan ddeall ar amcan a dychymyg. eithr Duw oi anfeidrol 
gariad a ddug yr Abredolion drwy gylch pob drygau a ddichonai 
er dangaws er hanfawd mal ai gwypid ag ydd ymgedwid o henynt 
a rhagddynt wedi'r gwared. ag ym mywyd Dyn attolwg ar Dduw 
ag o hynny gwybod ag atgof ar ddaioni a chyfiawnder, a chariad. 
ag yna gwybod yn adwel ar y prifwirioneddau, ag y gellid o gof a 
chadw ag ymgylyn ag wynt ymansoddi drwy ryddhad marwolaeth 
yn y Gwyfyd cyssefin lie nis gellir amgen nag atcof ar a fuant 
yno gynt ag ar au buant yn ddrygau yn nhreigl yr Abred. 

Gwedfr ymdreigl yn abred hyn ym mywyd Dyn, cafwyd ar ad- 
gof a Ddeall rai o*r prif wybodau a gwirionedd, a Duw a drefnai ei 
Bad ar a welai yn oreuon ymhlith dynion, ac a ddangoses iddynt 
wirioneddau, ag ansoddau, a Threfnau daionus, a'r Gwybodyddion 
hynny a^u dangosasant i eraill ag addodasant drefnau Cenhedl ar 
a gymmeraint ar gof a gwybod y prif wir a gwybod ag o hynn y 
caed Dosparth Cenhedl gyntaf a ddoded ar bob gwybodau a phob 
dosparthau. a phob Trefnau. a phob Gwirionedd y gwirionedd 
hynn yn gyfrwym sef yw hwnnw. Gair Duw yn uchaf, a phob 
dyn ai cadwai ar gof a ddywedai ymhaen pob ymbwyll ac amcan, 
Duw yn y Blaen. ag yn enw Duw, a Gwir yw Gwir, a Gwir a 
ddaw'n wir, a Gwir a fyn ei le, a Duw yw'r Gwir, a Duw yw Duw, 
ar sawl a gadwasant ar gof a gweithred y prif wirioneddau hynny 
Duw a ddodes ei rad arnynt, ag au cadarnhaes yn genhedloedd 
dosparthus, ag o hynn o Bad Duw arnynt y cafad cadernyd Cen- 
hedl ar y Cymry, a Brawd, a chymmrawd, a gwerindawd, a phob 
eraill yn gynnosparthu Gwlad a Chenedl. 


Gwedi caffael hynny, buant y Cymry yn hir o amser ag yn 
aneirif oesoedd ardraill a Chymmydoldeb hyd wyneb Gwledydd 
tramorion ag or diwedd cywladu yn Neffrobani sef Gwlad yr haf, 
ag yna yddaethant yn erbyn Duw ai eiriau gwirionedd, a phechu 
a chamweddu yn hywall ag yn Ystig, yna Duw a ddodes arnynt 
ei ddial ai alanas, ag yna difrawd ag anrhaith oni ddarfu agos am 
danynt ag a gollasant eu tiroedd au Breiniau gwlad, Yna rhai a 
gymmerasant attynt eu cydwybodau ag a ddygasant ar atgof Enw 
Duw ai Wirionedd ag add aethant yn eu hyrasawdd achan eu 
pwyll, yna Duw oi rad ai ddirfawr gariad a ddodes ddarbodau 
moliannus yn eu hamcannau a Doethion o wir dedwyddon yn eu 
plith. a'r Gwir da hynny a aethant yn Nawdd Duw ai dangnef, 
ag yn nawdd ei wir ai gyfiawnder ef, a thrwy hynny a gawsant 
ddeall ar bob goreu a ellid erddynt Cenedl y Cymry, yna cymmer- 
wyd y blaen a dwyn a gaent yn eu gosgorddau o Ballt i Ballt 
yny ddianghasant ar a ddygaint gyrch difrawd ag anrhaith arnynt. 
ag yn niwedd y Traill, dyfod i Ynys Prydain Lie cyn no hynny 
ni sanghasai cyn no o hynny neb un o droed Dyn byw, yn^a 
Goresgyn yr Ynys, yn nawdd Duw ai dangnef. a chynnal Doeth- 
ineb, a Threfnau golychwyd, a^r sawl a gawsant Awen o Bad Duw 
ai ddawn traphwyll, a ddoded yn Athrawon doethineb a gwybodau 
daionus. a Phrydyddion a Gwyddoniaid au gelwid. yna dechreuwyd 
Cerdd dafawd a dodi arni pob Cof a gwirionedd yn gadwedig, y 
modd y byddai hawsaf cofiaw a difyrraf myfyrriaw, a diddanaf y 
pwyll. ar Gwir hynny a fuant Brif Athrawon Cenedl y Cymry, 
eithr nid oedd na Deddf na defod arnynt yn ddosparthus achaws 
hynny digwyddes gwall ag anghof ar lawer ag yna myned yn er- 
byn Enw Duw ai wirioneddau, ag yna difrawd ag anrhaith, yna 
pob drwg a direidi, yna gwr doeth a elwid Tydain Tad Awen a 
ddug ar feddwl a phwyll y modd y gellid Dosparth ag yna deddf 
gadarn ar wybodau ag Awen o Dduw ag ai dangoses i eraill o 
ddoethion Cenedl y Cymry ag a gafas eu bodd hwynt yn warant- 
edig achyntaf o beth a wnaethpwyd Trefnu Teyrnedd nid amgen 
no dodi ar bencenedloedd y Cymry gynnal Brawd a Chymmrawd 
ag ar a gaid yn ben bonedd dodi Hynafiaeth Teyrnedd sef a gaid 
yn Benn bonedd Prydain ab Aedd Mawr gwr doeth a gwrol a 
Chyfiawn a brawdgar oedd ef ag ymraint hynny doded arnaw Un- 
bennaeth Ynys Prydain, yn gyfrwym Teyrnedd, ag wedi Dos- 
parthu a Threfnu, a Chadarnhau Teyrnedd a goresgynnaeth Pry- 
ain ab Aedd Mawr a goreu am Awen o Dduw y cafwyd Tydain 
Tad Awen. yna doded arnaw yrru Cyngor ag addysg yn ddangos- 


edig ar Genedl y Gymry a hynny a orug ef, ai ddodi ar Gerdd 
Dafawd yn warantedig o gof a chadw, a gwedi marw Tydain ni 
chaed ei ail am Awen o Dduw a gwbodau, yna chwiliaw ei gerdd 
dafawd ef a myned yng nghyngor a gaed ynddi, gwedi hynny dodi 
gwaedd yngwlad dan osteg a rhybydd undydd a blwyddyn, a 
nawdd a braint i bob perchen Awen o dduw gyrchu cyfnod o le ag 
amser er myned ynghadair a gorsedd gan addysg a gafed yng 
ngherdd Tydain Tad Awen a chann bwyll a chymmwyll Gwlad a 
Chenedl gan Ben cenedlau a Doethion cyfaddef Cenedl y Cymry, 
a hynny a fu, a llawer a gafed yn berchen Awen o Dduw ag yn 
gadarn eu pwyll, ag yn hygred ei gwared, yna bwrw am y goreuon 
dri o naddynt, ar Tri a gafad yn oreuon herwydd enw a gair am- 
danynt Plenydd ag Alawn, a Gwron, ag ni chaid cystal ag wynt 
am gof cadwedig yn gystal Cerdd dafawd a rhin Llythyr, ag 
arwydd, a gwedi cael gwarant a chadernyd gwir ar hynny doded 
arnynt drefnu Dosparthau daionus ar Wlad a Chenedl, ag ar gof 
a gwybodau, ag ar bob achwain Ceudawd. A'r Tri Doethion hynn 
a drefnasant Ddosparth ar Deyrnedd a Brawd a Chymmrawd rwng 
Dyn a Dyn yn nawdd Duw ai Dangnef, a dodi Celfyddyd Ddos- 
parthus ar Feirdd a phrydyddion, ag ar eu Cerdd dafawd. ag ar y 
Gymraeg rhag ei myned ar Ledryw ag yn llediaeth, ar Cwbl yn 
nawdd Duw a'i dangnef, Celfyddyd ddosparthus hefyd ar gof a 
Chadw pob Gwybodau a dosparthau Cenedl y Cymry, a gwedi 
dangos a wnaethant y Tri hynn ger bron Gwlad a Chenedl yng 
Ngorsedd, myned gan farn a drechai o nifer, a threch o lawer a 
gaid a gaeai ar Ddosparthau y Tri doethion hynn nag a gaid yn 
eu herbyn, yna doded ar a wnaed Fraint a Chadernyd Gwlad a 
Chenedl yn warantedig o farn Gorsedd ag ai doded herwydd a 
ddosparthed wrth Farn Gwlad a Chenedl dan osteg a rhybydd un- 
dydd a blwyddyn gan waedd Gwlad, hyd y mhen y Tair blynedd, 
ag ymhob gorsedd cadarnhau gan adrechaint o nifer, ag mal 
hynny y cafad Gwarant a braint a Chadernyd ar y dosparthau 
a feddyliwyd gan y Tri Doethion enwedigion, a chyntefigion 
Beirdd Ynys Prydain gan Ddefod a dosparth gwarantedig y 
buaint hwy. 

Ac yn y Gorseddau ar gwleddau anrhydeddus hynny doded ar 
ai medrai alw i gof y prydiair ar amserau y buant hynodion a go- 
didogion, a ddichweiniau, a dynion, a gweithredoedd, a dodi hynny 
ar gof Cerdd dafawd, ag ar gof Dysgogan Cadair a Gorsedd ag 
ar gof Llythyr ac arwydd. a chyntaf a gafad ar gof parth pryd ag 
amser, dyfodiad Cenedl y Cymry i Ynys Prydain nid amgen nag 


wyth cant a naw tra deugaint o flynyddau cyn nog amser Prydain 
ab Aedd Mawr. 

O ddyfodiad y Cymry i Ynys Prydain hyd ymladd y pumrodyr 
a lladd yn eu cyfranc hwy mwy no banner Gwyr Cenedl y Cymry 
ynyd aeth ymlad y rwng y Merched am a gaffafr meibion a hedd- 
ychu or diwedd y ryngddynt mab i bob tair merch a chanmlynedd 
ag ugain ag wyth. 

O ymladd y pumrodyr hyd amser Efrawc gadarn a ddoded yn 
Benn raith 200 mlynedd 





Sef ydyw hynny. son Defodawl am Freiniau a Defodau Beirdd 
Ynys Prydain, fal y bu gynt, yn Amser y Prifeirdd, a Thywys- 
ogion y Cymry. ac nis gellir Braint Prifardd ar y neb na wypo 
hynn o drefn ar Feirdd a Barddoniaeth, herwydd y gofyn defod- 
awl y sydd ar Fardd a gwr wrth Gerdd wrth fraint a defod Beirdd 
Ynys Prydain. 


I. Cyn nog amser Prydain ab Aedd Mawr nid oedd namyn Gwy- 
ddoniaid yn wyr wrth Ddysg ac Athrawiaeth Gwlad a Chenedl, 
a chan nad oedd na Deddf na llafar gorsedd ar a wyddai y Gwy- 
ddoniaid, ef a ddigwyddwys coll ar lawer o wybodaeth a chof, ac 
Ysbysrwydd Cenedl y Cymry. a Gwedi Gwladychu o'r Cymry yn 
nawdd Gwladwriaeth Prydain, ac ymroddi'n hollol i fod wrth y 
deddfau daionus ar drefn ddoeth a wnaeth efe, fe cafwyd lonydd- 
wch ac yspaid anraith, Yna y mynnwys Brydain chwilio'r holl 
Ynys i weled a geffid neb a wyddai am a fu gynt o ddysg ac ys- 
bysrwydd Cenedl y Cymry, fal y gellid ei roddi ar gof a chadw. 
yna y Cafwyd yn wyddoniaid o Gymry Cynhennid o fonedd a 
deddfoldeb dri Gwr a'u Henwau Plennydd ac Alawn, a Gwron, y 
rhai a ddywedasant y gwyddent, o hen gof, lawer o'r addysg a 
wyddair Cymry er yn oes oesoedd, a gwedi Datgan o honynt a 
wyddynt, ef a rodded hynny ar osteg a datgan ynghlyw Gwlad ac 


Arlwydd dan rybydd undydd a blwyddyn a nawdd i bawb a 
wyddai naws or byd ar gof a deall or hen wybodaeth gynt, ddyfod 
ynghyrch Gorsedd yn nawdd Gwlad ac Arlwydd, ac yno datgan ei 
Lafar, a hynny a fu. gwedi hynny y rhoddwyd gosteg yr ail waith 
dan rybydd undydd a blwyddyn a llawer a ddaethant yngorsedd a 
gwedi rhoi ar gof a llafar gorsedd y maint hysbysrwydd a gafied, 
y rhoddwyd y cyfan y drydydd waith ar osteg a rhybydd undydd 
a blwyddyn, a phan ddaethant bawb o doethion Cenedl y Cymry 
yngorsedd y waith hono, y dangoswyd drefn a deddf ar wybodaeth 
ac addysg yr hen ddoethion a fuant gynt, a chyda hynny Dos- 
parth Cerdd dafawd gwaith Tydain Tad Awen y gwr a wnaeth 
Gerdd Gymraeg ddosparthus gyntaf erioed, a gwedi rhoddi barn 
ar y ddosparth honno, ac ar bob arall o addysg a chof am a fu gynt 
erchi y wnaeth ir tri phrydydd a gafwyd yno yn oreuon roddi'r 
cyfan ar gof can a llafar y modd y gellid hawsaf ddysg a chof 
trefnus arnynt, a hynny a fu, a gwedi Dyfod y tro nesaf yngorssedd 
a dangos eu Cerddi Tafod, y barnwyd eu rhoddi dair gwaith olyn- 
ol dan osteg a rhybydd undydd a blwyddyn a gwedi gorphen y tair 
Blynedd a dyfod yngorsedd fe drefn wyd gradd i bob un oV tri 
Phryddion hynn, gan nad oedd yn eu herbyn, nag yn erbyn eu 
Cerddi na llafar na llais gan wlad na gorwlad, a threfnu o'r awr 
hynny hyd fyth bythoedd a wnaethant, a chadarnhau Breiniau a 
Defodau ac wrthynt rhoddi Beirdd o hynny hyd fyth, a Breiniau 
a Defodau Beird Ynys Prydain au gelwir a galw pob Bardd yn 
Fardd wrth fraint a Defod Beirdd Ynys Prydain. Gwedi trefnu 
y pethau hyn fe gymmerwys y tri Phrifardd hynny, nid amgen 
na Phlennydd, Alawn, a Gwron. Awenyddion attynt yn Drofed- 
igion, iddei dysgu au hathrawiaethu ynghelfyddyd Barddoniaeth, 
a thrwydded a rodded i'r Beirdd au hawenyddion am hynny gelwir 
y Beirdd yn Drwyddedogion Braint, ar Awenyddion Trwydded- 
ogion jS d a gwneuthur hynny oil ym mraint Bhaith Gwlad ac 
Arlwydd, a llyma ddangos y Breiniau ar defodau hynny, sCr modd 
au cynnelir gan Lafar a Chof, a defod Gorsedd. 

Gorsedd Beirdd Ynys Prydain a gynnelir ac a gedwir ar fann 
amlwg yngolwg a chlyw Gwlad ac Arlwydd, ac yn wyneb haul a 
llygad goleuni sef nid rhydd cadw gorsedd dan do nag ar hyd nos, 
eithr lie bo a thra bo gweled haul yn yr wybren sef y dywedir fal 

Gorsedd a Chadeir Beirdd Ynys Prydain a gynnelir yn yr am- 
Iwg yn wyneb haul a llygad ac yn rhyddyd wybren egored fel ai 
gwelo ac ai clywo bawb. 


Ni ddygant y Beirdd arf noeth yn erbyn neb, nac yngwydd 
neb ; ac nid rhydd i neb ddwyn arf noeth lie byddo Bardd, can 
mae gwr wrth Heddwch a nawdd, a chyfiawnder yw Bardd. 

Barn Gorsedd Beirdd ynys Prydain a fydd ym mraint y trechaf 
o nifer wrth fwrw coelbren, neu ryw ffordd arall a wypper y trech- 
af o rif, sef y gorfodrif : ac ai cynnullier, a gwneuthur pob gor- 
chwyl ym mraint Barn Gorsedd. 

Modd y gwypper Barn gorsedd yw hynn, yn ol Barn a nawdd 
yr orsedd a ddangoser ar a fo cais ac achos yna ei roddi wrth 
gyrch ail orsedd, ac o gael Barn a nawdd yr ail orsedd ei roddi ar 
gyrch y drydedd orsedd, ac o gaffael Barn a nawdd honno, cadarn 
y bernir a ddangoswyd a Chyfallwy. ac nid oes Barn Gorsedd 
amgen na hynny. 

Yr orsedd gyntaf i bob cais a dangos a elwir Gorsedd gyfarch, 
ac o gael nawdd a Barn honno myned ar gyrch gorsedd yr ail 
waith. ar orsedd honno a elwir Gorsedd Hawl. ac o gael nawdd 
Barn yn honno cyrchu'r drydydd a galw honno Gorsedd gyfallwy, 
a chyfallwy y gelwir o hynny i maes a fu wrth gais neu achos 
gorsedd. ac heb farn a nawdd y tair gorsedd hynn, nid a unpeth, 
ai can, ai beth bynnag y bo, ym mraint Gorsedd Beirdd Ynys 

Nid oes Bwys na deddf nac awdurdawd ar na chan nac un peth 
arall, ai cof, ai addysg, ai hysbysrwydd y bo, na pha bynnag onid 
el wrth farn a nawdd Gorsedd Gyfallwy Beirdd Ynys Prydain. 
yna Gorsedd a chyfallwy y byddant. 

Ef a ellir cynnal Cyfarch a Hawl ynghadair Beirdd Gwlad a 
Chyfoeth na fo wrth fraint Unbennaeth Prydain. megis pei cyn- 
nelid yng Nghadair Morganwg neu Gadeir Gwynedd neu unrhyw 
Gadeir arall. eithr nis gellir cyfallwy ond yngorsedd Beirdd Ynys 

Pedair Cadair wrth Gerdd a Barddoniaeth y sydd yng Nghym- 
ru nid amgen, Cadair Morganwg a Gwent ac Ergain ac Euas ac 
Ystradyw. ai Gair cyfarch a Chyswyn yw Duw a pkob Daioni. 
Ail yw Cadair Deheubarth a Dyfed a Cheredigion. ai gair y3 yw 
Galon wrth Galon, y Drydedd Gadair yw un Bowys a Gwynedd 
*? Gonwy, a'i gair cyK yw a A laddo a leddir. a'r Bedwaredd 
Gadair yw un Gwynedd, a Mon, a Manaw. ai gair cyK yw lesu. 
neu o lesu nad gamwaith medd hen gof Llythyr. ar pedair Cadair 
hynn a ellir eu cynnal yn un man y bo achos yn Ynys Prydain, 
eithr trefnusaf yw ei cynnal yn eu hardaloedd eu hunain, lie ni raid 
wrth rybydd un dydd a blwyddyn, a rhaid yw hynny lie bo amgen. 


Gorsedd Beirdd Ynys Prydain a gynnelir ym mhob man Gorsedd 
egored, sef a roddwyd ar osteg a rhybydd undydd a blwyddyn oni 
boi Cyfallwy; a lie ni bo felly myned wrth fraint a Defod gan os- 
teg a rhybydd a hawl a chyfarch oni bo Cyfallwy. ac yn y modd 
hynny y gellir deffraw Cadair a gorsedd lie y mynnir, ac y bo 
rhaid ac achos. 

Cadair na fu cynnal ami ynghof neb byw a elwir Cadair Gwsg 
parth ei thalaith ei hun eithr braint effraw iddi a fydd ymhob 
Cadair neu orsedd arall a fo'n efFraw. megis y gellir Cynnal Cadair 
Lundain, neu un Gerniw a Dyfnaint, neu un gadair arall yng 
Nghadair Morganwg. neu un Gwynedd o byddant efFraw. A Barnu 
pob Cadair yn efFraw yng Ngorsedd Beirdd Ynys Prydain. 

Ar Bedwar Amser Arbennigion yn y flwyddyn y mae cadw a 
chynnal Gorsedd a Chadair wrth a Defod Beirdd Ynys Prydain, 
nac ym mraint unrhyw Gadair Ardal ba bynnag. sef ywV amser- 
oedd hynny pedwar Bann Haul, sef y Cyntaf J^Y Alban Arihan, 
ai syrth ar y ddegfed ddydd o Fis Rhagfyr pan y byddo dydd 
Byrraf y gauaf, ar dydd hynny y Cyntaf o'r flwyddyn a'r gauaf 
herwydd Defod yr hen Gymry. a chyfrif y Beirdd herwydd hen 
gof a chadw. Yr ail yw'r Alban Eilir ai syrth ar y ddegfed 
ddydd o fis Mawrth, ar dydd Cyntaf o^r Gwanwyn yw. Y Tryd- 
ydd yw'r Alban Hefin, ai syrth ar y ddegfed ddydd o fis Mehefin, 
a dydd cyntaf yr haf yw, a dydd hwyaf yr haf. y Pedwerydd yw'r 
Alban Elfed ai syrth ar y ddegfed ddydd o fis Medi, a'r dydd 
ar cyntaf o'r mesyryd yw. a hefyd dydd Cyhydedd haul y Mesyryd. 
ac y dyddiau hynn y cadwent y Beirdd ei gorseddau au Cadeiriau, 
ac ar yr undydd blaen ac ol or pedair Alban, ac y trafodant eu prif- 
orchwylion, ag a drefnant a fo achos. y dydd o flaen yr Alban a 
elwir Gwyl yr Alban, ar dydd ar ol Gwledd yr Alban, a rhydd ac 
egor bob un o honynt megis yr Alban, yn dri diwarnod y cyfan 
ymhob Alban, ac ernynt y gellir trafod a fynner a fo wrth gais ac 
achos yng Ngorsedd a Chadair, heb na gosteg na rhybydd. 

Dyddiau rhagorsedd a rhaccadair ydynt ddyddiau Bann Lleuad. 
sef y Cyntaf dydd newyd lleuad a elwir Cyntefin y lleuad, ar ail 
yw dydd banner cynnydd lleuad a elwir Adfann cynnydd, y tryd- 
ydd yw dydd y llawn lleuad a elwir y llawn llonaid, a'r Pedwerydd 
yw^r Adfann Gil, sef dydd banner Cil y lleuad. ac ar y dyddiau 
Bann ac adfann lleuad hynn, y mae cynnal rhagorsedd a rhaccad- 
air a golychwyd er addysg ac athraw Gwlad a chenedl. ac er dangos 
i Awenyddion a noddedigion y petheu a ddylynt eu dysgu au 
gwybod, au gwneuthur, ac yn y rhagorseddau a'r rhaccadeiriau 


hynn nis gellir rhoddi dim ar osteg a rhybydd, na myned ynghyf- 
arch gorsedd, nac wrth hawl, nac yn gyfallwy. eithr wrth addysg 
a dangos yn unig. ac yn nawdd, ac nid wrth farn, Beirdd Ynys 
Prydain, can ni wedd hynny, ac nid deddfol eithr ar y Pedair 
Prifwyl Arbennigion. 

Llyma'r modd y greddir Beirdd ym mraint Gorsedd Prifardd 
Pendant neu Brydydd, a elwir hefyd Bardd Braint, a Thrwydd- 
edog Braint a radder yn Brif-ddefodawl o Drofedigaeth, sef ym- 
rodd yn awenydd dan Athraw o fardd Gorseddawg oni ddysgo yn 
gwbl y gelfyddyd wrth Gerdd Dafod, ac o farnu ar Gerdd, ac o 
fedru a barnu ar y laith Gymraeg, ac y gwyppo Gyfrinach a 
Breiniau a Defodau Beirdd Ynys Prydain. ac y gwyppo dri chof 
a thair Coel Beirdd Ynys Prydain, nid amgen na Chof Can, a 
Chof llafar Gyfallwy. , a chof defod. a'r Tri choel, nid amgen na 
llafar Gwlad, a chadw Coelbren, a chyngyd ymbwyll. a Gwybod 
Bannau Dwyfoldeb, a Deddfoldeb, a Doethineb, fal ac y bont gyf- 
allwy a chadarn gan Farn ac yn nawdd a chadw Gorsedd Gyfall- 
wy. ac o wybod hynn o bethau a'u dangos gerbron Gorsedd. a 
myned ynghyfarch, ac wrth hawl, ac ym mraint Barn ac o hynny 
yn fardd Cyfallwy, y Bernir ef yn Orsedd a rhoddi Cadair iddo, ac 
yna Bardd Gorseddog ym mraint y Gadair honno y bydd, a gwedi 
y rhoddir iddo dair Cadair, gradd iddo yw Bardd Gorseddog wrth 
fraint a defod Beirdd Ynys Prydain. f 

Ail ffordd o raddoli Prydydd yw, lie na bu Trofedigaeth, ei 
roddi dan osteg a rhybydd undydd a blwyddyn, fal y y gellir yn 
llafar y neb a wyppa achos nas dylid, neu nas gellid Bardd o hano, a 
lie nis gellir dangos hynny o betheu, myned ynghyfarch gorsedd a 
wna ef. yna yn hawl, ac o hynny wrth farn gorsedd oni bo cyf- 
allwy, ac yna drwy fraint Cadeiriau yn Fardd wrth fraint a Defod 
Beirdd ynys Prydain. yn orseddog cyfallwy. 

Trydydd ffordd y greddir Prifardd o Brydydd yw lie nas gellir 
tri Bardd gorseddog Cyfallwy yngorsedd, a chaffael awenydd an- 
nhrofedig ei roddi wrth raith drichannyn ar air deuddeg o Gywir- 
iaid Gwlad ac Arlwydd, neu ynteu ar air ynad neu ynteu Golych- 
wydwr a ddywettont ar eu Cydwybodau y gellir Bardd o hanaw, 
ac 0"! farnu'n Fardd gan y Baith honno iawn yw iddo gadair a 
gorsedd ym mraint Pwyll ac Angen a Rhaith Gwlad fal y gellir 
Gorsedd Beirdd gyfiawn can nis gellir gorsedd na chadair wrth 
fraint a Defod Beirdd ynys Prydain oni bydd tri Phrifardd cyf- 
allwy sef yw hynny gorseddog. can nis gellir trechaf o rif heb dri 
o leiaf, ac nis gellir Barn gorsedd eithr ym mraint y trechaf o rif. 


Lie ni bo namyn un Bardd cyfallwy wrth fraint a Barn Gor- 
sedd, iawn yw iddo herwydd Pwyll ansawdd ac angen rhoi gradd 
a chadeiriau i ddau Awenydd lie y gallo ddywedyd ar ei air ai 
gydwybod y gellir Beirdd o Brydyddion o henynt. canys heb hynn 
nis gellir cynnal Addysg Beirdd ynys Prydain. ac o barth Deddf 
a Defod nid Cadarn ond Angen. ac yn hynn o fodd y cedwir rhag 
myned ynghwsg, ac o hynny ar goll, Beirdd, a Barddoniaeth Beirdd 
Ynys Prydain. a hynn nis gellir ei wneuthur onid yn y bcTn Bri- 
feirdd Ansoddawl o Brydyddion, Canys o brydydd yn gyssefin y mae 
Barddoniaeth ac nis gellir un peth o'r Byd onid ym mraint ei Brif 
a chysefin Ansawdd. Deddf angen ydyw cael a fo brif anghenraid 
yn y modd y gellir lie nis gellir y modd a fernir yn oreu, a chyd- 
ddwyn a rhaid lie nis gellir dewis am hynny deddf wrth bwyll ag 
ansawdd yw Angen, a rhydd yw deddfu gan angen, lie nis gellir 
Barn o raith a^r trechaf o nifer. a gwedi gorfod ar angen yn y modd 
y dangoswyd, nid rhydd graddoli a Breiniaw Bardd namyn yn 
ddefodawl gan farn a rhaith gorsedd, neu gan farn a rhaith Gwlad 
dan osteg a rhybydd undydd a blwyddyn a myned wrth wrth gyf- 
arch a hawl oni bo cyfallwy yngorsedd. 

Un ymhlaid ac wrth achos Gwlad a chenedl y bernir a wnelo 
gan angen a fo daionus wrth bwyll ac Ansawdd lie nis yn iawn 
amser farn wrth raith gwlad, neu raith Gorsedd gan drechaf o 
nifer, Ac Un yng Ngwrth ac yn erbyn Gwlad a Chenedl y bernir 
a wnelo beth bynnag or byd gan Rhwyf a Ehyfyg, lie dylid, a'r man 
y gellir, rhaith gyfiawn gan wlad a Chenedl wrth raith a dewis ym 
marn trechaf o nifer, neu lie y gellir gan orsedd wrth fraint a De- 
fod gyfallwy o raith gyssefin, sef o ddeddf yn hanfod o raith Gwlad 
a Chenedl a Deddf yw hynn o bwyll a barn gan feirdd ynys Pry- 
dain ac nis gellir a el yn ei herbyn. ac nid cyfiawn ei hebcor. 

Lie nis gellir un Bardd o Brydydd Gorseddog bernir y Fardd- 
oniaeth a Breiniau a defodau Beirdd ynys Prydain ynghwsg, ac 
nis gellir yn ddeddfol eu effraw onid gan fyned wrth raith Gwlad 
a a chenedl jjj; osteg a Rhybydd undydd a blwyddyn dair blynedd 
olynol, ac yna myned wrth orsedd hyd yn ydd eler yn gyfallwy ac 
yn y modd y dangoswyd, fal y gwnaethpwyd yn Amser Prydain 
db Aedd Mawr. 

Tair Achen wahanred y sydd ar Feirdd Ynys Prydain ym 
Mraint Prifeirdd, a Phrifeirdd y gelwir bob un o'r tri am eu bod 
o gyssefin hanfod wrth ddeddf a defod a braint Gorsedd gyssefin 
Beirdd Ynys Prydain yn Amser Prydain ab Aedd Mawr. Cyntaf 
yw Prydydd, sef Prifardd pendant, neu Brifardd Cyssefin ac nis 


gellir hwn onid o wr a fo Prydydd wrth Awen a Chelfyddyd, a 
Throfedigaeth, ai ddyled yw prydu, a chynnal Cof Braint a Defod, 
a chadw Barddas rhag ei myned ar gam a choll. Ail yw Ofydd 
ac nis arno Drofedigaeth eithr yn ol ai gradder Yngorsedd. sef yw 
Ofydd gwr wrth Awen, ymgais a dichwain. ai ddyled yw gwell- 
hau ac amlhau dysg a gwybodaeth ai roddi wrth farn gorsedd 
a wnelo onid el yn gyfallwy. Trydydd yw Derwydd ac nis gellir 
hwn onid o un or ddau arall sef y naill ai Prydydd ai Ofydd gan 
farn a rhaith Gorsedd, a gwr wrth wrth bwyll ac ansawdd a gorfod 
y bydd. ai ddyled yw Athrawiaethu, a chynnal rhagorsedd, a rhac- 
cadair a Golychwyd ar fannau ac adfannau Lleuad, ac ef a ddysg 
gyfrinach Barddas a Dwyfoldeb, a doethineb a moesau daionus. a 
Braint ac enw Prifeirdd a berthyn ar bob un o'r tri hynn ac yn 
ogyfuwch brain t a bonedd y naill a'r Hall o honynt. 

Y modd y Gradder Ofydd yw ei roddi ym marn Pencerdd sef 
yw hynny Prifardd Gorseddog, a ddywetto ar ei air ai Gydwybod 
y gellir Bardd o hanaw, ac yna myned wrth farn a rhaith gorsedd. 
a phan el yn gyfallwy y bydd iddo Fraint Prifardd Cyssefin. a 
rhydd iddo wneuthur yngorsedd a wnelai Brifardd Cyssefin o 

Rhydd yw i Brifardd cyssefin gymmeryd Gradd a Braint ofydd 
ym mraint a ddangoso gerbron Gorsedd heb amgen na Nawdd 
cyfarch, oV addysg ar awenyddiaeth a fo dyled ar Ofydd Cyssefin, 
sef gwellhau, ac Amlhau gwybodaeth. 

Rhydd yw Gradd a braint Ofydd i Brifardd a ddywetto ar ei air 
ai gydwybod y gellir Bardd o wr a gaffo ym mraint hynny Farn 
a Nawdd Gorsedd, can y y bernir nis gellir amgen na bod y gwr a 
farno ar Awen a chelfyddyd a chaffael ei farn ef yn gyfiawn gan 
Farn a nawdd gorsedd, yn deall y cyfryw awen a chelfyddyd, ac 
ac yn yr hyn a ellir parth gradd a braint o henynt. am hynny dau 
rhyw Ofydd y sydd, Ofydd Cyssefin, ac ofydd braint sef yw hynny 
Prifardd o Brydydd neu o Dderwydd a gaffo radd Ofydd yngorsedd 
ym mraint a wnelo ef o'r hynn a ddeddfai wr yn Ofydd Cyssefin. 
lawn yw i Ofydd Cyssefin ymarfer a Swydd Prifardd Cyssefin 
yngorsedd lie na bo'n erwynebol un Prydydd o Drofedigaeth, neu 
o hawl a braint gyfallwy. 

Lie ydd elo Bardd o Ofydd Cyssefin yn Brifardd efe a elwir yn 
Brifardd Braint ac nid Prifardd Cyssefin, ac er caffael hynny o 
radd, digon yw iddo ddangos oi waith ei hun yngorsedd, Gerdd 
dafawd a ellir Barn a nawdd gorsedd ami, ac o gael hynny Pryd- 
ydd ei bernir ef a rhydd iddo fraint a swydd Prifardd, a lie y bo 


Bardd o Ofydd cyssefin yn myned ynghadair a gorsedd, man na 
bo Prifardd Cyssefin, ac ymarfer a swydd a braint a ddylit ar 
Brifardd, a mynedd oil a wnelai gan Orsedd herwydd Braint a De- 
fod oni bo Cyfallwy, yna rhydd iddaw, a hawl, ymarddelw a Braint 
a Swydd Prifardd neu Brydydd, a rhai a wedant mai ei ryw ef yn 
unig a ddylit ei alw yn Drwyddedawg Braint. ac nis dylit ei alw 
yn Drwyddedog Cyssefin, can ni bydd felly neb namyn Prifardd o 
Brydydd Trofedig. 

Derwydd a reddir wrth raith a Barn Gorsedd, ac bydd ef yn 
Brifardd Cyssefin nid rhaid namyn y rhaith gan fwrw Coelbren ac 
yna Cyfallwy ; canys Cyfallwy y bydd bob peth a wneir yngorsedd 
parth ac at Fardd Gorseddog neu Gadeiriog, heb achos cyfareh a 
hawl, can mai wrth hawl yw ef yn barawd, ac yn nawdd ei hawl. 
Ef a ellir Derwydd o Ofydd Cyssefin gan raith Gorsedd, ac yna 
Cyfallwy y bydd, rhai a ddywedasant y gellir graddu Awenydd 
Trofedig yn Dderwydd ac o hynny bod yn Dderwydd Cyssefin, 
eithr nid Gwir hynny, can nis gellir Awenydd Trofedig onid o wr 
wrth Gerdd dafawd, a Phrydydd yn nawdd ac wrth hawl Beirdd 
Ynys Prydain y bydd efe, am hynny nis gellir o gyssefin ansawdd 
a Defawd nad Gradd Prydydd neu Brifardd Cyssefin yw'r un a 
rodder ar Awenydd Trofedig can nis gellir o fyned gwr wrth Drof- 
edigaeth a Cherdd Dafawd yng ngradd wrth Farn a rhaith Gor- 
sedd, nad Prifardd Cyssefin y bydd a hyn o anfodd oil a ellir ei 
ddywedyd a?i ddychymmyg ai haeru. eithr Gwir yw hynn sef y 
gellir ar yr un anadl ac ymmod a llafar ai greddir ef yn Brifardd 
Cyssefin ei drefnu ef yn Dderwydd. a gyrru hynny o radd arno 
dan yr un. 

O ba radd bynnag y bo Derwydd neu oes bydd Trofedig o 
Drwyddedog nawdd, os ymerfyr ef a Swydd a gorchwyl unrhyw 
radd arall yng Ngorsedd a Chadair a myned o hynny yn nawdd 
Gorsedd neu Gadair, graddedig y bernir ef ym mraint Hawl ac 
Arddel a nawdd Gorsedd, fel y bydd Prifardd o roddi Gwir hyd 
yng ngradd Gorsedd ar air a chydwybod parth ac at Ofydd sef y 
Bernir ei fod yn hynny yn myned gan bwyll ac ansawdd wrth 
Angen a gorfod gwirionedd ac wrth hynny yn ymarfer a braint a 
swydd Derwydd ac nis gellir iawn ymarfer a dim heb ei ddeall. a 
bernir deall ar hynny o beth lle^dd elo a wneythpwyd felly wrth 
farn ac yn Nawdd gorsedd, ac yna Braint iddo radd ar a gafwyd 
wrth farn a nawdd ar ddeall gantho, heb ymhellach parth Barn a 
rhaith, eithr ei roddi ar giyw a gosteg a rhybydd gorsedd, ac yn 
unwedd y bernir am Ofydd yn ymarfer onid el a a wnelo ef yn 


nawdd G-orsedd, a Gorchwyl a Swydd Prydydd sef prydu a chyn- 
nal cof, neu o fyned wrth bwyll ac Ansawdd ac Angen a chaffael o 
hynny nawdd Gorsedd, yna Derwydd y bydd a braint iddo fyned 
yngolychwyd a chynnal rhaccadair a rhagorsedd ar yr amseroedd 
defodawl a deddfedig. 

Nid rhaid i Brydydd o Brifardd Cyssefin aros Gradd wrth farn 
a rhaith Gorsedd er gallu ymarfer a swydd a gorchwyl Derwydd, 
namyn rhoddi hynny ar glyw o gosteg Gorsedd neu Gadair, can 
mai gwr wrth bob addysg cyfallwy ym mraint Barddas a Barddon- 
iaeth yw Prydydd o Brifardd Cyssefin. can mai arno ef y mae cyn- 
nal cof a gwybodaeth hysbysrwydd am Farddas ac nis gellir hynny 
heb ei ddeall ai wybod yn gyfiawn o chyflwyr, a hynny yng wybod 
a Barn Gorsedd a rhydd yw i bob gradd wrth gerdd a Barddon- 
iaeth ymarfer ar swydd ar addysg a'r gelfyddyd a wyppo yng 
ngwybod a Barn gorsedd heb na barn na rhaith gorsedd ymhellach, 
eithr cadarn yw a chyfallwy, heb mwyach yn y byd, y radd iddaw. 
namyn na bo defod o syberwyd rhoddi a wneler ar glyw a gosteg 
a rhybydd Gorsedd rhag digwydd annhrefn ac annefod 

Dau rhyw Awenyddion y sydd, nid amgen Trofedig nawdd a 
Throfedig braint, Trofedig Nawdd yw yr un a gymmero Bencerdd 
o Brydydd Gorseddog atto iddei ddysgu ai athrawiaethu yng 
Nghelfyddyd Barddoniaeth, a chyfrinach Barddas, ac yng nghof 
Breiniau a Defodau Beirdd Ynys Prydain. ac fel hynn y bydd oni 
ddysgo^r cwbl. ag yna myned yng Nghyfarch Gorsedd, am ei radd 
ac o fyned hynny yn Nawdd Gorsedd, Trofedig Braint y gelwir 
ef, ac o enw a galw arall Trwyddedog Nawdd. can y bydd iddo 
Drwydded Prydydd yn nawdd Gorsedd sef yw hynny Trwydded 
Mab Aillt a Syberwyd Cymro Cynhenid a bod wrth hynn ynnydd 
el yn orseddog, sef, yn Brydydd wrth farn a rhaith Gorsedd Gyf- 
allwy, a sef yw hynny Prydydd Gorseddog neu Brifardd Cys- 

Dau ryw Nawdd y sydd, a Cyntaf e elwir Nawdd Beirdd Ynys 
Prydain ac yn hwnn y mae pob Cymro cynhenid a fytho wrth 
addysg Beirdd a Barddoniaeth, ac o hynny yn Gywiriaid, Gwlad, 
a phob un na fytho felly gwr wrth ddifrawd ac anraith y gelwir ef. 
y ddwyfed Nawdd y w Nawdd Gorsedd, sef y w hynny o fyned yng 
Nghyfarch Gorsedd a chaffael Nawdd, sef yw'r nawdd honno Barn 
wrth raith Gorsedd y gellir a geisier, megis ac y mae Trofedig 
Nawdd yn myned ynghyfarch Gorsedd am ei radd a chaffael Barn 
defodawl gorsedd y gellir Prydydd o hanaw, yna Trofedig Braint y 
bydd efe, a nawdd gorsedd y gelwir a fo braint wrth y farn honno. 


ac yn y nawdd honn y mae pob Arglwyddi Gwlad a Chyfoeth a phob 
gwr wrth raith Gwlad, a phob ynad, a phob dysgawdr, a phob Go- 
lychwydwr, a phob Mab Aillt wrth swydd a chennadaeth ei wlad 
ai Arlwydd. a phob gwr wrth Gennad Gwlad a Gorwlad. A phob 
gwr wrth gennad Heddwch a Brawd. a phob gwr a ddangoso wellhad 
ac amlhad ar nebryw gelfyddyd a gwybodaeth a fo er lies Byd a 
\ Bywyd. Nawdd Bardd graddedig yng Ngorsedd yw iddo, am radd 
amgen nac a fo'n barod arnaw, myned wrth gyfarch hyd yn Nawdd, 
ac yna cadarn y bydd a gais, a chyfallwy. Nawdd Trwyddedawg 
Nawdd neu Drofedig Braint yw oi fyned wrth gyfarch Gorsedd 
hyd yn Nawdd rhoi Cadair iddaw, ac yna myned wrth hawl gor- 
sedd dros flwyddyn, ac o gael Nawdd ail Orsedd, y rhoddir Cadair 
arall iddaw, ac ym mhen y flwyddyn myned yng ngorsedd ^ Ar- 
ddelw, hyd yn nawdd yr orsedd honno yna Cadair iddo, a gor- 
seddog a Chyfallwy y bydd ef, ac wrth fraint a Defod Beirdd 
Ynys Prydain. 

O chaiff Brydydd o Drwyddedog nawdd, Gadair mewn tail* 
gwlad yn yr un flwyddyn, a dangos o hynny yng ngorsedd Beirdd 
ynys Prydain gynted ac y mynno, Bernir y Prydydd hwnnw yn 
Fardd Gorseddog o Brifardd Cyssefin. 

Trwydded Bardd gorseddog yw hynn, sef heblaw y pumerwi 
rhyddion a ddylid iddo ym mraint Cymro cynhenid, pumerwi 
rhyddion eraill neu eu dogn au gwerth a dogni hynny yn y maint 
a fo raid ar yr eraid gan raith a barn Gwlad a chyfoeth, a dogn 
hefyd a fydd i fardd am ei gerdd yn ol y bernir yng Ngorsedd 
Gwlad ac Arlwydd neu gan Raith Gwlad. a dogn yn yr un modd 
i Fardd wrth addysg a golychwyd, dogn hefyd a fydd i Brydydd 
o bob neithior frenhinawl, ac o bob neithior fonheddig sef yw hynny 
o Gymro a Chymraes gynhenid, am gynnal cof a dwyn eu hachau. 
fal y bo diogel eu b S u gynhenid. dogn hefyd y sydd am gerdd a 
Chof pob gweithred folianus a wnelir, ac os o ungwr y bydd y 
weithred honno dogn o ddefod gadarn a fydd i'r Prydydd, ac o 
wlad a Chenedl y bydd yna braint cylch clera a fydd Tr Prydydd 
a wnelo gof a cherdd yn y wlad a'r genedl honno, a rhoddion o 
syberwyd a fydd iddo, a lie ni chaffer syberwyd ceiniog o bob arad. 
a rhaid yw rhoddi y Cerddi cof hynny wrth farn gorsedd fal y 
gwelir eu gwired a^u celfyddyd cyn gallu braint cylch clera. 
Braint yw hefyd Cylch Clera i Feirdd a Throfedigion braint 
unwaith bob tair blynedd, a rhoddion o syberwyd a fydd iddynt, 
ac nid oes na deddf na defod ar hynny, namyn cariad a pharch, 
a syberwyd. 


Defod a ellir ar bob peth a fo wrth bwyll. A Defod a braint ar 
bob peth a fo wrth bwyll ac ansawdd, a lie bo pwyll, ansawdd, a 
gorfod yna deddf. sef yw gorfod, lie nis gellir cystal a bod yn am- 
gen. Ag ym mraint Pwyll Ansawdd a gorfod y deddfwyd gyssefin 
Breiniau a Defodau Beirdd ynys Prydain. am hynny Barn yw 
nas gellir nad Derwydd cynhwynawl yw pob Prydydd o Brifardd 
cyssefin. nis gallwyd yn gyssefin Fraint a Defod ar Feirdd Ynys 
Prydain heb Awen, ymgais a dichwain, heb radd heb drofedigaeth, 
ac yn hynn o beth y saif braint ac angen Ofydd, sef o hynny Pri- 
fardd Cynhwynawl y bydd ef, can nis gellid amgen yn gyssefin, 
am hynny a fu gan bwyll ansawdd a gorfod yn gyssefin a erys 
felly tra fo byw a bod, y goreu a'r gwiraf ei gof gan wybodaeth a 
chelfydd wrth gof a chadw a ddangoses wybodaeth a chelfydd 
yngorsedd gysefin Beirdd Ynys Prydain, am hynny a fo cadarnaf a 
chywiraf ei gof ai gelfydd wrth gof a chadw yw Awenydd Trofedig 
o Brydydd. nis gellir am hynny nad efe yw'r goreu o gyfiawn bwyll 
ac Ansawdd i ddwyn swydd a braint a dyled cynnal cof a chadw ar 
Gyfrinach a chelfyddyd, a gwybodaeth Beirdd Ynys Prydain. ac 
am a ddangoswyd nis gellir gwybod pa un a fu gyntaf o dair Achen 
y Prifeirdd na pha un a fu oreu a llesiolaf, achaws hynny y bernir 
bob un o honynt yn ogyfuwch Urddas a'u gilydd, sef y naill ar 
Hall, eithr cyfurddas, cyfunbwys, cyfunbarch a'u bernir gwedi 
yddelont wrth radd gorsedd gyfallwy, a phen a phont rhag pawb 

Sef y modd y maent yn Ben ar bawb yw deddf bod gair eu gair 
hwy ar bob gair o anfardd, can nid rhyw na phwyll na bo mwy 
gwir, a gwybodus, a chadarn, a ddywetto Bardd nac a ddywetto 
anfardd, a'r modd dylynt fod yn Bont i bawb yw'r ddyled y sydd 
arnynt addysgu pawb o gywiriaid gwlad a gwerin byd gan eu 
dwyn dros gors anwybodaeth, a bod yn hynny yn Iwybr a phont 

Nid oes cadarn ar wir eithr ym mraint Llafar gorsedd Beirdd 
ynys Prydain, ac ar lafar gorsedd y dylit pob gwybod a el ynghor- 
sedd oni bo cyfallwy. Ac nid oes o air nac o ddefod yn y Byd a el 
yn erbyn Llafar Gorsedd Beirdd ynys Prydain. sef hynny y gel- 
wir y datgan a wneir yngorsedd ar a wypper gan feirdd ynys 
Prydain ar gof a chadw or pethau aV celfyddydau a wiriwyd 
yngorsedd onid aethant yn gyfallwy a chadarn. ac nis gellir barnu 
yn Wir cadarn namyn a ddangoswyd yn yd aeth yn gyfallwy a 
chadarn yng Ngorsedd Beirdd Ynys Prydain, ac o hynny ei fyned 
ar Lafar Gorsedd, ac ar Gerdd dafawd Gyfallwy. 


Nis gellir braint ar na Cherdd, na llafar, na defod, yng Ngorsedd, 
a fo anwir, ac anhangnef, ac anneddf, ac nis gellir derbyn nac an- 
wiredd neu anhangnefedd, nac anneddfoldeb, ar gerdd, nac ar lafar, 
nac ar gof, nac ar ymddwyn, gan Feirdd ynys Prydain yngorsedd, 
canys anghenneddyl iddynt gynnal a chadarnhau Gwir, a heddwch, 
a deddf, a gwrthfod pob peth a el yn erbyn y pethau hynny. 

Y neb a chwennycho addysg a braint wrth gerdd a Barddon- 
iaetli ym mrain Beirdd Ynys Prydain ymgeisied a barn a chof a 
llafar gorsedd gan Athraw o Fardd gorseddawg, ac yna coffhau 
yng Ngorsedd y gwr wrth ymgais yn Awenydd ; neu Drofedig 
Nawdd, yn nawdd Beirdd Ynys Prydain, ac yna cymmeryd y 
Bardd Gorseddawg yr Awenydd attaw iddei athrawiaethu a gyrry 
dysg a gwybodaeth Arnaw, y dyled yw ei ddwyn yngorsedd neu 
Gadair unwaith o leiaf yn y flwyddyn, a theirgwaith yn y flwyddyn 
o leiaf myned ag ef i Ragorsedd neu raccadair fel y caffo addysg 
ym mreiniau a defodau, ac yng nghof a chadw Beirdd a Llafar 
Gorsedd. a dangosed yr Athraw gan neu Gerdd dafawd o waith ei 
Awenydd Trofedig yngorsedd neu Gadair unwaith o leiaf yn y 
flwyddyn a cheisied farn arni o bwyll a deall y neb o farn gor- 
seddog ai rhotho, a phan wyppo'r Awenydd y maint a fo gofyn 
o^r gelfyddyd wrth gerdd dafawd, sCr tri chof, a'r Breiniau, aV 
Defodau a chyfrinach Barddas, a Bannau doethineb, a medru ar 
gerdd dafawd oi waith ei hun yn ddifai ddiwall ym marn Pencerdd, 
sef yw hynny Bardd Gorseddawg, eled ynghyfarch Gorsedd, ac o 
hynny hyd ei ddiben wrth a ellir o hanaw ym marn defodawl 
Gorsedd. fal y dangoswyd or blaen 

LLYMA son am bethau defodawl wrth bwyll ac Ansawdd a geffir ar 
gof a Defawd Beirdd Ynys Prydain, eithr nis bernir yn gynneddf- 
awl wrth Angen. am y gellir pob gwir a gwybod a phob cof a chadw. 
a phob Celfyddyd ac Addysg hebddynt. eithr cadarnhau ac amlyc- 
cau cof a chynneddfau a wnant, am hynny ef a ganmolir cynnal ar 
gof ac arfer y pethau hynn. sef ydynt oil o hen ddefodau ar gof a 
chadw Gorsedd, a llymma sydd o honynt. 

Defod yw gwneuthur cylch Cynghrair ar ben tir amlwg, a hwnn 
a wneir a meini a'u gosod yn gylch y maint a fo achos o donn a lie 
gwr o leiaf rhwng maen a maen. ac yn wyneb haul y dwyrain lie 
trigwr o leiaf fal y bo hawdd myned yn y cylch, a hwnn a elwir y 
Cyntedd neu y Porth. ac yn ei gyfair ymhellder hyd trigwryd neu 
dri thrigwryd gosod maen a elwir maen Gorsaf a hwnnw ymhrif 
bwngc y dwyrain ac or tu gogledd i hwnnw maen arall yn llygad 
pwngc haul dydd hwyaf yr haf, a'r tu deau Tr maen gorsaf, maen 


arall yn llygad pwngc codiad haul dydd byrraf y gauaf. ar tri maen 
hynny a elwir meini gorsaf, ac ynghanol y cylch maen arall o faint 
mwy na'r lleill ar gyferyd cywir y tri maen gorsaf, a'u llygaid haul 
y bore, meini'r cylch a elwir y meini gwynion, a meini crair, a'r 
maen canol canol a elwir y Maen Gorsedd aV Crair Gorsedd, aY 
Maen Llog, a'r maen Armerth. a'r Cylch hynny a wnelir fal y 
dywedwyd a elwir hefyd Cylch Ambawr, a chylch gorsedd, a 
chylch Gwyngil, y cylch hwnn hefyd a elwid y Trwn mewn rhai 
wledydd, ac ym mewn y Cylch hwnn y cyrchent y Beirdd yng 
Ngorsedd, ac nid defod na syberwyd i neb namyn y Beirdd fyned 
o fewn y Cylch, onis ceisier gan Fardd. 

Defod gyssefin yw dwyn cledd o un oY Beirdd gorseddog ai ddal 
yngwaingerfydd ei flaen, ac nidrhydd i Fardd ei ddal gerfydd ei garn, 
sef y bernir tra delir ef gerfydd ei flaen ai noeth ai afnoeth y bo nis de- 
lir, ac nis dygir ac nis noethir yn erbyn na dyn nabyw na bod, orholl 
fyd, a phan ddeler yn ngorsedd y gyrrer y cleddyf a Haw yngwrth 
ei drafn onid el oi wain a chael craff a gafael arnaw gerfydd ei 
flaen ai osod ar y maen gorsedd, yna datgan gwaedd uwch adwaedd, 
a ddeler gan lafar hyd y lie y dyweder " ni bydd noeth arf yn eu 
herbyn" ymmod o bob un oY Beirdd hyd y maen gorsedd a rhoddi 
o bob un o henynt ei law ar y naill ai'r cleddyf a'i wain a gafaelu 
or Bardd a fo gan Orsedd neu Gadair ymlaen y cleddyf ai osod yn 
y wain lie ai gyrrer yn gwbl gan y Beirdd eraill o gydgynnor- 
thwy Haw ac amcan. a hynny yn arwydd honnaid mai gwyr wrth 
Heddwch a Thangnef yw Beirdd Ynys Prydain ac nis dygant arf 
noeth yn erbyn un dyn, a gwedi darfod hynny o ddatgan y waedd, 
myned wrth achos a gorchwylion yr Orsedd, sef datgan a dangos 
y tri chof a llafar gorsedd, a datgan hengerdd, a dangos cerddi 
newyddion a roddir wrth farn au datgan yngly w gorsedd, a dangos 
cais wrth Gyfarch, a Hawl, a Chyfallwy, a dwyn Graddau ar au 
dylynt, a gwrandaw, a gwneuthur, a llafaru a fo rhaid herwydd 
Braint a Defod, a herwydd pwyll ansawdd a gorfod. a phan ddarfo 
achos yr Orsedd, neu'r gadair, yna datgan yr Argae-gosteg, a 
darfod yr Orsedd, ac ymadael pob un iddei fann 

Defod yw i Feirdd yngorsedd sefyll yn ddiarchen Benn a thraed 
o barch dyled a Gwarogaeth i Dduw. 

Briduw Gorsedd, gan ddefod, yw sefyll gan orsedd a Brysyll 
Prydydd yn Haw ac edrych yn wyneb haul a Hygad Goleuni a dy- 
wedyd ar air a Chydwybod, neu o fodd arall rhoi Haw yn Haw y 
Bardd wrth Orsedd, sef y Pencerdd neuV Cadeirfardd, a dywedyd ar 
ei air a chydwybod, gan edrych yn wyneb haul a llygad goleuni 


Gwisg Bardd a fydd yn unlliw parth y wisg honno, eithr lliw 
priawdbwyll y sydd i bob un o'r trirhyw Prifardd yn wanhanred 
herwydd yr Achen y bo'r Bardd a 1 ! gwisgo, sef y Gwisg Brydyd 
o Brifardd Cysefin a wisg wn o liw glas yr wybren, gan haf a hinon 
yn nod ac arwydd Heddwch a thangnef ac mai trwy hynny o liw 
y gwelir yn oreu y Goleuni a phob gweledig arall, a'r wisg yn 
oleulas gyfunlliw yn nod ac arwydd Gwirionedd, canys cyfunlliw 
trwyddaw a throstaw oil o fann ac o beth bwy gilydd y bydd 
gwirionedd heb o'r lleiaf yn wahanred un man na pheth ar y llall. 
Gwisg Derwydd yw gwyn cyfunlliw am lendid bu ^f d ac addysg a 
dwyfoldeb sef cyfunlliw Gwynn a goleuni ai nod arwydd ef. a gwyn 
cyfunlliw hefyd y bydd gwisg Derwydd yn nod ac arwydd gwir- 
ionedd. Gwisg Ofydd a fydd o'r gwyrdd yn nod ac arwydd twf a 
chynnydd ar ddysg a gwybodaeth, ac yn wyrdd cyfunlliw y bydd 
yn nod ac arwydd Gwirionedd. 

Fob Bardd Gorseddog o bwy achen y bo bynnag, a ddwg yn ei 
law yngorsedd Frysyll neu ffon grair yn gyfunlliw ai wysg, ac yn 
wryd ei hyd, a'r Trofedigion a ddygant bob un ei frysyll o'r trilliw 
Barddomaidd yn frithgymmysg, yn nod ac arwydd Trofedigaeth, 
ac a wisgant ar y fraich ddeau freichrwy or un lliwiau, ac os yn 
nawdd y bydd yr Awenydd, Brysyll banner gwryd, ac os ym 
mraint y bydd sef Trwyddedog nawdd, gwryd y bydd hyd ei 

Lie na bo gwisg gyfan, na'i hachos y Beirdd gorseddogion a 
wisgant bob un ei freichrwy ar ei fraich ddeau o'r lliw a ddeiryd 
iddei achen ai radd. a hynn yw'r mynychaf o arfer gan y Beirdd 
er pan y collasant eu Trwydded. 


GAIR CYSSWYN B. Y, P. Gwir yn erbyn y Byd, 

MOEGANWG neu ESSYLLWG Duw a phob daioni, 


IARLL Nid da lie gellir Gwell, 

POWYS A laddo a leddir. 
DEHEUBARTH Galon wrth Galon, 


BRYN GWYDDON. Coel clywed, Gwir gweled 


CADAIR URIEN RHECED. yn Aberllychwr. a Thaliesin yn Ben Ath- 

raw Myn y gwir ei le 

CADAIR CASTELL RHAGLAN yn Nawdd yr Arlwydd William 
Herbert. Deffro ! mae ddydd, 


WEDI dychwelyd Rhys ab Tewdwr o Lys yr amherawdr yng 
Nghonstinobl. cuttunasant i Sylfaenu Cadair wrth gerdd dafod 
yng Nghastell Nedd ys ef dwyn aradwedd hen gadair a fu yno er 
oesoedd cyn cof, a braint heddwch a Thangnef diymdor ary 
gadair ag ar y lie cyd na bai amser Cair i bob dyn o'r Byd a 
gyrchai yno, bynnag o wlad a Chenedl y byddai, ag ir adwedd 
daeth Pendefigion a goreuon Bonheddigion a Dysgedion a Doeth- 
ion Morganwg a Gwent. a Dyfed a Cheredigion a Gwlad Buellt a 
gereinwg a chyfoeth Reged a'r Tri Chwmmwd, a mawr a gwych y 
buV ymgunnill, a Dwyn yr Hen Fraint ar adwedd, a'r gair Cysswyn 
a ddodwyd oedd Hedd Duw ai Dangnef. a gwedi'r wledd gyntaf lie 
ddoedd naw dan amcan ag arfaeth, Ehys ap Tewdwr a wnaeth yn 
Ansyber a Nest Gwraig lestin, a phan y dangoses hi hynny ym- 
aith ydd ai lestin ai Deulu ai blaid ai Osgordd heb ymgyfarch a 
Rhys ap Tewdwr, achos iddo ef dorri Heddwch Duw ai Dangnef, 
drwy ddangos yr ansyberwyd i wraig Tywysog o Frenin a hon- 
no'n ferch Tywysog o Frenhin nid amgen Bleddyn ap Cynfyn 
Brenin Powys, a Ffrom yn fawr er ei ansyberwyd a wnai Rys a 
dodi Cad ar faes yn erbyn lestyn a drwg y bu'r diwedd i'r ddau 
Dywysog sef y colles Rhys ei fywyd a lestin ei wlad ai gyfoeth 
ag fal hynny darfu am Gadair Castell Nedd. 


YNYS Prydain a ddylyit ei dal wrth TJnbennaeth, ag yn Llun- 
dain Arwain Coron yr Unbennaeth. 

Tair Teyrnas a ddylit eu dal wrth Goron Unbenn Ynys Pry- 
dain, Un Cymry. Ag yng Nghaerllion ar wysg Gwarseddfa Teyr- 
nedd cyn no hynn a gweithon Aberffraw, Arall Cerniw Dyfneint, 
Ag Yng Nghilliwig Gwarseddfa Teyrnedd o hen Fraint, Gweithon 
Caerfynyddawg ; a'r Trydydd Penn Rhynn Rhion ym Mhrydyn 
ag yno Gwarseddfa Teyrnedd, 

* Lyfr Thomas Truman, o Bantlliwydd. 


Tair Gwarseddfa Arbenniccion Brenin Unbenn Ynys Prydain. 
Caer Lundain, Caer Llion ar Wysg, a Chaer Efrawc. ag ym mhob 
un or Tair dyled iddaw ef Warseddfa Teyrnedd, 

Tri Mychdeyrn dybedawc a ddylynt Gymru oil dan ei ther- 
fynau. Un yn Ninefwr yn Neheubarth, Arall yn Aberffraw Mon, 
Trydydd ym Mhowys Wynfa, ar drydydd yn Aberffraw, ag i bob 
un o'r Tri Gwarseddfa Teyrnedd yn ddosparthedig wrth Goron 
Unbennaeth Prydain, sef yn Llundain hwnnw. 

Tair Teyrnged a delir i Frenin Llundain y gan Freninoedd 
Cymru nid Amgen o Aberffraw Eurged nid amgen Ugeint punt 
aur. ag o Ddinefwr Melged, pedair Tynnell, a Pheillged o Wynfa 
nid amgen no phedair Tynnell, ag yn niffyg melged o Ddinefwr 
Ugeint yn aur, ag yn lie Peillged ugaint aur or Wynfa Powys. 
Sef y dosparthed Gwlad Gymru yn dair Teyrnedd y gan Eodri 
Mawr Brenin Cymry oil, ai rhannu rwng ei dri, mab sef oeddent 
Cadell ag iddaw ef Dinefwr, ail Merfyn, Ag iddaw ef Mathrafael Ym 
Mhowys Wynfa, Trydydd Anarawd ag iddaw ef y dodes Rodri 
Aberffraw Mon. ag ir hynaf or Tri thywysawc taleithogion hynn 
arwain Coron Brenin Cymru oil, ag i hwnnw Deyrnged y gan y 
ddau eraill, sef hynny yn Gymmorth modd y talo a ddylit o iar- 
naw ef i Frenin Llundain, nid amgen no thrugeint yn aur. Ar 
Tri Theyrn enwedigion a elwir y Thri Thywysawg Taleithiawg. 
A mal y dywespwyd y dosparthed y rhyngddynt Deyrnedd Gwlad 
Gymru, Ag eraill o Dywysogion y sydd yng Nghymru, Nid am- 
gen noc lestin ab Gwrgan ym Morganwg ag iddaw Saith Gantref 
Morganwg dan eu terfynau, A Theulu Elystan Glodrydd y rwng 
Gwy a Hafren, Ag wrth Goron Lundain y delynt y Tywysogion 
hynny eu Cyfoetheu, ag nid wrth Dalaith Brenin Cymru oil. ag 
felly terfyna. 



YN y flwyddyn 1145 y cadarnhaodd y pab Nicolas Brekspere 
hawl y normaniaid ym Morganwg. am yr ymgeledd a gafodd efe 
ganthynt pan oedd ar grwydr ym Morganwg, fe fu lawer yn San- 
dunwyd gyda Sir Gilbert Stradling. 

* MS. Mr. Gamage, St. Athan, mcdd lolo Morganwg. 


Yn y flwyddyn 1216 y gwnaethpwyd, Lewys mab Philip yn 
frenin Lloegr, ar Brenin Sion o Loegr, a Gyrwydrodd i Gymru, 
at ei wraig ai chwaer yn y Gyfraith, yr ydoedd wedi ysgar ai 
wraig honn oedd Yspel ferch William larll Caerloyw ag Arlwydd 
Morgan wg, eithr pan welodd hi efe mewn trailed hi ai cadwodd ef 
yrahlas Tref Befared dan enw Gerald Fitsalan, dros hanner 
blwyddyn, ag wedi hynny yr aeth ef i Loegr. a gorfu ar y Brenin 
Lewis ffoi. 

Yn y flwyddyn 1346, y bu ymladd Cresi lie cafas y Cymry 
fawrglod am ymladd yn lew gyda'r tywysog Edwardd ddu, ar 
prid hynny y Gwaeddodd y Capden Cadwgan foel ar y Cymry a 
deisyf arnyn gymmeryd Cenhinen yn eu helmau, mewn Cae 
Cennin yr ydoedd yr ymladd a phan edrychwyd o bobtu Cymry 
oeddynt oil onid naw ar hugain yn y llu hynny ar Saeson mewn 
rhan arall lie nad oedd yr ymladdfa, a hynn a fifr achos Tr Cymry 
wisgo Cenhinen. 

Yn y flwyddyn 1348, y bu'r plag chwys ynghymru, ar y nor- 
maniaid ar Saeson. a llawer o honynt a fuant feirw, ag ni bu 
braidd Gymro yn glaf or achos, onid y sawl o oedd o'r naill han- 
ner yn Sais. 

Yn y flwyddyn 1349 y bu defy don a marw mawr ar y Gwar- 
theg yng wlad yr haf a Dyfnaint, a thyna dechreuad cymmeryd 
aur yn dal am wartheg ym Morganwg, gan y saeson a brynasant 
lawer i fyned r*r lleoedd y bu marw arnynt 

Yn y flwyddyn 1378 y daeth Owain ab Elidir i Gymru o wlad 
ffraingc, lle'r oedd wedi troi ymhlaid Brenin ffraingc yn erbyn y 
tywysog Edward ddu, ag yn fradwr Lloegr, yr Owain hwnnw a 
wnaeth dy Teg teg iawn yn Llanelldud fawr, ond yr oedd ei gyd- 
wybod yn glwyfus ag yn ei fleino am wneuthur Brad y ; tywysog 
Edward yn ffraingc ag er penyd efe a beidiws a chymmeryd bwyd 
nes marw o newyn, ag fal yr oeddyd yn dwyn ei gorph ir bedd 
fe ddaeth Bytheuaid heibio, ac ai brywiasant yn chwilfriw candryll 
heb adael dau asgwrn ynghyd ai gilydd, efe a wnaeth ysgrifen yn 
gymraig yn adrodd y pethau a wnaeth ef, efe gas yr Arlwydd ei 
gyfoeth ef a chyfoethog iawn mewn aur ag arian ydoedd. 

Yn y flwyddyn 1392 fe aeth mab a merch i Gabidwldy Llandaf 
bryd Gosper, ag a fuant yn ddrwg ai gilydd a buant feirw ill dau 
yn ddiogel wrth ei gilydd, a'r Escob a fynnodd rhannu ei cyrph 
rhwng y Cwn ar brain. 

Yn y flwyddyn 1397 y bu ymryson rhwng y deiliaid ar Ar- 
Iwyddi ymmorganwg, oblegid y rhwym a haeraiV Arlwyddi fod ar 


y deiliaid i ymladd ymhlaid yr Arlwydd, ar deiliaid yn haeru nad 
oedd caeth ddeiliadaeth cynhenid arnynt eithr o wirfodd a dewis 
ag er fod y Cyfoeth ym meddiant yr Arlwyddi nad oedd y deiliaid 
a'i dalai, a'r Brenhin John a wnaeth gadarnhaad ar hynny o hawl 
y deiliaid dan amod iddynt ymladd ymhlaid y Goron o Loeger, a 
hynn a wnaeth lonyddwch, 

Yn y flwyddyn 1399 y daeth Gwr o Gymro ag ni soniai a bwy 
dylwyth y daethai, ryfel a'r Tyrciaid i fyw i Gaerdyf, ei enw 
oedd Llywelyn ab Cadwgan, a chymaint oedd ei gyfoeth fal yrho- 
ddai i bob tlawd o'r Byd a welai ar ymgais, neu'n dwyn eisiau, efe 
a wnaeth Dy wrth yr hen dwr Gwyn at Gynnal cleifion a hen di- 
allu, efe a roddafr maint a geised gantho nes rhoi'r cwbl, a gwedi 
hynny efe a werthws ei dy mawr a theg a elwid y Plas newydd i'r 
Mathauaid, ag a roddes ei werth nis darfu'r cyfan, ag efe a fu 
farw o eisiau a newyn, ag ni roddai neb neb iddo gan ddannod 
iddo ei wast raff ar gyfoeth. 

Yn y flwyddyn 1401. y gwnaeth pryfaid y dail y mawrddrwg 
yn y wlad gan ddifa'r dail ar borfa fal nad oedd ar eu hoi fwyd Tr 
anifeiliaid, a rhyw un a fwriodd galch ar hyd y maesydd iw difa ai 
lladd a wnaeth hynny, a^r tir a galchwyd fal hynny a ddygodd 
gnydau rhyfedd o yd a gwair, ag o hynny fe aeth calchu tir yn 
arfer gyffredin ym Morganwg. 

Yn y flwyddyn 1403, y bu ymgystadlu chwaryddiaeth rhwng 
chwech ugain o wyr Morganwg a chynnifer un o Wir Gwent, a 
gwyr Morganwg a ddygasant y Bel yn y chwaryddiaeth. ag ar 
hynny llidio a wnaeth Gwyr Gwent, a thynny daggerau, a haeru 
i wyr Morganwg ddwyn ei heiddo^n arian ag yn ddillad arnynt, a 
hwy a laddasant fwy na chant o wyr a Gwragedd a phlant y creu- 
londeb hynn a f u o achos i wyr Morganwg ddwyn y Gamp ymhob 
chwareu arnynt, a hyn a fu achos y ddiareb lladron Morgan- 
wg yng Went, a'r ddiareb Gwaedcwn Gwent ym Morganwg. 

Yn y flwyddyn 1407, y daeth pysgodyn mawr i dir rhwng St 
Dunwyd a Llanilltud lie bu farw a drewi'n fawr iawn a wnaeth a 
bod yn achos mawr glefydon o'r diwedd fe gasglwys y wlad lawer 
o Goed a gwellt iddei losgi a hynn a dannws y drewynt lawer fwy 
ar led nag oedd oedd o'r blaen, a pheri llawer o glefyd a marw ar 
ddynion ag anifeiliaid, ar gwartheg ar ychen. yn bennaf, a Syr 
Edward Stradling a roddai lawer o wartheg i weiniaid y wlad a 
ddaethant gantho o'i dir ei hun yngwlad yr haf yr oedd y pysgodyn 
yn ddwy lath ar hugein ei hyd a rhwng tair a phedair Hath ei 


Yn y flwyddyn 1411 y daeth Llong fawr i dir dan Goed tre- 
silian ag ni chespwyd un yn wlad ym medru iaith y Llongwyr. 
Yr Arlwydd tir a gymerodd y llong, ag un or dynion o'r llong 
a ddysgodd gyntaf i'r Cymru a'r Saeson wau hosanau ar y 

Yn y flwyddyn 1419, y bu tri diwarnod o wres mawr iawn fal 
y bu farw dynion ag anifeiliaid lawer, ar adar yn marw a'r hedfan 
a bu farw y pryd hynnyr pryfaid gleision i gyd yn Ynys Pryd- 
ain ag ni welwyd un o honyn fyth wedyn, a daeth mwy o les ir 
wlad o hynn o beth, nag o afles am y drwg a wnaeth y gwres, fe 
fu llwyn o goed ar bare margam grino a marw a llawer or Coed ar 
perthy o amgylch yr aes fawr ag yn y blaen ffordd hynny yn er- 
gyd haul tri ar y gloch o'r dydd. 

Yn yr amser Harri yr ail y gwnaethpwyd Cynffig a Chaerdydd 
ag aberavon, a Thref Beferad a Llanilltud, a^r Bont faen yn dref- 
ydd rhyddion gan yr Arlwydd, ar wig aV Brychtwn eithr Coll- 
asant eu braint am ymladd gydag Owain Glyndwr. 



1405 By Cad a lladd gwaedlyd a braidd erioed ei fferniccach 
yng Nghymru ar fynydd y pwll melyn wrth Fryn Buga, ac yno 
dalwyd Guffudd ab Owain ai Wyr ac ai dygwyd yngharchar law- 
eroedd, a lladd llawer hefydd wedi eu dal, ac yna yr ymroddes 
holl Forganwg yn Saeson, dieithr bychan onifer a aethant at eu 
harglwydd i Wynedd, lie ydd epiliasant ac y gwledychasant. 

1406 Ymroddes Gwyr Ystrad Tywy a Phebydiawg a Chered- 
,igion yn Saeson. a gorfu ar geraint Owain fyned dan gudd a chel 

a llawer i Lydaw ar Werddon. a gwobrwyeu brad a gwrthgyffro 
yn gwneuthur y cwbl yn ofer lie ydd ymdrechaint y Cymry am eu 
braint ai cor on. a gwlad Gymru wedi ymdylodi, hyd nis gellid 
bwyd a gynnalafr bywyd namyn o^r gobrwyeu a roddei y Brenin. 
1408 Gwyr Morgan wg yn ymgyffroi Gan gael ei gorwasgu gan 
wyr y Brenin, yna llawer o^r pendefigion a geisiaint fodd y Brenin 
a losgasant eu deisydd yd au hysguborau fal nas cai y rhai a 



gefnogaint Owain y bywyd a fai achos, a'r pendefigion yn ffo hyd 
yn eithafoedd Lloegr a Gwynedd lie au diffynid yn y Cestyll ar 
Glynnoedd, a gwyr y Brenin, ac a gwobrwyon brad a chynllwyn, 
fal nas gallai Owain oresgyn ei dir ai Gyfoeth gan y Brad a gaffed 
ym Mon ag Arfon, a gwyr Morganwg ai galwai Brad Penmynydd 

1410, Daliwyd naw edwiccwr gobrwyon Brad a Chynllwyn yn 
Morganwg a Gwent ac ystrad Tywi a Oheredigion ac au crogwyd 
gan wyr y wlad yn erbyn bodd Owain, sef y mynnai ef eu cadw 
yngharchar Gwystl ac nid eu lladd 

1413 cafas y Brenin ai wyr y goreu ar Owain ai W^r ac o 
hynny allan myned Waethwaeth ar Owain ai gymhlaid. 

1415. Aeth Owain ar ddifant ag oV wlad heb le golwg arno na 
chlyw am Dano, sef y dywedir ei ddianc yn rhith medelwr yn 
dwyn fal y dywedai y diweddaf ai adnabyddai, a chwedi hynny ni 
wybuwyd fawr am dano na modd na mann ei ddifant. y rhan fwyaf 
a ddywedant ei farw mewn Coed ym Morganwg ond y Brudwyr 
a ddywant ei fod yn fyw efe a'i w^r yn eu cwsg ar eu harfau mewn 
gogof a elwir gogof y ddinas ym Mro Gwent. hyd yn y Hygro 
Lloegr ei hunan, a'r pryd hynny y daw ef allan ag ydd ennill ef 
eu Gwlad au Braint, a^u Coron i genedl y Cymry fal nas collaint 
fyth wedi hynny hyd ddydd brawd pan llosger yr holl fyd ac ai 
gwneir or newyd fal nas gellir trais a difrawd fyth wedi wedi 
hynny. a gwyn ei fyd a welo yr Amser. 

1417 Gwaharddwyd braint Crefft ag ysgol Tr Cymry namyn 
dysgu Saesoneg ag yna dwyn Saeson yn athrawon Saesoneg i 
Gymru, megys ag ydd aeth y Saesoneg ar dafod a llafar y Cymry 
ac nid oedd Braint gwlad a Chyfraith i neb ond a wyppai Saesoneg 
ag nis gwyppai Gymraeg ac o hynny allan llawer o'r Cymry yn 
ymwadu a'u hiaith, ac yn ymroi yn Saeson. 



CYLCH oed Crist 420. yr oedd ynys Prydain fal heb na phen na 
pherchen yn egored i bob gormes gelyn ag alltud a holl arfogion 
yr ynys draw i'r mor yn ymladd ar ormes ddu ag oeddent yn 
diffeithio pob gwlad Cred a bedydd, ar gwyddelod yn un a gwyr 
Llychlyn yr amser hynny yn cyd ormesu ar ynys Prydain ag un 
o^u llongau yn medru mor Hafren ei gwyr a diriasant gan ddwyn 
yspail ddirfawr yn yd ag yn wartheg a phob golud symmudadwy 
a fedraint arno a chyda hynny dwy meibon a merched a dwyn 
Padric Sant o Fangor Dewdws Tr werddon, ag o hynny bu'r fan- 
gor yn amddifad o ben ag Athraw yspaid mwy na dengmlynedd 
ac yn dorriedig o fur ag amgae. a Phadric yn y werddon yn ym- 
roddi yn gadarn i ddangos a dysg*r ffydd yng Nghrist Tr gwerdd- 
oniaid gwyddelod a llychlyniaid a bu hylwydd ei orchwyl ac o 
hynny y Cafas y gwyddelod eu gwybodau Cred a bedydd. a rhai 
o'r Llychlyniaid a ymdrosant Tr ffydd yng Nghrist. ag ni ddaeth 
fyth yn ol i Gymru er aros a gwladychu gan iddo gael mae gwell 
dynion y gwyddelod na'r Cymru yn yr amser oedd hynny. 


CUNEDDA Wledig a yrrws y Gwyddelod o Dir Gwyr ar Tri- 
chwmmwd, ac am hynny rhodded iddo fraint Brenin ar y wlad 
honno, a gelw'r frehinaeth honno Rheged, a'r Cynnal yn Aber- 
llychwr, ag efe a wnaeth Gastell rhyfeddol ei faint ai gadernyd, ei 
wychder yno, ai ddihenydd yno fyth yn wledig hyd heddyw. er- 
aill a ddywedant mai Urien Rheged a yrrwys y Gwyddelod o Dir 
Gwyr Amser Uthur Bendragon, ac mai am hynny y cafas ef 
Deyrnedd y wlad ai galw Rheged, a gwneuthur Castell a Thref 
ddinesig yn Aberllychwr. Lie bu'r Cynnal hyd ym mhen y saith 
genhedlaeth ag yna myned yn adwedd yn un a Morgannwg fal 
y bu or dechreuad, ogogail sef o briodas, ac felly bu hyd yn amser 

* Lyfr Antoni Powel, o L wydarth, medd lolo Morganwg. 
t Hafod MS. 


Edgar Brenin Llundain ac Owain ap Hywel Dda ag yna gollwng 
i Owain ap Hywell Dda Gwlad Rheged, ag i Forgan hen Brenin 
Morganwg Euas ac Ergin, ac Ystrad yw, sef oeddent y Gwledydd 
hynny ym Mhlwyf Esgob Morganwg a Llandaf, A Gwlad Reged 
ym Mhlwyf Mynyw a Dewi Sant ; A chwedi hynny y dug Wil- 
liam de Lwndrys y Tri Chwmmwd nid amgen na Chydweli A 
Charnwyllion ac Isgennen oddiar Dywysogion Dinefwr au had- 
weddu yn Tin a Morganwg ; hyd amser y Brenin Harri y bum- 
med, ac yna Rheged a ddoded yn un ag Ystrad Tywi fal y bu yn 
Amseroedd Tywysogion Dinefwr a rhoi enw swydd Gaerfyrddyn 
ar y Gwledydd hynny, fal y mae fyth hyd yn awr, lie yn ein am- 
ser ni y gwnaethpwyd y ddosparth newydd ar wledydd Cyinru 
ac attodi Gwlad Gwyr yn Un a Sir Gaer Dydd a elwir Mor- 
ganwg. (hyd yma Llyfr ysgrif Hafod Uchdryd) 


GILMWR Kechdyr Brenin Werddon a ddaeth i Gymru yn amser 
Cystenin Fendigaid ag a ddug yn Ormes y Eann honno o For- 
ganwg a geffir rwng Afon Tawy ag Afon Tywy, nid amgen Can- 
tref Gwyr a Llychwr, aV Tri Chwmmwd, nid amgen, Cydweli, 
Carnwyllon, ag Iscennen, ag au traws oresgynnes, hyd yn Amser 
y Brenin Arthur, ag yna danfones Arthur Dywysawg gwrolgamp 
gorchestawl o'r Ford Gronn a elwid Urien ab Cynfarch ab Meir- 
chion Gul, ap Ceneu ap Coel Godebog, a chydag ef ef ddengmil o 
wyr gafaelgyrch calonogion i adynnill y Gwledydd hynny oddiar 
y gormesben Gilmwr Wyddel, ag Urien au gyrres yn fib ag au 
lladdes yn gelanedd, a llawer or Gwyddyl diangc a ffoasant hyd yn 
Ynys Fon at eu cydwladwyr a hanoeddynt o Genedl y Gwyddyl, 
ag yna Meibion Cyneddaf Wledig au lladdes, yn ysgethrin, A 
gwedi adynnill o Urien Wlad Gwyr ar Trichwmmwd, efe a gys- 
segrwyd yn Frenin ar y Wlad honno, a Rheged a'i gelwid, Achaws 
hynny gelwid Urien ap Cynfarch yn Urien Reged. 


LLYMA Gyfarwyddyd am Urien Reged, ap Cynfarch Nai Ar- 
thur, ap Meirchion Gul, ap Gorwst Ledlwm, ap Cenau, ap Coel 

* O Lyfr Watkin Giles, o Langanna. 


Godebawc Brenin Gwledig sef hynny ymherawdr Ynys Prydain, ag 
Urien Rheged oedd frenin Rheged ym Morganwg a Brenin Mwrif 
yn yr Alban. ag yn amser y Brenin Arthur ydoedd ef, ac a gafas 
gan Arthur y Wlad a elwid Rheged, nid amgen na honno y rhwng 
afon Tawy ac afon Tywy, sef Gwyr, Cedweli, a Charnwyllon, ac 
Iscennen, a Chyda rhai hynny y Cantref Bychan, yn Frenhiniaeth. 
Ar Llys Cynnal yn Aberllychwr yng Ngwyr, ac efe a wnaeth Gas- 
tell Cadarn yno a elwid Castell Aber Llyw. 

Yn Amser Arthur Ymherawdd fe ddaeth Glaian Ecdawr ai wyr 
sef Gwyddyl oeddynt o'r Werddon i Wyr ym Morganwg ac a 
Wledychasant yno naw mis, ac Arthur a ddanfones Urien ei Nai 
yn erbyn y Gwyr hynny ac Urien ai drichannyn ai gyrrwys ym- 
aith yna aethant y Gwyddyl gwedi lladd eu Brenin Glaian Ecdawr, 
i Ynys Fon ac a wledychasant yno lie ydd oedd yno ou blaen eu 
cydwladwyr, Ac Arthur a roddes Wlad Eeged a elwid felly o enw 
Gwr o Rufain a fuasai Arglwydd y wlad cyn oi hynnyll gan y 
Glaian hwnnw ai Wyddyl, i Urien yn oresgynaeth Freiniawl am 
ei wychder gwyroldebus yn Rhyfel. A merch oedd i Urien Reged 
a elwid Eliwri, a hi a honno a fu wraic Briod Morgan Morganwc, 
Mab hefyd oedd i Urien a elwir Pasgen ; a hwnnw a fu frenin 
creulon ac yn Garnfradwr Gwlad, achaws y dideyrnwyd ef, a dodi 
Gwlad Rheged herwydd ei hansawdd gyssefin yn un a Morganwg, 
ac fel hynny y bu hyd yn Amser Owain ab Hywel dda ab Cadell, 
ab Rhodri mawr Brenin Cymry oil.* 


TALIESIN Ben Beirdd ap Henwg Sant o Gaerllion ar wysg a 
wahodded i Lys Urien Reged yn Aber Llychwr. Ag efe ac Elphin 
ab Urien mewn Bol croen ar y mor yn Pysgotta, Llyma Long 
Morleidr oV werddon yn ei gymmeryd ai fol croen hefyd, a thuar 
werddon ag efe a phan oedd y Lladron pen lawenaf yn ei diod 
gwthies Daliesin y Bol Tr mor ac yn ei law Tarian a gafas yn y 
Llong ac a honno RhwyfcTr Bol ond oedd arglais Tir ar Tonnau 
yn torri yn ewynfriw colles ef ei afael ar y darian yna nid oedd 
ond gadael Tr mor ac eled ac ef lle n dd elai. ac felly y bu ac ym- 

* Lyfr Hir Thomas Truman, o Bant Lliwydd, ym Morgan wg.-^-Gwelais 
achos i gredu bod dalen ar goll yn Llyfr Pantlliwydd. lolo Morganwg. 
f Lyfr Anthoni Powel o Lwydarth, medd lolo Morganwg. 


hen amser bach glynwys y bol ar flaen Pawl cored wyddno Ar- 
Iwydd Ceredigion yn Aberdyfi, a llyna^r lie ai cafwyd ef ar y Trai 
gan bysgodwyr Gwyddno. a holi helynt iddo a Chlywed mai Bardd 
ac Athraw Elffin ap Urien Rheged ap Cynfarch oedd, y mae mab 
i minnau enw Elffin ebe Gwyddno, bydd fardd ag athraw iddaw 
ynteu a thi a gai diroedd gennyf yn rydd ag yn Bad ac felly y bu 
ac o hynny bwrw ei amser i gyd agos rwng Llys Urien Rheged a 
Llys Gwyddo sef Gwyddno Garanhir ai gelwid ef Arglwydd Can- 
tre'r Gwaelod, a gwedi Boddi Tiroedd Gwyddno Gan y Mor 
gwahodded Taliesin gan yr Amherawdr Arthur iddei Lys yng 
Nghaerlleon ar Wysg, Lie bu yn glodfawr am Awen a Gwybodau 
Daionus a moliannus, gwedi Marw Arthur myned iddei Dir ei 
hunan a gafas ef gan Wyddno. a chymmeryd Elffin ap Gwyddno 
yn ei nawdd. or gyfarwydd hyn y cymmeres Tomas ap Einion 
Offeiriad o wehelyth Gruff. Gwyr Ei Rwmawnt am Daliesin ap Car- 
iadwen, ac Elffin ap Goddnou a Rhun ap Maelgwn Gwynedd. a 
Gwaith Pair Ceridwen. 


TALIEIN Ben Beirdd, ap Einwg hen o Gaerllion ar Wysg ym 
Morganwg ap Fflwch Lawdrwm, ap Cynin, ap Cynfar, ap Clydawc, 
ap Gwynnar, ap Cadren, ap Cynan, ap Cyllin, ap Caradoc, ap Bran, 
ap Llyr Llediaith, Brenin o Afon Wy hyd Afon Tywy 

[Mewn man arall yn yr un Llyfr fal hynn,] 

TALIESIN Ben Beirdd y Gorllewin, ap Henwg Sant o Gaerllion 
ar Wysg, ap Fflwch, ap Cynin, ap Cynfarch, ap Clydawc Sant o 
Dir Euas, ap Gwynnar, ap Caid, ap Cadren, ap Cynan, ap Cyllin, 
ap Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith, Brenin Penrhaith ar 
Frenhinoedd Ynys Prydain. a Brenin o Baladr o Afon Wy hyd 
Afon Tywy. Y mod yddaeth Daliesin yn Ben Beirdd y Gorllewin, 
oedd rhoi arno arwain Cadair y Ford gron ynghaerllion ar wysg. 


TALIESIN Ben Beirdd y Gorllewin, ap Henwg Fardd o Gor Cat- 
twg Sant, ap Fflwch Lawdrwm o Gaerllion ar Wysg ym Mor- 

* O Lyfr tew Thomas Hobcin, o Langrallo. 
t O Lyfr Hafod Uchtryd. 


ganwg, ap Cynfar, ap Clydawc Sant, ap Gwynnar ap Cadrain, ap 
Cynan, ap Caradawc, ap Bran fendigaid ap Llyr Llediaith. 

Taliesin Ben Beirdd a wnaeth Eglwys Llanhenwg yng Nhaer- 
llion ar Wysg, er cof am ei Dad a elwid Henwg Sant a fu yn 
Rhufain gyda Chystenin Fendigaid yn cyrchu Garmon Sant a 
Bleiddan Sant i Ynys Prydain i wellhau Cred ac i adnewyddu 
Bedydd yn Ynys Prydain.* 

Taliesin a ab Henwg ddaliwyd gan y Gwyddelod Gwylltion a 
wledychasant o Drais yn Nhir gwyr ag fal yr oedd ef mewn Hong 
ar gyrch y Werddon, efe a welai fol croen ar y mor heb ynddo na 
dyn na da, ar bol a ddaeth yng nghyfyl y Llong yna Taliesin a 
gymmerodd astalch groen yn ei law ag a neidioedd i'r Bol croen, 
ag ai rhwyfodd sCr astalch ag a ddaeth ar bawl yng Nghored 
Gwyddno Garanhir, a phendefig ieuangc ai Enw Elphin ai gweles 
ar y Pawl ag ai gwaredoedd, Yr Elphin hwn ydoedd yn myned 
dan Enw Mab Gwyddno, a Mab Elifri Merch gwyddno oedd ef 
ond nis gwyddit o bwy yn y byd y pryd hynny, A gwedi hynny 
cafwyd mai Urien Rheged Brenin Gwyr ag Aberllychwr oedd Tad 
Elphin, ag Urien ai dygodd i lys Arthur ynghaerllion ar wysg, lie 
gwelwyd arno gampau, a Gwybodau, a Chyferddonau gystal ag y 
gwnaed ef yn farchog Aurdafodawc o'r ford gronn. a Thaliesin yn 
Ben Bardd y Ford Gronn, a gwedi marw Arthur ydd aeth Tal- 
iesin yn Ben Bardd Urien Rheged yn Aberllychwr yn Rheged. 


TRI Phenbardd Maelgwn Gwynedd a fuant hefyd yn Dri chy- 
sefin Prifeirdd Gwynedd, Cyntaf, Mynach ap Nywmon, (al. ap 
mydnaw) mab Brenin Ore, ail Unhwch unarchen, 3 Maeldaf ap 
Unhwch. A Thaliessin Ben Beirdd a enilles y Penn ar y Tri hynn 
o ellwng Elffin ap Gwynddnaw o Garchar Maelgwn Gwynedd 
lleMd arnaw drichlo ar ddeg, 

Gwedy dwyn Coron Lundain, a'i Theyrnwialen i gan Genedl 
Gymry ag ai deol o Loegr y gosodosant ddadlau i edrych pwy a 

* Yn canlyn yr ach ddiweddaf, yn Llyfr Hafod Uchtryd, y mae'r Hanes 
ganlyniadol ; pa un nid ydyw yn amrafaelu ond ychydig oddiwrth yr Hanes 
ragflaeniadol ; ond gwelir ei bod rywfaint yn fwy ymgyssylltedig ag eirf- 
orchestaeth Llys Arthur. Mae yr hanes yn ol Llyfr Antoni Powel yn rhydd 
o unrhyw ofergoeledd, ac yn gysson a chynnhebygrwydd. AB IOLO. 


fai Frenin pennaf o naddynt, ac ys ef lie y gosodasant eu dadlau, 
ar Draeth Maelgwn yn Aber Dyfi. Ag yna daethant Gwyr Gwy- 
nedd, a Gwyr Powys, a Gwyr Deheubarth, a Rhieinwg, ag Es- 
syllwg, a Morganwg, Ag yna y dodes Maelda hynaf mab Unhwch 
Unarchen, Pendefig Penardd yn Arfon, Gadair Wen o adanedd 
cwyredig y dan Faelgwn a phan ddoeth y Llanw ni Allasant ddi- 
oddef y Llanw namyn Maelgwn, o achaws y Gadair, ag wrth 
liynny y cafas Maelgwn fod yn Frenin pennaf, ag Aberffraw yn 
Ben Llysoedd, a larll Mathrafal, a larll Dinefwr, a larll Caerllion 
a danaw ynteu, a gair yw ei air ef ar naddynt hwy, a Chyfraith 
yw ei Gyfraith, a rhaid yw iddynt hwy gadw ei Gyfraith ef, a 
thrwy ben Maelda hynaf y Cafas Penardd ei braint, ai bod yn 
hynaf Canghellawrdref. 


YN Amser benwyll Athraw y doded Celfyddyd gyntaf ar ddwyn 
Arfau bonedd, ag nis dylid arfau i neb onid a geffid yn wr ofonedd 
cynhenid sef ym mraint y nawfed ach neu ynteu y nawfed gores- 
gyn, ag yn wr gwlad ag Arglwydd. a'r nawfed goresgyn a saif ym 
mraint y nawfed Ach, yn amgen o fodd nag yn nhreigl Gwehelyth, 
y llyma'r modd ai trefner nid amgen. 

Cyntaf (Tr naw goresgyn yw mab aillt sef yw mab aillt Estron 
yn wr damdwng gwlad ag Arglwydd. ag aillt adlaw ai gelwir. 

Ail goresgyn priodas mab aillt a Chymraes gynhenid. 

Trydydd goresgyn mab a aner o'r Briodas honno. 

Pedwerydd, priodas y mab hwnnw sef mab aillt cyssefin a 
Chymraes gynhenid. 

Pummed goresgyn Mab a aner o'r briodes honno. sef wyr ir 

Chweched goresgyn priodas y mab hwnnw a Chymraes gyn- 

Seithfed goresgyn mab a aner o^r briodas honno, ag orwyr yr 

Wythfed goresgyn priodas y mab hwnnw a Chymraes gyn- 

Nawfed goresgyn, mab a aner or briodas honno, a goresgynnydd 
yr Adlaw yw ef. sef achos ai gelwir yn oresgynnydd ei fod yn 

* Llyfr Antoni Pywel, o Dir larll. 


goresgyn braint cymro cynhenid o'r nawfed Ach ym mraint pri- 
odasau a Chymresau cynhenidion. ag o^i eni ef ag yngan Tair lief 
y cadarnhair y fraint cyd bo marw gwedir Tair lief, ag o hynny 
braint cymro cynhenid i bob hynaif iddaw llin a chyflin hyd at yr 
aillt adlaw, a hwnnw a saif ym Mraint Cymro cynhenid o fonedd 
ym mraint ei oresgynnydd. a boneddig pob un o'r eppil llin a 
chyflin, o y pryd ydd aeth dan ddamdwng yn wr Gwlad ag Ar- 
glwydd, ac i bob un ei bumerwi rhyddion. a hyn herwydd Defodau 
cyssefinion Cenedl y Cymry cyn noi dyfod i Ynys Prydain. y 
Benwyll hwn oedd arwyddfardd yn Llys Arthur yng ngaerllion 
a ? r Wysg A Marchog oV Ford Gronn. ag arnaw y dodes Arthur 
adnewyddu Trefnau a defodau Bonedd fal y bu gynt achos i wyr 
Rhufain lie buant yn goresgyn Ynys Prydain yrru Anghof ag 
anerfer a gwrthanmod ar brif ddefodau Cenedl y Cymry. Ag Ar- 
thur a fynwys Adfer y Defodau hynny a rhoddi yn ei hansoddau 
au breiniau cyssefinion. ag am hynny llawer o'r Brutaniaid a han- 
oeddent o waed Gwyr Rhufain ag a oresgynnent ym mraint De- 
fodau Gormes Rhufain a aethant gyda Medrod ac Iddawc corn 
Prydain yn wyr Cyttwng a'r Saeson er cadw eu caffaeliadau. A 
Benwyll Arwyddfardd a wnaeth wellhad ar drefnau Arfau Bonedd 
herwydd Llun a lliw nag a fuasai cyn no hynny herwydd gwy- 
bodau a Chelfyddyd a fyfyries ef ei hun o'i ethrylith ai bwyll o 
awen gynhenid. a chwedi tyfu gwybod am dani mewn gwledydd 
tu draw ir mor, hi a freiniwyd gan ymherodron a Brenhinoedd a 
Thywysogion ag Arlwyddi urddasolion yn ogyfuwch ac nis gellid 
arfau bonedd wrth amgen o drefn na threfn Benwyll Athraw, ag 
nid gwr wrth arfau Bonedd nebun na fedrai tynny Arfau Benwyll, 
a chwedi cerdded y ddeall ar Arfau Benwyll hyd eithafoedd Cred 
a bedydd ef ai harfolled, ac ai Breinied yn bentrefn Arfau bonedd 
hyd nas braint a gwaraned ar un drefn arall amgen na honno, a 
Phebin Amherawdr ffrainc a gadwai ddosparth Benwyll, adosparth 
y Ford gron dan ei glustog y nos yn ei wely gan faint y carai ef 
y Dosparthau hynny. 


YN Llyfr Benwyll y dangosir modd y dodes Arthur arfau bon- 
edd, sef y peris ef Ford Gron, a gwaedd a gosteg gan Gorn Gwlad 
undydd a Blwyddyn Mai ai clywid gan bawb yn holl Deyrnasoedd 
Ynys Prydain ai pherthynasai nid amgen no Ffraingc ar Eidal ar 
Albaen ac Iwerddon a Llychlyn, ac or Gwledydd hynny y daeth 


Brenhinoedd a Thywysogion a Marchogion Urddasolion, ag yn y 
wledd honno y peris Arthur gynnal y campai Gwrolion herwydd 
Defodau yr hen Gymry, tros ddeugain niwarnawd, ac yna bu yr 
ymorchestu mwyaf arnynt ac a wybuwyd erioed a gwedi dangos o 
bawb ei gorchestion Camporaidd y dodes Arthur iddynt Arfau a 
Thrwydded Llys iddynt ac i bob un herwydd y gamp arnaw ar 
orchest a rywnaethoedd ac efe a wnaeth ddosparth ar Arfau Bonedd 
mal y gwypid Celfyddyd deilwng ar ddwyn arfau parth Lliw ac ar- 
wydd a Threfn. cans cyn no hynny nid oedd namyii arwydd Cenedl 
ar arfau Bonedd ar wybod ir Cymry yn Ynys Prydain, ac wrth y 
drefn a rywnathoedd Arthur y cedwir Arfau Bonedd hyd heddyw. 
A Gwedi hynny ydd aeth gwybodau Arfau Bonedd ar wall a chy- 
feiliorn a Siarl y raaen Amherawdr Yropia a gymmerth atto y 
gelfydd ac a beris gynnal Cynghor a Barn arni, a gwedi cael hynn 
trefnwyd y farn honno'n gelfyddyd ddosparthus ac yno nghyntaf 
y doded ddwyn Aur ac arian ar Arfau Bonedd, lie cyn no hynny 
y dywettid wyn a melin herwydd chwelliw arfau bonedd, ar Siarl 
y maen hwnnw a wnaeth drefn gyntaf ar chwarau trwn a dodi ar 
hynny Dosparth Celfyddyd herwydd Braint a Theilyngdod yn ail 
a rynwnathoedd Arthur ymherawdr, ac o hynny yddaeth chwarau 
trwn yn ben urddas ac yn briforchest ar bob Camp chwarau ac yn 
nosparth y campau urddasolion hyn y cadarnhawyd y Gelfyddyd 
oddwyn arfau bonedd gan ei gwellhau ogyfnod i gyfnod ac o bryd 
i bryd mal y caid achos, ac arddangos ar y inodd y dylid dihanu a 
Threfnu arfau bonedd herwydd lliw, ac arwydd ac ansawdd, yn 
drefnedig ac yn gywair ohani sef am dri achos y dyddygir arfau 
Bonedd, nod Cenedl a gwehelyth, nod urddas o gamp a gwybod 
ag arwydd cof am a fu gynt ar Ernfr Genedl. (Rydderni.) 


YR achos y dychymygwyd Celfyddyd Pais Arfau, ac ai cadarn- 
hawyd o Gyfraith ddosparthus ydoedd mal y gellid i bob Llwyth 
a Chenedl ei harwyddon yn warantedic, ac y gellid adnabod pob un 
herwydd ei genedl, ac y gallai bob gwr ymgystlwn ai genedl ei hun, 
yn nawdd ei Bencendl, ymhob Cyffro Gwlad, ag ymhob dygynnull 
Gwlad a Chenedl, heb na rhaid na gofyn am wybodaeth amgen na 
golwg ar y Gwiscawdr neu*r Dygiawdr, ac o hynn medru o bob 
gwr ar ei le ai ansawdd lie ydd ymluyddai, yn rhaid Gwlad a 
Chenedl. a gwr a fu gynt ai enw Benwyll yn dysgu Celfyddyd 
Arfau, a goreu o neb a fu erioed oedd efe ar y gelfyddyd honno, 


ac a wnaeth ddosparth warantedic arni, nid amgen na lliwiau, a 
lluniau, a rhinweddau, ac ymadroddion teilyngion ; mal y gweddai 
ac ai dylit ar gelfyddyd a Chyfarwyddyd, ac ar bob Gwybodau 
Teilyngion, ac ni ddysgodd nebryw genedl gelfyddyd y Benwyll 
hwnnw herwydd ei dosparthau ai chyfiawnder namyn Cenedl y 
Cymry a Gwyr Ffrainc. 


MAELGYN Hir o Lan Daf Bardd Teilo Sant, ac ewyrth brawd 
Mam iddaw, a roddes Diroedd yn Llan Daf i Deilo lie y gwnaed 
Gwyndy Teilo, a'r Maelgyn hynny oedd Athraw Talhaearn Fardd 
o Gaerllion ar wysg. ag yno y gwerddyfnwys efe Gadair Caerllion 
a Morganwg a Gwent a chadair Maelgyn ai gelwid, gwedi hynny 
y bu Merddin Emrys yn dysgu Cerdd dafawd a Gwybodau Barddas 
au haddair yng Nghadair Maelgyn Hir. a'r amser hynny ydd oedd 
Don Brenin Llychlyn ai Fab Gwydion yn arwain Teyrnedd 
Gwynedd a Mon, a danfon Cennadon anrhydeddus o Fon at Fael- 
gyn iddei wahawdd ef i ymofwyaw a Gwydion mab Don, yng 
Nghaer Dyganwy, ag yno ydd aeth lie a^i trefned ef yn Athraw 
ar wybodau Barddas a Chelfyddyd Cerdd dafawd, ag efe yn myned 
yng Ngosgordd Don a Gwydion drwy For i Ynys Mon efe a yn- 
nilles y Cadeiriau y ffordd y cerddau ag y canai, aeth o'r diwedd 
yn gas ryngtho a gwyr y wlad au gwyr wrth gerdd dafawd, a 
Gwyddelod Mon ai lladdws ef. (Ll n . Sion.) 


TALHAIABN Tad Tangwn a fu'n arwain Cadair Urien Rheged 
yng Nghaer Gwyroswydd, wedi gyrru'r Gwyddelod o Dir Gwyr a 
Charnwyllion ar Cantref bychan a'r Cantref is Cennen, ar gadair 
honno yng Nghaer Gwyroswydd sef ystym llwynarth lie gnottai 
Urien Rheged ei Lys Gwlad a Theyrnedd. (Ll n . Sion.) 


TALIESIN Ben Beirdd wedi marw Talhaiarn a fu'n arwain Tair 
Cadair, nid amgen Cadair Caerlliou ar wysg, a Chadair Rheged 


yng Ngwyroswydd. a Chadair y Gorllewin ym Mangor Deifi, yn 
Nawdd Oedig ap Caredig ap Cyneddaf wledig, gwedi hynny gwa- 
hodded ef i gyfoeth Gwyddnyw ap Gwydion yn arllechwedd arfon 
a chael braint yno ar Dir a daear, ag yno ymansoddi hyd yn amser 
Maelgwn Gwynedd, Ham y dygwyd hynny oddiarno. ag yno y 
canes Taliesin ei felldith ar Faelgwn ac ar oil a feddai, yna daeth- 
oedd y Fad felen i Ros a'r neb a'i gwelai, dir iddaw ei olaith, a 
hynny yn anesgorawl, a Maelgwn Gwynedd a'i gweles drwy dwll 
y clo yn Eglwys Rhos, ag a fu farw o'i gweled. a Thaliesin a ddaeth 
yn ei 61 i Gaer wyroswydd at Riwallon ap Urien yn ei oedforion 
ddyddiau. a gwedi hynny ymweled a Chedig ap Caredig, ap 
Cyneddaf Wledig lie bu farw, ag yno y claddwyd ef, yn an- 
rhydeddus fal y gweddai ymddwyn parth ag at wr o Brifddoeth- 
ion Cenedl y Cymry. a goreu or goreuon oedd Taliesin Ben 
Beirdd am bob gwybodau Lien a Doethineb a Chelfyddyd Cerdd 
Dafod. a phob Gwybodau Bydolion a Dwyfolion. ag fal hyn y ter- 
fyn y gyfarwyddyd am Brif Feirdd Cadair Caerllion ar wysg a 
elwir yn awr Cadair Morgan wg. (Ll n . Sion.) 


TAIB Gormes Gwyddyl a fu yng Nghymru a Gwyr a chymmaint 
ag Un Teulu a'u gwaredawdd y Tair, nid amgen Teulu Cyneddaf 
Wledig. Cyntaf y bu yng Ngwyr ym M organ wg. sef yno y daeth 
Ceian wyddel ai feibion ag ynnill y wlad ai goresgyn deunaw 
mlynedd a^r hugain. a Chyneddaf wledig ag Urien fab Cynfarch 
au gorfyddawd . au lladd hyd ymhen y naw o honynt a gyrru'r 
lleill ir Mor. yna rhodded Teyrnedd y wlad honno i Urien fab 
Cynfarch. ai galw Rheged, am ei rhoddi gan wirfodd Cymry'r 
wlad honno yn Anreg iddaw, ag o hynny y Gelwid ef Urien 

Ail Aflech Goronawc a ddug Arth Mathrin yn ormes, yna pri- 
odi Marchell ferch Tewdric Brenin y wlad honno. ag o hynny 
ynnill bodd y Wlad, ai chael yn gyfoeth ym mraint y briodas. ag 
yno'r gwehelyth yn aros fyth yn un a'r Cymry. 

Trydydd. oedd Don (a Daronwy medd eraill) Brenin Llychlyn 
a ddaeth hyd yng Ngwerddon ag ynnill Gwlad yno, a chwedi 
hynny efe a ddug hyd yng Ngwynedd drigain mil oV Gwyddyl a?r 
Llychlynwys, ag yno gwarseddu hyd ymhen can mlynedd a naw 
ar hugain. yna daeth Caswallawn lawhir ap Einion Yrth. ap Cyn- 


edda Wledig i Fon ag a ddug y wlad oiarnynt a Lladd Syrigi 
Wyddel yn y lie a elwir Llan y Gwyddyl ym Mon. Ag eraill o 
feibion Cynedda wledig au gwrthladdasant yng Ngwynedd a'r 
Cantref Ag ym Mhowys. ag a aethant yn dywysogion yn y Gwled- 
ydd hynny. A Mab y Don hwnnw oedd Gwydion Brenin Mon ag 
Arfon. ag efe a ddysges wybodau llyfrogion gyntaf i wyddelod Mon 
a*r Werddon. yna yddaeth Mon a Gwerddon yn oreuglod am 
wybodau. a Seiniau. (0 law lolo Morganwg.) 


TRI phrif-feirdd Bedydd Cenedl y Cymru. Madoc ap Morfryn o 
Gaerllion ar wysg. a Thalesin ap Enwg Sant o Gaerllion ar wysg, 
A merddin Emrys o Faes Aleg yng Nglywysyg ag ar eu hoi y 
bu Talhaiarn Sant Tad Tangwyn, A merddin ap Madoc, Morfryn. 
A Meugant hen o Gaerllion ar wysg, ag ar eu hoi hwy y bu Balch- 
noe Bardd Teilo yn Llan Daf. a Chattwg Sant, a Chynddylan 
Fardd. A'r Naw hynn a elwir Cyff Cyffro Beirdd Bedydd Ynys 
Prydain A Thaliesin yn Ben Cadair arnynt y Naw. ag achos hynny 
y gelwir Taliesin yn Daliesin Ben Beirdd y gorllewin, a'r Naw 
gorddodogion y gadair fedydd hefyd au gelwir ys ef nis gellir gor- 
ddod gadarn ond o deirblwydd i deirblwydd hyd ymhen y Tri- 
theirblwydd ys ef hynny y naw mlynedd. a Chadair y Ford Gronn 
hefyd au gelwir, ac ymraint gorddod y Ford gron y bu Gildas 
Brophwyd a Chattwg ddoeth o Lancarvan yn Feirdd a Lly warch 
Hen ap Elidir Lydanwyn, ag ystudfach Fardd, ac ystyfian Fardd 
Teilo. (0 Drioedd Dosparth y Ford gron.) 



DYW rho nerth ; 

Ag o nerth, pwyll ; 

Ag o bwyll, Gwybod ; 

Ag o wybod, y cyfiawn ; 

Ag o'r cyfiawn, ei garu ; 

Ag o garu, caru pob peth ; 

Ag yngharu pob peth, caru Dyw. 

Talhaearn Tad Tanwyn ai cant. 



DYRO Dduw dy Nawdd ; 

Ag yn nawdd, Nerth ; 

Ag yn nerth, Deall ; 

Ag yn neall, Gwybod ; 

Ag yngwybod, gwybod y cyfiawn ; 

Ag yngwybod y cyfiawn, ei garu ; 

Ag o garu, caru pob hanfod ; 

Ag ymhob Hanfod, caru Duw. 

Duw a phob Daioni. 



DYRO Dduw dy nawdd ; 
Ag yn nawdd, Pwyll ; 
Ag ymhwyll, Goleuni ; 
Ag yngoleuni, Gwirionedd ; 
Ag yngwirionedd, Cyfiawnder ; 
Ag ynghyfiawnder, Cariad ; 
Ag ynghariad, Cariad Duw ; 
Ag ynghariad Duw, pob Gwynfyd. 

Duw a phob Daioni. 



DYW dy nerth, ag yn nerth Dioddef ; 
A dioddef dros y Gwir, ag yn y Gwir pob Goleuni ; 
Ag yngoleuni pob Gwynfyd, ag yngwynfyd Cariad, 
Ag ynghariad Dyw, Ag yn Nuw pob Daioni. 

Ag felly terfyna. O Lyfr Mawr Margam. 


PAN fo cwyn cynllwyn bro gwarthefin 
A galar a gwasgar y gilbant werin 


Gwynfyd ei fyd genau yn gyfrwydd gyfrin 
A lefair dri gair or heniaith gyssefin 

Peredur Fardd ai Cant. 

PAN fo cwyn cynllwyn Bro Gwrthenin 
Dan ysgar gwiail y gilbant werin, 
Gwyn fyd y geneu yn gyfrwydd gyfrin, 
A lefair Tri gair o^r heniaith gysefin. 

Merddin Emrys ai Cant. 


OED Cris CCLXVII. y dug Don Brenin Llychlyn'a Dulyn a 
ddug y Gwyddelod i Wynedd lie buant gant a naw ar hugain o 
flynyddau. a Gwydion ap Don a fu yn enwog dros benn am wy- 
bodau a Chelfyddydau. Ac a ddysgodd gware hud a lledrith gyntaf 
i'r Cymry, ag efe a ddug wybodaeth ar lythyr Tr Werddon ag i 
Lychlyn. (Twrog,) a gwedi gwladychu o'r Gwyddelod a'r Llych- 
lyniaid yng Ngwynedd Ganmlynedd a nawmlynedd ar ugeint y 
daethoeddynt feibion Cynedda Wledig or Gogledd i Wynedd ag 
a drechasant ar y Gwyddyl a'u cilyddion ag au gyrrasant ar ffo i 
Ynys Manaw. Ag yng Ngwaith Cerrig y Gwyddyl y bu lladd 
arnynt, a Chaswallon Lawhir a laddes a'i gledd ei hun Syrigi 
Wyddel ab Mwrchan, ap Eurnach hen ap Eilo ap Hhechgyr ap 
Cathbalug, ap Cathal, ap Machno, ap Einion, ap Celert, ap Math, 
ap Mathonwy ap Trathol ap Gwydion ap Don Brenin Mon Jag 
Arfon a^r Cantref a Dulyn a llychlyn, a ddaeth i Ynys Fon gan- 
mlynedd a nawmlynedd ar hugain cyn dyfod Crist ynghnawd 

Eurnach H6n a fu'n ymladd Gledd yng Nghledd ag Owain Vin- 
ddu ap Macsen Wledig yn Ninas Ffaraon, ag efe a laddodd Owain, 
Owain a laddodd ynteu 


SEF gwedi myned o Wyr Bhufain o Ynys Prydain y Cym- 
merth Serigi arnaw unbennaeth Mon a Gwynedd ar Cantref. a 
chymmaint gormes y Gwyddelod oni orfu danfon cenhadon at 
Gunedda wledig sef y danfones ef ei feibion i Wynedd ag yna 


gyrru a wnaethant y Gwyddyl ar ddisblaid eithr ym Mon lie ydd- 
oeddent yn Genedl A Serigi yn Frenin, ag efe a ddaeth A llu 
cadarn hyd yngwyrfai yn Arfon er ymladd a Chaswallawn, sef ai 
gyrred yn ol i Fon gan Gaswallawn, ag ai lladded yngherig y 
Gwyddyl ym Mon. Yna Caswallawn a gwehelyth Cunedda a 
ddodasant Saint ym Mon i ddysgu'r ffydd yng Nghrist a thiroedd 
Tr Cymry a ddyged yno o Ddyfed a Gwyr a Gwent. Yna myned 
o Fon yn folianus am ei Seiniau a'r gwyr doethion a dwyfolion 
a gaid ynddi 


GWDION Wyddel, ap Don, ap Dar ap Daronwy, ap ap Urnach 
Wyddel o Ddinas Ffaraon a las gan Owain Vinddu ap Maxen 
Wledig, a'r Urnach hwnnw a ddug Ugain Mil o ? r Gwyddelod i 
Wynedd o'r Werddon lie tiriasant ag a fuant yno ganmlynedd a 
naw ar hugain 

Mab Urnach oedd Syrigi Wyddel, ag ef a las yng ngherig y 
Gwyddyl ym Mon gan Gaswallon lawhir ap Einion Yrth ap Cyn- 
edda Wledig yn Amser Owain ap Maxen Wledig, ag ar lawr y 
Difalldrain y cad mab by chain o frawd i Syrigi Wyddel, nid amgen 
na Daronwy ap Urnach Wyddel o Ddinas Ffaraon. a Phendefig 
Urddasawl o fewn a dosturies wrth y mab bychain rhag ei decced 
ai ymddifatted. Ag ai mages mal yn un oi blant ei hunan. Ar Dar- 
onwy hwnnw a fu wedi hynny yn un o dri gormes Mon a faged 
ynddi, sef adymluyddu a'r Gwyddyl a wnaeth ef, a dwyny bende- 
figaeth o iar ai dylai o Gymro nid amgen na ****** 


DEWI fab Sandde, fab Cedig, fab Caredig, fab Cynedda wledig, 
efe a symedes ei Wyndy o Gaerllion ar wysg hyd ym Mynyw hen 
yng Ngheredigion, agwedy hynny y rhoddes ei hendad Ynyr o 
Gaer Gawch iddaw ei holl dir Breiniawl nid Amgen na Phebyd- 
iawc, ai Pherthynasai, yna Dewi a Symudes ei Wyndy ir 
wlad honno rhag cyrch Saeson paganiait ac a wnaeth ysgol ag 

O hen Lyfr Achau, medd lolo Morganwg. 


Eglwys yno er dysgu Dwyfoldeb a Gwybodau dwyfolion ir 
Cymry lie ddoeddynt wedi myned ar Dranccoll Achos hynny y 
gelwid y wlad honno Pebydiawc achaws Dewi oedd Bab ar y wlad 


MAEN Cetti ar gefn y Bryn yngwyr, a addolid medd yr hen 
draddodiad, gan y Paganiaid, ond Dewi ai holltodd a chledd yn 
brawf iddynt nad oedd ynddo ddim Dwyfoldeb, ag a erchis i ffynon 
darddu dan y maen a hi a darddwys. a chwedi hynny y rhai a 
fuant cyn hynny^n anghedinwyr a gredasant ag a dderbyniasant y 
flydd ynghrist. y mae Eglwys gerllaw a elwir Llanddewi lie medd- 
ant y bu'r Sant yn beriglor cyn ei gyssegru yn Escob, ar Eglwys 
hynnaf yng Ngwyr ydyw hi, a phan aeth efe'n escob yng Nghaer- 
llion or wysg, efe a osodes wr a elwid Cenydd ab Aneurin ab y 
Caw yn ei le ef yn Llanddewi ar Cenydd hwnnw a wnaeth Eglwys 
a elwid Llangennydd, a brawd iddaw a elwid Madoc a wnaeth 
Eglwys Llan Madoc. 


CYWYDD i Ddwynwen Santes i geisio ganthi wneuthur llatteu- 
aeth rhyngtho a Morfydd Dafydd ab Gwilym ai cant 
Mae'r Cywydd hwn yn dechreu fel y canlyn, 

" Dwynwen deigr danian* degwch 
Deg wyr o gor fflamgwyr fflwcK" 
Dy ddelw aur, dy ddoluriaw 
Digion druain ddynion draw 
Dyn a wilio gloywdro glan 
Yn dy gor Indeg eirian 
Nid oes glefyd na bryd brwyn 
A el ynddo o Landdwyn, &c. 

Y mae y Prydyddion cymreig yn galw Dwynwen yn Dduwies 
neu Santes Cariad a Serchogrwydd fal y galwai y Poetau Venus 
Nota in M.S. D Jones Vicar Llanvair Dyffryn Clwyd 

1587. (L. M.) 

* Arien MS D Jones a L. M. 


Yr oedd yn amser D. ab Gwilyin Ddelw euraid i Ddwynwen 
yn eglwys Llanddwyn, yrn Mon, lie y gwerthafr Monachod 
rinweddau'r Santes (L. M.) 

Maelir Dafodrill a garodd Dwynwen, ferch Brychan Sant, a hi 
al carodd yntef. Ag ef sCi ceisiodd yn amhriod ag nis cai, am hyn- 
ny Maelon a gadawodd drwy gased ag ai gwarthaoedd, a hynny a 
fu yn achos dirboen gofid a galar iddi. Ac un noswaith mewn coed 
hi a weddiodd ar Dduw am wellhad o^i chariad, a Duw a ymddang- 
oses iddi yn ei chwsg, a a roddes iddi ddiod peraidd, yr hwn a'i 
gwellhaodd, a hynny yn gwbl iach ; ag a welai roddPr un ddiod i 
i Faelon yr hyn a'i rhewodd yn ia. 

A Duw a roddes ei harch ar dri pheth iddi, a hi a archodd yn 
gyntaf dattrew ar Faelon, ac yn ail gael gwrandewyd ar ei gwedd- 
iau dros fyth ymhlaid serchogion cywirgalon, fal y byddai iddynt 
y naill ai cael ei cariadon, al cael gwellhad o'u cariadgur ; ag yn 
drydydd nas byddai raid iddi wrth wr byth : a hi a gafodd y tair 
arch. Ag am hynny hi a gymmerth arnhfr Leianaeth, ag a aeth 
yn Santes ; a phob cywirgalon ar a weddiai arni a gai y naill ai 
ymwared oi serch ai meddiannuV Cariaddyn (Llyfr Huw Huws, 
Fardd o Fon.) 

Dwynwen oedd un o Ferched Brychan Brycheiniog Tywysog o 
Wyddyl yr hwn a gafas Frenhiniaeth y wlad a elwir yn awr ar ei 
enw ef Brycheiniog; ai welygordd oeddynt oil yn Seintiau a 
Santesi (L. M. yn Llyfr Huw Huws) 

Chwi a welwch wrth ysmalhawch y Bardd mai y ychydig 
ffydd oedd ganddo ef yn rhinweddau y Santes L. M.* 


BRYNACH Wyddyl oedd frenin Grwynedd nid amgen na Manaw 
a Mon ag Arfon, ag efe oedd y cyntaf O frenhinoedd y gwledydd 

* Myfi, Taliesin ab lolo, a ysgrifennais y darn rhagflaenedig o'r Cywydd, 
ynghyd a'r sylwadau arno, i maes o ysgrif yn Haw fy Nhad, lolo Marganwg ; 
a honno, mae'n debyg, yn dynnedig gantho yntau o Lyfr Huw Huws, (yn 
Haw Lewys Morris.) Mae nodau cwrr dalen a darlleniadau gwahanol, gann 
Lewis Morris, yn ami, gyda'r Cywydd. 


hynny a gafas y ffydd yng Nghrist a chred a Bedydd i ar law 
Rhidian Sant o dir Gwyr a Reged. ag efe a wnaeth Eglwysydd 
gyntaf yng Ngwynedd. ag a fynnes ddodi Cred a Bedydd ar Gym- 
ry a Gwyddelod y Gwledydd a bieuffai ef. sef yn Amser yr Ym- 
herawdr Maxen Wledig ryttoedd. ac ymladd a bu ryngtho ef ag 
Owain Vinddu ap Maxen Wledig am Bendefigaeth Gwynedd nid 
amgen na Maw a Manaw a Mon ag Arfon, A'r Cantref, ar naili a 
laddes y Llall, ag yn Ninas Ffaraon y bu hynny, a'r gwaed ar y 
main hyd yr awr honn. 


Y FUWCH Laethwen Lefrith, o roddai Laeth eu gwala i bob un 
ai ceisiai ag er y godreid ami ni chaid diffyg un amser, ac er maint 
y nifer ai godrai, a gwr a yfai oi Llaeth a elai'n iach o bob dolur. 
ag yn ddoeth lie buasai annoeth, ag o ddiriaid e elai'n ddedwydd 
ac o amgylch y byd y cerddai a bynnag o le ydd elai hi a lenwai 
ai llaeth y maint Llestri a gaid, ag a gadewai Loi ar ei hoi i bod 
doeth a dedwydd, ac o heni y cafwyd gwartheg blithion Tr holl 
fyd, gwedi treiglaw holl Ynys Prydain er Bendith a daioni ir 
wlad ar genedl, hi a ddaeth hyd yn Ystrad Tywi, a chan decced a 
gwyched ei gwedd e fynnai wyr y wlad ei lladd ai bwytta a phan 
oeddent ar ergyd ei lladd, hi a ddiflanes o rwng ei dwylaw a mwy- 
ach nis gwelwyd fyth. a thy fyth sydd yn y lie a elwir y Fuwch 
Laethwen Lefrith. 


CERDD Hud a Lledrith a fydd honno lie bo yinrysonau a Chyf- 
ariaith nifer o ddyniadon ynddi dan ledrithoedd amgen o fraint a 
gradd a chyflwr nag y byddant herwydd gwirionedd, a phob un yn 
ei radd ai gyflwr Lledrith yn ymryson ag arall ynghwrth neu ym 
mhlaid yr hynn a ddodir yn gyff ymryson rhyddynt, er dangos a 
fo cyfiawn ag anghyfiawn, a diddan ag anniddan ar a fo ryddynt, 
parth digwydd a gwrthddigwydd. a rhyw a gwrthryw, a rhaid a 
gwrthraid er diweddu fal y y dylyddai er anrhydedd a gobr i bob 
iawn a gwaradwydd a cholled a chosp i bob amgen na lawn, ag af- 
Iwydd i bob drwg o gamp a gweithred a Chynneddf, a Llwydd i 
bob daionus arnynt. Ag arddull hawl ag atteb y trefnir y gerdd 


gwrth a phlaid, plaid a phlaid, a gwrth ag yngwrth Modd ybo ar 
Lun a chyfrith gwir parth y bod aV digwydd yn y cant euhudo 
awelont o ddechreu hyd ddiwedd yn y bont yn credu mai Gwir y 
cwbl o'r arddangos dan ledrith. ag am hynny Cerdd Hud a Lled- 
rith a gware Hud a Lledrith ag ymryson Hud a lledrith a'i gelwid 
yn yr hen amser a Thwmpath Hud a Lledrith y lie ar gwyr ai 
dangoso ai gelwir yn awr. a gware miragl. (O "Rywiau 
Cerdd Dafawd herwydd yi Ceinmyger o Lyfr leuan fawr ap y 


1. GWENT o Afon Wysg hyd Bont Caerloyw, 

2. Morganwg o Afon Wysg i Ystrad Tawy, 

3. Rheged o Ystrad Tawe i Ystrad Tywi, 

4. Dyfed o Ystrad Tywi hyd yng Ngiyn Teifi, 

5. Ceredigion o Ystrad Teifi hyd y Mor ag Amddyfi a'r Can- 
tref Orddwyf. 

6. Gwynedd, o^r Cantref Orddwyf hyd Fenai ag am Aerfen a 

7. Teyrnllwg o Aerfen hyd Argoed Dernwenyydd. 

8. Deifr a Bryneich, O Argoed Derwenydd hyd Afon Drenn. 

9. Argoed Calchfynydd rhwng Trenn ag Afon Dain nid amgen 
nag Afon Lundain, 

10. Fferyllwg, rhwng Gwy a Hafren. 

11. Powys am Aerfen a Gorthir Teyrnllwg, a Therfnau Ffe- 
ryllwg, Ar Cantref Orddwyf. 

12. Brycheiniog o Flaenau Gwy hyd am Wysg a Therfnau 

13 Caint am afon Dain ar Mor Tawch hyd Terfynau Arllech- 
wedd galedin. 

14. Arllechwedd Galedin o hynny hyd Derfynau Dyfnaint ag 
am Derfynau Gwlad yr Haf ag Argoed Calchfynydd. 

15. Dyfnaint a Cherniw o Arllechwedd Galedin hyd y moroedd 
cyfrwng, a Mor Udd. 

16. Gwlad yr Haf o Afon Goreifion am y Terfyn a Chyfoeth 
Calchfydd ac am Afon a Fferyllwg a Gwent hyd For Essyllwg a 
elwir mor Hafren hyd am y Terfyn a Dyfnaint a Chernyw. 

17 * * * * * |- colled dalen yma ._ L i y f r Mr . Cobb, o 




YN amser Hywel Dda Brenin Cymry oil y Breiniwyd pymtheg 
Llwyth o Briflwythi Ynys Prydain ym mraint Cenedl y Cymry. 
sef y mynnws Hywel Dda ap Cadell ap Rodri Mawr ag efe yn 
Frenin Cymry oil, adnewyddu a Gwellhau hen Gyfreithiau Cenhedl 
y Cymry y rhai a fuant er amser Dyfnwal moelmud ap Dyfnfarth 
ap Prydain ap Aedd Mawr a galw ar Bencenhedloedd Cenedl y 
Cymry attaw Tr Ty Gwyn ar Daf yn Nyfed. ac achos llygru 
llwythau Gwynedd a Mon a Lledach oV gwyddelod a gwyr Llych- 
lyn ni chaid yno amgen na phymtheg Penteulu o brif Iwythau 
Cenedl y Cymry, yn ddiledach diledryw, y peris Hywel eu Breinio 
a'u Llwythau o Baladr yn Bymtheg Llwyth o Bendefigaeth Cyn- 
nwydion, a Braint lie a llafar iddynt ym mhob G-orsedd Dygyn- 
null, a phob Llys Gwlad ac Arglwydd yn Ynys Prydain ac yn yr 
un amser y Breiniwyd ar Bywys pedair Gwelygordd ar hugain o 
Brif welygorddau diledach. a braint lie a llafar iddynt ym mhob 
Llys Gwlad ag Arglwydd ac ym mhob gorsedd Dygynnull yn 
Ynys Prydain, ac a ddodes Ddeddf arnyn gadw a Chynnal Rhol 
achau yn ddosparthus modd y gwneid yn Neheubarth a Morganwg 
a Gwent mal y gwypid Teilyngdod a Bonedd Pencenhedloedd ac 
o hynny Braint iddynt a fai dyledus. ac fal hyn y dechreuwyd 
Cof gwarantedig ar achau ag Arfau Bonedd yng Ngwynedd a 
Phywys, a Hywel Dda n ei ddoethineb yn trefnu Llyfr a elwid 
Bonedd Gwyr y Gogledd nid amgen na Bonedd Llwythi Gwynedd 
a Mon. a Gwelygorddau Pywys. 


"A GWEDI trefnu Cyfraith a weddai ar Wlad a Chenedl y 
Cymry herwydd a ellit gan farn Athrawon a doethion herwydd 
gofynion y ffydd yng Nghrist a Dosparthau Gwlad a Chenedl 
addwyn efe a ddodes ar Flegywryd ap Morgan Mebydd Llandaf 
eu rhoi ar ddu a gwyn mewn llyfrau a Rholau dosparthus a chyda 
hynny ar goelfain, au dodi yn Arwisg hyd Wynebau parwydydd 
ei Lys a Neuadd yr Ynad mal y gallai ac y caffaint a chwennych- 
aint eu gweled au darllain au rhoi ar grawenau Mal au gwypid 
gan bawb o Genedl y Cymry herwydd yr achos a'r gofyn. 

* Lyfr Antoni Powel, o Lwydarth, Tir larll. 
t Ddernynau Evan Evans, Llyfr Plas Gwyn ym Mon. 



" BEIRDD Tir larll yn cyrchu Twmpath Diwlith ar Fynydd 
Margam un bore dydd Gwyl leuan yr haf er cynnal Cadair wrth 
Gerdd Dafod, a gawsant faban newydd geni yn fadfyw ar y Twm- 
path, Rhys ap Rhiccart ap Einion ap Collwyn ai cymmerodd, ag 
adref ag ef, ai roi dan ofal mammaeth ; bu fyw'r plentyn, rhodd- 
wyd ysgol a chrefft ysgolaeth iddo. efe a gymmerodd ei ddysg mor 
awyddfawr ag y cymmerai blentyn Laeth bron ei Fain ; ag yn 
ebrwydd yn ei oedran gwelwyd ef yn blaenu ar holl athrawon 
Cymry. llyfr a wnaeth ef un oedd Llyfr Cadwedigaeth y Gymraeg 
a Cherdd Dafod ag a berthynai iddynt parth braint a defod gwlad 
a Chenedl a Barn Doethion efe a wnaeth y grealau a'r Mabynogi 
a Llyfr y naw gloes ar pedwar addurn ar hugain, a Llyfr Dam- 
megion, a llawer Llyfr arall ; gwnaeth hefyd gof a chadw ar 
wybodau Doethineb ac ar gyfreithiau Cenedl y Cymry. rhodded 
enw leuan ap y Diwlith arno am ei gael fal a wedwyd o*r blaen ar 
Dwmpath Diwlith Bore Gwyl leuan yr haf ac am mai gwr Mawr 
ydoedd, Gelwid ef leuan fawr ap y diwlith. Byw a marw yn Llan- 
gynwyd lie ai claddwyd ef ym mhlith Teulu Llwydarth. aeth y 
gaer mai mab ym mhob tebygolaeth oedd ef i Rys ap Rhiccart 
ap Einion o Bendefiges uchel ei gwaed. a phan honnid hynny lie 
byddai ni wnai ef amgen na thewi a gadael i hynny fod." (Llyfr 
Cofion leuan Bradford o Lyfr Antoni Pywel o Lwydarth yn y 
Goetre Hen.) 


1. Tin enw Addurn Awen, GoleuniV Deall, diddanwch y 
Pwyll, Ag athraw gwybodau. 

2. Tri enw Addurn Pwyll, Canwyll yr Enaid, Cadernid Doeth- 
ineb, a gloywder gwybodaeth. 

3. Tri enw Addurn Doethineb, Harddwch y nefoedd, Cadernyd 
diddanwch, a Gair Duw. 

4. Tri enw Addurn Deall ; Llygad awen, Clust y Pwyll, a 
LlawddeauV myfyrdawd. 

* Yr oedd leuan ap y Diwlitli yn byw ynghylch y fhvyddyn 1100 neu o 
hynny i 1180. lolo Morganwg. 


5. Tri enw addyrn Gwybodaeth, Cadernyd y Byd, Llawenydd 
Doetliion, a Rhad Duw. 

6. Tri enw addurn Duw ; Brenin y Nefoedd (enaid y bydoedd,) 
Tad Bywydoldeb, ag Anfeidroldeb Cariad 

7. Tri enw addurn y Nef ; By wyd, Gwynf, a Thangnef. 

8. Tri enw addurn yr Haul ; Canwyll y Bydoedd, Llygad y 
Dydd a hoywder y nefoedd. 

9. Tri enw addurn y Lleuad ; Huan Nos, y Gannaid, Haul y 
Tylwyth Teg. 

10. Tri enw addurn y Ser; Llygaid hinion, Canwyllau'r Nef 
(Duw) a Gemmau^r wybren. 

11. Tri enw addurn y Mor ; Maes Gwenhidwy, Llys Neifion, 
a Ffynon-Wenestr. (a Glwyth Byd.) 

12. Tri enw addurn y Tonnau; Defaid Gwenhidwy, Dreigiau'r 
Heli, a Blodau'r Eigion. 

13. Tri enw addurn y Haf; Marchog Serch, Tad y Nwyf, 
Ceidwad yr Ynial. 

14. Tri enw addurn y Gwynt ; Drud Byd, Saer y dryccin, a 
Hyrddiwr y Bryniau. 

15. Tri enw addurn y blodau; Gemmau Gwydd, Ceinion Haf, 
a Llygad y Tes. 

16. Tri enw addurn y llysiau ; Mantell Haf, Wyneb hardd- 
wch, a neuaddlawr serch. 

17. Tri enw addurn y Tes; wyneb (Gwen) llawenydd, Eli'r 
Nef, a Gwen (wyneb) Serch. 

18. Tri enw addurn A wen, bywyd gwybodau, enaid pwyll, a 
Dawn Duw. 

19. Tri enw addurn Cydwybod; goleunrr nef, Llygad gwirion- 
edd, a Llafar Duw. 

20. Tri enw addurn gwybodaeth; Llwybr (llwybrau) Gwirionedd, 
Llaw (dwylaw) 'r pwyll a chadernid awen. 

21. [Ond y mae y rhelyw yn eisiau. AB IOLO.] 


LLYWELYN Bren Hen, a elwir Llywelyn Hagr, a dorres lawer o 
Gestyll y Pendefigion, nid amgen Castell St lorys. Castell Aber- 
silli, Castell Tregogan, Castell Ffwg ab Gwarin, Castell Aber- 
barri, Castell Llandathan, Castell Maes Essyllt, Castell Cynffig, 
Castell Ehuthyn, Castell y Gelli Garn, ag un Trefflemin. Ac efe 


a laddwys gymmaint o'r Saeson a'r Ffranod hyd nis gellid cael ar 
Sais gymmaint a chyffwrdd meddwl aros ym Morganwg. Ag yn 
yr amseroedd ydd oedd ym mhob Tref a Phentref Unswd o 
Swyddwyr a elwid Meiri Gwared, a Llywelyn Hagr a fynnws 
weled eu crogi bob un o henynt a gorfu ar y Pendefigion roi hei- 
bio'r Swydd, am nas caid un fwy nag arall ai gwasanaethai nag er 
arian nag er gwerth. (Llyfr Sion Philip o Dreos.) 


GWAITHFOED Arglwydd Cibion a Cheredigion oedd yn byw yn 
amser Edgar frenin, A'r Edgar hwnnw a ddanfones at Dywysog- 
ion Cymry ag arch iddynt ymweled ag ef yng Nygharlleon Gawr 
a rhwyfo ei ysgraff ef ar afou Dyfrdwy, a Gwaithfoed a ddanfones 
atteb i Edgar, a dywedyd na fedrai ef rhwyfo ysgraff a phei medru 
nis gwnelai ond er gwared ai brenin ai gwrengyn y byddai rhag 
angau ; Edgar a ddanfones eilwaith atto, a chyda hynny gor- 
chymyn traws, ag ni roddai atteb enyd ir Gennad, a hwnnw yn 
ymhywedd am atteb. ac am a ddywedai wrth y brenin. dywed fal 
hynn wrtho, ebei Gwaithfoed. 

Ofner na of no Angau. 

ac yna daeth Edgar atto ef. a rhoi Haw yn Garedig iddo. ac ynhy- 
wedd arno bod yn gar a chyfaill iddo, a hynny a fu, ac o hynny 
maes Gair Cymhwyll a ddeleint o Waithfoed a fu Ofner na ofno 
Angau, ac arfau Gwaithfoed oedd Tri phen Blaidd gwaed-ddifer 
am gwpl aur mewn Maes Gwyrdd, hyd amser y Brenin Harri yr 
wythfed pan y rhodded i wehelyth Gwaifoed Pais Arfau Tywys- 
ogion Powys a hannoeddeint o Waithfoed. a rhai o'i wehelyth yn 
cadw at yr hen Bais arfau fal ac y bu gynt, ar gair Cynmhwyll 
yn air Cymmhell ar y Darian. (Llyfr Coch Pant Lliwydd.) 


tri lie y kad bonedd ac anfonedd heb na mam na thad yddynt o 
achos pob ryw fonedd y sydd yn dyfod o ddyw or nef ac yny nef 
y drecheywyd bonedd ac anfonedd a rydd achaeth,, ac am hyny 
or nef y dechrywni kans ef a wnaeth dyw ddec gradd o engylion 
or un defnydd bonheddic,, ar ddegfed radd a syrthioedd o blegid 


P. 2 88 


' /v>/> s^Silfl^ fo ->o. /o . / 

M :: S Soriny 


balchedd yr hwn ysdd benaf o naw arwydd tayogrwydd ac y rwym- 
wyd hwynt yn gaeth or kaethiwed a bery byth yn dragywyddawl,, 
yr ail lie y kad bonedd ac anfonedd yn amser addaf,, o achos y 
ddyw gray addaf heb na mam nathad yddo megis pren ar y ddayar 
ac yr pren y bydd dail a risg a ridding ac felly o addaf ac efa y 
by dri brodyr yn fam yn dad or rwn y bu dday fonheddic ar 
trydydd yn dayoc kaeth kans kaen a fu dayoc kaeth am ladd abel 
y frawd o afrwogrwydd kalon a balchder a digofaint 

y trydydd lie y kad bonedd ac anfonedd o drimeib noe yn fam yn 
yn dad kans yn o naddynt a fy arglwydd ar ail a fy wr bonheddic 
ar trydydd a fu dayoc kaeth,, 

a siaffeth ab noe a wnaeth targed gyntaf er ioed a llyn yndi yn 
arwydd y fod ef ay frodyr yn meddy ar y byd oil ac wedy hyny 
ddwyfil o flynyddoedd a daynaw kyn karoni krist ar yr ymladd 
mawr a fy rwng groec a throya y gwnaethbwyd kotarmer gyntaf 
er ioed a chyfraith arfay a hono a fy y gyfraith gyntaf a wnayth- 
bwyd er ioed eithr priodos kans dy w y hun awnaeth priodas gyntaf 
kyfraith arfay a wreiddiwyd wrth naw radd yr engylion or nef y 
rai a goroned a naw amrafel fain gwyrthfawr a naw amrafael liwiay 
a naw amrafael rinwedday arnynt,, sef y maen cyntaf a elwir to- 
pasiwn a hwnw y sy faen semi ac ayr y gelwir ef mewn arfay,, a 
rinwedd y maen hwn yw gwr bonheddic ay dyko ef ar fatel ken- 
hadwr cywir a fydd y frenin yr hwn ryw faen a oedd ynghoron yr 
angel pan yrwyd lysyfier or nef. 

Yr ail maen a elwir ys maragans pwy bynnac a ddyko hwnw mewn 
ryfel yr hwn y sydd yn arwyddokay myr mewn arfay a rinwedd y 
maen hwnw y gwr ay dyko ef mewn arfay kryf a chadarn ymatel 
y frenin a fydd ef a rinwedd y maen yr hwn a fy ynghoron yr 
angel * 


DAFYDD Ddu Gynllwynwr, ab Rhys, ab Owain, ab Elaethwy, ab 
Idnerth ab Eiccart ap Caradoc ap Einion ap Cadifor ap Collwyn. 

* O Lyfr Du Pantlliwydd. [Mae'r adroddiad ymma yn darfod yn anghyf- 
lawn yn y Llyfr Du. AB IOLO.] 



Daf. Ddu Gynllwynwr a lladdodd dri dyn ar ddeg a gyrchasant 
arno yng Nghastell Aberafan, ag efe tufewn i ddrws y neuadd a 
laddai bob un fal y delai ef Tr drws oni laddodd ef unarddeg, a 
ddilyn dau eraill ar eu eu fib efe a goddiweddodd Agau lladdodd, 
ag am hynny y doded arno enw Dafydd ddu gynllwyn. a Dafydd 
Gynllwynwr. (Llyfr Watkin Sils.) 


ACH Dafydd ap Gwilym. Dafydd ap Gwilym Gam, ap Dafydd, 
ap leuan, ap Hywel, ap Cynwrig, ap Gronwy, ap Meredydd, ap 
Madog, ap lorwerth, ap Llywarch ap Bran. Un o bymtheg Llwyth 
Gwynedd. (0 dynn-ysgrif lolo Morganwg.) 

Mil trichant meddant i mi y ganed 

Yn geneu dan Iwyni 
Gwr oth ban garw yw'th enwi, 
Mab Gwilym Gam cytgam ci. 

Rhys Meigen ai cant yn Neuadd leuan ab Lleision ym 
Maglan. Yn Eisteddfod Llanfihangel Afan medd 
Llyfr arall. lolo Morganwg. 


GWILYM Gam o Lanbadarn fawr, yng Ngheredigion, ap Davydd, 
ap leuan, ap Hywel, ag Ardudfyl ferch Gwilym fychan o'r Cryn- 
gae yn Emlyn, Tad a Mam Dafydd ap Gwilym y Prydyddion oedd- 
ynt ; ag achos rhyw hen wrthymmod cas ydoedd rwng y ddwy 
wehelyth ; ag ni chaid bodd Pri'odas rwng Gwilym gam ag Ar- 
dudful gan un o'r ddau du rhieni, ar ddeuddyn Ifanc yn fawr ei 
Serch y naill at y Hall Beichiogi Ardudful a wnaeth Gwilym gam 
ag o weled hynny ei thad ai brawd ai troes o'u Ty ganol nos gaeaf 
chwerw, a danfon arch at bawb ou ceraint nas derbynient hi dan 
do neb un o henynt, myned a wnaeth hi Iwrw ei phen heb yn 
waeth Lie nag arall, a Gwilym gam a glybu, a myned ar ei hoi ai 
gorddiweddyd ai chymmeryd gydag ef i Forganwg at Ifor Hael ei 
Ewythr brawd mam iddo, ag eraill a wedant taw ei gyd frawd 

* Lyfr Efan William, o'r Fferm, yn Llanfleiddan y Bont Faen. 


ynghyfraith oedd Ifor Hael, ag ar y ffordd dyfnder nos dau berth 
mewn Tywydd garw iawn gan wynt a Chesair y ganed mab iddynt 
yn ei Seithmis a hwnnw oedd Dafydd ap Gwilym, ym mlaen ydd 
aethant, a thranoeth cyrhaedd Llandaf, lie priodws Wilym Gam 
Ardudful, ag yna'r undydd y bu hi farw ag ai claddwyd yno, a 
bedyddio^r mab ar arch ei fam, a llyma ddau Englyn a Gant Wi- 
lym i Ardudful uch ben ei bedd. 

Cof Ardudful deg caf adfer wawr fvvyn 

Ar fynyddd olifer 
Angyles yng ngoleuder 
Uchel y Saint uwchlaw ser. 

Dygn immrr byd a bod hebddi meinir, 

A'm enaid yn edwi ; 
Aele alaeth am dani, 
Wylaf ael rhych ai rhoed hi. 

Gwedi gweled pridd ar wyneb Ardudful, myned yni mlaen a 
Dafydd ei fab bychain at Ifor Hael o Wern y Cleppa ym Maes- 
haleg, lie bu'n fawr ei roesaw ai rysgwydd lawer Blwyddyn a phan 
fu farw Dafydd ap leuan ei dad, dyfod yn ol i Geredigion a oruc 
Gwilym Gam ag iddei Dre Tad yn Llanbadarn ag Enw'r Ty Bro 
Ginin ag yno byw ar ei Dir ei hunan ai fab Dafydd gydag ef. 
Gwilym a briodes ail Wraig, a Dafydd ei fab ni allai aros ei Lys- 
fam, am hynny myned yn ol at Ifor hael ei Ewyrth i Forganwg, 
lie bu mewn parch a chariad mawr ; ai Ewythr brawd ei Fam 
Llywelyn ab Gwilym Fychan O'T Cryngae yn Emlyn a'r Ddol 
Goch yno, yn gweled Awen Gyferddawn ynddo ai cymmerwys 
atto ir Cryngae ar Ddol goch, lleoedd y byddai un neu arall o 
honynt yn byw a dysgu Celfyddyd mydr a cherdd dafod iddo, ag 
o hynny ydd aeth Dafydd yn Brydydd mawr iawn ei glod, a 
gwilliaid o Saeson Penfro a ddaethant am ben y ddol goch a lladd 
Llywelyn ap Gwilym yna Dafydd yn ei 61 i Faeshaleg at Ifor 
Hael lie bu gan fwyaf hyd farw Ifor Hael a Nest ei wraig o'r 
haint chwarren yn Nhy Escob Llandaf yn Llangadwaladr yng 
Ngwent iscoed lie yddoeddent yng ngwesteiaeth, a'r Esgob a fu 
farw yno gyda nhwy ; Dafydd ap Gwilym yn dianc drwy'r haint 
a ddaeth yn ol i Faeshaleg, ond gan nad oedd yno nag Ifor na 
Nest myned a wnaeth ar Amdaith i rodfela Cymru, ag hyd ym 
Mon ag Arfon, ag ar ei droion ym M organ wg, a phan fu farw ei 


farw ei Dad aeth yn ei Dref tadaeth Broginin, yn Llanbadarn 
fawr, ydd oedd ef erbyn hynn yn dechreu myned mewn oedran, 
gwedi bod yno amser nid mawr, efe a aeth i Fonachlog Tal y 
Llychau lie gnawd yn fawr ei barch a'i roesaw, ag yno y bu ef 
farw ag ai claddwyd wyliau'r Nadolig ym mlwyddyn deugain 
o goraniad y Brenin Edwart y drydydd, yn hen wr o brydydd 

Dafydd ap Gwilym a wnaeth wellhad nid bychan ar fesur 
Cywydd, gan ganu rhieingerdd yn oreu arno o neb a fu erioed. ag 
felly terfynaV gyfarwyddyd am Dafydd ap Gwilym 

Ifor Hael a Nest ei wraig a fuant feirw, medd hen E61 achau, 
yn Nhy Esgob Llandaf yn Llangadwaladr, a elwir yn awr y Bis- 
twn a Thref Esgob, yng Ngwent. Enw'r Esgob oedd John 
Pascall, yr hwn hefyd a fu farw yno yr un amser, sef yn y flwy- 
ddyn 1361, y 34fed o goroniad Edward y drydydd. 

lolo Morganwg. 

Dafydd ap Gwilym a dreulioedd rywfaint o ddiwedd ei einioes 
ym Monachlog Tal y Llychau, lie y bu farw, ag yno ai claddwyd 
ef, yn amser y Brenin Edwart y Trydydd, medd Llyfr Achau 
Thomas Jones o Dregaron. 

Bu farw Edw d y 3 dd yn 1377. Sion Bradford. 

Yr achos oedd iddo (Dafydd ap Gwilym) gwympo mewn cariad 
a Morfydd oedd ei dwyn hi oddiar Herwyr y fynnent anfodd arni. 

Morgan Llywelyn, o Gastell Nedd. 

Ym Maes y Crugiau ar Lan Teifi y mae Gramadeg o waith 
Dafydd ap Gwilym, (medd Ben Simon o Lyfr lago ab Dewi.) 

Llyfr Brechva. 


1 DAFYDD a w r nae gerdd Dafawd yn goflaid 

Oi gyflym fyfyrdawd 
Aeth i fedd, eithaf addawd, 
Mawr yw ein briw marw ein brawd. 

* Hafod MS. 


2 Wylwn a chwynwn och ini mor wael, 

Marwolaeth Saer Cerddi 
Ni cheir Awen Ddadeni 
Mwy ar waith yn ein iaith ni. 

3 Am Ddafydd gelfydd goelfin praff awdur 

Prophwydawdd Taliesin, 
Y genid ym mro ginin 
Brydydd ai gywydd fal gwin. 

4 Mil meddant trichant trwy ochain irad 

Wyth eraill a thrugain, 
Marw y bu Prydydd mirain, 
Mab gwilym gerdd-edlym gain. 

5 Ym medd y gorwedd aV garreg arnaw, 

Mawr ernych gloyw ofeg, 
Accw yn ynys cain waneg 
Lie uwch Dwr, Tal Llychau deg. 
Hopcin ap Thomas ap Einion o Ynys Dawy ai Cant 1 380. 


GRUFFUDD grug, Ym Mhenmynydd Mon Prydydd gwybodus ac 
awenbell oedd efe, ac efe a fu yn ymgytgan a Dafydd ap Gwilym 
am ferch ym Mon a honno yn un a garai Ruffudd ; a myned yn 
gas rynddynt, a brodyr Priordy Gwynlliw a ddanfonasant wr A 
llythyr i Fon a Ddywedai i Ddafydd ap Gwilym farw, Yna Gru- 
ffudd a wnaeth Farwnad iddo ar gennad ar ei ffordd i fon wedi 
danfon gair i Ddafydd bod Gruffudd wedi marw ac yn ol ei Ddy- 
muniad iddei gladdu yn mynwent Ystrad Fflur ; lie y dywespwyd 
wrtn Ruffudd y Cleddit Dafydd ap Gwilym ; ag enwi'r un diwar- 
nod claddu y naill ar Hall, Aeth Dafydd yno, a marwnad Gariad 
i Ruffudd Grug lie y cyfarfu ef a Gruffudd a marwnad garedig i 
Ddafydd, a rhyfedd a llawen y bu ganddynt gyffwrdd ar naill y 
Hall yn fyw fal hynny ac o hynny hyd angau heddwch a chared- 
igrwydd rhyngddynt. 


1. EDNYFED ap Gruffydd o Farchwiail. 

2. Madawg ap Gruffydd ei Frawd a elwid madawg Benfras. 


3. Llywelyn ap Gruffydd, a elwid Llywelyn Llogell Rhison, ac 
ac efe a wnaeth Englynion Marchwiail, o^r hen ganiad, pan fifr 
Eisteddfod yno yn amser y Brenin Edward y Trydydd, Ag ym 
Mraint yr Arglwydd Mortimer. 

Prydyddion oeddynt y tri Brodyr, A meibion Gruffydd ap lor- 
werth, ap Einion Goch, ap leuaf, ap Llywarch, ap Nynniaw, ap 
Cynwric, ap Rhiwallon, ap Dwngad, ap Tudur, Trefor larll 
Henfl ? ordd. (MS. Hafod.) 


MADOC Benfras y Prydydd, ap Gruff, ap lorwerth, ap Einion 
goch o Sonlli ym Maelor, ap leuaf, ap Llywarch, ap Nyniaw, 
ap Cynwrig, ap Ehiwallon ap Dingad ap Tudur Trefor larll 

Un o dri Brodir Marchwiail ym Maelor oedd Madoc Benfras, a 
phrydyddion y Tri, y ddau eraill oeddynt, 

Ednyfed ap Gruffudd o Farchwiail Athraw lolo Goch y Pryd- 
ydd ; a Llywelyn ap Gruff, a elwir Llogell Rhison, a Llywelyn 
llogell. ac efe a wnaeth Englynion Marchwiail o^r hen ganiad. Y 
Tri Brodyr hyn a fuant yn ddisgyblion Llywelyn ap Gwilym o 
Emlyn pan oedd ar ymgel yn Llys Ifor Hael ym Maeshaleg. a 
Dafydd ap Gwilym y Prydydd yno gyda nhwy. 

Yn amser y Tri Brodyr hynn y bu yr Eisteddfod fawr ym 
Marchwiail, ag yno Prydyddion Gwynedd a Phowys a Deheu- 
barth a Morganwg ; er dwyn ar atgof hen gelfyddyd a Chyfrinach 
Cerdd Dafod. ag oedd ar goll agos yng Ngwynedd a Phowys, ag 
nid oedd nemmawr a wyddai gelfyddyd a gwybodau Cerdd dafod 
namyn ym Morganwg. a Mon a Cheredigion, achos colli y Tywys- 
ogion a gefnogaesaint y Prydyddion. a'r Tair Eisteddfod Dadeni 
y gelwir Un Ifor Hael ym Maesaleg, ag un Llywelyn ap Gwilym 
yn y Ddol Goch yn Emlyn, ag un Marchwiail. 


COFFADWRIAETH am Feirdd a Phrydyddion. o Lyfr Edward 
Dafydd Antoni Powel, &c. 

Yn amser y Brenin Edwart y III y bu Eisteddfod yng Ngwern 
y Cleppa dan nawdd a Dawn Ifor Hael ; ag i honno daeth Tri 

* Lyfr Theophilus Jones. 


Brodyr Marchwiail ym Maelor yng Ngwlad Bowys. a Llywelyn 
ap Gwilym o'r Ddol Goch yng Ngheredigion a Thri Brodyr 
Marchwiail a Dafydd ap Gwilym gyda nhwy a fuant yn ysgolheig- 
ion Barddoriiaidd Llywelyn ap Gwilym yng Ngwern y Cleppa ys 
ef Llys Ifor hael. Ag yn yr Eisteddfod honno y doded braint 
Cadair ar fesur Cywydd lie nad oedd felly o'r Blaen a phan canwyd 
am gadair Dafydd ap Gwilym a ennillws o nerth Awen a chanu a 
Chymraeg cynhwynol. Ac o hynny maes braint Cadair i fesur 
Cywydd deuair a gwisgo Dafydd ap Gwilym ag addurn Cadair 
Morganwg a rhod enw Dafydd Morganwg, ag yng Ngwynedd ei 
alw Bardd Ifor Hael. ac o hynny hyd yn awr serchoccaf a goreu 
o'r holl fesurau y bernir Cywydd, Gwedi hynny bu Eisteddfod 
dan nawdd Llywelyn ap Gwilym yn y Ddol goch yn Emlyn ag i 
honno y daeth Sion y Cent a Rhys Goch o Eryri yng Ngwyned a 
thyfu ymryson rhwng Sion y Cent a Rhys goch, goreu ar wen- 
gerdd Sion Cent, a goreu ar foliangerdd Rhys goch, a rhodd y 
blaen a'r Gadair Tr wengerdd ond ni fynnai Sion y Cent ei wisgo 
ag addurn Cadair Ceredigion a Dyfed eithr i Dduw y rhoddai ef y 
blaen, am hynny y gwedai rhai mai Duw ei hunan a ennillw y 
gadair honn wedi hynny dodes Llywelyn ap Gwilym ganu er 
Cadair Ceredigion y goreu am Rieingerdd a Barnu Dafydd ap 
Gwilym yn oreu, ai wisgo a^r Cae Bedw ys ef addurn Rhieingerdd, 
yna Llywelyn ap Gruffudd un o dri Brodyr marchwiail a ganodd 
Englynion marchwiail Bedw briglas ar hen ganiad gwedi hynny y 
Tri Brodyr a ddodasant Dan Osteg a Rhybudd undydd a blwyddyn 
Eisteddfod ym Maelor. ym Mhowys yn nawdd larll Mortimer dan 
Goron y Brenin Edwart y trydydd ac yno y canwyd am gadeiriau 
Ac Enyfed ap Gruffydd a gafas am Gywydd Gwr ac am Englyn- 
ion byrraf Eiry Mynydd, A Madoc y trydydd brawd a gafas 
gadair a Chae Bedw am Rieingerdd. A Dafydd ap gwilym a gan- 
odd yn garedig i Fadoc am ei gerdd. Ac yn yr Eisteddfod honno 
ydd addurn wyd lolo goch ag addurn cadair am eu wybodau a 
ddysgws Ednyfed ap Gruffydd parth Gwybodau Cerdd Dafod ai 
pherthynasau. Ac o^r Tair Eisteddfod hyn y cafad gwellhad ar 
gerdd Dafod a Chynghanedd. 


CADWGAN y Fwyall oedd yn byw yng Nglyn Rhodne yn amser 
Rhyfel Ywain ag yn un o Gapteniaid Ywain y Glyn ar wyr Glyn 
Rhodne, a phan elai Cadwgan i Ryfel rhodioV glyn a wnai gan 


hogi ei fwyall. ag o hynny Ywain a weiddai ar Gadwgan. Cadwgan 
hog dy fwyall, a chyn gynted ag y clywyd Cadwgan yn hogi ei 
fwyall, gwelid cynifer o fyw yn wryw a benyw yng Nglyn Rhodne 
yn ymluyddu atto, ac o hynny hyd heddyw Glawr rhyfel a chad 
Gwyr Glynn Rhodne yw Cadwgan hog dy fwyall, ag ar y gair 
ymgynnyll yn gad a wnant. 


YN y Flwyddyn oed Crist MCCCC. Daeth Owain Glyn dwr i 
Forganwg. Ag a ddynilles Gastell a Thref Caer Dydd. a llawer 
Castell arall, ag efe a dorres Gestyll Pen llin a Llandochau a 
Thref Flemin, a'r Dindryfan Bwtler, a Thai y Fann, a Llan- 
fleiddan, a Llancwyfan, a Chastell Malffawnt. A Chastell Pen- 
mark, ag a losges lawer o'r Pentrefydd ar Eglwysi cylch ag 
amddynt ag efe a losges Bentrefydd Llanfrynach Ar Aberthin, 
a llawer o Dai Llanilltud fawr, a lleoedd eraill yn na chodai 
y Gwyr gydag ef. a llawer o wyr y wlad a godasant gydag 
ef yn gydgyfysgar, ag a dorrasant Gestyll a Thai yn afrifed a 
thorri'r tiroedd yn orest henry dd, au dodi'n rydd i bawb. a dwyn 
oddiar gedyrn a goludogion. a rhoi a ddugai i weinion a thlodion, 
a gorfu ar lawer o'r Bonedd a'r Pendefigion fyned i Loegr yn 
nawdd ag ar fwyd y Brenin, ag ymladd creulawn a fu ar fynydd 
Brynowain wrth y Bont Faen, Rwng Owain ai 'wyr, a Gwyr y 
Brenin, a gyrrwyd ffo ar wyr y Brenin wedi Deunaw awr yn ym- 
ladd caled ar gwaed hyd yn eglwyddyd y meirch ar bant y wen- 
nol a rannai ddeupen y mynydd, (Llyfr y Parch g . Tho s . Bassett, 
o Lann-y-lai.) 


PAN oedd Owain Glyn Dwr yn Tramwy'r wlad ynghydfelydd 
Gwr bonheddig dierth a chydag ef ond un cyfaill cywir yn Rhith 
gwas iddaw, sCr ddau yn anarfog, achos nid diogel nebun Dan arfau 
yr amser hynny, a Thrammwy er deall edryn Gwyr y wlad ydoedd : 
felly myned at Gastell syr Lawrens Berclos, a gofyn Lletty nos- 
waith yn ffrangeg iddaw ef ai was ; cael hynny yn rwydd iawn, a 
chael groeso mawr, a goreuon a bob peth yn y Castell, a chan mor 
foddlon oedd Sir Lawrens idd ei ei gyfaill, bu^n daer arno aros rhai 
ddiwarnodau gydag ef a dywedyd ei fod yn disgwyl ar fyrr o 


ddyddiau gweled^Owain Glyn Dwr yno am ei fod wedi danfon allan 
ei holl Ddeiladon ai weision, a llawer eraill o ffyddloniaid iddo, yng 
nghyrch pob rhan or wlad yn wyr twng iddo i gyd, i ddala Owain, 
yr hwn a glywsai fod wedi dyfod Tr rhannau hynny o Gymru, ai fod 
hefyd dan dwng ei hunan i roddi gobrwyon anrhydeddus iddei wyr 
os nhwy a ddelaint ag Owain Glyn dwr yno y naill neu yn fyw 
neu yn farw, Da iawn yn wir, ebe Owain y byddai diogelu'r Gwr 
hwnnw, abod gallu yn rhyw rai i wneuthur hynny, gwedi bod 
ynghastell Syr Lawrens bedwar diwarnod a thair noswaith yn 
fawr ei barch ai roeso, meddylws Owain mai call fyddai myned 
iddei ffordd, a chan rhoi ei Law yn Haw Syr Lawrens, dywed 
wrtho fal hynn. " Y mae Owain Glyn Dwr, yn gar cywir, heb na 
digofaint na brad na thwyll yn ei galon, yn rhoi Haw yn Haw Syr 
Lawrens Berclos, ag yn diolch iddo am y groso ar caredigrwydd 
ar syberwyd bonheddigaidd a gafodd ef ai gyfaill yn rhith gwas 
iddo, yn ei Gastell, a chan addaw ar Iw Llaw yn Llaw a Llaw ar 
Galon, na ddaw fyth ar feddwl iddaw ddial yr hynn a feddyliodd 
Sir Lawrens Berclos iddo, ag nas goddefai i hynny fyw ar ei gof, 
nag ar wybod iddo hyd y bai yn ei allu ym meddwl ag ar gof neb- 
un o'i geraint ai gymmhlaid," ag ar hynny Owain ai was a gyrch- 
asant eu ffordd a myned ymaith. Ar hynny syrthwys Syr Lawrens 
Berclos yn fud gan syndod, a phyth wedi hynny ni chafas efe ei 
oddeg ag ni chlywyd gair byth wedi hynny oi benn. (Llyfr Mr. 
Lleison or Prysg, gan Ifan o'r fferm, yn Llanfleiddan fawr.) 



1, BRAN Fendigaid ap Ltyr Llediaith a fu'r cyntaf o genedl y 
Cymry a droswyd i'r fFydd yng Nghrist, ai welygordd ef a fu yn 
un o dair Gwelygordd Saint Ynys Prydain. 

2, Cyndaf Sant gwr o'r Israel a ddaeth i Ynys Prydain gyda 
Bran Fendigaid ap Llyr Llediaith. 

3, Hid Sant gwr o'r Israel a ddaeth i Ynys Prydain gyda Bran 
Fendigaid. ai Eglwys ef Llanilid yng Ngwent. 

4, Lleurwg Sant, o wehelyth Bran Fendigaid, Brenin Ynys 
Prydain ; ag efe a elwid Lleufer, ap Coel, ap Cyllin, A Lies ap 
Coel ap Cyllin, ai Eglwys Llandaf, a honno yr un gyntaf a wnaeth 
ef, a chyntaf yw hi a fu yno erioed ; Eglwys arall iddo Llanleirwg 
yng Ngwlad Forgan. 

5, Dyfan Sant a ddaeth i Ynys Prydain yn amser Lleirwg Sant, 
er dodi Bedydd ar genedl y Cymry ; canys cyn no hynny ni bed- 
yddid neb o Gymro, Ei Eglwys ef Merthyr Dyfan. yrn Morganwg. 

6, Phagan Sant a ddaeth yr un amser i Ynys Prydain o anfon- 
iad y Pab Elidir, wrth Ddamuned Lleirwg Sant i yrru Bedydd ar 
Genedl y Cymry ; ei Eglwys Llansanphagan yng Ngwent. 

7, Medwy Sant, Llanfedwy yng Ngwlad Forgan, yn amser 
Lleurwg Sant. 

8, Elfan Sant, yn amser Lleurwg Sant ap Coel ap Cyllin, ym 

9, Crallo Sant, yn amser Lleirwg Sant ap Coel ap Cyllin, yng 

10, Gwerydd Sant, ap Cadwn ap Cynan ap Eudaf o wehelyth 
Bran Fendigaid yn Llanwerydd yng Ngwent, a elwir yn awr San 

*0 Lyfr Thomas Hopcin, o Langrallo, a hwnnw yn un o Lyfrau Thomas 
ab Ifan o Dre Brynn, yn yr un plwyf, a ysgrifenwyd gantho ynghylch y 
flwyddyn 1670. 


11, Docheu Sant a ddaeth Tr ynys honn gyda Phagan Sant. 
eraill a ddywedant mai gyda Gannon Sant ap Bhidiccys y daeth 
ef yma gyntaf; ei Eglwysi Llandocheu yng Ngwent. 

12, Gwynno Sant o wehelyth Bran Fendigaid ym Morgan wg. 

13, Teilaw ap Enllech ap Hydwn, ei Eglwysi yn Llandaf, a 
Llandeilaw fawr, a Llandeilaw Cresseni, a Llandeilaw Ferwallt, a 
Llandeilaw Abercowin, a Llandeilaw Bertholeu, a Llandeilo Glyn- 

14, Dewi Sant ap Sanddef ap Cedig ap Ceredig ap Cyneddaf 
Wledig, a Nonn ferch Ynir Hir o Gaer Gawch ei fam. Llawer 
Eglwys iddaw yng Nghymru. 

15, Cattwg Sant, ap Gwynlliw ap Glywys, ap Tegid ap Cade 11 
Deyrnllwg. ai Eglwysi yn Llancarfan, ag yno y bu gantho Gor 
folianus o Saint a Dysgedigion. Eglwys iddaw yng Nglynn Nedd, 
un arall Glynn Wysg, arall Ystrad Tywi. ag efe a elwid Cattwg 
Ddoeth, gan ddoethed ai ceffid ef ym mhob Cynghor. 

16, lestin, ap Geraint, ap Erbin, ap Cystenin Gorneu, ap Cyn- 
far, ap Tudwal Mynwaur, ap Cadan, ap Cynan, ap Eudaf, ap 
Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith. 

17, Caw, Arglwydd Cwm Cawlwyd, ap Geraint, ap Erbin (ut 
supra) efe a yrrwyd o'i gyfoeth gan y Gwyddyl Ffichti, a llyma 
enwau Meibion a fuant iddaw yn Saint yng Nghor Cattwg, ag yng 
Nghor Illtudyng Nghaer Worgorn, nid amgen, 1, Peirio, 2, Gall- 
go, 3, Maelawc, 4, Gildas y Coed aur, 5, Eugrad, 6, Caffo. ag 
eraill o 1 ! feibion ef a fuant Saint yng Ngwynedd, lie y ceir eu 
heglwysau dan eu henwau. 

18, Cain Santes ferch Caw o Gwm Cawlwyd, ei heglwys yn 
Nyfed Ystrad. 

19, Aneuryn y Coed aur, ab Caw o Gwm Cawlwyd, Sant o Gor 

20, Ceidiaw ap Ynyr Gwent, a Madren ferch Gwrthefyr Fen- 
digaid ei fam ; Sant o Gor Cattwg efe. 

21, Elian Ceimiad ap Allgu Eedegawg, ap Cardydwg, ap Cyngu, 
ap Ysbwys, ap Cadrod Calchfynydd ; o Degfan ferch Tewdric 
Brenin Morganwg ei fam. 

22, Elaeth Frenin ap Meyryg ap Idno o Onen Grec ferch Gwall- 
awc ap Lleenawc ei fam. 

* Tebygwn nad oedd yr Eglwys ddiweddaf ymma yn Ysgrif Llangrallo, 
eithr mai (wrth yr ysgrifenniad) ycliwanegiad lolo Morganwg oedd, gann 
weled y diffyg. AB IOLO. 


23. Dyfnawc Sant ab Medrawd ab Cawrdaf, ap Caradawc freichfras 

24. Mydan Sant ap Pasgen, ap Urien Rheged, Sant oedd ef o 
Gor Cattwg. 

25. Gwrfyw ap Pasgen ap Urien, ym Mon ei Eglwys. 

26. Eurgain ferch Maelgwn Gwynedd, ap Caswallawn Lawhir 
ap Einion Urth, ap Cyneddaf Wledig. 

27. Lloniaw Lawhir o Lanfirgain ab Emir Llydaw. 

28. Gwynnawc Sant mab Gildas y Coed Aur, ap y Caw 

29. Cenydd ap Gildas y Coed aur, ap y Caw Cawlwyd, Ei 
Eglwysi Sainghenydd ym M organ wg lie y gwnaeth ef Gor, lie y 
gwnaethpwyd Castell Sainghenydd wedi hynny, Eglwys arall 
iddaw Llangenydd yng Ngwyr. 

30. Noethan ap Gildas y Coed aur, Sant oedd ef o Gor Illtud. 

31. Cawrdaf Sant ap Caradawc Freichfras yng Ngallt Cawrdaf 
yng Ngwent, Sant oedd o Fangor Illtud 

32. Meugant Hen, ap Cyndaf Sant gwr o^r Israel. 

33. Gwrai Sant o Benystrywed yn Arustli, Sant o Fangor 
Deiniol yng Ngwynedd. 

34. Cyngen, ap Cadell Deyrnllwg, ei Eglwys yn y Mwythig. 

35. Dwna Sant, ap Selyf, ap Cynan Garwyn, ap Broch- 
wel Ysgithrawc, Sant oedd ef ym Mangor Deiniol, ai Eglwys 
ym Mon. 

36. Peblic Sant ap Magsen Wledic, Amherawdr Ehufain. ei 
Eglwys ef Caer yn Arfon, ei fam ef Elen ferch Eudaf Frenin. 

37. Afan Buellt ab Caredig, ap Cyn- ( Hie jacet Avanus 
neddaf Wledig. j Episcopus. ym 

38. Gwynllef ap Cyngar, ap Garthwg, 1 Mynwent Llanafan 
ap Ceredig, ap Cynneddaf Wledig. ^ fawr ym Muellt 

39. Cynfelyn ab Bleiddyd, ap Meirchion, ab Tybiawn, ab Cyn- 
neddaf Wledig, Sant ef o Fangor Deiniol. 

40. Einion Frenin yn Lleyn, ^ Meibion Owain Danwyn ab 

41. Seiriol ym Mhenmon, L Einion Yrth, ab Cynne- 

42. Meirion yn y Cantref J ddaf Wledig. 

43. Deiniol ap Dynawd Ffyr, ap Pabo Post Prydain, a Dwywe 
ferch Lynawc ei Fam ; ei Eglwys Bangor Deiniol yng Ngwynedd, 
a Chor Saint yno. 

44. Asaf ap Sawyl Benuchel, ab Pabo Post Prydain. ei Eglwys 
Bangor Asaf yng Ngwynedd is Conwy. 

45. Cyndeyrn Sant ab Ywain, ab Yrien, ab Gorwst, ab Gwaith 
Hengaer, o Auranwy ferch Clydno Eiddyn ei Fam. 


46. Cadell ab Urien Eion, ab Llywarch Hen, ab Elidir Ly- 

47. Lleuddad ap Dingad, ab Nudd Hael ab Senyllt, ab Cedig, 
ab Dyfnwal Hen, ab Ednyfed, ab Magsen Wledig o Athefai ferch 
Llawdden o ynys Eiddin yn y Gogledd ei Fam. 

48. Baglan ap Dingad, ap Nudd Hael, (ut supra) ei Eglwys 
Llanfaglan ym Morganwg ; arall yng Ngwynedd, 

49. Eleri ap Dingad, ut supra, ym Mhennant, Sant ef o Gor 

50. Tegwy ap Dingad, ut Supra, yng Ngheredigion ei Eglwys. 

51. Tyfriog ap Dingad, ut supra, yng Ngheredigion ei Eglwys. 

52. Cadfan Sant ab Eneas Ledwic o Lydaw, a Gwen Teir- 
bron ferch Hywel ab Emyr Llydaw, yn oes Gwrtheyrn 
Gwrthenau y daeth ef Tr Ynys honn, gyda Garmon ab Rhi- 
diggys o Dir Gal, lle'r hanoedd, i adnewyddu Cred a Bedydd yn 
yr Ynys honn. 

53. Ylltud Farchawg, ab Biccanys, o Dir Llydaw, Ei Eglwys 
ef Bangor Ylltud yng Ngwent, lie y mae ef yn Sant, Man y bu 
Bangor Dewdws yng Nghaer Worgorn, a dorrasid gan y Pagan- 
iaid anghred. 

54. Henwyn ap Gwrdaf Hen o Lydaw ; Periglor Cadfan a'i 
Saint yn Ynys Enllioedd ef. 

55. Padarn, ab Pedredin, ab Emyr Llydaw, a ddaeth Tr ynys honn 
gyda Garmon ab Bidiccys, ag a fu yn Sant ym Mangor Illdud, a 
gwedi hynny Esgob o Sant y bu yn Llanbadarn fawr yng Nghered- 
igion. Cefnder oedd ef i Gadfan, a Chefnderwydd eill dau i Ylldud 
Farchawg, lie buant yn Saint yn ei gor ef, yng Nghaer- 

56. Cynan, -^ Saint a Dysgedigion oeddent a ddaethant 

57. Degwy, \ gyda Chadfan gan Armon Tr Ynys honn, 

58. Mael, I ag a fuant Saint ym Mangor Illtud, ag 

59. Sulien, f ym Mangor Cattwg yn Llancarfan ag a 

60. Ethrias, /* aethant i gyd gyda Chadfan yn Saint i 

61. Llywyn, 1 Ynys Enlli namyn Docheu yr hwnn a 

62. Llyfab, 1 ddodes Deilaw yn ei le ef yn Esgob 

63. Docheu. < yn Llan Daf. 

64. Tydacho, ab Amwn Ddu, Brenin Grawec, ab Emyr Llyd- 
aw, cefnder oedd ef i Gadfan. 

65. Peirio Sant ab Caw Cawlwyd, Sant ef o Gor Illtyd, a gwedi 
Illtyd, yn Ben rhaith ar y Gor honno, ag yno y gorwedd. 

66. Triniaw ab D'iwng, ab Emyr Llydaw, Cefnder i Gadfan. 


67. Maeleric, ab Gwyddno, ab Emyr Llydaw, cefnder i Gadfan, 
ag yn Enlli y ddau yma yn Saint. 

68 Tygai Glasawc ym Maelan, ab Ithel o Lydaw a Sant yn 
Enlli ei Eglwys yng Ngwynedd. 

69. Llechid ferch Ithel o Lydaw, yn Arllechwedd yn Santes, 
yno ei heglwys. 

70. Trillo Sant, ab Ithel o Lydaw, Sant yn Enlli ef, a'i Eglwys 
yn Rhos. 

71. Cybi, ab Selyf, ab Geraint, ab Erbin, ab Cystenin Carnau, 
Sant o Fangor Dynawd, ei Eglwys ef yng Nghaergybi Mon ag yn 
Llangybi yng Ngwent. 

72. Elfod Sant o wehelyth y Cawlwyd, Esgob ef Caergybi 

73. Padric, ap Alfryt, ap Goronwy o Wareddawc yn Arfon, yn 
Amser Elfod Sant o Gor Cybi Mon, a Sant o^r Gor honno. 

74. Padric Maenwyn o Dir Gwyr, a droses y Gwyddyl i*r 
Ffydd yng Nghrist, ei Eglwys ef Aberllychwr. 

75. Cadfarch Sant, ab Caradawc Freichfras, ab Llyr Merini, 
Sant Bangor Dunawd ef, ei Eglwys Ltyn Arfon. 

76. Tangwn, ap Caradawc freichfras, Brenin rwng Gwy a Haf- 
ren, ap Llyr Myrini, Eglwys ef, Llangoed Mon. 

77. Maethleu ap Caradawc freichfras, Llanfaethleu Mon. 

78. Tyssiliaw ab Brochwel Ysgithrawc, ab Cyngar, ab Cadell 
Deyrnllwg, o Arddun Baunasgell ferch Pabo Post Prydain 
ei Fam. 

79. Dingad ab Nudd Hael, ab Senyllt, Eglwys ef Llandingad 
Gwent, Sant ef o Gor Cattwg Sant ab Gwynlliw. 

80. Cyngar ab Arthwg ab Ceredig, ab Cynneddaf Wledig. ei 
Gor ef M organ wg, Llangenys heddiw. 

81. Llywelyn Sant o'r Trallwng, ab Tegonwy, ab Teon, ab 
Gwineu Dafreuddwyd. 

82. Gwyddfarch ab Llywelyn o^r Trallwng. Sant ef Bangor 
Cybi Mon. 

83. Aelhaearn Sant, ab Hygarn, ab Caerwael, ab Cyndrwyn o 
Lystinwennau, Caer Einion Powys. 

84. Llwchhaearn Sant ab Hygarn, ut supra, Sant Bangor Dy- 
nawd, Eglwys Cedewain 

85. Cynhaearn Sant ab Hygarn, ut supra, Eglwys ef, Eifion- 
ydd, Arfon. 

86. Gwyddfarch, ap Alarwt Tywysawc y Pwyl. Eglwys ef, 
Meifod, Powys. 


87. Ystyffan ab Mawan ab Cyngen, ab Cadell Deyrnllwg, Eg- 
Iwys ef Llanystyffan Maelienydd. 

88. Tyfryddawg Sant. Mon. 

89. Tudclut, ^ Meibion Saethenin O Faes Gwyddno Yng 

90. Geneddyl, j Ngheredigion a oresgynnes y Mor eu 

91. Myrini, ^. Tiroedd Myned yn Saint, Bangor Du- 

92. Tudnof, \ nawd. 

93. Senewyr ' 

94. Samson Sant Bangor Illtud, ab Amon Ddu Brenin Grawec 
yn Llydaw, Esgob ef Bangor honno. Gwedi hynny Caerefrawc, 
gwedi hynny yn Llydaw. Eglwys Illtud ei orwedd. 

95. Teyrnawc Sant ap Arwystli gloff. Dyffryn Clwyd ef. a 
Sant ym Mangor Dynawd. 

96. Tydyaw, yn Nerwen Cyfeiliawc ap Arustli gloff ef. 

97. Tefrydawc Sant, ap Arustli gloff. Sant ef yn Enlli a Mon. 

98. Marchell Merch Arustli gloff, eu mam wynt Achanwedd 
ferch Amlawdd Wledig, 

99. Urien ap Cynfarch, ap Meirchion Gul, ap Gorwst Ledlwm, 
ap Ceneu, ap Coel Godebawc, Sant ef ym Mangor Cattwg, Llan- 

100. Llywarch Hen ab Elidir Lydanwyn, ap Meyrchyawn Gul, 
ap Gorwst Ledlwm, ap Ceneu, ap Coel Godebawc. 

101. Cynwyd Cynwydion, ab Cynfelyn, ap Garthrwys, ab Mor, 
ab Ceneu, ab Coel Godebawc, Sant ef, Bangor Cattwg. 

102. Clydno Eiddyn ap Cynwyd Cynwydion, ap Cynfelyn, ut 

103. Cynan Genir, ab Cynwyd Cynwydion, ap Cynfelyn, ut 

104. Cynfelyn Drwgl, ap Cynwyd Cynwydion, ap Cynfelyn, 
ut supra. 

105. Cadrod Calchfynydd ap Cynwyd Cynwydion, ap Cyn- 
felyn, ut supra. 

106. Dynawd, ^ Meibion Pabo Post Prydain 

107. Carwyd L. oeddent a Seint Bangor 

108. Sawyl benuchel J Dynawd. 

109. Pabo Post Prydain, ab Arthwys, ab Mor, ab Morydd, 
ab Ceneu, ab Coel Godebawc. 

110. Gwrgi, 1 Meibion Elifer Gosgorddfawr, ab Arth- 

111. Peredur, j rwys ab Mor, ab Morydd, ab Cenau ab 
Coel Godebog, Saint yin Mangor Illtud oeddynt, a Phen raith 
Peredur yno. 


112. Gwenddolau, 1 Meibion Ceidiaw ab Arthrwys, ab Myr, 

113. Nudd, >- ab Morydd, ab Cenau ab Coel Gode- 

114. Cof. J bawc a Seint ym Mangor Illtud. 

115. Rhy dderch ab Tudwal ab Tudclyt, ab Cedig, ab Dyfnwal Hen. 

116. Mordaf, ab Seryan, ab Dyfnwal Hen. 

117. Elffin, ap Gwyddnaw, ap Garboniawn, ap Dyfnwal H&n, 
Brenin Gwent, Seint ym Mangor Illtud. 

118. Gafran, ap Aeddan Fradawc, ap Dyfnwal Hen. 

119. Elidir Mwynfawr, ap Gorwst Briodawr ap Dyfnwal Hen. 

120. Rhiallu, ab Tudwalch Carnau. Tywysawc Cerniw o Ddy- 
anwedd ferch Amlawdd Wledig ei Fam, 

121. Ffraid Leian ferch Dwpdagws Sant o^r Werddon, ei Heg- 
Iwys Llansanffraid fawr ym Morganwg, Eglwysi eraill iddi yno, 
ag yng Ngwent is Coed, ag yng Ngwaen llwg. 

122. Tanwg ab Ithel Hael o Lydaw, Sant ym Mangor Enlli, 
efe a ddaeth gyda Chadfan a Garmon ab Rhidiccys, Tr Ynys 
honn. Eglwys ef, Ardudwy. 

123. Nonn mam Dewi; merch Gynyr o Gaer Gawch ym Mynyw 
hi ; a'r Gynyr hwnnw a roddes ei gyfoeth i Dduw a Dewi, mal y 
gellit Eglwys ym Mynyw, ag yno y daeth Dewi o Gaer Llion ar 
Wysg wedi marw o Arthur Amherawdr a'r Eglwys honno a aeth 
yn Ben rhaith ar Eglwysi Cymru 

124. Gynyr Gwent o Gaer Gawch ym Mynyw, Tad Nonn Fen- 
digaid Mam Dewi, a roddes ei Gyfoeth i Dduw a'r Saint yn dra- 

125. Nidan ap Gwrfyw ap Pasgen, ap Cynfarch, ap Meirchion, 
ap Grwst, ap Cenau ap Coel Godebog. 

126. Meiryn, ap Myrini, ap Saethenin o Faes Gwyddnaw; 
yng Ngwaen Llwg ei Eglwys. 

127. Lloniaw ab Alan Fergam ab Emyr Llydaw. Bangor Ill- 
tud, ei Eglwys Ceredigion. 

128. Bodfan, *\ Meibion Helic ap Glannawc o Faes Gwydd- 

129. Brothen, f naw, a oresgynnes mor eu Tiroedd, Saint 

130. Ernin, ^ yng Ngwyndd ydynt o Fangor Enlli. 

132. Brenda, * 

*132. Gwynwn ap Helic ap Glannawc yng Ngheredigion Sant ef. 

133, Edeyrii ap Gwrtheyrn Gwrthenau, o Gor Cattwg, Llan- 
edeyrn yng Ngwlad Forgan Ei Eglwys, yno hefyd ei * gor ef, 

* Felly y gwall-gyfrif yn yr ysgrif. AB IOLO. 


134. Edern ap Nudd ap Beli, ap Rhun, ap Maelgwn Gwynedd. 

135. Gwrhir Sant Gwas Teilaw, ym Mangor Cattwg. Ei Eg- 
lwys ef Llys Faen, yng Ngwaen Llwg. 

136. Bleiddan Sant o Dir Gal, Dwy Eglwys ef Morgan wg ; 
araser Gwrtheyrn Gwrtheneu y daeth ef yn Ynys Prydain gyda 
Garmon Sant ap Ridigys. 

137. Isan Sant, Bangor Illtud, ei Eglwys ef Llanisan Gwaen Llwg. 

138. Elfyw ap Dirdan, a Banhadlen ferch Gynyr o Gaer 
Gawch ei fara. 

139. Anef ap Caw Cawlwyd, Mon, Meudwy ef yno. 

140. Beuno, ap Hywgi, ap Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, ap 
Cadell Deyrnllwg. Sant ef, Bangor Gattwg ei ewythr, Pen rhaith 
Gwynedd, ei Gor yno, Clynawc Fawr yn Arfon. 

141. Anna Santes, ferch Uthyr Bendragon, Mam Gynyr Caer 
Gawch hi, Gwedi hynny Gwraig Amwn Ddu, o Fangor Illtud, 
Brenin Grawec yn Llydaw, mab iddi o'r Amon hwnw, Samson 
Sant o Gor Illtud. 

142. Dogfael. ap Ithel Hael, ap Cedig ap Ceredig, ap Cyn- 
neddaf Wledig, ei Eglwys ef Dyfed. Sant hefyd Cor Cattwg 

143. Mabon Saint ab Enllech, ap Hydwn, ei Eglwys ef Llan- 
fabon yng Ngwlad forgan, Brawd Teilaw ef, Eglwys ef Rhiwfabon 
ym Maelor. 

144. Tyfodwg Sant a ddaeth Ynys honn gyda Garmon a Chad- 
fan, ei Eglwysi ef ym Morganwc, arall yng Nglwad yr Haf. 

145. Tudwg Sant o Gor Cennydd yng Ngwyr, ei Eglwys ef 

146. Elldeyrn brawd Gwrtheyrn Gwrtheneu, ei Eglwys ef 

147. Cathan ap Cawrdaf ap Garadawc Freichfras, Ei Eglwys 
ef Llangathan. 

148. Cewydd ap Caw Cawlwyd, ei Eglwys ef Llangewydd, 
Morgan we. 


149. Garrai ap Cewydd ap Caw Cawlwyd, ei Eglwys ef Llann- 
arrai Morganwg. 

150. Gwrnerth Sant, Brawd Llywelyn Sant o'r Trallwng. 

151. Tudfyl ferch Brychan Brycheiniawc, ei heglwys hi Mer- 
thyr Tudfyl, lie ai lias gan y Paganiaid. 

152. Sadwrn Sant, Dyfed a Mon, Sant ef Bangor Asaf, o 


153. Rhidian Sant o Gor Cennydd yng Ngwyr. 

154. Brynach Sant, Eglwysi ef Morgan we a Brycheiniawc. 

155. Cyfelach Sant a fa Esgawb yn Llandaf, ag a las gan y pa- 
ganiaid, ei Eglwys ef Llangyfelach yng Ngwyr, Arall yn Euas. 

156. Madawc Sant, ap Gildas y Coed Aur, yng Nghor Cen- 
nydd, ei Eglwys ef Llannfadawc yng Ngwyr. 

157. Tathan Sant Peryglawr Ynyr Gwent, ei Eglwys ef Llann- 
dathan ym Morganwc, arall Caerwent. 

158. Tewdric Sant ap Teithfallt, Brenin Morganwc, ei Eg- 
lwys ef Merthyr Tewdric, Gwent is Coed ; lie ai lias gan y Pa- 

159. Tybieu ferch Brychan Brycheiniog, Santes hi yn Ystrad 
Tywi, lie ai lias gan y Paganiaid. 

1 60. Ciwg Sant, ab Arawn, ab Cynfarch. Llangiwg yng Ngwyr 
ei Eglwys ef. 

161. Collen Sant, ap Gwynnawc, ap Clydawc, ap Cawrdaf, ap 
Caradawc freichfras, Llangollen yn lal ei Eglwys ef. 

162. Cenwyn Sant, ei Eglwys ef Ceredigiawn, Sant ef Bangor 

163. liar' Sant a ddaeth Ynys honn gyda Chadfan, ag yng 
Ngwlad Forgan ei Eglwys ef. 

164. Hywgi Sant, ap Glywis, ap Tegid, ap Cadell Deyrn- 
llwg, a roddes ei Diroedd i Dduw a Chattwg yn dragywydd, 
ag a fu Sant gyda Chattwg. mab iddaw ef Beuno Sant. 

165. Tegwyn Sant a ddaeth Tr Ynys honn gyda Chadfan yn 
amser Gwrtheyrn Gwrthenau, sef y mynnes ef wyr o Ddoethion a 
dwyfolion o Dir Gal a elwir yn awr Ffrainc i adnewyddu Cred a 
Bedydd yn yr Ynys honn, achos y Coll a'r aball a ddaethai ar y 
Ffydd yng Nghrist. 

166. Arustli hen, Gwr o'r Eidal a ddaeth yma Gyda Bran ap 
Llyr Llediaith yn Beriglawr iddaw. 

167. Gwyndaf Hen o Lydaw Periglawr Garmon Sant ap Ridy- 
cys a ddaeth ir Ynys Honn Gyda'r Garmon hwnnw, amser Gwr- 
theyrn Gwrthenau. 

1 68. Hefin ap Gwyndaf Hen o Lydaw, Periglawr Cadfan ai 
Saint ym Mangor Enlli 

169. Arustli Gloff, ap Saethenin Frenin o Faes Gwyddnaw, a 
oresgynnes y Mor ei Dir, ym Mangor Enlli. 

170. Cann Sant ap Gwyddlyw ap Gwynlliw, ap Glywys ap 
Tegyd, ap Cadell Deyrnllwg, Morganwc ei Eglwys, Llangannau. 

171. Arthan Sant. ei Eglwys ef Gwynllwg. 


172. Cwyan Sant, Llangwyan Gwladforgant ei Gor ef, lie ai lias 
gan Baganiaid o Saeson. 

173. Cyfyw Sant, ap Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegyd, ap Cadell 
Deyrnllwg, Cofedydd Cattwg Sant ef ym Mangor Gattwg. 

174. Cwyllog Santes, ferch Caw Cawlwyd o Dwr Celyn yrn 
Mon, lie y cafas Diroedd gan Faelgwn Gwynedd, ac efe a yrrwyd 
oi gyfoeth yng Nghwm Cawlwyd gan y Gwyddyl Ffichti 

175. Mygnach ap Mydnaw o Gaer Seon, Cofedydd Cor Cybi 
Sant ef yng Nghaer Gybi Mon, a Gwedi hynny Penn rhaith y 
Gor honno ef. 

176. Tegfan Sant, ym Mon ei Eglwys ef, Periglawr ym Man- 
gor Gybi. 

177. Arddun Benasgell ferch Pabo Post Prydain. Gwraig hi 
Brochwel Ysgithrawc, Brenin Penngwern Bowys. 

178. Brychan Brycheiniawc, ab Enllech, ab Hydwn, Brenin y 
Werddon, Mam Brychan, Marchell ferch Tewdric, ab Teithfallt 
ab Teithrin, ab Nynniaw, Brenin Grawec a Garth Mattrin. 

179. Samlet Sant, ei Eglwys ef Kil Fai yng Ngorwennydd. 

180. Ffili mab Cennydd ap Aur y Coed aur. Ei Eglwys ef 
Ehos Ffili yng Ngwyr. 

181. Maelawc Sant, ap Caw Cawlwyd, ef Eglwys Mon ag Ys- 
trad Tywi. 

182. Egwad Sant, ap Cynddilic, ap Cennydd ap Aur y Coed 
Aur, ef Eglwys, Ystrad Tywi. 

183. Aurdeyrn, ap Gwrtheyrn Gwrtheneu, Eglwys ef Morgan we. 


I. CYNTAF Gwelygordd Caw o Brydyn Arglwydd Cwm Caw- 
lwyd a yrrwyd oi Wlad gan y Gwyddyl Ffichti, ag a ddaeth i 
Gymru, a chydag ef ei feibion, ag Arthur a Maelgwn Gwynedd a 
roddes diroedd iddynt. A mwyaf o'r Meibion a'r Merched a aeth- 
ant yn Seiniau yn y Bangorau ag oeddynt yr amseroedd hynny, 
Nid amgen nag un Illtud, ag un Cattwg, ag un Dynawd, ag un 
Deinioel, ag un Badarn, ag un Gadfan yn Enlli 
Plant Caw Brydain y rhai hynn. 

1. Peiro ; 2, Gallgof; 3, Eugrad; 4, Cennydd; 5, Aneurin ; 
6, Caffo ; 7, Dirinic ; 8 Cewydd ; 9, Maelawc ; 10, Gwrddyly ; 
11, Cilydd; 12, Huail; 13, Eigrawn ; 14, Cyhelyn Fardd; 15, 
Cyngar ; 16, Samson ; 17, Canna ferch y Caw. 


Tad j rhai hynn, sef y Caw o Brydain, a yrrwyd oi wlad gan y 
Gwyddyl Fficti, ag Arglwydd Cawlwyd oedd efe. A dyfod efe ai 
blant, i G-ymru a wnaethant ; rhai at Arthur, ag efe a roddes 
iddynt Diroedd ; a rhai o honynt a aethant yn Saint yng Nghor 
Illtud, ag yng Nghor Teilaw, ag yng Nghor Cattwg ; eraill a 
aethant at Faelgwn Gwynedd, ag efe a roddes diroedd iddynt ym 
Mon, nid amgen na Thwr Cel^n, a gwedi hynny Caw o Dwr 
Celyn ai gelwid ef. 

II. Ail Welygordd Saint Ynys Prydain, Gwelygordd Cyn- 
neddaf Wledig a llyma fal ai dosparther yn saint linolin o Gyn- 
neddaf Wledig. 

1. Dewi mab Sanddef, mab Cedig mab Ceredig, mab Cynneddaf 
Wleddig; Mam Dewi, Nonn Fendigaid ferch Gynyr o Gaer Gawch 
ym Mynyw, a Santes yn ei dwy Eglwys, un yng Ngwyr, arall 

2. Teilaw, mab Enllech, mab Hydwn, a fu Frenin yn y Wer- 
ddon, mab Ceredig, mab Cyneddaf Wledig. 

3. Edern, mab Beli, mab Rhun, mab Maelgwn, mab Caswall- 
awn Lawhir, Mab Einion Yrth, mab Cynneddaf Wledig. 

4. Meirion, mab Einion Yrth, mab Cynneddaf Wledig 

5. Cadwaladr Fendigaid, mab Cadwallawn, mab Cadfan, mab 
lago, mab Beli, mab Rhun, mab Maelgwn, mab Caswallawn Law- 
hir, mab Einion Yrth, mab Cynneddaf Wledig. 

6. Dogfael, mab Ithael, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig. 

7. Pedrwn, mab Corwn, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig. 

8. Tyssul, mab Corwn, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig. 

9. Carannawc, mab Corwn, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig. 

10. Cynfelyn, mab Bleiddyd, Mab Meiriawn, mab Tybiawn 
mab Cynneddaf Wledig. 

11. Cyndeyrn mab Cyngar, mab Garth wg, mab Ceredig mab 
Cynneddaf Wledig. 

12. Cyngar, mab Garth wg, mab Ceredig, mab Cyneddaf Wledig. 

13. Afan Buellt, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig, a 
Thegfedd ferch Tegid ap Cadell Deyrnllwg ei fam. 

14. Gwynlliw, mab Cyngar, mab Garth wg, mab Ceredig, mab 
Cynneddaf Wledig. 

15. Eurgain, ferch Maelgwn Gwynedd, mab Caswallawn Law- 
hir, mab Einion Yrth, mab Cynneddaf Wledig. 

Ag eraill yn amgen naVrhainageiro Wehelyth Cyneddaf Wledig. 
III. Trydydd Welygordd Saint Ynys Prydain, Gwelygordd 
Brychan Brycheiniog. 



Enllecli Goronawc oedd Frenin yn y Werddon, ag efe a briodes 
Marchell ferch Dewdric a elwir Tewdwr Mawr mewn rhai Lyfrau, 
a mab yr Enllech hwnnw oedd Brychan, yr hwn a gafas Gyfoeth 
ei Fam, nid amgen Garth Mattrin, a elwir oi enw ef Brychein- 
iawc, yna darfu ym Morganwg a Garth Mattrin, lie cyn'no hynny 
y gelwid ym Morganwc Garth Mattrin. 

Brychan Brycheiniawc a briodes dair Gwragedd, Nid Amgen 
1 . Prawst ; 2, Rhybrawst ; 3 Eurbrawst, au plant hwynt a aeth- 
ant yn Saint ar Ynys Prydain, ag achaws hynny y gelwir Gwe- 
helyth Brychan Brycheiniawc yn un o dair Gwlygordd Saint 
Ynys Prydain, a llyma eu henwau nid amgen. 


1. Cynawc, 9. Rhain, 

2. Cyflewyr, 10. Pascen, 

3. Dingad, 11. Cynbryd, 

4. Arthen, 12. Cynfan, 

5. Clydawc, 13. Neffei, 

6. Rhawin, 14. Doewan, 

7. Cledwyn, 15. Dyfnan, 

8. Rhun, 16. Gadawc, 


1. Mechell, 10. Eleri, 

2. Lleian, 11. Eluned, 

3. Hawystl, 12. Gwrgon, 

4. Dwynwen, 13. Enfael, 

5. Ceindrych, 14. Rhiengar, 

6. Gwenddydd, 15. Goleuddydd, 

7. Gwladus, 16. Ceinwen, 

8. Nefyn, 17. Gwen, 

9. Gwawr 18. Cenetlon, 

1 7. Mathaearn, 

18. Gerwyn, 

19. Pabiali, 

20. Cynin, 

21. Dyfric, 

22. Hychan, 

23. Llecheu, 

24. Nefydd. 

19. Gwawrddydd, 

20. Tybieu, 

21. Clydei, 

22. Tudfyl, 

23. Tydieu 

24. Tanglwst. 

25. Arianwen, 

26. Corth. 

Gyda'r rhain o Welygorddau Ynys Prydain, y mae hefyd 
Gwelygordd Emyr Llydaw a ddaethant ir Ynys honn gyda Chad- 
fan a Gannon Sant ap Ridigys, i adnewyddu Cred a Bedydd, ag 
ymgytgori yn Ynys Enlli a wnaethant. Sef oeddent 

1. Cadfan Sant, mab Eneas Ledewig o Lydaw, a Gwen Teir- 
bron merch Emyr Llydaw ei Fam. 

2. Padarn, mab Pedredin, mab Emyr Llydaw, Cefnder i Gadfan. 

3. Tydecho, mab Amwn Ddu, mab Emyr Llydaw, Cefnder i 

4. Triniaw, mab Difwc, mab Einvr Llydaw, Cefnder i Gadfan. 


5. Maelryd, mab Gwyddnaw, mab Emyr Llydaw, Cefnder i 

Gad fan. 

6. Hefnyn, mab Gwyndaf Hen o Lydaw, Cefnder y Gwyndaf 
hwnnw i Emyr Llydaw, ai fab Hefnin a fu Beriglawr Cadfan 
yn Enlli. 

7. Cynon, a ddaeth gyda Chadfan Tr Ynys honn. Cynghellawr 
Cadfan ym Mangor Enlli ydoedd. 

8. Dochdwy a ddaeth gyda Chadfan i'r Ynys honn, ag a fu yn 
Enlli, a gwedi hynny y bu'n Esgob yn Eglwys Deilaw yn Llan- 
daf, tra bu Deilaw yn Enlli gyda'r Saint yno yn Arllwybraw y 
Gor wedi marw Cadfan. 

9. Mael, ~\ Ceraint oeddent i Gadfan, ag o Emyr Lly- 

10. Ethrias, I daw, a chyda Cadfan y daethant i'r 

11. Tanwg, I Ynys honn, ag yn Enlli y maent yn 

12. Sulien, V Saint, a'u heglwysi yng Ngwynedd, lie 

13. Tegwynn, i buant yn fawr eu dwyfoldeb a dedwydd- 

14. Llewin, \ yd eu Buchedd. 

15. Llynab, J 

16. Tegai, ) Meibion Ithael Hael o Lydaw, a ddaethant 

illo, J 

17. Trillo, J gyd a Chadfan Tr Ynys honn. 

18. Lleehid merch Ithael hael o Lydaw, a chwaer Tegai a 
Thrillo, a ddaeth yn Santes Tr Ynys honn gyda Chadfan ai 

19. Baglan, Mab Ithael Hael o Lydaw, a ddaeth yn Sant gyda 
Chadfan i Enlli 

20. Canna ferch Dewdwr, fab Emyr Llydaw, a Mam Elian 

21. Flewin, ) Meibion Ithael Hael o Lydaw, Saint o Gor 

22. Gredifael, j Y Ty Gwynn ar Daf, yn Nyfed, lie buant 
gyda Phawl Sant o Gor Illtud yn Arllwybraw Bangor. 

23. Derfael, ) Meibion Hywel ab Emyr Llydaw, Saint ym 

24. Dwywael, j Mangor Enlli. 

25. Lloniaw Lawhir, ap Alan Firgain, ap Emyr Llydaw, Sant o 
Fangor Gadfan. 

26. Gwen Teirbron, ferch Emyr Llydaw, oedd mam Cadfan Enlli. 
A hynn o Saint a ddaethant gyda Chadfan i Enlli, a chydag wynt 

y bu o Genedl y Cymry laweroedd o Saint, lie ydd aethant gwedi 
torri Bangor fawr ym Maelawr gan y Paganiaid o Saeson, ag o^r 
Corau eraill ydd aethant laweroedd i Fangor Gadfan yn Enlli. 

Y Seiniau hyn ydynt o Welygordd Magsen Wledig, Brenin 
Ynys Prydain, ag Amherawdr Ehufain 


1. Owain Finddu, ~\ Meibion Magsen Wledig Brenin Ynya 

2. Ednyfed, f Prydain, ag Amherawdr Rhufain, o 

3. Peblic, r" Elen Lueddawc, ferch Eudaf ap Cara- 

4. Cystenin, j dawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith. 

5. Nudd Hael, ab Senyllt, ap Cedig ap Dyfnwal Hen, ap Ed- 
nyfed, ap Magsen Wledig. 

6. Dingad ap Nudd hael, ut supra, Gwraig Dingad Tefriain 
ferch Lewddyn Luyddawc o Ddinas Eiddin yn y Gogledd. 

7. Llidnerth, ap Nudd hael, ut supra, 

8. Baglan, ap Dingad, ap Nudd hael, 

9. Lleuddad, ap Dingad, ap Nudd hael, 

10. Gwytherin, ap Dingad, ap Nudd hael, 

11. Tegwynn, ap Dingad, ap Nudd hael, 

12. Tefriawc, ap Dingad, ap Nudd hael. 

13. Eleri, ferch Dingad, ap Nudd hael. 

Saint oeddynt yng Nghor Cattwg, ag a aethant gyda Dyfric i 
Fangor Gadfan yn Enlli. 

14. Melangell, ferch Cyfwlch addwyn, fab Tudwal, fab Ceredig, 
fab Ednyfed, fab Magsen Wledig. 

15. Madawc, ap Owain, ap Magsen Wledig. 

A hynn sydd ar wybod o Seiniau Gwelygordd Magsen Wledig, 
rhai o honynt o Gor Garmon ag o un Illtud, ar leuaf o honynt, 
Saint ym Mangor Enlli. 

Seirioel, mab Owain Danwyn, mab Einion Yrth, mab Cyn- 
neddaf Wledig, a wnaeth Gor Seirioel yn Mhenmon. 

Beuno Sant, ap Hywgi, ap Gwynlliw, a wnaeth Fangor Clynog, 
a mawr honno am ddysg a Chelfyddydau. 

Cadfan Sant o Lydaw, a Dewi, a wnaeth Fangor Enlli, a mwya 
rhif Saint yn honno. 

Deinioel, ap Dynawd, ap Pabo Post Prydain, a wnaeth Fangor 
Maelawr yng Nglann Dyfrdwy, lie bu'n ogoneddus o^r holl Fan- 
gorau cyn oi thorri gan y Saeson di gred yng Ngwaith Perllan 

Cybi Sant a wnaeth Fangor Gybi ym Mon, or lie ai symudwyd 
gan Elfod Sant i Arllechwedd lie ydd aeth ef yn Archesgob. 

Bangor Illtud, a wnaethpwyd gan Illtud Sant ab Bicanys, nai 
fab chwaer i Emyr Llydaw, a Garmon Sant, ap Rhidygus. 

Bangor Gattwg, a wnaethpwyd, gan Ddyfric Sant a Garmon 
Sant, a Pheriglawr Garmon oedd Dyfric yn honno. 

Bangor Deilaw, a wnaethpwyd gan Dyfric a Theilaw yn Llann 


Bangor Badarn a wnaethpwyd gan Badarn Sant o Gor Illtud, a 
Dewi, lie ydd aeth Badarn yn Archesgob Molianus. 

Bangor Mynyw a wnaethpwyd gan Ddewi ag Ynyr o Gaer 
Gawch, lie ai Symudwyd o Gaerllion ar wysg, mann ai gwnaeth- 
pwyd gan yr Amherawdr Tewdws. 

Bangor y Ty Gwynn ar Daf a wnaethpwyd gan Bawl Sant o 
gor Illtud a Fflewin a Gredifel, Meibion Ithael Hael o Lydaw. 

Bangor Dathan, yng Nghaer Went, a wnaethpwyd gan Dathan 
Sant o Gor Illtud, a nai iddaw. 

Bangor Gyngar, a wnaethpwyd gan Gyngar ap Geraint ap Er- 
bin, a hi a dorred gan y Paganiaid o Saeson, a gwedi hynny a 
wnaethpwyd o'r newydd gan Dochau Sant o Gor Illtud, ag a 
elwid Bangor Dochau. 

Cennydd Sant, ap Gildas y Coed aur, a wnaeth Fangor yn 
Llangennydd yng Ngwyr, ag un arall yn Sainghennydd, lie au 
torred gan y Paganiaid o Saeson. 

Ar Bangorau a fuant cyn cael y Monachlogydd, a gwedi hynny 
fe ddarfu am danynt, namyn y rhai o honynt a aethant yn 

Yn amser Garmon Sant y dosparthwyd Gwyndai gyntaf Tr 
Esgobion, a chyn no hynny nid oedd gan Esgobion Ynys Prydain 
eu Gwyndai fal ag y mai yn awr 

Ag felly terfyna Achau Saint Ynys Prydain, au Gwely- 

Myfi lorwerth ap lorwerth Gwilym a gymmerais hynn o Lyfr Mr. Tho- 
mas Hopkin fy Ngharwr o Langrallo, yr hwn Lyfr ydoedd Gwaith Thomas 
Ifan o Dre Brynn ym mhlwyf Llangrallo, a ysgrifenwyd ynghylch y flwy- 
ddyn 1670 o hen Lyfrau ysgrifen. 

/IV O 1 V. oi w. 

A minnau, Taliesin ab lolo Morganwg, sef Taliesin ab y lorwerth ap lor- 
werth Gwilym uchod, a'i dadysgrifennais, yn ffyddlon, air a llythyren, o 
Ragysgrif fy Nhad, lonawr y 4 dd , 1841, A hynn ar Air a Chydwybod, 



O Lyfr Hir Thomas Truman o Bant Lliwydd, Plwyf Llansan- 

nwr, ym Morganwg. O ba un ai ysgrifenwyd gennyf fi 

lolo Morganwg, yn y Flwyddyn, 1783. 

/l\. O I V. oiw. 

TAIR Prif-Welygordd Saint Ynys Prydain y sydd, nid amgen: 

Cyntaf Gwelygordd Bran ap Llyr Llediaith, ag o'r wehelyth 
honno y mae Gwelygordd y Caw o Brydyn, a elwir Caw Cawlwyd, 
a^r Caw o Dwr Celyn ym Mon. 

Ail, yw Gwehelyth Coel godebawc, ag o honno y mae Gwely- 
gordd Cynedda Wledig. 

Trydydd, yw Gwehelyth Brychan Brycheiniawc, a ddaeth Tr 
Ynys honn i ddysgu Cred a Bedydd yn Amser Tewdric ap Teith- 
fall Brenin Morganwc a Gwent, a Garth Mathrin, ag Ergin, ag 
Euas, a Gwent Goch yn y Ddenau ; a Marchell ferch y Tewdric 
hwnnw oedd Fam Brychan Brycheiniawc. 

I. Gwelygordd Bran ap Llyr. 

Bran ap Llyr Llediaith a ddug y Ffydd yng Nghrist gyntaf Tr 
Ynys honn o Rufain, achaws hynny y gelwid Bran Fendigaid, a 
chydag ef y daeth Hid Sant gwr o'r Israel, yr hwn a drosses lawer 
oV Cymry Tr Ffydd yng Nghrist. 

Eigen ferch Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith a briodes 
Bendefig a elwid Sarllawc, yr hwnn oedd Arglwydd Caer Sar- 
llawc, a hi a fu'r Santes gyntaf yn Ynys Prydain. 

Lleirwg Sant, Brenin Ynys Prydain, ap Coel, ap Cyllin, ap 
Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith ; ei Eglwys ef Llanleirwg, 
ag un arall yn Llann Daf. Efe a ddanfones hyd yn Rhufain i 
gyrchu Esgyb i ddodi Bedydd ar a geisynt y Ffydd yng Nghrist 
o Genedl y Cymry, a'r pab Elidr a ddanfones attaw yn Esgyb, 
Elfan, a Medwy, a Dyfan, a Ffagan. 

Ffagan Sant a fu Esgob yn Llann- Sanffagan, ag yno ei Eg- 
lwys ef. 

Dyfan Sant a ftfn Esgob yn y Merthyr Dyfan, lie ai lias gan 
y Paganiaid, ag yno y mae ei Eglwys ef. 

Medwy Sant a fu'n Esgob yn Llannfedwy, lie mae ei Eglwys ef. 



Elfan Sant a fiTn Esgob yn Ynys y Fallen, lie mae ei Eglwys 
ai Gor ef. 

Tudwal Sant, ap Corinwr, ap Cadfan, ap Cynan, ap Eudaf, ap 
Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith, Sant ag Esgob. 

Ifor ap Tudwal ap Corinwr, ut supra, a fu Sant ag Esgob. 

Cadfrawd Esgob, ap Cadfan, ap Cynan, ap Eudaf, ap Carad- 
awc, ap Bran, a fu Sant yn Ynys Prydain. 

Gwrmael, ap Cadfrawd, ap Cadfan Sant, ap Cynan, ut supra. 

Cadgyfarch Sant ag Esgob, Brawd Gwrmael ap Cadfrawd. 

Rhystyd hen Esgob o Gaerllion ar Wysg, o Wehelyth Bran 
ap Llyr Llediaith. 

Cloffan Sant, o Wehelyth Bran ap Llyr, a fu yn Esgob amser 
Cystenin Fendigaid. 

Mabon Wynn, a elwir Mabon Hen, Sant o Wehelyth Bran ap 
Llyr, ei Eglwys ef yn Llanfabon. 

Geraint, ab Erbin, ap Cystenin Goronawg, Arglwydd Gereinwg, 
ai Eglwys ef yng Nghaer Ffawydd. 

Cyngar, ~\ Meibion Geraint ab Erbin, a fuant yn 

Selef, t Saint ynghor Garmon yn Llan- 

lestin, r carfan. 

Caw Cawlwyd, j 

Cyngar, ab Geraint, ab Erbin, Sant o Gor Garmon, a wnaeth 
Gor yn Llangenys, a elwir Llan Doche fawr, a honno a dorred 
gan y Saeson Paganiaid, a Doche Sant a wnaeth Gor yn ei lie a 
elwid Bangor Doche. 

Selef, ab Geraint, Sant o Gor Garmon. 

lestin, ab Geraint, ab Erbin, Sant o Gor Garmon, a wnaeth 
Eglwys ym Mon, lie doded ei enw ami 

Caw ab Geraint, Arglwydd Cwm Cawlwyd, ym Mhrydyn, a 
yrrwyd oi wlad gan y Gwyddyl Ffictiaid, ag efe a ddaeth i Gymru 
lie cafas efe ai feibion Diroedd gan yr Amherawdr Arthur, a chan 
Faelgwn Gwynedd ym Mon, sef lie a gafas yno, Twr Celyn ; ag 
efe a elwir hefyd Caw o Brydyn, a Chaw Cawlwyd. 

Llyma enwau Meibion Caw Cawlwyd. 

1. Peirio Sant o Gor Illtud, lie ydd aeth yn Benn rhaith, ag 
Eglwys iddaw ym Mon, 

2. Gallgof Sant o Gor Illtud, Eglwys iddaw ym Mon. 

3. Eigrad o Gor Illtud. 

4. Cennydd Sant o Gor Illtud. 

5. Aneuryn y Coed Aur, Sant o Gor Cattwg. 

6. Cyhelyn Fardd o Gor Cattwg 


7. Samson, Sant ac Esgob o Gor Illtud, ei Eglwys ef Caerefrawc. 

8. Caffaw Sant o Gor Cyngar, ei Eglwys ef ym Mon 

9. Dirinic Sant, ap y Caw, ei Eglwys ef yng Nghaer Efrawc, 
ag efe a las yno gan y Paganiaid Saeson. 

10. Cewydd ap y Caw, Sant o Gor Cattwg, ei Eglwys Llan- 

11. Cyngar ap y Caw o Gor Illtud. 

12. Cilydd ap y Caw, ei Eglwys ef yn Nyfed. 

13. Gwrddyly ap y Caw, ei Eglwys ef yng Nghaerllion ar 

14. Maelawc ap y Caw, Sant o Gor Cattwg, ei Eglwys ef ym 

15. Huail ap y Caw, o Gor Cattwg, ei Eglwys ef yn Euas. 

1 6. Eigrawn ap y Caw, ei Eglwys ef yng Ngherny w. 

1 7. Caian Sant ap y Caw, ei Eglwys ef ym Mhy wys, arall ym 

18. Cannau ferch y Caw, "^ 

19. Gwenabwy ferch y Caw, f TT i jj -jj TIT A 
A -D -n r i. rt. > Eglwysydd iddynt ym Mon. 

20. Peillan ferch y Caw, C 

21. Cywyllawc ferch y Caw, * 

Plant y Caw a fuant yn Saint yng Nghoreu Garmon Sant, sef 
un Illtud, ag un Cattwg, a rhai o honynt a aethant yn Ben 
rheithiau lie y gwn aethant Eglwysydd a Choreu mewn gwledydd 

Meibion Gildas Sant ap y Caw, a elwir Euryn y Coed aur. 

1. Nwython, -\ 

2. Dolgan, /Saint oeddent yng Nghor Illtud, ac yng Nghor 

3. Cennydd, ^ Cattwg eu Car. 

4. Gwynnaw, -J 

Gwynnaw, ei Eglwys ef Llanwynnaw. 

Cenydd a wnaeth Eglwys a Chor yn Llanngenydd yng Ngwyr, 
a chor arall yn Sainghenydd, honno a dorred gan yr Anghred, a'r 
Castell y sydd yn awr yn ei lie. 

Nwython, a 1 ,-, , . AT , , 

Dolgan } Eu He g lw 7 sl J n S Ngwynedd 

Cybi Sant, ap Selef, ap Geraint, ap Erbin, a fu yng Nghor 
Garmon, ag a aeth yn un Enlli, a gwedi hynny ef a ddoded yn 
Esgob ym Mon, yn y lie a elwir Caergybi ; lie y gwnaeth ef Gor, 
ag yn y Gor honno y byddei Archesgobion Gwynedd, hyd pan y 
symudes Elfod Sant y lie, a myned ym Mangor fawr uwch 


Llyma eraill a ddywedir eu bod o Wehelyth Bran ap Llyr 
Llediaith, nid amgen, lestin, ap Cadell, ap Cadan, ap Cynan, ap 
Eudaf, ap Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith. 

Dylan Sant, gwr o Eufain ap Alcwn aflerw, ap Yspwyth, ap 
Manawydan, ap Llyr Llediaith. efe a ddanfoned yn Esgob i 
Gymru gan y Pab Elidir, ag efe a las gan y Paganiaid yn y Mer- 
thyr Dyfan, lie ydd oedd yn Esgob. 

Eldad Esgob o Gor Illdud, ab Arth, ab Arthwg frych, ap Cys- 
tenin G-oronawc ap Cynfar, ap Tudwal Mynwaur, ap Cadan, ap 
Cynan, ap Eudaf, ap Caradawc, ap Bran ap Llyr Llediaith. 

[Mae camsyniad yma neu ynteu yn y peth a ddywedir am El- 
dad mewn man arall. Gwel ymlaen dan Gadell Deyrnlluc. 
I. Morg.] 

Marchell, ferch Dewdric, ap Teithfall, Brenin Morganwg, mam 
Brychan Brycheiniawc 

Tegwen ferch Dewdric, ap Teithfall oedd Gwraig Gallgu Riedd- 
awc, Tad Elien Ceimiad 

Ufelwyn ap Cenydd, ap Aneuryn y Coed Aur, a fu'n 
Esgob yn Llan Daf, ag Eglwys iddaw ym Morganwc ; a 
llyma'r modd y dygir ei Fonedd o Fran ap Llyr Llediaith ; nid 

Ufelwyn Sant ap Cenydd, ap Euryn y Coed aur, ap Caw Caw- 
Iwyd, ap Geraint, ap Erbin, ap Cystenin Coronawc, ap Tudwal 
Mwynfawr, ap Cadfan, ap Cynan, ap Eudaf, ap Caradawc, ap 
Bran fendigaid, ap Llyr Llediaith. 

Llyma ddangos y modd y mae Brychan Brycheiniawc yn 
dyfod o Fran ap Llyr Llediaith. 

Marchell ferch Dewdric, a fu gwraig Anllech Goronawc, yr 
hwnn oedd Frenin y Werddon. a mab iddynt a elwid Brychan, 
ag efe a gafas yn gyfoeth ym mraint ei Fam Garth Mathrin, a 
enwes efe oi enw ei hun Brycheiniawc, a llyma ei Fonedd ef. 

Brychan Brycheiniawc, ap Marchell, ferch Dewdric fendigaid, 
Brenin Morganwg, a Gwent, a Garth Mathrin. Ap Teithfall ap 
Teithrin, ap Nynniaw, ap Eurbenn, ap Edric, ap Casnar draig 
Gwent, ap Ceiriawn draig Gwent, ap Maran Wledig, ap Meirch- 
ion, ap Gwrgan frych, ap Arthfael, ap Einydd, ap Gwrddyf, ap 
Gorddwfn, ap Gorwg, ap Meirchion Fawdfilwr, ap Owain, ap 
Cyllin, ap Caradawc, ap Bran, ap Llyr Llediaith. 

Tair Gwragedd Brychan Brycheiniawc, sef eu henwau Prosori, 
ag Eurbrawst, a Khybrawst, ag iddaw o^r Gwragedd hynny y bu 
o feibion a merched y rhai hynn. nid amgen, 


1. Cynawc Ferthyr a las gan y Paganiaid Saeson, ag ym Mer- 
thyr Cynawc ei Eglwys ef. 

2. Cyflewyr Ferthyr a las gan y Paganiaid Saeson, yng Nghe- 
redigion, lie y mae yn gorwedd. 

3. Dingad Arglwydd Gwent uwch Coed, lie y mae ei Eglwys. 

4. Arthen, ei Eglwys ef ydoedd yng Ngwynllwg, a honno a 
dorred gan y Paganiaid Saeson. 

5. Clydawc Sant, Ei Eglwys ef yn Euas, lie ai lias ef gan y 
Paganiaid Saeson. 

6. Khawin Sant, a las ar Bont Run ym Merthyr Tydfil. 

7. Cledwyn ap Brychan, Brenin Ceredigion a Dyfed. 

8. Ehun ap Brychan, a las gan y Paganiaid Saeson, wrth Bont 
Eun, lie ydd oedd yn cadw y Bont yn eu herbyn. 

9. Ehaint, a las yn Lloegr gan y Paganiaid Saeson. 

10. Pascen, a aeth yn Esgob yn yr Ysbain 

11. Cynbryd, a las gan y Saeson digred ym Mwlch Cynbryd. 

12. Cynfran, ei Eglwys ef yn Llys Faen, a hi a dorred gan y 
Paganiaid Saeson. 

13. Neffei fab Brychan y sydd Sant yn yr Ysbain, o'r lie han- 
oedd ei Fam, sef oedd honno Prosori Trydydd Wraig Brychan. 

14. Pabiali Brawd Neffei unfam y sydd Sant yn yr Ysbain 

15. Dogwan, a las gan y Saeson Paganiaid ym Merthyr Dog- 
wan yn Nyfed lie mae ei Eglwys. 

16. Dyfnan, ym Mon ei Eglwys, yn y Werddon y Gorwedd 

1 7. Cadawc, yn Llangadawc yn Ystrad Tywi, y mae ei Eglwys 
ef, ag efe a wnaethpwyd yn Esgob gan Ddyfrig ei frawd, ag a 
aeth i Ffrainc, lie y gorwedd 

18. Mathaearn ab Brychan, yng Ngheredigion y gorwedd. 

19. Gerwyn a las yn Ynys Gerwyn, ag Eglwys iddaw yng 

20. Cynin, ei Eglwys ef yn Nyfed, lie y bu yn Esgob. 

21. Dyfric ap Brychan, a fu yn Beriglawr Garmon Sant ap 
Eedyw, ag a fu yn Ben rhaith ar ei gor ef yn Llancarfan, a gwedi 
hynny yn Archesgob Llan Daf, a dodi Cattwg Sant, ap Gwynlliw 
yn ei le ef yn Llancarfan, ei fam ef oedd Eurbrawst ferch Meyric 
ap Tewdric Brenin Morganwc. 

22. Hychan ap Brychan, yn Nyffryn Clwyd y mae ei Eg- 
lwys ef. 

23. Llecheu Sant fab Brychan yn Llan Llecheu yn Euas y 
mae ei Eglwys ef 

24. Nefydd Sant ap Brychan, ei Eglwys ef Llann Nefydd yng 


Ngorthir Rhyfoniawc, a gwedi hynny efe a fu yn Escob yn y 
Gogledd, lie ai lias ef gan y Saeson paganiaid, a'r Ffichti. 

25. Cai Sant ap Brychan, yn Aber Cai ei Eglwys ef lie ai tor- 
red gan y Genedl ddu. 

Meibion Brychan a fuant yn Saint yng Nghor Garmon ag yng 
Nghor Illtud, a gwedi hynny aethant yn Gor gyda Dyfrig Escob 
yn y wig ar Wy 

Llyma enwau Merched Brychan Brycheiniawc, 

1. Mechell, a honn oedd wraig gyntaf Ynyr o Gaer Gawch, a 
Mam Nonn Fendigaid Mam Dewi. 

2. Lleian Gwraig Gafran ap Aeddan Fradawc, ap Dyfnwal hen, 
ap Ednyfed, ap Macsen Wledig. 

3. Hawystl, Ei heglwys yn Llann Hawystl yng Nghaer Loyw. 

4. Dwynwen, ei heglwys ym Mon. arall yng Ngheredigion. 

5. Ceindrych, ei heglwys yng Nghaer Golawn. 

6. Gwenddydd, ei heglwys yn y Tywyn yn y Cantref. 

7. Gwladys, Gwraig Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, a Mam 
Cattwg Sant o Gor Garmon. 

8. Nefyn, a fu wraig Cynfarch ap Meirchion gul, ap Gorwst 
Ledlwm, ap Cenau, ap Coel Godebawc, a Mam TJrien ap Cynfarch 
yr hwn a elwir Urien Reged, Brenin Rheged, sef hynny Gwyr, a 
Ohedweli, a Charnwyllion, a'r Cantref Bychan, ag Is Cennen. 

9. Gwawr, ferch Frychan, oedd Gwraig Elidir Lydanwyn, a 
Mam Llywarch hen, Marchawc o'r Fort Gronn yn Llys Arthur, 
yng Nghaer Llion ar Wysg. 

10. Eleri a fu'n Wraig i Geredig, ap Cynnedda Wledig, A 
Mam Sanddef ap Ceredig, Tad Dewi Mynyw. 

11. Elyned ferch Frychan yn y Wyddgrug yn Ystrad Alwn. 

12. Gwrgon, Gwraig Cadrawd Calchfynydd, Arglwydd Calch- 
fynydd Sef Dwnstabl, yn Lloegr. 

13. Enfail, ei heglwys ym Merthyr Enfail, lie ai lias gan y 
Paganiaid Saeson. 

14. Rhiengan,ei heglwys ym Maelienydd (Rhiengar, Llyfr arall.) 

15. Goleuddydd, ei heglwys yn Llanysgin yng Ngwent. 

16. Ceinwen, Eglwys iddi ym Mon. 

17. Cenetlon, ym Mynydd y Cymmod. 

18. Gwen ferch Frychan, ei heglwys yn Nhalgarth, lie ai lias 
gan y Paganiaid Saeson. 

19. Gwawrddydd, Gwraig Cadell Deyrnllwg, a mam Cyngen 
Sant, ap Cadell Deyrnllwg. 

20. Tybie, ei heglwys yn Llandybie yn Ystrad Tywi 


21. Clydai, ei heglwys yn Emlyn. 

22. Tudfyl, Santes hi ym Merthyr Tudfyl ym Morganwc, lie ai 
lias gan y Paganiaid Saeson, pan oedd yno yn ymgyflwyn ai 
Thad ag ynteu yn hen wr, a Brodyr iddi yno gyda hi, yn ymgais 
au Tad, a rhuthraw am y lie ydd oeddent o'r Saeson digred ar 
Gwyddyl Ffichti paganiaid, a Ehun Dremrudd mab Brychan a 
las yno, a Nefydd ap Ehun ei fab yn Lane cyn barf a ymwroles o 
weled lladd ei Dad, a galw Gwyr attaw a gyrru fib ar ei elynion. 
Tudfyl ferch Frychan oedd Gwraig Cynghen ap Cadell Deyrn- 
llwg, a Mam Brochwel Ysgithawc. 

23. Tydeu Santes, hi yng Nghapel Ogwr. 

24. Tanglwst, Gwraig Gwynnawc ap Cadell ap Cawrdaf, ap 
Caradawc Freichfras. 

25. Arianwen ferch Frychan, Gwraig lorwerth Hirflawdd, ap 
Tegonwy, ap Teon, ap Gwineu da i Freuddwyd, o wehelyth BeH 
Mawr Brenin Ynys Prydain. 

26. Corth ferch Frychan, ni wyddys ym mha le ei heglwys hi, 
Gwraig Brynach Wyddel oedd hi, a llyma eu plant nid amgen. 

1. Gerwyn mab Brynach Wyddel a Chorth ferch Brychan 

2. Mwynen, \ Merched Brynach Wyddel a Chorth, merch 

3. Gwenan, J- Brychan. 

4. Gwenlliw. J 

Brynach Wyddel a ddaeth gyda Brychan i'r Ynys honn, ag a 
fu'n Beriglawr iddaw. Ceinmyged Brychan Brycheiniawc Cor 
Dyfric yn y Wig ar wy. 

Nefydd Sant, ap Ehun Dremrudd ap Brychan Brycheiniawc. 

Nefydd, ap Nefydd ail, ap Ehun Dremrudd. 

Tewdwr Brycheiniawc, ap Nefydd, ap Nefydd ail, ap Ehun 
Dremrudd, ap Brychan Brycheiniawc. 

Andras, ap Ehun Dremrudd, ap Brychan, Llanandras ym 
mhlwyf Teilaw Llan Daf. A hynny y sydd a wyddys am danynt 
o Welygordd Brychan Brycheiniawc, a fuaint yn Saint. 

Llyma bellach Son am Welygordd Cynedda Wledig. Sef un 
Coel Godebawc. 

Cynedda Wledig, ap Edeyrn, ap Padarn Beisrudd, ap Tegid, 
ap lagof, ap Genedawc, ap Cain, ap Gwrgain, ap Doli, ap Gwr- 
ddoli, ap Dwfn, ap Gorddwfn, ap Enwerydd ap Onnwedd, ap 
Dwywc, ap Ehychwain, ap Owain, ap Afallech, ap Aflech, ap 
Lludd, ap Beli mawr, Amherawdr Ynys Prydain. Mam Cynedda 
Wledig, Gwawl ferch Coel Godebawc/ 


Cynedda Wledig a ddanfones Feibion i Wynedd yn erbyn y 
Gwyddyl a Ddathoeddynt gyda Serigi Wyddel i Fon, ag eraill o 
fannau hyd nys dygesynt y rann fwyaf oV wlad honno oddiar 
wyr y Wlad, lie nad oedd yn Dywysogion neb arnynt, a meibion 
Cynneddaf a aethant ym mlaen y Cymry ag a yrrasant y Gwyddyl 
o'r Wlad, ag au lladdasant a dodfn Gaethion y rhai a rodded idd- 
ynt eu heneidiau, yna Gwyr Gwynedd a roddasant Oresgynnaeth 
Tr Tywysogion hynny ar y tiroedd a ynnillasant nid amgen 
no hynn. 

Tybiawn ap Cynedda Wledic a ddynnillwys y Cantref gan 
yrruV Gwyddyl ar ffo, ag yn y frwydr honno efe a las, a Goreu- 
gwyr y Wlad a roddasant Oresgynnaeth a'r Bendefigaeth ar 
Feiriawn ei fab, ag oi enw ef y gelwir y wlad honno Meirionydd, 
ai alw yntau Meirion Meirionydd. 

Arwystl ap Cynedda Wledic a ynnillawd Gwlad a rodded idd- 
aw, ai galw o'i enw ei hun Arwystli, lie ai gelwir yntau Arwystl 

Ceredic ap Cynedda Wledic a yrrawdd yr Estroniaid o Gantref 
y Tyno coch, ag ai cafas yn Difeddiaeth, ac ai gelwis Ceredigiawn 
arni o'i enw ei hun, ag efe a elwir Ceredic Ceredigiawn. 

Dunawd ap Cyneddaf Wledic a waredawdd Gwmmwd Ardudwy 
yn Eifionydd, ac ai cafas yn Difeddiaeth, ai galw Dinodyng oi enw 
ei hun. a gelwir ef Dunawd Dunodyng. 

Edeyrn ap Cynedda Wledic a waredes y wlad a elwis ef Edeirn- 
iawn o^i enw ei hun, ag ar honno y cafas ef Oresgynnaeth, ag 
Edeyrn Edeirniawn a'i gelwir ef. 

Mael ap Cynedda Wledic a gafas Maelienydd, a elwis ef ar ol 
hynny, o alwad ei enw ei hun, a Mael Maelienydd ai gelwir 
ef, yn gof am a wnaeth er gwared y Wlad honno. 

Dogfael ap Cynedda Wledig a gafas y wlad a elwir o'i enw ef 
Dogweilyng, ag ef a elwir Dogfael Dogweilyng. 

Rhufawn ap Cynedda Wledig a gafas y Cantref a elwid oi enw 
ef Rhyfoniawc, a Rhufawn Rhyfoniawc ai gelwir ef, a Ehun hael 
o Ryfoniawc, canys haela gwr yng Nghymru ydoedd ef, yn yr 
amseroedd y bu efe. 

Oswal ap Cynedda Wledig a gafas y wlad a elwid oi enw ef 
Osweilyng, ag efe a elwir Oswal Osweiliawn, sef y wlad honno 
Tref Croes Oswallt ai hamgylched. 

Clwyd ap Cynedda Wledig a gafas Ddyffryn Clwyd. 

Cynir, Meilir, a Meigir, Meibion Gwron ap Cyneddaf Wledic, 
a aethant gyda Chaswallawn Lawhir eu Cefnder i ddeol y Gwyddyl 


ar Ffictiaid o Ynys Fon, lie ydd oeddynt wedi myned ar ffo rhag 
meibion Cyneddaf, a chwedi yingyfnerthioli yn yr Ynys honno, a 
gwedi brwydraw creulon hwy au gyrrasant y Gwyddyl o Fon, a 
Chaswallawn Lawhir a laddawdd Syrigi Wyddel yno ai law ei 
hun, sef y Syrigi liwnnw ydoedd Tywysawc y Gwyddyl ar Fficht- 
iaid, a oresgynnasant Wynedd er yn amser yr Amherawdr Mag- 
sen Wledic, a gwedi gyrru yr Estroniaid o Fon y Cymry a ymwr- 
olasant ac au gyrrasant o bob man arall yng Ngwynedd, ag nid 
aroses yn y wlad o honynt, namyn a wnaed yn gaethion a hynny 
yn dragywydd. 

Ag fal hynn y cafas Cynneddaf Wledig unbennaeth ar Gymru, 
ag y cafas ei feibion ef y Gwledydd a soniwyd am danynt. 

A Chaswallawn Lawhir, ap Einion Yrth, ap Cynneddaf Wledig 
a wnaeth Eglwys i Dduw yn y lie y cafas ef y Fuddugoliaeth ar 
ei elynion, ag ai gelwis Llan y Gwyddyl, ag ym Mon y mae hon- 
no, ag yn awr ei gelwir JCerrig y Gwyddyl. 

[ j Qu ? whether there be a circle of stones there now '? lolo 
M organ wg.] 

Einion Frenin ap Einion Yrth ap Cynnedda Wledig. Yn Lleyn 
y mae ei Eglwys ef, a Brenin Gwlad Leyn ydoedd. 

Llyr Myrini ap Einion Yrth, ap Cynedda Wledig, ei Eg- 
lwys ef Llann Llyr Gwerthryniawn, arall yn Nyfed, arall Cere- 

1. Gwynn ap Nudd, "1 Meibion Llyr Myrini o Dy- 

2. Caradawc Freichfras, y. fanwedd ferch Amlawdd 

3. Gwallawc ap Lleenawc. ) Wledig eu Mam. 

1 . Cawrdaf, ^ Meibion Caradawc Freichfras ap Llyr My- 

2. Cadfarch, r rini, ap Meirchion Gul, ap Gorwst Led- 

3. Maethlu, f" Iwm, ap Cenau, ap Coel Godebawc. 

4. Tangwn, y 

Cathan, ap Cawrdaf, ap Caradawc Freichfras. 

Iddawc Corn Prydain, ap Caradawc Freichfras. 

Medrawt, ap Cawrdaf, ap Caradawc Freichfras. 

Dyfnawc, ap Medrawt, ap Cawrdaf, ap Caradawc Freichfras. 

Cadell, ap Cawrdaf, ap Caradawc Freichfras. 

Elgud, ap Cadfarch, ap Caradawc Freichfras. 

Cynhafal, ap Elgud, ap Cadfarch, ap Caradawc Freichfras. 

Cwyfan, ap Brwyno, ap Corth Cadeir o Gwm Dyfnawc, ap 
Medrawt, ap Cawrdaf, ap Caradawc Freichfras. 

Collen, ap Gwynnawc, ap Cadell, ap Cawrdaf, ap Caradawc 


1. Tyfrydawc Sant -v Brodyr ydynt a Meibion Ar- 

2. Dihacr, ym Modfari, J wystl gloff, ap Owain Dan- 

3. Tyrnawc, yn Nyffryn Clwyd, > wyn, ap Einion Yrth, ap 

4. Tudur, C Cynneddaf Wledic. O Dy- 

5. Twrog. / wynwedd ferch Amlawdd 
Wledic eu mam, a brodyr unfam ydynt, i Wynn ap Nudd, Cara- 
dawc Freichfras, a Gwallawc ap Lleenawc. 

Marchell, ferch Arwystl gloff, ut supra, a Thywynwedd ferch 
Amlawdd Wledic ei mam. 

Helic, ap Glannawc, ap Gwgan Gleddyfrudd, ap Caradawc 
Freichfras, ap Llyr Myrini, ap Einion Yrth, ap Cynnedda 

1 . Gwyar, ^ Deuddengmab Helic ap Glan- 

2. Celynin, 

3. Euryn y Coed helic, 

4. Gwynnwn, 

5. Boda, 

6. Bodwan, 

7. Bedwas, 

8. Brendaf, 

9. Eychwyn, 
10. Brothen, 

nawc, o Dyno Helic yn y 
Gogledd, a oresgynnes y 
Mor eu Tiroedd, a Saint 
ym Mangor fawr ym Mae- 
lawr y buant, a gwedi 
hynny ydd aethant rai o 
honynt i Gor Cadfan yn 
Enlli, ag yn Amser Rhun 
ab Maelgwn y buant. 

11. Elgyfarch, 

12. Peris. 

Dewi, mab Sanddef, mab Cedig, Mab Ceredig, mab Cyneddaf 
Wledig. Mam Dewi, Nonn Fendigaid ferch Ynyr o Gaer Gawch 
ym Mynyw, a'r Ynyr hwnnw a roddes diroedd i Ddewi ym My- 
nyw, lie y gwnaeth ef Fonachlawc. a symud i honno yr Arches- 
gobaeth o Gaerllion ar Wysg, lie y bu Dewi cyn no hynny yn 

Teilaw, mab Eisyllt, mab Hydwn, a fu'n Frenin yn y Werddon, 
mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig. 

Padarn, mab Corwn, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledig. 

Dogfael, fab Ithael, fab Ceredig, fab Cynneddaf Wledig. 

Meirion, mab Einion Yrth, mab Cynneddaf Wledic. 

Edern, mab Beli, mab Rhun, mab Maelgwn Gwynedd, mab 
Caswallawn Lawhir, mab Einion Yrth, mab Cyneddaf Wledic. 

Tyssul, mab Corwn, mab Ceredig, Mab Cynneddaf Wledic. 

Cadwaladr Fendigaid, Brenin Ynys Prydain, fab Cadwallawn, 
fab Cadfan, fab lago, fab Beli, fab Rhun, fab Maelgwn Gwynedd, fab 
Caswallawn Lawhir, fab Einion Yrth, fab Cynneddaf Wledic, ag 


yn Rhufain y gorwedd, ai Esgyrn ef a ddygir oddiyno i Ynys 
Prydain, ag yna'r Cymry a gant eu Coron au Teyrnas. 

Carannawc, mab Corwn, mab Ceredic, mab Cynneddaf Wledic. 
Cyngar, mab Garthwg, mab Ceredig, mab Cynneddaf Wledic, 
ei Eglwys ef yn Llandoche fawr lie bu ei Gor ef. 

Cyndeyrn, mab Cyngar, mab Garthwg, Mab Ceredig, mab Cyn- 
neddaf Wledig. 

Afan Buellt, fab Cedig, fab Ceredig, fab Cynneddaf Wledig. 
Mam Afan Buellt oedd Degfedd ferch Tegid ap Cadell Deyrnllwg. 
Gwynlliw, mab Cyngar, mab Garthwg, mab Ceredig, mab Cyn- 
neddaf Wledic. 

Cynfelyn, mab Bleiddyd, mab Meiriawn, mab Tybiawn, mab 
Cynneddaf Wledic. 

Eurgain, ferch Maelgwn Gwynedd, mab Caswallawn lawhir, 
mab Einiawn Yrth, mab Cynneddaf Wledic. 

Brothan, fab Seirioel, fab Ussa, fab Ceredic, fab Cynneddaf 

Sanddef, ap Ceredic, ap Cynneddaf Wledic, Tad Dewi Sant 
oedd ef. 

Teyrnawc, ap Corwn, ap Ceredic, ap Cynneddaf Wledic. 
Doged, ap Ceredic, ap Cynneddaf Wledic. 
Gwenaseth, Gwraig Pabo Post Prydain, merch Rhufawn Khu- 
foniawc, ap Cynneddaf Wledic. 

Meirion, ap Owain Danwyn, ap Einion Yrth, ap Cynneddaf 

Seirioel, ap Owain Danwyn, ap Einion Yrth, ap Cynneddaf 
Wledig. efe a fu'n Sant yng Nghor Garmon, a gwedi hynny y 
Gwnaeth Einiawn Frenin o Leyn Gor ym Mhenmon, lie dodes ef 
ei frawd Seirioel yn Ben rhaith ar y Gor honno, a dodi Tiroedd 
a da tuag atti, a Gwyr [Mae Camsyniad yma, Ewythr 
Llychlyn a gyrchynt Gor Brawd Tad i Seirioel oedd Einion 
Seirioel er dysgu gwy- Frenin o Leyn. I. M.] 
bodau daionus a dwyfolion, a gorau am wybodau Cor Seirioel, a 
Chor Beuno o'r holl Gorau yng Ngwlad Wynedd. 

Cynydyn, ap Bleiddyd, ap Meirion Meirionydd, ap Tybiawn, 
ap Cynneddaf Wledig, a fifn Beriglawr yn Nghor Padarn Escob 
yn Llanbadarn fawr, yng Ngheredigiawn, lie y gorwedd. 

Ceinmyged Teulu Ceredig ap Cynneddaf Wledic, Cor Dyfric 
Sant ag Archescob yn y wig ar lann Gwy, a honno a dorred gan 
y Paganiait Saeson, gwedi hynny arllwybraw Cor yn ei lie ym 
Mynyw, ag un arall yn y Ty Gwynn ar Daf yn Nyfed. 


Llyma bellach ddangos Enwau y Saint o Wehelyth Coel Go- 
debawc, Brenin Ynys Prydain. 

Coel Godebawc, Brenin Ynys Prydain, ap Tegfan, ap Deheu- 
fraint, ap Tudbwyll, ap Eurben, ap Gradd, ap Rhuddfedel, ap 
Rhydeyrn, ap Eiddigant, ap Eurdeyrn, ap Einydd, ap Ennos, ap 
Enddolau, ap Afallech, ap Aflech, a Lludd, ap Beli Mawr, ap 
Mynogan, ap Cai, ap Por, ap Sawel Benisel, ap Rhydderch, ap Rho- 
dawr, ap Eidal, ap Arthfael, ap Seisyllt, ap Owain, ap Caffo, ap 
Bleiddydd, ap Meiriawn, ap Gorwyst, ap Clydnaw, ap Clydawc, ap 
Ithel, ap Urien, ap Andryw, ap Ceraint, ap Por, ap Coel, ap Cadell, 
ap Ceraint, ap Elydnawc, ap Morydd, ap Dan, ap Seisyllt, ap Cy- 
helyn, ap Gwrgan farfdrwch, ap Beli, ap Dyfnwal Moelmud, ap 
Dyfnfarth hen, ap Prydain, ap Aedd Mawr, Brenin Unben cyntaf 
Ynys Prydain. 

Elen Santes ferch Coel Godebawc, a gafas y Grog fendigaid lie 
ydd oedd wedi ei chuddiaw dan garnedd gan yr luddewon digred, 
a hi a fu wraig yr Amherawdr Cystenin, yr hwn a wnaeth ddinas 
Constinobl er cynnal y rhai a gredynt yn Nuw a Christ ei fab. 

Gwawl ferch Coel Godebawc oedd Gwraig Edeyrn ap Padarn 
Beisrudd, a mam Cynneddaf Wledic. 

Ceneu fab Coel Godebawc sydd Sant yng Ngarth Mathrin. 

Cynllo Sant, ap Mor, ap Cenau, ap Coel Godebawc, ei Eglwys 
ef yng Ngheredigiawn. 

Mor ap Canau, ap Coel Godebawc, yn Llanfor ym Mhenllynn 

1. Elifer Gosgorddfawr, \ Meibion Arthwys ap Mor ? 

2. Ceidiaw ap Arthwys, J. ap Ceneu, ap Coel Go- 

3. Pabo Post Prydain. J debawc. 

1. Sawyl Benuchel, "^ 

2. Dunawd fawr, w 

3. Arddun BenasgeU Gwraig f PlanfTabo Post Prydain. 

Brochwel Ysgithrawc j 

1. Deinioel, ^ Meibion Dunawd fawr ap Pabo Post 

2. Cynwyl, s. Prydain, a Cheinmyged y Tri brodyr 

3. Gwarthan, J hynn yn Nawdd Gwehelyth Cadell 

Deyrnllwg, Bangor fawr ym Maelawr yng Nglann Dyfrdwy, ag 
yno y buant yn Benrheithiau, 

Pabo Post Prydain oedd frenin yn y Gogledd, ag efe a yrrwyd 
oi wlad gan y Gwyddyl Ffichti, ag a ddaeth i Gymru, lie y cafas 
Diroedd gan Gyngen Deyrnllwg, mab Cadell Deyrnllwg, a chan 


ei fab ef Brochwel Ysgithrawc, a Dunawd fab Pabo Post Prydain 
a roddes Diroedd hefyd Tr Gor honno. 

Deinioel, ap Deinioel ail, ap Dunawd, ap Pabo Post Prydain, 
Sant o Fangor Maelawr, a gwedi torri honno, efe a aeth i Wyn- 
edd uwch Conwy lie y bu yn arllwybraw Cor Bangor fawr yn 
Arllechwedd, a elwir Bangor Deinioel, yn amser Cadwaladr fen- 
digaid, yr hwnn a roddes Diroedd at y Gor honno, a gwedi hynny 
symudawdd Elfod Sant, ac Escob Caer Gybi y Gwyndy i Fangor 
Deinioel, lie ydd aeth ef yn Archescob ar holl Wynedd, 

Dwywe Santes, ferch Wallawc ap Lleenawc, ap Llyr Myrini, 
ap Meirchion Gul, ap Gorwyst Ledlwm, ap Cenau, ap Coel Gode- 
bawc ; hi a fu wraig Dunawd fawr ap Pabo Post Prydain. 

Madawc Morfryn ap Morydd, ap Mor, ap Cenau, ap Coel Go- 
debawc, Sant o Gor Illtud. 

Elaeth Frenin, ap Meyric, ap Idno, ap Meirchion Gul, ap 
Gorwyst Ledlwm, ap Cenau, ap Coel Godebawc, Sant ym Mangor 
Seirioel, ei fam ef oedd Onnen Grec, ferch Gwallawc ap Lleenawc, 
larll y Mwythig. 

Urien Rheged, Brenin Rheged, sef rhwng Tawy a Thywy, ap 
Cynfarch, ap Meirchion Gul, ap Gorwyst Ledlwm, ap Cenau, ap 
Coel Godebawc. Teyrnas Rheged ydoed Gwyr a Chedweli, a 
Charnwyllon, aV Cantref Bychan, ag Is Cennen, lie bu Urien 
gydag wyrion Cynneddaf Wledig, a meibion Ceredig ap Cyn- 
neddaf, yn gyrru'r Gwyddyl o'r Wlad honno. 

Nidan ap Gwrfyw, ap Pasgen, ap Cynfarch, ap Meirchion 
gul, Periglawr y Saint ym Mangor Benmon, ei Eglwys ef ym 

Cynfarch, ap Meirchion Gul, a wnaeth Eglwys ym Maelawr, ai 
henw Llangynfarch, a honno a dorred gan y Paganiaid Saeson, 
pan fu waith Perllan Fangor, 

Cyndeyrn Garthwys, ap Owain, ap Urien Reged, ap Cynfarch, 
ap Meirchion Gul, ap Gorwst Ledlwm, ap Cenau, ap Coel Gode- 
bawc, efe a frfr Escob cyntaf ym Mangor Assaf, a elwir ynawr 
Llanelwy. Mam Cyndeyrn Dwywe ferch Lewddyn Luyddawc o 
Ynys Eiddin yn y Gogledd. 

Tyfodwg Sant, ap Gwilfyw, ap Marchan, ap Bran, ap Pill, ap 
Cerfyr, ap Meilir Meiliriawn, ap Gwron, ap Coel Godebawc. 

Tudwg Sant, ap Tyfodwg Sant ap Gwilfyw, ut supra. 

Grwst, ap Gwaith Hengaer, ap Elffin, ap Urien, ap Cynfarch, 
ut supra, Mam Grwst Euronwy ferch Cludno Eiddin, ap Cyn- 
wyd Cynwydion. 


Cynwyd Cynwydion, ap Cynfelyn, ap Garthwys, ap Morydd 
ap Mor, ap Cenau ap Coel Godebawc, ei Eglwys ef ym Mor- 

1. Cludno Eiddin, "^ Meibion Cynwyd Cynwydion 

2. Cynan Gefnhir, r a fuant yn ddiscyblion 

3. Cadrod Calchfynydd, f Cattwg yng Nghor Gar- 

4. Cynfelyn Drwsgl. y mon. 

Llywarch Hen, x ap Elidir Lydanwyn, ap Meirchion gul, ap 
Gorwst Ledlwm, ap Ceneu, ap Coel Godebawc. 

Ysgwn, ap Llywarch Hen. 

Buan ap Ysgwn ap Llywarch Hen. 

Dwywc ap Llywarch Hen, Ei Eglwys yn Euas 

Cadell ap Urien Foeddawc, ap Khun Rhion, ap Llywarch hen. 
Ei Eglwys Llangadell ym Morganwg, yn Nghor Cattwg. 

Mechydd, ap Sanddef bryd Angel, ap Llywarch hen. 

Talhaiarn Caerllion, o Gaerllion ar wysg, ap Garthwys, ap 
Morydd, ap Cenau, ap Coel Godebawc, Periglawr Emrys Wledic 
oedd Talhaiarn, a gwedi lladd Emrys ydd aeth ef ym Meudwy- 
aeth, yn y lie y mae ei Eglwys ef yn Rhyfoniawc. 

Tangwn ap Talhaiarn Caerllion, ei Eglwys ef yng Ngwlad yr 
Haf, ai henw yn Saesoneg Tangyntwn. [qu ? Taunton.] 

Assaf Sant ap Sawyl Benuchel, ap Pabo Post Prydain, yr Es- 
cob cyntaf ym Mangor Assaf. 

Llamined Angel, ap Pasgen, ap Urien Eeged. 

Mor, ap Pasgen, ap Urien Rheged, yn Enlli y gorwedd. 

1. Gwrgi, 1 Saint o Fangor Illtud, Meibion Elifer Gos- 

2. Peredur. j gorddfawr, ap Arthwys ap Mor, ap 
Morydd, ap Cenau, ap Coel Godebawc. 

1. Gwenddolau, ^ Meibion Ceidiaw ap Arthwys, ap Myr, 

2. Nudd, L ap Morydd, ap Cenau, ap Coel Gode- 

3. Cof, J bawc, Saint o Fangor Illtud. 
Llawdden Sant, o Ynys Eiddin, yn y Gogledd. 

Cedwyn, ap Gwron Meigwron, ap Peredur, ap Elifer Gosgordd- 
fawr a Madryn, ferch Gorthefyr fendigaid ei fam. 

Elian Ceimiad, mab Gallgu Eieddawc, ap Cardydwg, ap Cyngu, 
ap Ysbwys, ap Cadrod Calchfynydd, ap Cynwyd Cynwydion, o 
Denai ferch Dewdwr mawr ei fam. 

Tegfan Sant, Mab Cardydwg, Mab Cyngu, mab ysbwys, mab 
Cadrawd Calchfynydd, a Thenai ferch Dewdwr Mawr ei fam. 

Llyma ddangos y sydd o Seint yng Ngwelygordd Cadell Deyrn- 
llwg, ag a fuant oi flaen ef oV wehelyth honno, nid amgen. 


Cadell Deyrnllwg, Brenin Pywys, ap Pasgen, ap Rhiyddwy, 
ap Ehuddfedel frych, ap Cyndeyrn, ap Gwrtheyrn Gwrtheneu, 
ap Rhydeyrn, ap Deheufraint, ap Euddigant, ap Aurdeyrn, ap 
Ennydd, ap Ennos, ap Enddolau, ap Afallach, ap Aflech, ap 
Beli mawr. 

Aurdeyrn, ap Gwrtheyrn Gwrthenau oi ferch ei hun, a fu'n 
Sant yn Llann Edeyrn yng Nghibwyr, lie mae ei Eglwys ef, ag 
yno y gorwedd : ag efe a wnaeth Gor yno i drichant Seint, a'r 
Saeson ai torres yn amser Cadwaladr fendigaid. 

Cyndeyrn, ap Gwrtheyrn Gwrtheneu, a fu*n Sant yn Llan- 
gyndeyrn Cydweli, lie y mae ei Eglwys ef, ag yno y gorwedd. 

Anna ferch Gwrthefyr fendigaid, a fu'n Wraig Ynyr o Gaer 
Gawch ym Mynyw, a mam Nonn fendigaid mam Dewi Sant. 

Madryn ferch Gwrthefyr Fendigaid, oedd gwraig Ynyr Gwent. 

Cynhyiddan, fab Ynyr Gwent, A Madryn ferch Gwrthefyr 
fendigaid ei fam. 

' Tegiwg ferch Ynyr Gwent, a Madryn ferch Gwrthefyr fenclig- 
ait ei mam. 

Teon Sant, ap Gwinau da i freuddwyd, ap Byrlew, ap Bywdeg, 
ap Rhun Rhuddbaladr, ap Llery, ap Casnar Wledic, Gloyw Gwlad 
lydan, ap Lludd, ap Beli Mawr, Sant oedd ef ag Escob yng Nghor 
Illtud, a gwedi hynny Escob yng Nghaerloyw, a gwedi hynny Arch- 
escob yn Llundain, ag oddiyno y gyrrwyd ef gan y Saeson Pa- 
ganiait, yna ydd aeth ef i Lydaw, 

Tegonwy ap Teon, ap Gwineu da i freuddwyd, ut supra^ a fu 
sant ym Mangor Illtud, a gwedi hynny gyda Chadfan a Deinioel 
yn arllwybraw Bangor Enlli. 

Llywelyn Sant o'r Trallwng Sant o Fangor Enlli, ap Tegonwy, 
ap Teon. ut supra. 

Gwrnerth, Sant o'r Trallwng, ap Llywelyn Sant o'r Trallwng, 
ap Tegonwy, ap Teon, ut supra. 

Mabon Sant, ap Tegonwy, ap Teon, Brawd Llywelyn Sant o'r 
Trallwng, ei Eglwys ef ym M organ wg. 

Cyngen, fab Cadell Deyrnllwg, a roddes daoedd a daear at 
Fangor Mawr Maelawr, a Cheinmyged Teulu Cadell Deyrnllwg y 
Gor honno, a thri meib Dunawd ap Pabo Post Prydain yn ei har- 
llwybraw, ag yn Benrheithieu ynddi, sef oeddynt Deinioel, a 
Chynwyl a Gwarthan, a fuant ddisgyblion yng Nghor Cattwg 

Brochwel Ysgithrawc, ap Cyngen, ap Cadell Deyrnllwg, Brenin 
Teyrnllwg sef y wlad tra Dyfrdwy a Hafren, efe a las yng 


Ngwaith Perllan Fangor, pan dorred y Gor honno gan y Pa- 
ganiait Saeson. 

Tyssiliaw Sant,fabBrochwel Ysgithrawc ym Meifod ei Eglwys ef. 

Mawan, mab Cyngen, mab Cadell Deyrnllwg, 

Ystyfian, fab Mawan, fab Cyngen, fab Cadell Deyrnllwg, ei 
Eglwys ef Llanystyffan ym Maelienydd. 

Cynan Garwyn, mab Brochwel Ysgithrawc. 

Selef. mab Cynan Garwyn, mab Brochwel ysgithrawc. 

Dona, fab Selef, fab Cynan Garwyn, fab Brochwel Ysgithrawc. 

Enghenedl, fab Cynan Garwyn, fab Brochwel Ysgithrawc. 

Tegfedd, ferch Tegid, fab Cadell Deyrnllwg, a Gwraig Cyn- 
neddaf Wledic, ei heglwys yng Ngwent, lie ai lias gan y Saeson. 

Gwynlliw Arglwydd Gwynllwg ym Morganwg, ap Glywis, ap 
Tegid, ap Cadell Deyrnllwg. 

Cattwg Sant, o Lancarfan, ap Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, 
ap Cadell Deyrnllwg, efe a fu'n Ben rhaith ar y Gor a beris Gar- 
mon Sant ap Ehedyw, ei gwneuthur yn Llancarfan yn lie Dyfric 
pan ai gwnaethpwyd yn Archescawb Llandaf, sef cyntaf oedd y 
Gor honno ag un Illtud, a wnaethpwyd gan Armon Sant a 
Bleiddan Sant yng Nghymru pan ddaethant i'r Ynys honn i ad- 
newyddu Cred a Bedydd. 

Cammarch ab Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, ut supra, ei Eg- 
lwys ef ym Muellt. 

Hywgi, ap Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, ut supra. 

Beuno, ap Hywgi, ap Gwynlliw, ut supra, a wnaeth Fangor 
Beuno, yng Nghlynog fawr yn Arfon, a honno a fu^n glodforusaf 
o'r holl Fangorau yng Ngwynedd am Wybodau a Dwyfoldeb, a 
gwedi hynny y gwnaethwyd hi yn Fonachlog fal ag y mae 
yn awr. 

Glywis Cerniw, ap Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, ap Cadell 
Deyrnllwg, Brawd Cattwg Llangarfan, ei Eglwys ef Coed Cernyw 
yng Ngwynllwg. 

Gwodloyw Sant, mab Glywis Cerniw, a fu'n Escob yn Llan 
Daf, a chyno hynny Periglawr Tr Saint yng Nghor Cattwg. 

Cynfyw, ap Gwylliw, ap Tegid, ap Cadell Deyrnllwg, Brawd 
arall Cattwg Llancarfan, a Sant yn ei Gor ef. 

Gwyddlew, ap Gwynlliw, ap Glywis, ap Tegid, ap Cadell Deyrn- 
llwg, brawd arall i Gattwg Llancarfan, a Sant o'i gor ef. 

Cyflewyr, ap Gwynlliw, ap Glywis, Brawd etto i Gattwg. a 
Sant yn ei Gor ef. 

CannenSantes ferch Gwyddlew, ap Gwynlliw, ap Glywis, ut supra. 


Maches Sanies, ym Merthyr Maches, lie ai lias, ferch Gwyn- 
lliw, ap Glywis, ap Tegid, a chwaer Cattwg Llancarfan, Maches 
Santes a roddai Gardodau i bob tlawd ai gofynai, a Sais o Bagan 
a elai yn rhith Cardottyn, lie y gwypai ei bod yn rhoi Cardawd, 
ag ai gwanai dan ei bronn a chyllell. 

Edeyrn, ap Gwrhydr drwm, ap Gwrhydrawc, ap Geraint, ap 
Carannawc ap Cleddyfgar, ap Cynan Glodrydd, ap Cadell Deyrn- 
llwg, Sant o Gor Illtud, 

Eldad, ap Geraint, ap Carannawc, ap Cleddyfgar, ap Cynan 
Glodrydd, ap Cadell Deyrnllwg, Sant o Gor Illtud, ag Arches- 
cawb Caerloyw, efe a las gan y paganieit Saeson [gwel Eldad mewn 
man arall dan Fran ap Llyr. I. M.] 

Ustic, ap Geraint, ap Carannawc, ut supra, efe a Dyfric a fuant 
Beriglorion Garmon Sant yng Nghor Garmon. 

Ceinmyged Gwelygordd Cadell Deyrnllwg, Bangor Garmon a 
elwir Llanfeithin yn Llancarfan, ag a elwir Bangor Gattwg. 

Llyma bellach gyfarwyddyd am Welygordd Emyr Llydaw a 
ddanfoned i Ynys Prydain i adnewyddu Cred a Bedydd, yn ddwy 
Gor y daethant y Welygordd honno i Ynys Prydain. Cyntaf 
gyda Garmon Sant, ag yng Nghor Illtud y Cyttrefas. Ail gyda 
Chadfan Sant, au Cyttref Ynys Enlli. 

Cyntaf a ddaeth Tr Ynys honn o'r ddwy Gor, un Garmon Sant 
ac Escob, mab Rhedyw Sant o Dir Gal ag ewythr brawd Mam i 
Emyr Llydaw, Ag yn amser Cystenin Llydaw y daeth ef yma ? 
lie ydd aroses ef hyd yn amser Gwrtheyrn Gwrt heneu, ag yna 
myned i Wlad Ffrainc, lie y bu farw, ag efe a wnaeth ddwy Gor o 
Saint, ag a ddodes Escyb a Dwyfolion ynddynt fal y gellynt 
ddysgu'r fiydd yng Nghrist i Genedl y Cymry, lie ydd oeddynt 
wedi ymgammu yn eu ffydd au cred, Un Gor a wnaeth ef yn 
Llancarfan, a dodi Dyfric Sant yno yn Ben rhaith, ag efe ei hun 
yn Escob yno. Un arall yn emyl Caerworgorn, lie dodes ef Illtud 
yn Benn rhaith, A Bleiddan Sant yn Benn Escob yno. Gwedi 
hynny y dodes ef Escobion yn Llann Daf, ag a wnaeth Dyfric yn 
Archescob yno, a dodi Cattwg Sant, ap Gwynlliw, yn y Gor yn Llan- 
carfan yn ei le, ag ir Archescob Llandaf fod yn Escob iddaw yno. 

Illdud Farchawc, ap Bicanus, Cefnder Emyr Llydaw ; a Gwe- 
ryl ferch Dewdric Brenin Morganwc ei fam, efe a ddoded yn Benn 
rhaith ar y Gor a wnaeth yr Amherawdr Tewdws yng Nghaer- 
worgorn, lie y bu Badric ap Mawon yn dysgu Cred a Chrefydd 
cynno i thorrfr gor honno gan y Gwyddyl, a dwyn Patric yn 
yspail Pr Werddon. 


Amwn Ddu, fab Emyr Llydaw, a fifn Sant yng Nghor Illtud, 
lie y gorwedd. 

Samson ap Amwn ddu Brenin Grawec, ap Emyr Llydaw, ag 
Anna ferch Meyric ap Tewdric, Brenin Morganwc ei fam. a ftf n 
Sant ag Escob yng Nghor Illtud, lie y gorwedd. 

Tathan, Sant o Fangor Illtud, ap Amwn Ddu Brenin Grawec, 
ag Anna ferch Meyric ap Tewdric ei fam, efe a wnaeth Eglwys 
Llandathan ym Morganwg, ag oddiyno ydd aeth at Ynyr Gwent, 
i Arllwybraw Bangor yng Nghaer Went, lie y bu ef yn Benn 
rhaith, ag yn ei henaint efe a ddaeth yn ei ol Tr Eglwys a ry- 
wnaethoedd ef yn Llan Dathan, lie y gorwedd. 

Gwyndaf, ap Emyr Llydaw, a fu yn Beriglawr yng Nghor 
Illtud, a gwedi hynny efe a wnaethpwyd yn Benn rhaith ar Gor 
Dyfric yng Nghaer Llion ar Wysg, ag yn ei henaint myned i 
Enlli, lie y gorwedd. Eglwys iddaw Llann Wyndaf yn Arfon. 

Meugant ap Gwyndaf, ap Emyr Llawdaw, Sant o Gor Illtud, a 
gwedi hynny o Gor Dyfric yn Nghaerllion ar Wysg, a aeth yn ei 
henaint i Enlli. lie y gorwedd. Mam Meugant Gwenonwy ferch 
Meyric ap Tewdric, Brenin Morganwc o Garth Mathrin 

Crallo Sant, nai mab brawd Illtud, a ddaeth gyda Garmon Tr 
Ynys honn, ag a fifn Sant yng Nghor Illtud, ag efe a wnaeth 
Eglwys a Chor yn Llangrallo lie y gorwedd. ei fam ef Canna 
Santes ferch Dewdwr mawr o Lydaw. 

Canna Santes, ferch Dewdwr Mawr o Lydaw, a mam Crallo 
Sant, ei heglwys hi Llanganna ym Morganwg. 

Bleiddan Sant ag Escob a ddaeth Tr Ynys honn gyda Garmon 
Sant yn Amser Cystenin fendigaid, a elwir Cystenin Llydaw, i 
adnewyddu Cred a Bedydd, ag a wnaeth Eglwysi ym Morganwc ag 
arnynt ei enw ef, efe a fu'n Sant ag Escob ym Mangor Illtud. 

Hewnin, Mab Gwyndaf ap Emyr Llydaw, Sant o Gor Illtud, a 
gwedi hynny Escob yn Enlli. 

Tydecho, mab Amwn ddu, Brenin Grawec, ab Emyr Llydaw. 

Pedrwn, mab Emyr Llydaw, Sant o Gor Illtud. 

Padarn, fab Pedrwn, fab Emyr Llydaw, Sant ag Esgob o Gor 
Illtud, a gwedi hynny Archescob Llanbadarn fawr yng Nghere- 
digion, lie y gwnaeth ef Gor chweugain Saint. 

Hywel ab Emyr Llydaw, yng Nghor Illtud y gorwedd. 

Llynab, fab Alan, fab Emyr Llydaw, a fu'n Esgob yng Nghor 
Illtud, ag Archescob yn Llandaf. 

Lloniaw, ab Alan, ab Emyr Llydaw, Sant o Gor Illtud, a 
Pheriglawr Padarn Escob yn Llanbadarn fawr. 


Lleuddad, ab Alan, ab Emyr Llydaw, a fu ynghor Illtud, 
a gwedi hynny Esgob yn Enlli, a Lleuddad Llydaw ai 
gelwir ef. 

Llyma bellach a fuant gyda Chadfan Sant yn Enlli. 

Cadfan Sant, ap Eneas Ledewig o Lydaw, a Gwen Teirbronn 
ferch Emyr Llydaw, a fifn Benn rhaith Bangor Gadfan yn 

Padarn, ap Pedryn, mab Emyr Llydaw, Cefnderw i Gadfan. 

Tydecho, Mab Amwn ddu, Brenin Grawec, fab Emyr Llydaw, 
Cefnderw i Gadfan. 

Tryniaw, fab Difwg, fab Emyr Llydaw, Cefnderw i Gadfan. 

Meilir, fab Gwyddnaw, fab Emyr Llydaw, Cefnderw i Gadfan. 

Hefnin, fab Gwyndaf hen fab Emyr Llydaw, Cefnderw i Gad- 
fan ai Beriglawr ef yn Enlli. 

Cynon a ddaeth gyda Chadfan i Enlli, a Chynghellawr iddaw 
ef yno. 

Baglan Llydaw, mab Ithael Hael o Lydaw 

Tegai, mab Ithael hael o Lydaw. 

Trillaw, Mab Ithael hael o Lydaw. 

Llechid Santes, Merch Ithael hael o Lydaw. 

Fflewin, Mab Ithael hael o Lydaw. 

Gredifel, mab Ithael hael o Lydaw. 

Twrog, Mab Ithael hael o Lydaw. 

Tanwg, Mab Ithael Hael o Lydaw. 

Baglan, ym Morganwg, 

Tygai, ym Maes Glassawc, 

Llechid, yn Arllechwedd 

Tanwg, yn Ardudwy, ^> eu heglwysau. 

Twrog, yn Arfon, 

Gredifel, Penn Mynydd Mon, 

Fflewin, Mon. 

1. Derfael, ""I Meibion Hywel ap Emyr Llydaw oeddynt, 

2. Dwyfael, a Chefnderwydd i Gadfan ; a fuant yng 

3. Arthfael, J Nghor Illtud, a gwedi hynny gyda 
Chadfan ym Mangor Enlli. 

Lloniaw, ap Alan, ap Emyr Llydaw, yn Enlli y Gorwedd. 

1. Cristiolys 1 Meibion Hywel fychan, ap Hywel Faig, a 

2. Rhystud j elwir Hywel Farchawc ap Emyr Llydaw. 
Cristiolys, ym Mon, 

Ehystud, yng Ngheredigion. 


1. Dochwy, "\ O Lydaw ydd hanoeddynt, Ceraint i Gadfan, 

2. Sullen, I a ddaethant gydag ef i Wynedd i wrth- 
S. Teccwyn, f ladd yr anffyddlonion, ag a fuant yn 

4. Mael, j> Saint ym Mangor Enlli, 

5. Lie win, 

6. Llynab, 

7. Ethrias. 

Canna Sanies, ferch Dewdwr, fab Emyr Llydaw, Gwraig 
Gallgu Rhieddawg, a mam Elian Ceimiad, a mam Crallo Sant, ei 
heglwys hi ym Morganwc. A chyn no hynny hi a fif n briod a 
Sadwrn Farchawc Cefnderw Emyr Llydaw, a Brawd Illtud. 

Sadwrn, ap Bicanys Farchawc, a ddaeth yn ei henaint gyda 
Chadfan, Eglwys iddaw yn Emlyn, arall yn Ystrad Tywi. 

Ceinmyged yr Amherawdr Tewdws a Chystenin Llydaw Bangor 
Illtud, lie bu Belerus gwr o Rufain yn Arllwybraw, a Phadric ap 
Maewon yn Benn rhaith cynno i ddwyn yn gaeth o Yspail. gan 
y Gwyddelod, 

Ceinmyged Emyr Llydaw a Meyric ap Tewdric, Brenin Mor- 
ganwc, Cor Garmon a Chattwg yn Llancarfan, a gwedi hynny 
Teulu Cadell Deyrnllwg. 

Ceinmyged Emyr Llydaw ag Einion ap Owain Danwyn, a 
Dewi Sant, Bangor Enlli. 

Ag felly y terfyna, t 

[0 Lyfr hir Tomas Truman o Bant Lliwydd, a fuassai yn un o Lyfrau 
Thomas ab Ifan o Dre Brynn.] 


Myfi, Taliesin ab lolo Morgan wg, a dynnais yr Achau a Gwelygorddau 
uchod, o Ddadysgrif fy NHAD ? yn llwyr fal ag a'u cefais yno. 1841. 

(0 Lyfr Mr. Cobb, o Gaer Dydd.) 

BRAN Fendigaid ap Llyr Llediaith, y cyntaf o Genedl y Cymry 
a ddygwyd i'r ffydd yng Nghrist, ai Welygordd ef yw'r hynaf o 
Welygorddau Saint Ynys Prydain. ei Eglwys ef Llan Daf. 

Awystl hen gwr o'r Eidal a ddaeth gyda Bran ap Llyr i Ynys 
Prydain i ddysgu'r ffydd yng Nghrist. 

Ilid Sant gwr o'r Israel a ddaeth gyda Bran ap Llyr o Rufain i 
ddysgu'r ffydd ynghrist i Genedl y Cymry. 

Eigen ferch Caradawc ap Bran ap Llyr Llediaeth, gwraig Sail- 
awe Arglwydd Garth Mathrin. 

Lleurwg Sant a elwir Lleufer Mawr ap Coel ap Cyllin ap Ca- 
radawc ap Bran ap Llyr Llediaeth a ddanfones at y Pab Elidir i 
geisiaw Escyb i ddodi bedydd ar a gredynt i Grist o Genedl y 

Medwy sant a fifn gennad dros Leurwg ap Coel ap Cyllin at y 
Pab Elidir. ag efe a wnaethpwyd yn Escob yn Rhufain ei Eglwys 
ef Llanfedwy ym Morganwc. 

Elfan Sant a fif n gennad dros Leurwg Sant, at y Pab Elidur 
ag a wnaethpwyd yn Escob yn Rhufain ei Eglwys ef Ynys y 

Dyfan Sant a wnaethpwyd yn Escob yn Rhufain fal y gallai 
fedyddiaw a gredynt i Grist o Genedl y Cymry. ei Eglwys ef 
Caer Dyf a'r Merthyr Dyfan lie ai lias gan y Paganiait 

Ffagan Sant gwr o'r Eidal a ddaeth yn Escob i Gymru o anfon- 
iad y Pab Elidir ei Eglwys Llansantffagan. 

Gwerydd Sant ap Cadwn ap Cenau ap Eudaf o wehelyth Bran 
fendigaid ap Llyr Llediaith, ei Eglwys ef Llanwerydd, honno yw 
San Dunwyd. 

Gwynno Sant o wehelyth Bran Fendigaid ap Llyr Llediaith 
ei Eglwys ef Llanwynno. 

Cadfrawd Sant ac Escob ap Cadfan ap Eudaf ap Coel ap Cyllin 
ap Caradawc ap Bran Fendigaid ei Eglwys ef Caerllion sCr Wysg. 

Tydwal Sant ap Corinwr ap Cadfan ap Eudaf ap Coel ap 
.Cyllin ap Bran Fendigaid 


Ifor ap Tudwal ap Oorinwr, ut Supra yn Lloegr y mae ei Eg- 
lwys ef. 

Gwrmael ap Cadfrawd Escob ap Cadfan ap Eudaf Ei Eglwys ef 

Cadgyfarch Sant ag Escob brawd Gwrmael ei Eglwys ef y 
Brynn Buga. 

Rhystud hen Esgob o Gaerllion ar Wysg o wehelyth Bran 
fendigaid ap Llyr. 

Cloffan Sant o wehelyth Bran ap Llyr Llediaith ei Eglwys ef 
yn Nyfed. 

Cynneddaf hen Sant gwr o'r Israel a ddaeth yn escob at Leu- 
rwg Sant ap Coel ap Cyllin o Rufain. 

Mabon Wynn ap Glas, ap Glassawc, ap Coedwallawn ap Coel 
ap Cyllin ap Caradawc ap Bran Fendigaid. 

Glassawc ap Coedwallawn, ut Supra, yng Ngwynedd y Gorwedd 
ei Eglwys Llanynglassawc. 

Melydd ap Cynfelydd o wehelyth Bran Fendigaid ap Llyr 
Llediaith, yn Llundain y mae ei Eglwys lie bu yn Escob. 

Nyniaw Sant ac Escob Brenin Gwent a Garthmathrin, ei Eg- 
lwys ef yn y Gogledd, 

Teithfalch ap Nynniaw, a elwir hefyd Tudfwlch ap Nynniaw, 
ei Eglwys ef Llandudfwlch yng Ngwyr. 

Tewdric ap Teithfalch Brenin Gwent a Garth Mathrin, a las 
gan y Gwyddyl ym Merthyr Tewdric yng Ngwent lie mae ei 
Eglwys ef. 

Meyric ap Tewdric a las gan y Gwyddyl yng Ngheredigion lie 
doded Eglwys iddaw. 

Morgan ap Adras ap Meyric ap Tewdric a wnaeth Eglwys a 
Chor ym Margam lie y gorwedd. efe a elwir Morgan Morganwg o 
gyfrinach (Quaere what does this mean 2 lolo Morganwg.) 

Geraint ap Erbin ap Cystenin Gorner Arglwydd Gereinwg. yn 
Henffordd ei Eglwys. 

Cyngar, ^ 

CawCawlwyd,( Meibion Geraint ab Erbin. 


Caw Cawlwyd ab Geraint ab Erbin oedd Arglwydd Cwm Caw- 
Iwyd yn y Gogledd, ag efe a yrrwyd oi wlad gan y Gwyddyl 
Ffichti ag a ddaeth i Dwr Celyn ym Mon, a llyma enwau Plant 
Caw o Dwr Celyn a fuant yn Seintiau. 

1. Garhai: 2. Gildas : 3 Cewydd : 4. Peirio : 5. Cyhelyn: 


6. Annef: 7, Cof, 8. Gwrthili : 9. Cynddilic : lO.Samswn; 11 
Huail: 12. Gallgof: 13. Eigrawn. 14. Maelon : 15. Aidan y 
Coed Aur: 16. Eigrad: 17. Idwal Dirinic. 18. Cjngan foel: 
19. Cywellawc : 20. Peithini. 

Cenydd, J 

Gwynnawc, f Meibion Gildas ap y Caw, a elwir Gildas 

Nwython, y Coed Aur 

Madawc Fardd. ) 

n/M ] TJ iu r Meibion Nwython ap Gildas ap y Caw 

Teilaw Fyrwallt >- n n*Li j 

_,, J f o Gwm Cawlwyd 

Rhun, J 

Egwad Sant, ap Cynddilic ap Nwython ap Gildas y coed aur. 
yn Ystrad Tywi y mae. 

Ffili Sant ap Cennydd ap y Coed aur, yng Ngwyr y mae. 

Gwrin Sant ap Cynddilic, ap Nwython, ap y Coed Aur. Tref- 
wrin a elwir Gwrinstwn. 

Ufelwyn ap Cennydd ap Gildas ap y Caw o Gwm Cawlwyd, 
escob Llan Daf. 

Tudwal Mwynfawr ap Cadfan ap Cynan ap Eudaf o Wehelyth 
Bran ap Llyr. 

Tegwen ferch Tewdric ap Teithfalch, gwraig Gallgu Bieddawc 
Tad Elian Ceimiad. 

Eldat Sant ac Escob ab Arth ab Arthwg ap Cystenin Gorner 
ap Cynfar ap Tudwal Mwynfawr ap Cynan ap Eudaf o wehelyth 
Bran Fendigaid ap Llyr Llediaith. 

Cynan ap Eudaf o wehelyth Bran fendigaid a frfn escob yn 
Llundain amser Macsen Wledig. 

Marchell ferch Tewdric ap Teithfalch Brenin Gwent a Garth 
Mathrin, gwraig Anllech Goronawc a mam Brychan Brychein- 

Dygain* ) 
Yscwn, L 
Erbin j 

Yscwn, Tri meib Cystenin Gorne 



Tyfaelawc, f Meibion Euryn y coed aur a elwir Gil- 

Gwynno, das Sant a Gildas Broffwyd. 

Cynddylan Sant 7 

Gwythelin Sant ac Escob ab Teithfalch ap Nynniaw o wehelyth 
Bran Fendigaid ni wyddys ba le yr oedd yn Escob. 

Cyhylyn Sant ap Tewdric ap Teithfalch o wehelyth Bran ap 
Llyr, a fu yn Escob yn Llundain amser Cystenin Llydaw. 


Macsen Wledig ap Llywelyn larll Cerniw, ap Tegfan ap De- 
heufraint, ap Tudbwyll, ap Eurben, ap Gradd, ap Rhydeyrn, ap 
Eurdeyrn, ap Cyndeyrn, ap Euddos, ap Afallach, ap Aflech, ap 
Lludd, ap Beli mawr, Macsen Wledig a frfn Frenin Unben Ynya 
Prydain, ac Amherawdr Rhufain ai Lys yng Nghaerllion ar 
Wysg, ac efe oedd y cyntaf er ym amser Dyfnwal Moelmud a 
gynhaliawdd Llys unben yno, a chyntaf oedd ef a ddodes Escyb 
Dyledogion yn Ynys Prydain a thiroedd a chyfoetheu iddynt. a 
phedwar maib a fu iddaw nid amgen, 

Gwythyr, x Eraill a ddywedaint fod iddaw fab arall 

Owain Finddu, f sef Pebli yr hwn y sydd Sant yn y 
Cystenin, Gaer yn Arfon eraill eisioes a ddy wed- 

Ednyfed, J ant mai Mab Owain finddu oedd 

Peblic. A llymaV Seint a ddeuant o Facsen Wledic nid amgen. 

Ednyfed ap Macsen Wledic Brenin Gwent. 

Dyfnwal Hen Brenin Gwent ap Ednyfed ap Macsen Wledic. 

Peblic Sant ap Owain Finddu ap Macsen Wledic ei Eglwys ef 
yn y Gaer yn Arfon. 

Madawc ap Owain Finddu ap Macsen Wledic. 

Ceinwr Sant o Gor Illtud, ap Cedig ap Dyfnwal Hen ap Ed- 
nyfed, ap Macsen Wledic. 

Gafran ap Aeddan Fradawc ap Dyfnwal Hen ap Ednyfed ap 
Macsen Wledic, ei wraig ef Lleian ferch Frychan Brycheiniawc. 

Mordaf ap Serfan ap Dyfnwal Hen ap Ednyfed ap Macsen 

Elidir Mwynfawr ap Gorwst Briodawr ap Dyfnwal Hen, ap 
Ednyfed ap Macsen Wledic. 

R/hydderch, ap Tudwal Tudclyt ap Cedig ap Dyfnwal Hen, ap 
Ednyfed ap Macsen Wledic. 

Ceidiaw ap Ynyr Gwent ap Dyfnwal Hen, ap Ednyfed ap 
Macsen Wledic, A Madren ferch Gorthefyr Fendigaid ei fam. 

Cadwr ap Ednyfed ap Macsen Wledig a fu Escob yn Ynys 
Prydain, a Brawd Dyfnwal Hen ydoedd. ac yn byw yng Nghaer- 
llion a"*r Wysg. 

Gwyddnaw Garanir ap Gorboniawn ap Dyfnwal Hen Brenin 
Gwent ap Ednyfed ap Macsen Wledic. 

Elffin ap Gwyddnaw Garanir ap Gorboniawn ap Dyfnwal 
Hen Brenin Gwent ap Ednyfed ap Macsen Wledic. 

Nudd Hael ab Senyllt ap Cedic ap Dyfnwal Hen ap Ednyfed 
ap Macsen Wledic. 


Cynheiddon ap Ynyr Gwent ap Dyfnwal Hen, ap Ednyfed ap 
Macsen Wledic. 




Meibion Nudd Hael, ap Senyllt, ap Gedig ap 
Dyfnwal Hen, ap Ednyfed ap Macsen 
Wledig. ac Arglwydd y Brynn Buga. 


liar ap Nudd 



Eleri ferch Nudd Hael ab Senyllt ap Gedic ap Dyfnwal Hen 
ap Ednyfed ap Macsen Wledic, 

Melangell ferch Cyfwlch addwyn Fab Tudwal Tudclyt fab 
Cedic fab Dyfnwal Hen, fab Ednyfed, fab Macsen Wledic. 

Mygnach Sant o Gaer Leon ap Mydnaw ap Gwron ap Arch, 
ap Gwrddyled, ap Eginir, ap Owain Finddu, ap Macsen Wledic. 

Llyma etto eraill o Seiniau, o Welygordd Bran Fendigaid, ap 
Llyr Llediaith. 

Selyf ap Geraint ap Cystenyn Gorner ap Oynfar ap Tudwal 
Mwynfawr ap Cynan ap Eudaf O wehelyth Bran Fendigaid ap 
Llyr Llediaith. 

Cybi Sant ag Escob ap Selyf ap Geraint, ut supra, Archescob 
Gwynedd, a Thonwen ferch Ynyr o Gaer Gawch ei fam. 

Pawl Sant ac escob o Gor Illtud ap Meyric ap Tewdric, efe a 
wnaeth Gor lie mae y Ty Gwynn ar Daf yn Nyfed. 

Rhun ap Euryn y Coed aur ap Caw o Dwr Celyn y sydd Sant 
yn Ystumllwynarth. 

Cynddilic ap Nwython ap Euryn y Coed aur, y sydd Sant yng 
Ngwlad yr Haf. 

Elfod Sant ac Escob o Gor Cybi, ac Archescob Gwynedd, ap 
Goleudrem ap Glassar, ap Geraint, ap Nynniaw, ap Cynddilic, ap 
Nwython ap Gildas Broffwyd ap Caw o Gwm Cawlwyd a elwir 
Caw o Dwr Celyn ym Mon. 

Cain Santes ferch y Caw o Dwr Celyn, ei heglwys yn Ystrad 

Glassawc ap Glassar ap Geraint ap Nynniaw ap Cynddilic ap 
Nwython ap Gildas Brofiwyd ap Caw o Gwm Cawlwyd, ei 
Eglwys ef yn Arllechwedd. efe a fu'n Escob yng Nghaer Gybi 


ag a ddodes diroedd at Fangor Deinioel yng Ngwynedd uwch 

Dolgain ferch Gildas y Coed aur ap Caw arglwydd Cwm Caw- 

Brychan Brycheiniawc ap Anllech Goronawc Brenin y Wer- 
ddon a March ferch Tewdric ap Teithfalch Brenin Gwent a 
Garthmathrin ei fam. 

Llyma enwau Plant Brychan Brycheiniawc, enwau ei feibion 

1. Cynawc Ferthyr, 9. Cynbryd, 18. Mathaern, 

2. Cyflewyr, 10. Dyfnan, 19. Cledwyn, 

3. Dingad Arglwydd 11. Rhaint, 20. Cynin, 

Brynn Buga, 12. Pascen, 21. Hychan, 

4. Pabiali, 13. Cynfran, 22. Nefydd, 

5. Neffei, 14. Clydawc, 23, Llecheu, 

6. Rhun, 15. Cadawc, 24, Cai, 

7. Dogfan, 16. Gerwyn, 25. Dyfric. 

8. Arthen, 17. Rhawin, 

Enwau Merched Brychan Brycheiniawc ydynt, 

1. Gwawr, 11. Gwladus, 21. Tudfyl, 

2. Gwenfrewi, 12. Gwenddydd, 22. Gwawrddydd, 

3. Eleri, 13. Dwynwen, 23, Clydai 

4. Gwrgon, 14. Hawystl, 24. Cenedlon, 

5. Mechell, 15. Rhieingan, 25. Arianwen 

6. Lleian, 16. Goleuddydd, 26. Tyb'ieu, 

7. Nefyn, 17, Tydyeu, 27. Gwen, 

8. Ceindrych, 18, Cymmorth, 28. Anna. 

9. Eluned, 19, Tanglwst, 
10. Enfail, 20. Ceinwen, 

Nefydd Sant ap Rhun Dremrudd ap Brychan Brycheiniawc. 

Nefydd ap Nefydd ail ap Rhun Dremrudd. 

Tewdwr Brycheiniawc ap Nefydd ap Nefydd ail ap Rhun 

Andras ap Rhun dremrydd ap Brychan Brycheiniawc. Llan 
Andras ym mhlwyf Teilaw ym M organ wg. 

Brynach Wyddel Periclawr Brychan Brycheiniog, ei wraig ef 
Cymmorth ferch Brychan. ei Eglwys ym Morganwg. 


Gerwyn ap Brynach Wyddel a Chymmorth ferch Frychan 
ei fam. 

I Merched Brynach Wyddel a Chymmorth 

wen, ~\ 
lan, L 
liw, ) 

C ferch Brychan eu mam. 
Gwenlhw, J 

Llyma Wehelyth Ynyr o Gaer Gawch. 

Ynyr Sant o Gaer Gawch ap Gwyndec ap Saethenin Frenin o 
Faes Gwyddno a oresgynnes y mor ei dir, ap Seithenyn Hen ap 
Flaws hen Brenin Dyfed ap Gwrtherin Tywysawc o Rufain a 
yrrodd y Gwyddyl o Ddyfed a Gwyr. 

Meyrig Brenin Dyfed ap Gwrthelin ap Eudaf ap Flaws hen 
Brenin Dyfed, ap Gwrtherin Pendefic o Bufain a yrrodd y Gwy- 
ddyl o dir Gwyr a Dyfed. 

Sadwrn Hen fab Ynyr o Gaer Gawch, ei Eglwys ef yn Emlyn, 

Patric Sant fab Gwyndec a Brawd Ynyr Caer Gawch. 

Sadyrnin ap Sadwrn hen ap Ynyr Caer Gawch. 

Nonn Fendigaid Mam Dewi Sant ferch Ynyr Caer Gawch ac 
Anna ferch Uthur Brendragon Amherawdr Ynys Prydain ail 
wraig oedd hi i Ynyr Caer Gawch ag a fu cyn no hynny yn wraig 
Amwn Ddu ap Emyr Llydaw. 

Banhadlen ferch Ynyr Caer Gawch a gwraig Dirdan. Pendefig 
oV Eidal. 

Elfyw ap Dirdan a Banhadlen ferch Ynyr Caer Gawch ei fam. 

Anna Santes merch Uthyr Bendragon, a mam Dewi Sant, a 
chyn o hynny hi a fu wraig Amwn Ddu Brenin Grawec ap Emyr 
Llydaw a mab iddi a fu o'r Amwn hwnnw, ai Enw Samson Sant 
o Gor Illtud. 

Saethenin frenin o Faes Gwyddno a oregynnes y mor ei dir ap 
Seithin hen ap Flaws hen Brenin Dyfed ap Gwrtherin Pendefig o 
Rufain a ddaeth i Yrru'r Gwyddyl o Dir Gwyr a Dyfed, 



Arwystl Gloff, 








Meibion Seithenin ab Seithin, frenin o 
Faes Gwyddno a oresgynnes y Mor ei 
Dir. a myned a wnaethant yn Saint ym 
Mangor Fawr ym Maelawr yng Ngian 
Dyfrdwy, yn gosail Dawn Cyngen 
Frenin ap Cadell Deyrnllwc. 


Meiryn ap Meiryni, ap Seithenin o Faes Gwyddno. 

Tyneio, ^ 

Tyrawc, J Plant Arwystl Gloff, ap Seithenin frenin a 

Tydiaw, f fuant gyda Deinioel ym Mangor Maelawr, a 

Tefrydawc, \ gwedi torn'r Gor honno hwy a aethant ym 

Tudur, L Mangor Gadfan yn Enlli, eu mam hwy oedd 

Dihaer, 1 Tywanwedd merch Amlawdd Wledic. 

Marchell, ' 

Ceithaw Sant ap Tudur ap Arwystl gloff, yng Ngheredigion ei 

Eglwys ef 

Sawyl Felyn Sant, ap Bledri Hir, ap Meyric Brenin Dyfed. ei 

Eglwys ef Llansawyl yn Emlyn uwch Cuch. 

Meyric Brenin Dyfed oedd un o'r pedwar Brenin a ddygant y 

Cleddyf Aur o flaen yr Amherawdr Arthur ar y Tair Gwyl Ar- 

bennic ag ymmhob gwyl a gwledd gorfoledd ac Urddas 

Llyma enwau Plant y Caw Cawllog, 

1. Ceidiaw, 2. Blenwyd, 3 Afarwy, 4, Auryn y coed Aur. 5, 
Peirio, 6. Gwrddelw, 7. Gwrddwdw, 8, Afrogwy, 9. Celyn Moel, 

10. Aeddan, sef oeddent deg 

Llyfr Thos. Truman, y Du Mawr. ag mewn Llyfr arall iddo 
fal hynn, 

1. Peirio, 2 Ceidio, 3 Afarwy, 4 Blenwyd 5 Gildas y coed aur, 
6 Gwrddelw, 7, Cyhelyn foel 8. Cennydd, 9, Eigrawn, 10 Afrog- 
wy, 11 Gallgof, 12, Cilydd 13 Dirinic. 14. Caffo, 15, Huail, 
16, Aeddan. 

O Lyfr Mr. Llwyd o Fewmares, fel y canlyn, 

1 Peirio, 2 Cennydd, 3, Samson, 4 Cyngar, 5, Huail, 6, Cy- 
helyn Fardd, 7, Gallgof. 8, Eigrawn, 9, Gwrddelw, 10, Cilydd, 

11, Dirinic, 12, Cewydd, 13, Aneuryn y Coed Aur, 14, Cynwrig, 
15 Cof (Coff,) 

Ag fel y Canlyn o Lyfr Thorn Hopcin o Langrallo. 

1, Peirio, 7, Dirinic, 13, Eigrawn, 

2, Gallgof, 8, Cewydd, 14, Cyhelyn fardd, 

3, Eugrad, 9, Maelog, 15, Cyngar, 

4, Cenydd, 10, Gwrddyly, 16, Samson, 

5, Aneurin, 11 Cilydd, 17, Canna ferch y 

6, Caffo, 12 Huail, Caw. 


Tad y rhai hyn sef y Caw o Brydyn, a yrrwyd oi wlad gan y 
Gwyddyl Ffichti, ag Arglwydd Cwm Cawlwyd oedd efe, a dyfod 
efe ai blant i Gymru a wnaethaut rhai at Arthur, ag efe a roddes 
iddynt diroedd, a rhai o honynt a aethant yn Saint yng Nghor 
Illtud ag ynghor Teilaw Ag yng Nghor Cattwg. eraill a aethant 
at Faelgwn Gwynedd, ag efe a roddes iddynt diroedd ym Mon 
nid amgen na Thwr Celyn ag o hynny allan Caw o Dwr Celyn ai 
gelwid ef. 

Plant Caw o Brydyn o Lyfr Mr. Davies Bangor. 

1, Dirinic 5, Cynwric, 9, Huail, 13, Gwrddelw, 

2, Cilydd, 6, Gwydion, 10, Gildas, 14, Eigrawn, 

3, Bangawr, 7, Samson, 11, Cyhelyn, 15, Aneurin, 

4, Ustic, 8, Cyngar, 12, Gallgof, 16 Caen. 

Merched Caw, 

Cywyllog, \ 

Peithian, L yn Sir Fon y maent yn gorwedd. 

Gwenafwy. J 

Llyfr Llanganna, a'r pethau hynn ynddo yn amgen nag y sydd 
yn Llyfr Thomas Truman eithr Cytuno ag ef ymhob peth arall, 
un o Lyfrau Tre Brynn ydyw ef, 

Llyma'r Esgobion a fuant yn dadlu ag Awstin Escob y Saeson 
ar Ian Hafren yn y Denau nid amgen, Esgob Caerffawydd a elwir 
Henffordd, 2, Escob Teilaw, 3 Escob Padarn 4 Escob Bangor 
5 Escob Elwy 6. Esgob y Wig 7 Escob Morganwg. 


Saith Cangell oeddynt ym Mangor is y Coed a 300 o wyr go- 
lychwydol o fenaich gwyr Lien ymhob Cangell, a moli Duw Dydd 
a nos heb orphwys (Llanganna) 

Endwy ap Hywel Farchawc ap Hywel Feic ap Emyr Llydaw. 

Meigan ap Patric ap Cyffylloc, ap Gannon ap Goronwy o 
Wareddawg Sant o Gor Beuno, 

mewn Llyfr arall fal hynn. 
Meigan ap 

> Goronwy o Wareddawc Saint o Gor Beuno. 
Cyffylloc ap c 

Garmon ap 



mewn arall fal hynn, 

Meigan ap Gronwy o Wareddawc, 
Patric ap Gronwy o Wareddawc, 
Cyffyllawc ap Gronwy o Wareddawc, 
G-armon ap Gronwy o Wareddawc. 

Ceinwen Sanies 

Ffinan o Gor Seirioel a aeth yn Escob Tr Gogledd, 



Melldeyrn, Llyn, 
Elidau ) Dyffryn 
Cynhafal j Clwyd, 




Gwrda Llanwrda 




Mablu ) 
mableu j 

Illtud Sant a wnaeth yn ael Hodnant wyth ugain cell ag wyth 
fal y dywed y Prydydd 

Gwnaeth Illtud Sant 
Ar Ian Hodnant 
Wyth ugain Cor 
Ag wyth ragor 
Lie ddanneddaint 
Ddwyfil o Saint 
Yn Bucheddu 
Wrth ffydd lesu, 

Cedwaint o neb 
Coel Duwioldeb 
Dirwest unpryd 
Gweddi Penyd 
a Chardodau, 
Ag yn eu mysg 


Ylltud a wnaeth wyth ugain ag wyth dy Cylfar ag ynddynt 
ddwy fil o Saint a dwyfolion yn cynnal gwybodau Cristnogolion a 
daionus, fal y dywed y Prydydd 


Brychan a gafas Garth Mathrin ac ai gelwis oi henw'ei hun 

Gwynlliw ap Glywis a gafas Gantref Llinwent, ac ai gelwis 
Gwynllwg oi enw ei hun. 

Glywys ap Tegid a gafas Glywyseg ac ai gelwis felly oi enw ei 
hun, Lie mae gwelygordd Elystan Glodrydd. 

Morgan ap Arthur a gafas Gantref Gwent a Gantref Essyllt, a 
Gorwenydd, a Eheged ag ai gelwis oi enw ei hunan Morganwg. 

Cadfan Llydaw a wnaeth Fangor Enlli, lie mae'r Fonachlog 
yn awr. 

Gwyddno Garanir a Geraint ap Caranawc meibion Carannawc 
ap Cleddyfgar ap Cynan Glodrydd ap Cadell Deyrnllwg a or- 
esgynes y Mor eu Tir 

Gleddigar ap Cynfarch ap Rhychwain. 

Cyndaf Sant Gwr o'r Israel a ddaeth gyda Garmon Tr Ynys 
honn. eraill a wedant gyda Chadfan, 

Arwystl gloff ap Seithenin o faes Gwyddnaw, 

Tudur ap Arwystl gloff ap Seithenin yn Nargwain. 

Annan Llawforwyn Madrun ferch Gwrthefyr Fendigaid. 

Cynhawal Sant ap Elgud ap Cadfarch ap Caradawc Freichfras. 

Mor ap Pascen ap Urien Rheged yn Llanfor ym Mhenllyn. 

Llawdden Sant o Ynys Eiddin yn y Gogledd. 

Cadell ap Urien Rion ap Llywarch Hen Sant o Gor Cattwg yn 

Lleuddad Llydaw, ap Hywel ap Emyr Llydaw. 

Lleuddad Gwent, ap Dingad. 

Llynab fab Alan fab Emyr Llydaw, 

Cirig Sant ap Urien ap Cynfarch, (in a/, ap Arawn ap 

Edern ap Nudd ap Beli ap Maelgwn Gwynedd, 

Teilaw ap Eusyssyllt ap Hiddyn Ddu ap Ceredig ap Cynedda 
Wledig, Sant o Gor Cattwg. 

Concilium Arelatense in Gallia Anno 314. ELBORIUS Escob 
Caerefrawc, RHYSTYD Esgob Llundain, ac ADELFFIN Escob Caer- 
llion ar Wysg 


Saint ym Morganwg a Gwent 

Cennydd, Mabon, Gwynno, 

Tewdric, Tewdric, Madawc, 

Ciwg, lago, Isan, 

Nonn (Gwyr) Cewydd, Tybi'eu, 

Samled, Ehidian Garai, 

Elldeyrn, Cenwyn, Garan, 

Ymherawdr Jovanus anno 363. Llythyr Athanasius atto yn 
pon am ffydd y Gymryfal y Brutaniaid) 

Morgan yr Heretic 405 Ymhrydain 425. 
Garmon a Lupus 427. 

Mor ap Morien, a ddug fedydd a chred ag ni ddygai fedydd ar 
Dir Gwynedd, sef y cyntaf oedd Gwydion ap Don, Brenin Llych- 
lyn a fu yn frenin ar Wlad Wynedd amser y bu y Gwyddelod y 
gwladychu Tir Gwynedd, a gwedi hynny aeth Mor i Rufain a 
Chaersalem. Garmon sant a 



NAW Gwehelyth Saint Ynys Prydain, ac o Genedl y Cymry 
ydd hanoeddynt oil. 

1, Bran ap Llyr Llediaith, ac efe oedd y cyntaf, am hynny y 
gelwid ef Bran Fendigaid, a Bendigeidfran. 

2, Macsen Wledig ab Llwybrawd, ai wehelyth ef a fuant, yn 
saint a gwyddys hyd heddiw y lleoedd y buant au heglwysau. 

3, Brychan Brycheiniawc ai fam ef oedd Marchell ferch Tew- 
dric Brenin Morganwg ai wraig gyntaf ef oedd gyfnither iddaw 
nid aragen no Rhybrawst ferch Meiric ap Tewdric, Brenin Mor- 
ganwc a gwent ac Euas. 

4, Coel Godebawc Brenin Ynys Prydain ac efe a wnaeth Eg- 
Iwys yn Llandaf. 

5, Gwehelyth Dyfnwal Hen, a fuant yn Saint ynghymru lie 
mae eu heglwysau yn gadwedigion dan eu henwau. 

6, Caw o Brydyn efe a ddaeth i Gymry ac a gafodd Dwr Celyn, 
ym Mon, ac or lie hwnnw ydd hanoedd ei fam a hawl a chyfiawn- 
der iddaw ar Dir a Daear yno. 

7, Emyr Llydaw a hanoeddawdd parth ach a gwehelyth o Ynys 
Prydain, nid Amgen nag o Gynan Meredawc Tywysawc Cernyw, 
ag ef sef y Cynan hwnnw a gafas Gyfoeth a thiroedd gan Facsen 
Wledic yn Llydaw lie y gwledychawdd ef. ai wehelyth ef a 
ddaethant yn Saint i Ynys Prydain ac a fuant yn ynys Enlli yn 
Gyff Saint Gwynedd lie mae llawer o^u heglwysau. 

8, Cynedda Wledig Brenin Ynys Prydain ac yng Nghaer 
Liwelydd ei Lys CynnaL 

9, Helic ap Glannawc o Dyno Helic yn y Gogledd a ynnillawdd 
mor ei dir ef sCi wehelyth a fuant yn saint yng Ngwynedd, lie mae 
llawer o^u heglwysau. Eraill a ddywedant mai nawfed gwehelyth 
Saint oeddent Gwehelyth Gwrtheyrn Gwrthenau, ag yng Ngwent 
llawer o'u heglwysau. 


O Lyfr Si on Bradford, a gafoedd ef, meddai, o Lyfr yn Haw Wat- 
kin Pywel o Ben y Fai, ynghylch y flwyddyn. 1600. 

Bleiddan Sant o Dir Gal a wnaeth Eglwys Llanfleiddan fawr ac 
un Llanfleiddan fach. Brawd ffydd ydoedd ef i Armon Sant. 

Nudd hael ap Senyll o Gor Illtud a wnaeth Eglwys Llys- 

Owain ap Urien Sant a wnaeth Eglwys a Chastell Aberllychwr. 

Ceinwr Sant a wnaeth Eglwys Llangeinwr. 

Tyfodwg Sant o Gor Illtud a wnaeth Eglwys Llandyfodwg ag 
un ystrad Dyfodwg. 

Cadwaladr fendigaid a wnaeth Eglwys Tref Escob yng Ngwent, 
ac un y Fagwyr, gerllaw Iddi. 

Ynyr Gwent a wnaeth Eglwys y Fenni, 

Glywys ap Tegid a wnaeth Eglwys Machen 

Tewdric Sant ap Teithfallt, a wnaeth Eglwys Bedwas ag un 
Merthyr Tudfyl. 

Caerllion ar Wysg Macsen Wledig ai Gwnaeth. 

Maenarch larll Henffordd a wnaeth Eglwys Gelli Gaer ag un 
Llanfabon er cof anrhydeddus am Fabon Sant, 

Ceinwr Sant ap Coel ap Cyllin ap Caradoc ap Bran, ap Llyr 
Llediaith, ap Baran ap Ceri hir Lyngwyn, a wnaeth Eglwys 
Llangeinwr ym Morganwg. Gwr oedd ef ni chredai neb yn ber- 
chen bywyd yng nghnawd, nag un ysprydol y chwaith nagi 
amgen o'r byd.y credai namyn i Dduw ei hun, neu yntau a ddelai 
ym mraint Duw drwy wyrth rhyfeddodau lie nis gellid teb na 
godeb nad o Dduw ydoedd. parth a welid ac a ddyellid er a wnelai 
ac a wettai mal y gweddai ar han a hendid a frfn gydgymhrain 
ansoddau a'r hynn a welid Ar Fab Duw ai Saint, fal nas gellid 
dwyn ar odeb nad o Dduw y byddaint. 

Ag efe Beinydd beunoeth yn gweddio Duw er cael ar olwg a 
chlyw gantho a ddiriai arno ddal ar gred ag ymbwyll o gymhrif 
olwg a chlyw a geid yn anesgorol modd nas gellid "amgen, parth 
ag ynddo ef yr hyn a ddamunai. 

Llyma fwy o fonedd saint o Lyfr Antoni Pywel. 

1. Ylldud farchog ab Bicanws o Dir Llydaw, ai fam ef oedd 
ferch Brenin Morganwg, a Phenraith oedd ef ar holl farchogion 
Arthur, ag Ymryson a fu rhwng Ylltud ar Ymherodr Mar- 
tianys a dau wr a fynnai ei ladd o benswyddwyr yr Ymher- 


odr, ag a ddaliasant Ylldud Sant ar weddi ac ni allasant syflyd y 
dim lleuaf, eithr Ylltud oi weddiau a'u hadferawdd, a phan wybu'r 
Ymherodr hynn am ei Swydd Wyr ef a'u difreiniawdd ag a 
roddes Gyfoeth i Ylldud, i wneuthur Cor Saint yn y Man y bu 
Cor Eurgain Santes ferch Garadoc Brenin Morganwg yr hwn 
wedi ei ddwyn yn gaeth i Rufain a ddygwyd ef ai ferch Eurgen Tr 
ffydd ynghrist gan Hid Sant Gwr o'r Israel, yr hwn Hid a ddaeth 
o Ryfain ir Ynys hon gyda Charadoc ac Eurgen, a hwy a ddyg- 
asant y Cymry Gyntaf ir ffydd Ynghrist ag Eurgen a wnaeth 
Gor i ddeuddeg Sant, a Lies ab Coel a roddes Gyfoeth Tr Gor 
honno, a chwedi hynny hi a aeth yn benna Cor yn y Byd Ag yn 
y Man hynny y gwnaeth Ylldud dair Cell fawr newyddion yno o 
ddawn Martian ws. ag a aeth yn Sant yno, ag yn benraith ar yr 
holl gelloedd a'r Minteioedd yno, y rhain oedd Gell Eurgen tair 
Cell Ylltud, Cell Arthur, Cell Gildas, a Chell Dyfrig, a n r lie a 
elwid cynno hynny Bangor Lleufer Sant a chwedy hynny Bangor 
Ylldud a Llanyldud. ag enwoccaf ar Goreu'r Byd ydoedd am 
Ddwyfoldeb a phob Dysgeidiaeth a dwyfil o Saint yno. ag Arthur 
a roddes Gyfoeth a Rhenti Mawrion Tr Celloedd hyn. a Thewdrig 
frenin a Sant a roddes gyfoeth iddynt ag a wnaeth Bedair Cell 
newyddion yn lle^r saith Gell gyntaf, a Phedair Llan y sydd iddo 
Ymorgan, nid amgen Llanylldud fawr, Llanilltyd Gwyr, Llan- 
ylldud faerdre a Llanylldud Glynn Nedd. 

2. Cattwg ab Cynlais ap Glywis ap Tegid Brenin Morganwg, 
ef oedd gar Illdud, ag a wnaeth Gor i fil o Saint yn Llancarfan a'r 
lie hynny a fu enwog iawn am Dduwioldeb, a phob dysg er a 
fedri'r a Chattwg yn Benraith ar oil o naddynt, fit is rather 
strange that Cynlas and Gwynlliw should be the same person.* ) 

3. Lleufer Mawr ab Coel ab Meyryc, ydoedd frenin ar Ynys 
Prydain, ag yn byw yn Llandaf, ag ef a wnaeth Esgobaeth yno 
gyntaf ag a roddes gyfoeth i Gor Eurgen i gant o saint, ag a 
wnaeth Gor yngwynedd y lie a elwid wedi hynny Bangor is Y 
Coed, ag Arthur wedi hynny a roddes gyfoeth i Gor is y Coed ag 
a wnaeth yno saith Mintai yn ol y cynghorwyd ef gan Ylldud. A 
Lleufer ab Coel a fuV Brenin Cyntaf a wnaeth Drefn Gwlad a 
Chyfraith ar y ffydd ynghrist, ag a wnaeth Dair Esgobaith nid 
amgen Llandaf a Chaerwyryl, a Chaerfelyn, a'r tair Esgobaeth a 
fuant y rhai cyntaf yn Ynys Prydain. 

* Eglur yw mai synniad lolo Morganwg y w'r un Saesneg ymma. AB IOL. 


Hid Sant Gwr o'r Israel a ddaeth i'r Ynys hon gydag Eurgen 
Sanies ag efe oedd y cyntaf yn dwyn Ynys Prydain Tr ffydd 

Illtud a wnaeth Saith Eglwys, ac a ddodes saith mintai at bob 
Eglwys, a Saith cylfar ym mhob mintai, a saith sant ymhob 


Saith Eglwys 7 

Saith Mintai 7 

Saith cor cylfar 7 

Saith Sant 7 


A chynnal mawl i Dduw a gweddi yn ddiorphwys ddydd a nos 
gan ddeuddeg Sant o leenogion o bob mintai 

Illdud a ddug dri hwylbren Tri thop Castell: chwech dart 
o aur 

Efe a wnaeth Illtud Farchog a sant saith Eglwys a saith Llann, 
a saith Mintai at bob Llan, a saith Gell ar bob Mintai, a Chor o 
bob Mintai, a saith Lleen ymhob Cell, a chynnal mawl a gweddio 
Duw gan ddeuddeg sant o bob Cor ddydd a nos heb orphwys 

Illtud farchog ef a a ddug ariant dri hwylbren. Tri thop Castell 
aur, a chwech dart o'r aur, (y tair hwylbren dros ei dair ysgol ai 
dri thop Castell dros ei dair cor Saint ai chwech dart aur dros y 
chwech Eglwys a wnaeth ef er dysgu'r ffydd yng Nghrist, a chyf- 
riw rif Llannau. ag yr oeddynt oil yng Nghaer Worgorn, ym Mor- 
ganwg, lie y gelwir yn awr Llanilldud Fawr. ag eraill o lannau a 
wnaeth efe yn y wlad honno. 

Gwarthan fab Dunawd fab Pabo Post Prydain a fu Beriglawr 
Cattwg yng Nghor Gannon, a Chattwg ai danfones efe ai frodyr 
Deinioel a Chynwyl i arllwybraw Bangor ym Maelor ynglann 
Dyfrdwy. ag o ddoethineb a dwyfoldeb y Tri brodyr hynn ydd 
aeth honno yn urddasolaf Ag amlaf ei Saint o holl Fangorau Ynys 


Prydain, a hi a dorrwyd gan y Saeson Paganiaid yng Ngwaith 
Perllan Fangor, ac yno y lias llawer o'r Saint ag eraill a ddi- 
anghasant a aethant yn Saint ym Mangor Enlli ag o hynny ydd- 
aeth Enlli yn amlaf ei Saint a chlodfawrusaf ei Gwybodau o'r holl 
fangoreu a geid yng Ngwynedd, a rhoddiau Brenhinoedd a Phen- 
defigion a Bonheddigion iddi yn amgen a mwy nag i un arall. 
Gwarthan a las gan y paganiaid Saeson yn rhyfela yn y Gogledd, 
ei Eglwys ef Llanwarthen yn Nyffryn Clwyd. 

Llyma Enwau Celloedd Cor Illtud, 

Cor Mathew Cor Marcus, Cor Lucus, Cor leuan, Cor Arthur, 
Cor Dewi, Cor Morgan, a Chor Eurgain, a chor Amwn ag Illtyd 
yn Benrhaith ar yr wyth Gor hyn, Ag enwi'r Lie Bangor Illtyd, 
a theirmil o saint. 

Yng Nghor Dyfrig yr oedd y Corau hynn sef Cor Dyfrig Cor 
Arthur, Cor Jiliws, Cor Aran, a'r rhain oil ynghaer Lleon ar 
wysg, a Chor Dyfrig a Chor Meugant ar Ian Gwy, a Chor Llan- 
daf a Dyfrig yn Ben raith arnynt oil a dwyfil o Saint, 

Bangor Aidan a Saith Gor a dwyfil, a'r enwau'r Saith niwar- 
nod yr wythnos. 

Cor Cattwg yn Llancarfan a thair Cell a mil o Saint, a dwy 
Gell ynglyn nedd iddo. 

Cor Cyby ymon a phumcant o saint a Chybi'n benrhaith. 

Cor Eurdeyrn ab Gwrtheyrn yn Llaneurdeyrn ymorganwg ag 
Eurdeyrn yn Benraith a Mil o saint. 

Cor Dochwy ymorganwg a mil o Saint. 

Cor Gadfan yn Enlli i ugainmil Saint ag nid oedd yno Gell- 
oedd eithr pob un fal y mynai a gwedi ugainmil saint e fu Enlli 
yn Gor o Gell i bumcant Sant. 

Cor Mechell ym Mon i Gant Sant. 

Cor Dewi ym Mynyw i bumcant o Saint 

Cor Teilo yn Llandaf i fil o saint, 

Cor Cawrdaf ymorganwg i dri chant o Saint 

Cor Dyfan yn Llan Daf a Dyfrig yn Benraith, 

Cor Ffagan yn Llansanffagan, a fiagan yn Benraith, 

Cor Elbod ym Mangor Elbod yn Arfon ag Elbod yn Benraith- 
raitb. ar bumcant o saint, 

Cor Tathan ynghaerwent ar bumcant o saint a Chor hefyd gan 
dathan yn Llandathan Ymorganwg i bumcant o Saint, a Thathan 
yn Benraith ar y Ddwy Gor yma. 



Cor Eurgan yn Llanilltyd i bedwar Sant ar hugain a hon a fu'r 
Gor gyntaf yn y Byd i ddysgu'r Efengyl, a'r ffydd ynghrist, 

Cor Sarllawc yn Llandaf i ddegsant ar hugain a Sarllawc yn 

Cor Elvan yn Ynys Wydrin i fil o Saint, 


Allan o hen "Galander" mewn Ysgriflyfr a ysgrifenwyd ynghylch 
1500, ym meddiant Mr. Thomas Davies o Ddolgelleu. 


11 Llwchaearn, 12, Elar a 
Llwchaearn, 13, Ilari, Elian, 19, 
G-wylystan. 23, Elli, 24, Cat- 
twg, 3, Malangell, 

1, St. Ffred leian 9. Teilaw, 


1, Dewi 3, Non fam Dewi, 5, 
Caron, 7, Sannan 11, Duw 
Pasc, 17, Padric, 19, Cynbryd, 
29, Gwynlliw, 


5, Derfel, 7, Brynach, Lin. 
a Gwrnerth, 16, Padarn, 21, 


1, Philip a lago Asaph, 4, 
Melangell, 6, Isan borth Lladin 
9, Gwyl Ofor 13, Mahael a 
Sulien, 16, Granog, 17, Noe i'r 
Arch, dilyw'n codi. 20, Anno, 
21, Collen, 22, Helen frenhin- 
es, 27, Melangell, Garmon 29, 
Erbin, 30, Tydglyd, 

1, Tegla, 3 Gofen, 4, Pedroc, 
13, Sannan, 15 Trillo, Geneu 
16, Cirig 17. Mylling, 22, Al- 
banus, 23, Mifilia, 24, Ifan vawr 
26. Turnoc, 30, Pawl, 


1, Gwyl Gewydd y Glaw, 3, 
Peblic 4, Marthin, 6 Cofyl, 
10, Saith frodyr. 11, Gowair, 
13, Doewan, 17. Eliw, Cynllo, 
27, Saith Gysgadur 31, Gar- 
mon Escob. 


8, Illog yn Hivnant, 15, Gwyl 
Fawrfawr,18, Elen,22, Gwydd- 
elau, 27, Feddwid, 29 Ifan 
fechan, Torfynygl, 

1, Silin, 2, Sulien, 4, Rhudd- 
lad, 5, Mechell, 6, Idlos, 8, 
Cynfarch 9, Y Ddelw fyw, 10, 
Eigion, 11, Daniel, 20, Gwen- 
frewi 24, Tegla Mwrog, 25, 
Beugan, 30, Nidan. 

1. Silin a Garmon, 5, Cynha- 
fal, 8, Cain, Cammarch, 9, 
Cynog, 10, Tanwg, 15, Tudur, 
21, Gwryddor 23, Gwnog, 
Noethan, 31, Dogfael. 

3, Cly dog Christiolys, 
Gwenfoe, 5, Cybi 6, Cydnerth 
Edwen, 7, Cyngar 8 Tys- 
siliaw Powys, Cynfarwy, 9, Pa- 
bo Post Prydain, 11, Marthin 


11, Edeyrn, 12, Padarn, Cadwa- Clement, 27, G-allgof, 29, Sadwrn, 

ladr, 13,Gradifel, 14, Meilig, 15, EHAGFYR 

Machudd Mechell, 17, Afan, 1. Grwsta Llechyd, 5, Cawr- 

21, Digain 22, Dyniolen, 23, da, escob 6, Nicolas * 

Padrig ap Alfryd ap Goronwyf- ap Gwydion ap Don ap Dar- 

Padrig ap Mawan, ap Alfryd ap Goronwy ap Gwydion ap 
Don, ap Daronwy o Dir Llychlyn a Brenin Mon. 

Plant Urien Rheged. 1. Owain Marchog or ford Gronn, a 
larll y ffynon, 2. Pasgen, Cyff Ceneddyl Gwaed Brain. 3, Khun, 
4, Elphin, 5, Cyndeyrn, 6, Rhiwallon, 7, Cadell, 8, Garth 
ap Urien. 

542, bu farw Deinioel Escob Bangon; ag y gwnaed Theon 
escob Caerloyw yn Archescob Llundain, ag y bu farw Samson 
arches cob Caerefrawc. marw Dewi hefyd. 


Meyryg Brenin Morganwg a roddes ar ei fedydd y Tir i Dduw 

a Theilo ac Escyb Llandaf dros fyth y Tir Cyfoeth a'r breiniau ac 
o hyn y ddaeth yn ddefod rhoddi Tir i Dduw ai Saint ar fedydd, 
a lleni bai bedydd ar Aberth Corph Crist, canys cadarnaf llw ar 
bob llw yw a wnaler ar fedydd neu Aberth Corph Crist. 
(Llyfr Antoni Powel o Lwydarth.) 

Segin Wyddel Sant o Gor Illtud, Llanmihangel y Bontfaen, 
ag Eglwys iddaw yng Ngwynedd. 

* Y Gwyliau uchod a ganlynant "Hen Galander" Amaethyddiaeth, ynyr 
ysgrif rag-enwedig : ond gann fod y ddalen ag oedd yn cyssylltu y cyfry \v 
ddosparth ag un y gwyliau ymma, ar goll, ymddengys gwall yn y gofrestr 
honn. Rhwng y ddau ddosparth, y mae IOLO MORGANWG, yn ei adysgrif, yn 
dy wedyd fal hynn: " Y mae'r ail ddalen ym Mis Rhagfyr ar goll." AB IOLO. 

t Goronwy Wareddawc mann aratt. 




Y WADD ar un bore teg o Fai tesog ysblennydd a ganfu'r hed- 
ydd yn entyrch awyr yn canu goslef gorfoledd ; gwae fy nhynged, 
ebe hi, na bawn hedydd ag nid Gwadd, cawn esgyn ehangder di- 
rwystr yr wybren lie ni chawn am lluddiafn fy nhaith, ag yng 
ngoleuni ryddle'r nwyfre cawn ganu fy ngwala gan lawenydd bodd 
calon ; lie ydd wyf yn awr yn gorfod ymdrafferthu yn clodioV 
fFordd ydd af drwy^r ddaear galed garegog heb fymryn yn rydd 
oV fFordd y Cerddwyf. lie nid oes na goleu na gweled na dim ond 
llwyrdeb tywyllwch im ymbalfalu'n galedgamp drwyddo, a chyda 
bod y gair oi phen gwelai walch yn gafaelu ar yr hedydd ag yn ei 
lladd ai bwytta, yna gan feddwl gwell y dywed y Wad, clod i 
Dduw fy mod yn wadd mewn diogelwch er maint fy nhrafFerth am 
helbul, am bod ynghudd dan ddaear a thywyllwch lie nid oes o 
walch nag i arall o reipus am gwel, nid gwynfyd heb ddiogelwch, 
nid diogelwch heb drafferth. 

Bodloned pawb i'r cyflwr a'i rodded ynddo gan Dduw a wyddai 
yn well na dyn beth oedd oreu, ag a wnaeth o wir gariad a weles 
yn oreu i bob byw a bod. 


YR oedd gwr gynt yn byw yn Abergarwan ag iddo wraig ac un 
mab o unig blentyn yn faban yn ei gawell, myned a wnaeth y 
wraig yn ei golychwyd, y gwr a glywai lafar bytheuaid yn ymlid 
Carw ar ei dir. mi a af yn erbyn y cwn ebe efe fal y caffwyf y ran 
o'r carw am dylu a minnau yn Arglwydd y tir, myned a wnaeth a 
gadael ei blentyn yn ei gawell yn cysgu ai filgi yn gorwedd ar ei 
bwys. Tra bu ym maes y gwr, dyfod a wnaeth ceneu blaidd i'r 


ty ac a fynnai ladd y plentyn ai Yssu, yna'r milgi a ymladdwys 
yn galed a'r blaidd ac ai lladdwys gwedi hir ymdrin a chael ei 
glwyfaw yn friwedig, ac yn hynny o ymdrech troi a wnaeth y 
cawell wyneb i wared, pan ddaeth y gwr yn ol i'r ty y milgi a 
gyfodes yn waedlyd i roesawi ei feistr gan siglo ei gynffon ai ben 
arno yn garedig ond y gwr gan weled gwaed ar y milgi ac yn 
llynwyn ar y llawer a feddylwys ir milgi ladd ei unig blentyn ac 
yn ei wyn o lid ac amhwyll gwan y milgi ai gleddyf a wnaeth ai 
ladd. gwedi hynny wrth droi'r cawell i fynydd gwelafr plentyn yn 
fyw ac yn iach diniwed, ac ar bwys y blaidd yn farw, ar milgi yn 
friwedig gan ddaint y blaidd, ac edifar y bu gan y gwr hyd 
ynghlais amhwyll. ac o hynny y cafad y ddiareb, cyn dial gwy- 
bydd yr achos. ag ystyr ddwywaith cyn taraw unwaith. ac am a 
fu o hynny y dywedir mor edifar a chan y gwr a laddwys ei Filgi. 
a gwaith byrbwyll nid gwaith ystyrbwyll. ond fal y gwr a ladd- 
wys ei filgi. 

Y Gwr a oddef i lid ddwyn y blaen ar ei bwyll a wna ddryg- 
waith nis gellir byth ei ddadwneuthur ac a bair edifeirwch tro fo 
byw. Da yw ffrwyno Hid rhag dialu yn angyfiawn, fal y gwnaeth 
y gwr a laddwys ei Filgi. 


DAU frithyll yn canfod rhwyd pysgodwr yn eu hymlid a ym- 
gynghorasant au gilydd pa fodd y diengynt, mi a wanaf yn ddwfn 
i'r llaid ebe un onid elcTr rwyd heibio. nage, ebe^r Hall aflan yw 
hynny o le. mi a neidiaf i'r tir sych lie nid rhaid ofni rhwyd Tm 
gwarchae a hynny a wnaeth efe, ond cyn bod yno ennyd efe a 
deimla angerdd y tes y peth ni wyddai cyn hynny am dano a 
sychder anesgorawl yn ei faeddu. Gwae fi ebe efe na wanaswn 
gyda nghyfaill Tr llaid nes myned o'r rwyd heibio gallaswn drwy 
wneuthur felly a gwiliaw'n ofalus rhag Haw ddiangc o rwyd pysg- 
odwr hyd ddiwedd fy oes naturiol lie ddwyf ynawr yn hyn o le 
yn trengi gan sych a gwres heb feddu na thraed nac adenydd er 
cyrchu'r dwr y daethum o honaw, a marw y bu. am hynny dy- 
wedir mal y pysg ym maes or dwr, a gwell i ddyn y drwg a wyr 
naV drwg nas gwyr. gwnaed pob un ei oreu yn y cyflwr ai doded 
ynddo gan Dduw. 



MYBIONEN a fu'n ddiwyd tra fcfr haf i gynnal ei ossymaith y 
maint o bob cyfraid a ddigonai ei hun ai deulu dros y gauaf. a 
phan ddaeth y rhew ar oerfel o wynt a gwlaw ac eira yr oedd ef 
gydai wraig ai blant ai holl dylwyth yn ddigongael a llawen yn ei 
dy ai dyddyn. Ac ar un brig nos oer yn Rhagfyr efe a glywai alw 
wrth ei ddrws, Pwy ydwyd ebe'r Fyrionen ? car yt ebe'r atteb. 
Car ebeV Myrionen dywed iim'th enw nid er nac ofn nac er drwg 
ond er gwybod pwy ydwyd. Dy frawd ffydd ydwyf y ceiliog Rhe- 
dyn, ebe'r atteb, a dyfod attad i west yr ydwyf fal y mae defod 
ceraint. pa le buost drwyV haf a'r cynhaiaf ebe'r Myrionen. na 
chaws wn dy weled a chael gennyt gymmorth i gynnull yr yd 
ar gwair ar cynnyd. Llemmain a chanu fy ngoreu ar hyd y meus- 
ydd meillionog ar tes claerwyn er diddanu pob byw am clywai, 
ebe^r Ceiliog Rhedyn, Dos, ebe*r Myrionyn. at a gawsant eu di- 
ddanu gennyd, ni chefais i fawr o hynny, nac amser ychwaith gan 
bres fy nghynhaiaf i wrando arnat. ynawr y mae amser canu gyda 
ni, dos di a gwna drosot dy hun fal y gwaethum innau. Troi 
ymaith yn drist a wnaeth y Ceiliog Rhedyn ac nid pell oddiwrth 
y drws y cafwyd ef y boreu dranoeth wedi rhynnu a newynu hyd 
farw. ac o hynn y dywedir am bob annarbodus, fal y ceiliog rhe- 
dyn ar y Tes, a goreu celfyddyd diwydrwydd. ac a fo gar iddo ei 
hun a gaiff bob un arall yn gar iddo. ac, a lafur tra phery'r haf a 
gan drwy gydol gauaf. A wnel ei ran a wyr ei fan. 


ADARWR a Chylchwr a aethant i goed, yr adarwr y gyffylocca, 
ar cylchwr i gynnull ffynn cylchau, a gwedi myned o honynt nep- 
pell o gerdded, a phob un ai lygad am a geisiau, ebe^r adarwr, 
mi a welaf gyffylog ; pie mae ? ebe'r Cyclchwr, docco lie mae oth 
flaen yn gyrnmwys, ebe^r adarwr ym mon y llwyn gwern occo lie 
gweli'r lie goferllyd occo ar ei bwys, docco fe ! y llwyn gwern ! y 
lie goferllyd ! ebe'r cylchwr, ai gerllaw'r ffon cylch occo y mae ? y 
ffon cylch ! pa le mae dy ffon cylch di ? ebe'r adarwr. docco lie 
mae ar fon prysgollen a weli di yn union o'th flaen occo, ebe'r 
Cylchwr. ni welaf ddim oHh gollen na'th ffon cylch, ebeV un, na 
minnau na'th gyffylog na'th Iwyn gwern, ebe'r Hall, ag fal hynny 


y mae ymhlith pob ryw ddynion. y mae llygad pob dyn or byd 
bob amser yn bwrw oi amgylch am a chwennych ei gael. ac ebrwydd 
iawn y gwel a fo debyg i hynny. lie nag gwel na fo tawr iddo er 
amlycced y bo. a gwir yw'r diarhebion, sef Graff pob llygad a gais 
a Hawdd y gwel llygad chwannog : a, Llygad dichwant nis 
gwel er amlycced y peth A llygad ceisiad a wel yn graff, fal yr 
Adarwr a n r Cylchwr yn y coed. 


GOF gynt a gafas air da iawn a chlod am wneuthur Celfi min 
tra rhagorol, a Gwr a erchis gantho fwyall dda, ac addewid oi chael 
a gafas. a phan oedd y Gof yn gweithio ar y fwyall, y dur dan 
bwys yr ergyd a dasges ymaith. Meistr ! meistr ! ebe gwas y gof, 
y mae'r dur wedi tasgu ymaith ! pwya di'r haearn ebe'r gof, os 
ydyw'r dur ym maes mae'r gair ym mewn. ac fal hyn y mae yn y 
byd. ni waeth pa ddrwg a wnelo undyn gwedi y caffo air da, na pha 
ddaioni a wnelo undyn gwedi y caffo air drwg, neu cyn y caffo air 
da, a gwir y diarhebion, gwyn ei fyd y gwr a elo gair da am dano. 
a, Dedwydd a gaffo air da, a nythed drwg ynghesail gair da. 
neu o fodd arall. Cais nyth y drwg ynghesail gair da. a mynych y 
syrth mefl o gesail gair da. fal y bu Tr gof ar dur yn y fwyall. ac 
am hynny nid diogel ymddiried yn fawr i air da nebun or byd. 
gwae a gaffo air drwg yn ieuangc, a chan mwy gwae a fo iddo air 
drwg yn hen, can nis gellir diwyg ar hwnnw. 


TWRCH yn ymlofn y llaid budr a glybu Gog ar frigyn uchaf y 
berllan yn canu ar awr anterth tesog ym Mai, a chan ddangos 
ei drwyn trwylledig iddo, ebe fe, rhyfedd gennyf y drafferth a 
gymmeraist i dringo cuwch i ganu gwccw mor ddiflin ag yr yd- 
wyd, lie nid oes neb a ry'r ffado fechan am dy gaingc a lie nid oes 
itti les yn y byd o honi. nid felly y mae, ebe^r Gog, yr wyf fi yn 
canu gan lawenydd dyfod haf a thes claerwyn, ac yn ymwynfydu 
yn fy nghan ai hachos. ac nid oes namyn tydi aHh fath yn y byd 
o fyw a bywydol nad yw yn llawen ganthynt fy nghlywed yn dat- 
gan iddynt goelfain newyddion da ddyfod hirddydd haf a hinon. da 
gan bawb fy ngweled am clywed, hen gyfaill cariadlais wyf iddynt 


ac nim niweidiant na dyn, nag un rheipus yn y byd nac o adar na 
milod a wyper am danynt onid tydi pel bai yn dy allu. lie nid oes 
it, er gwynfyd immi, na gallu na deall i wneuthur i mi ddrygder, 
eithr tydi, yn ymlorn dy fudreddi, nid hoff gan neb, cas gan bob 
llygad yr olwg arnad. drwg a wnai di ymhob man lie bythot. newydd 
drwg yw dy fod ti yn unman ba bynnag, ag oni bai am y trwyll a 
ddoded yn dy drwyn, diwreiddio a difethu'r cyfan o'th amgylch a 
wneit, eithr yn ol itti ymdewychu dy ddognedd ar a ffieiddia bob 
byw arall, ti a leddir am dy frasder, lie ni chais neb fy lladd i, 
ond gwaefiaint na bai*n hwy fy nyddiau, ag nid oes les i neb o 
honot ti oni dderfydd am danat. 

Ag yn ail Tr twrch am y Gog y gwed y Cybydd am bob hael 
gwybodaethgar, yr hwn a wna les a diddanwch i bob rhywiog ei 
anian, lie nid oes ond afles i bawb or cybydd tra fo byw. cans 
drygu pob byw a bod a wna efe er cynnull golud ac ynddynt yr 
ymfudredda, ac nid ymattalia oni bai fod cyfraith a chosp yn ei 
luddias yn ail Tr trwyll yn nhrwyn y twrch. pan bo marw y cyb- 
ydd ac nid cynt y cair lies o hono, yn ail Tr Twrch ai fola tew. ni 
chydfydd hael ag anhael, ag, nid unnaws gwyraws a gwern. ag. ni 
chlyw'r llwynog ei ddrygsawr ei hunan. nid drewdod yn nhrwyn 
twrch ei fudreddi. nid cynghais Cybbydd ag Anghawr, mwy na'r 
Twrch yn y budredd a'r gog ganiadgar. ar y gangen. 


HEN wraig yn fam i lawer o blant ac wyron yn gweled anghyd- 
fod rhyngddynt, au gelwis ynghyd ger eu bron, a phan ddaethant 
nid llai nagugain o honynt. dygwchimmi, ebe hi, bob un o honoch 
bellen o edau, a hynny a wnaethant a chymmeryd o un or pellenni 
edefyn ungor a rhwymaw dwylaw y gwannaf oi hwyron. ond buan 
y torres y mab bychan ei rwymau; rhwymaw ei ddwylaw ag edefyn 
oedd gryfach o bellen arall, a hawdd y torred hwnnw, ag yn unwedd 
y bu a phob un arall o'r pellenni, nis gellid rhwym didor ag un 
o honynt. torrid y cryfaf yn ail ir gwannaf. yna peris yr hen 
wraig iddynt gyfrodeddu yr holl bellenni yn un rhaff. a hynny a 
wnaethpwyd, gwedi hynny y cymmeres yr hen wraig o honaw ac 
a rwymes ddwylaw y cryfaf oi meibion ag nis gallai mewn 
modd yn y byd ei dorri. Gwelwch ebe hi, maint cadarnach yr 
edau yn gyfrodedd nag yn ungor, felly chwithau fy mhlant am 
hwyron. tra bo'ch yn ymwahanu pob un ar ei ben ei hunan, y 


naill yn anghydgais ar Hall, hawdd i bob un a chwennych eich 
gorfod. ag nid oes na chais orfod, a fo galledig iddo, namyn o fil ; 
ond ymgydlynwch yn un ach gilydd yn gydgyfrodedd. a chadarn 
y byddwch neb alledigaeth i elyn o'r byd eich gwrthladd. ag o 
hynn y cafwyd y ddihareb, cadarnach yw'r edau'n gyfrodedd nag 
yn tmgor a diarheb arall a wed, nid cadarn ond cydnerth, ac 
medd un arall, Hawdd tanVr mynydd ir mor yn ol ei wahanu y 
naill garreg oddiwrth y Hall. 


Y Bi a ganftfr Ysguthan yn gwneuthur ei nyth yn drwgl 
iawn ac anghelfyddgamp, ac a roddes iddi gynghor ac addysg gan 
ei dangos a dywedyd wrthi, dod frigyn y ffordd hynn, a brigyn y 
ffordd yna, un y modd yma, ac arall y modd hynn ar modd. a 
thi wnai'th yn gywair yn gadarn, ac yn Hetty og a chynnes. mi 
wn ! mi wn ! mi wn ! ebe^r ysguthan, ag er hynny myned yn y 
blaen ai gwaith a wnai hi yn ei hen ffordd anghelfydd yn ol ei 
harfer. ar Bi fyth yn ei dangos gan geisio gyrru addysg ami. ond 
mi wn. mi wn. mi wn. oedd holl atteb a diolch yr ysguthan heb 
ymweUhau'n ei chelfyddyd na chymmeryd atti'r gronyn lleiaf o 
addysg. os gwyddost pa ham ynteu nas gwnei ? ebe'r Bi. ac yna ei 
gadael ar ei hen ffordd ei hun, gan weled yn ofer ei dangos. Ag o 
hynn y mae ? r ddihareb, Mai y Bi ar ysguthan, a, mi wn, mi wn. 
fal atteb yr ysguthan. a. nid anghelfydd ond ysguthan. a dihar- 
hebion eraill a ddangosant yr un peth sef. nid hawdd gyrru dysg 
ar ddoeth yn ei olwg ei hun ; a, nid hawdd y cymmer anghelfydd 
ei ddangos, call pob ffol yn ei olwg ei hun. nid hawdd dwyn gwr 
oddiar ei gamp, a, ni wyr neb lai naV hwn a wyr y cyfan. Hoff 
gan ynfyd ei gwnwppa. ac eraill nis gellir eu dysgu gan ddiffyg 
deall anianawl arnynt, am y rheiny diarhebir, nid hawdd tynny 
mer o bost, ni cheir o un llestr ond a rodded ynddo, nid hawdd 
gyrry y mhennydd ym mhost clwyd. nid hawdd o fran y 
gwneir Eos. 


GWR bonheddig Aberthog yn rhodio'r Meusydd brydnawngwaith 
gwlyboer o R-agfyr, a ganfu gwr o gloddiwr dan wasgawd y clawdd 
yn bwytta bara haidd sych dienllyn ac yn yfed dwr o'r pyllwyn 


ger ei law, gan gwynaw a gwedyd. u Gwae fi ! dyma fyd gwael 
arnaf, yn gorfod gweithio'n galed ar ymborth na'm ceidw ond o 
fraidd yn fyw, a llai na digon o honaw, tra fo fy meistr yn byw'n 
fras ac yn segur, a minnau'n cael dim gwell na hynn a gweithio'n 
galed am dano, ac arno ef nid oes na gwaith na gorchwyl." a chyda 
hynny y gwr bonheddig yr hwn oedd ei feistr a ymddangoses 
iddo. beth ebe fe a fynnit. "byw ychydig well nag yr wyf ebe'r gwr. 
pei cait fyw ar yr un ymborth a'th feistr, ebe'r gwr bonheddig, ai 
ymfoddlonit ti i hynny heb chwennych amgen, gan weled dy ddi- 
gon? gwnawn yn llawen ebe'r gwr, ac ar lawer llai na hynny 
boddloni a wnawn, a wneit ti ei orchymyn os hawdd a dilafur y 
byddai, ebe'r gwr bonheddig, gwnawn ebe'r gwr yn llawen a chyda 
pob ufudddod a chariad a gofal. or goreu ebe'r gwr bonheddig, 
dere gyda mi, mi yw dy feistr, a chystal y cei di'th fyd ac y mae 
arnaf finnau. myned eill dau hyd y plas a wnaethant, ac yno y 
dangoses y gwr bonhedd iddo ystafell mor wych ar gwychaf yn y 
plas ac ynddi wely o fanblu alarchod o fewn i babell sidanwysg 
oreuraid ac ar y gwely y meinaf a liain ar rhywioccaf o wlan yn 
ganheidliw harddwych a Hyl oreuraidwaith nodwyddgrefft ar y 
cyfan. ac yn yr ystafell pob costus o ddodrefn a phob tacclusder 
ardderchowgwych. yn ddiddan Tr olwg ac yn drefnusdeg at bob 
achos a ddymunid. gwedi hynny rhoi am dano'r gwychaf ar cost- 
usaf o bob gwisgoedd bonheddigaidd hyd nad oedd gwychder a 
ellid ei ddychymyg nas gwelsid yn ei gylch. yn ol hynny dodi 
gweision a morwynion esgudlym ufuddbarch llawgywraint i weini 
iddaw ar frys y peth a ddymunai. Yna gosod bord gostuswaith ac 
arni liain weithiedig ag addail arianaid ag euraid a sidanaid. ac ar 
hynny y goreuon ar moethusaf o bob bwydydd a diodydd, yn anif- 
eiliaid ac adar a physg a phob miodfwyd blasusber, a phob ffrwythau 
coed, a phob gwin a medd a chwrw a bragod, ac ymhlith y dysgl- 
eidiau un dysgl gwarcharedig, EbeV gwr bonheddig wrth y gwr, 
hyn oil y sydd itti a chymer o honynt dy wala hyd eitha, a 
llyma^r gweision ar morwynion a ddug itti ychwaneg y pryd y 
bot yn chwennych. eithr yr hynn a rodded yn y ddysgl gwarchar- 
edig fy rhan innau o'r wledd y sydd ynddi, ac nid cennhadedig 
itti gyffwrdd a'r ddysglaid honno nac ymdawr o honi na chymaint 
ac edrych ar y sydd ynddi. Ufudd a llwyr ufudd ith arch ath 
orchymyn, ac felly y bu dros ychydig ddyddiau. eithr ar un diwar- 
nod gwedi ymginiawa yn foethus daeth chwant ar y gwr wybod 
pa ddanteithfwyd goreuryw oedd yn y ddysgl gwarcharedig, 
a thra'r aethant v gweinyddiaid o'r ystafell codi'r gwarchar a 


wnaeth y gwr, a buan y llemmis allan lygoden ac amgen na honno 
nid oedd yn y ddysgl ronyn o ddim yn y byd. Yna y gweles y 
gwr ynfytted ei drachwant ai orchwilgarwch, ac ni wyddai gan 
ofid calon beth a wnelai. a gwedi dwyn ymaith yr arlwy y cafas y 
gwr bonheddig y lygoden ar goll. a danfon am y gwr a goleddasai 
atto a wnaeth, Gwel ebe'r gwr bonheddig pa beth a ddaw o dra- 
chwant a thrachwilgarwch tu hwnt Tr hynn a'th dorai. a nid digon 
o bob peth wrth fodd dy galon oedd genyt. ai mawr o boen oedd 
itti.gadw yr un gorchymyn hynaws a roddais arnad a gwneuthur 
yr arch geisiais yn garedig gennyt yn dal am y cyfan a roddais 
itti ? eithr ynawr am nas gwnaethost dos ynol ir clawdd a ba le 
a'th gymerais a bydd foddlon neu anfoddlon fal y gallot ir hynn a 
ddyly'th lafur aHh orchwyl yno, ni chai yn hwy aros yma. ac ir 
clawdd y gorfu arno ddychwelyd. ac yno y deallodd ei ynfydrwydd 
ac a weles mai gwir y ddiareb gormodd o esmwythder sydd annodd 
ei drin a cos din taeog ac efe a gach yn dy ddwrn. a, pa fwyaf a 
geffir mwyaf i gyd a geisir. a ni wel y trachwant fyth ai ddigon, 
ac ni wyl y trachwant fyth ei fai onis tyrr ei wddwg fal y bu i'r 
gwr a'r lygoden. a, Trachwant a dyrr asgwrn ei gefn ei hun, ac, 
anfoddlon y bydd anfoddlon er maint a gaffo. yn ail Tr gwr ar 
lygoden. ac nid esmwyth trachwilgar oni wyppo liw mhennydd tin 
ci. a, Trachwant a fydd trachwant er maint y rhodder yn ei safn. 
a ni ymfoddlonir Tr corph oni cheir y coludd, nac i hynny onis 
ceir a fo yn y coludd a phan weler a fo hynny mwy fyth yr an- 
foddlondeb. gan ddiwyno'r dwylaw a fuassai heb gael hynny yn 
Ian, felly y gwnaeth y gwr a ollyngwys yn rydd y lygoden. 


DAU wr gynt, au henwau Eidiol ac Eidwyll oeddynt yn byw 
yn yr un pentref, a chan bob un o honynt ei wraig. glan a syw yn 
ei gwaith a'i gorchwyl oedd Gwraig Eidiol, a threfnus a doeth 
ymhen ei theulu, a da iawn ei gair ymhlith ei chymmodogon. a 
pherchit ei gwr o barch iddi hi. Aflan. a swglyd a budreddgar 
oedd gwraig Eidwyll ac annhrefnus ac annoeth ymhen ei theulu, 
ac nid oedd a ddywedai air da am dani ymhlith ei chymodogion, 
ac ammherchit ei gwr oi hachos. ac nid oedd namyn drwg o gamp 
ar bob gair a gorchwyl iddi. 

A'r gwyr hyn ar ucha diwarnod o haf ar faes eu cystref yn lladd 
gwair. Eidiol a welai Eidwyll yn aflan ei wisg a brattiog, ac aflan 


ac afiach ei fwyd a'i lynn. gofudredd ac anferchwch ymhob peth 
parth ac atto. ac arno : Ac amgen na hynn ymhob peth Eidiol. 
glan a threfnus ei wisg ai ddiwyg oedd ef, glan a syw ei fwyd ai 
lynn. glan a syber ymarwedd a moes. 

Yna y dywed Eidiol fal hynn wrth Eidwyll, Bhyfedd yw gen- 
nyf dy gynnal gyda'r cyfryw a feddi o wraig. lie ni chai erni 
namyn aflwys ac aflan, ac annoeth ac annwyn ym mhob peth. ac 
ammharch itti gan bawb oi hachos. Arfer, ebe Eidwyll. arfer a 
wna gynnefin ar bob peth. nid oes ar a welir yn y byd namyn o'i 
arfer, arfer a ddygymmydd a phob peth. Arfer yw'r gwely esmwyth 
ar ba un y cwsg bob peth. ni chlyw cydwybod a'i blino lie gor- 
weddo ar wely arfer. Bu amser nas carwn a weli o wall, ac yr awr 
honn nid yw gas gennyf. eithr gorwedd yn ysgawn y mae ar fy 

Nid felly y byddwn i, ebe Eidiol, eithr ei gadael, a myned lie 
nas gwypai fy mod, sCr lie y cawn a fai wrth fy modd. lie nas caid 
a'm difwynai yn fy mharch am diwyg. 

Mi a'th glywaf ebe Eidwyll. ac yna tewi. gan amdroi yn ei 
feddwl a wnelai er dangos i Eidiol a ddichonai arfer a chyn- 

Yr ail ddiwarnod. a hithau'n des cadarn. Eidwyll a welai wisg 
Eidiol yng nghwr llwyn, ac efe a wybu'r man lle'dd oedd Abwy 
drewllyd, yna torri darneni o honaw a'u dodi ym mhlygiadau 
Llewys Eidiol. yr hwn pan y gwisgai ei ddilledyn a glywai 
ddrewdod aruthrol yn ei amgylch ac a gwynai ragddo. a phob gair 
atteb a gai gan Eidwyll yn anghyfachos. cwynaw'n y blaen. cwyn 
ar ol cwyn a wnai Eidiol. oni leihaes ei fynychder, ac or diwedd 
darfod yn ddim, a thaw arnaw. ymhen amser Eidwyll a ofynes i 
Eidiol am y drewdod. yr atteb, dywedyd ei ddarfod, ac nas clywai 
mwyach . Felly, ebe Eidwyll. arfer a wna gynnefin ar bob peth, 
a chynnefin a fydd esmwyth dan bob peth ; yna dywedyd fal y 
bu. a phan ai clywes Eidiol. Drwy nerth Duw. ebe fe, ni fydd 
pellach yng nghyd tydi a mi ; aros lie 'ddwyd, a bydd ag ydwyd. 
mwy nis byddaf lie am llygrer gennyt, nag ynghyflwr y gellit 
arnaf gynnefin a pheth ni wedd ar cldoeth, a syw, a syber. Felly 
ymwrthod yn llwyr a chyfeillach Eidwyll, yr hwn ni weddai ei fod 
namyn ar ei ben ei hunan. ac o hynny y cafwyd y ddiareb. Arfer 
a wna gynnefin ar bob peth, fal y dyn a'r abwy yn ei lawes. a 
chynnefin a fydd esmwyth ar bob peth, fal y dyn a'r abwy yn ei 
lawes. ar wely cynnefinder o arfer y cwsg pob drwg hyd farw. am 
hynny gocheler ymarfer a drwg. ac ymwrthoder ac ef, ac eler lie 


nas galler llwgr oddiwrtho. sef fFoi oddiwrtho fal y ffoes Eidiol 
oddiwrth Eidwyll. Arfer drwg a wna'r drwg yn arfer. Ac, Arfer 
nid hawdd ei anarfer. a rhag ymarfer a drwg ymswyned pob 
Cristion, a phob doeth a chydwybodus, a phoed felly fyth, 


MERCH oedd gynt o genedl rieddawg y Cymry a elwid Ceinen 
ferch Ceinwawr, a thecca merch dan haul ydoedd : A myned a 
wnaeth y son am dani ymhell ag yn agos. sCr pell fal yr agos gan 
bob un. a phawb a chwenychent yn fawr ei gweled, a chyn ei 
gweled pob un ai dyfalai yn wenn fal od unnos, arall ai dyfalai yn ail 
distrych y donn, a rhai yn orlliw gwynn y calch ar gaer gerwyneb 
haul y bore, sef y defelid ei gruddiau yn harddach na rhos ymha 
rai y gwelir pob cymmysg o goch a gwynn, y naill yn cyflodd y 
lladd hyd nas gellir canfod y man y terfynant y lliwiau. ei gwefus- 
edd yn ddeuliw gwawr goleugoch yn ymgyfliw a gwynder dydd o 
fore haf tesog. ei gwynn ai gwrid y naill yn ymguddio yn y Hall 
ni.welai neb ym niha le nac ym mha fodd. i bob melyn ac eurlliw 
y dyfelid ei gwallt, ai llygaid gleision yn harddach na ser yn yr 
wybren gannaid. ac am ei thwf ai hagwedd nid oedd a fedrai ddy- 
falu maint yr harddwch a gaid arni. mal hynn y dyfelid ar feddwl 
a dychymyg cyn ei gweled gan lygad. hagen yr un ai gwelai a 
farnai wall tegwch erni un ai gwyngalchafn wynnach, arall a 
liwiai'n gochach ei gruddiau, dodai arall amgen o wrid ar ei gwefus- 
edd. duaw ei haeliau gan un, gorlliwiol gwallt gan arall. rhy fyrr 
ydoedd gan un, rhy hir ymarn arall. pob un a fynnai ei gwellhau 
yn y modd a fai orau ganthaw ei hun, pob un a farnafn hagr a 
fernid yn hardd gan arall. Gwedi hir yrru arni a fernid yn hardd 
a phrydferth gan un a chan arall, ni ellid erni namyn anhardd 
ac anferth, ac nis gellid arni faint y gronyn lleiaf ym mhelydr 
yr haul o1 thegwch ai lliw cyssefin. a hithau erbyn hynn wedi 
myned yn atgas a gwrthun yng ngolwg pob dyn. ac nid oedd neb ai 
gwelai'n hardd, ac nis carai neb hi. nid oedd ai gofwyai, ac 
ni chaid na chaeai lygaid yn ei herbyn. gan ei barnu n ffieiddaf 
o bob peth yn y byd. a phan weles Geinan hynny a rhyfeddu yn 
fawr nad oedd ai hymgeisiai fal cynt, edrych yn ei drych. a phan 
y gweles hi'r lliw a'r llun a ddodesid gan bob un arni, bu ryfedd 
ganthi, ac anfoddloni yn aruthr, can nas adwaeniad ei hunan ; yna 
meddwl am ymolch ac ymlanhau o'r budredd a roddesid erni. a 


gwedi gwneuthur hynny teg a serchog fal cynt ai gwelid. a phob 
un ai carai ac ai hymgeisiai, namyn y rhai a fynnesynt wellhau a 
wnaeth Duw erddi fal y gwedwyd, a'r rhai hynny, cyd nas carant 
hi dan a ddodasant arm, ai gwrthenwasant yn hagr ac yn anferth. 
gan nas mynnynt nad iawn ac er gwell y cyfan a fwriasent erni. 
canys nid hawdd gan annoeth gyfaddef ei annoethineb, ac ni fynn 
neb gydnabod ei fai ; ac nid oes namyn Dedwydd a gais ymchwel 
ar a fo gwell. 

Felly'r gwirionedd. pob un ai car ar ei dafod. a phob un ai 
llygra drwy yrru arnawV budredd a garo fe ei hun. ar oddeu dar- 
wellhad iddaw. Sef y dodir y mawrgelwyddau arnaw hyd nad elo 
rhith celwydd arnaw yn gwbl, ac yna pawb ai casha. eithr taer yw 
gwir am y golau, ac ef a fynn er gwaetha'r gwaethaf ymddiosg ai 
ymgudd hyd yn y bo amlwg fal cynt, a hardd a hygar gan bawb 
ai gwelo namyn y rhai a fynnesynt ei anharddu a chelwydd ai 
lygru a thwyll gyfliwiad, diau nis ceir gan y rhai hynny gydnabod 
a chyfaddef a fu arnynt o fai a chamsyniad, a choegddychymmyg, 
a thwyll ymbwyll, canys diarheb a ddywed, ni chydnebydd ei fai 
a daerawdd ei fod ar y iawn ; a dyngodd y fran yn wenn ni chyf- 
addef, cyd y gwypo gystal a^r goreu ei bod yn ddu. ac a dwyllo 
arall efe a dwylla ei hunan yn fwy. pawb a geisiant y gwir ac nis 
gadawant ir gwir fod yn wir. ac un a hir yrroV celwydd ar gred ai 
cred ei hunan o'r diwedd. 


FAL yr oedd Arthur yn rhodio ynghyntefin dydd, ag yn Nydd 
Cyntefin Haf, ar hyd Dolydd gwyrleision meillionddail arogleuber, 
a phob blodeu gwydd a gwaen yn eu llawn harddwch o gylchon ag 
adar caneugar ymhob llwyn ag ar bob colfen deilgoed a dolgwm yn 
hy er gyd trisaeth o ddinas Freiniol Caerlleon ar wysg. a hoffder 
calon ganddo ganfod harddwch a thirionwch yr awr ar cyfarwel yn 
nechre mandes dydd haf ysplennydd ef a welai rywbeth o led- 
hirbell yn dyfod tuag atto. yn egwan a golesg ei daith fal y tybid 
nis delai tan ymhen undydd a blwyddyn hyd tricham y dryw tuag 
atto, edrych o^i amgylch a wnai Arthur ac ef ynghanol ei wynfyd 
ni selwai ronyn ar yr eiddil o bell a welasai ar farw tros fyth. ond 
gan droi ymhen ennyd fechan ei olwg tua chammen y ddol. ef a 

* Gan Taliesin, medd lolo Morgan wg. 


welai'r peth a welasat braidd hannercyn yn ol, yn dyfod yn nes atto 
nawran y ffordd a buanach, etto gwan ag eiddil ydoedd, edrych o 1 ! 
gylch a wnai Arthur, a myfyrio dial ar y Saeson. a pheri difant 
llwyr arnynt, a chan edrych eilwaith oi amgylch efe a welai megis 
llederthyl banner dyn yn dyfod iddei gyfarfod, ni ellid ynddo a 
ofnai Arthur, a gwrandaw ar gan yr adar a wnai, onid oedd yr 
banner dyn yn ei gyfwysg, yn ei gyfarch yn llyn dydd da itti 
heddy w Arthur, dydd da i titheu'r banner dyn, bydd ydy w a fyn- 
nit ? Mi a fynnwn ymdrech cwymp a thi, pa glod a gaf o ymdrech 
cwymp a banner dyn, ebe Arthur, dos i'th ffordd. ac edrych ar 
wyneb y glasdon blodeudardd a wnai. Arthur ti a etiferi ebe^r lled- 
erthyl, a myneb yn ol, boreu nesaf y daeth Arthur ir un man 
a Thrystan ab Tallwch y gydag ef. a Thaliesin Ben Beirdd. a 
dyfod o'r banner dyn erthylaidd fal y dydd o'r blaen a chyfarch a 
gofram i Arthur, ymdrech ac ef ebe Taliesin. mal y gorffer cyn y 
bo dyn cyfan. ni ddaw imi glod yn y byd o ymdrech ac erthyl 
ebe Arthur, a rhodio hyd obeli y ddol a wnai ar Erthyl yn cyf- 
arch Trystan. a Thrystan ynghyngor Taliesin, ai cyrchwys pa les 
i mi ymdrech ac am beth. ebe ef am dy ben Trystan, eber erthyl, 
ac ymdrech wrth gyngor Taliesin a wnaeth a rhoi llawr Tr erthyl, 
ti a ennillaist fy mhen eber erthyl. do ebe Trystan a pha les imi 
hynny. os caf er werth genyt. ti a weli dal. cymmer dy ben yn 
rhad ebe Trystan. ni fynnaf i ben neb namyn cloffi troed buanach 
na chyfiawn 


Y LLYGODEN gynt a oedd yn rhodiaw mewn Tafarn Grwin, ac o 
ddryg ddamwain hi a gwympawdd mewn pylleid o'r gwin gerbron 
y tunelleu. ac yno llefain er nerth a orug, ac wrth y lief y Oath ar 
frys a ddaeth ac a ofynodd pa ham ydd oedd hi yn llefain felly : 
a'r Llygoden a ddywawd am y mod i ym mherigl o'm bywyd ac 
na allaf ymryddhau heb nerth. ac yna dywawd y Cath " beth a 
roi di imy er dy ryddhau a'th dynnu oddiyna" ? aV Llygoden a 
ddywawd "beth bynnag a erchych mi a'i gwnaf " " o'r myni di i 
mi dy nerthu yr awr honn mi a fynaf it ddyfod attaf pan yth 
alwyf gyntaf ; a hynny a wnaf fi yn llawen heb y Llygoden ; moes 
dy gred ar hynny heb y Cath, a'i chred a roes y Llygoden y gwnei 
a fynnei hi. ac yna y Cath a estynnawdd ei half, ac a dynnawdd 
y Llygoden oV pwll ac ai golly ngawdd yn rhydd i redeg rhagddi. 


a threiglwaith pan yttoedd y Cath yn rhodiaw a dirfawr newyn 
arnaw, dyfod cof a wnaeth iddaw ei ammod a'r Llygoden. ac ar 
frys dyfod a orug lie gwyddiad fod llochwes y Llygoden, a dy- 
wedyd o'r tu maes a'i lawnllef, " y Llygoden dyred ymma attaf fi 
i neges. Pwy wyt ti \ lieb y Llygoden. y Cath wyf fi. heb ynteu. 
na ddeuaf rhof fi a Duw, heb y Llygoden. Pam ? heb y Cath, poni 
roddaist ti dy gred ar ddyfod attaf fi pan harchwyf it ? le, heb y 
Llygoden, brwysg oeddwn i yna, ac am hynny ni chynhaliaf fi 
ammod yr awr honn. 

Felly yn awr llawer o'r bobl pan font gleifion neu mewn perigl 
a addawant wellhau eu buchedd ac na wnelont byth gammwedd yn 
erbynDuw na dyn. Eisioes pan ddyhangont o hynny ni chynhaliant 
ddim o^u haddewid, gan ddywedyd, ie, mewn perigl yr oeddem ni 
yr amser hwnnw, ac am hynny nis cynhaliaf, megis y dywedir 
am ryw longwr gynt a oedd mewn garw fordwy a pherigl o1 
fywyd; ac addaw a orug i Dduw, er ei amddiffyn o hynny y 
byddei wr da tra fei fyw. a phan ddaeth ef i'r Ian ac Tr tir dilys, 
dywedyd a orug : aha ! lesu ! mi a'th dwylleis yn wir yr awr 
honn : ni byddaf wr da etto !* 

* Tynnedig o adysgrif lolo Morganwg, a gymmerodd ef o Gasgliad Dam- 
megion Owain Myfyr, a hwnnw o hen Ysgrif ar Femrwn tua'r flwyddyn 
1300. AB IOLO. 



TALHAIARN, Bardd ydoedd a gwr dysgedig a chall a da oedd efe. 
a mab oedd iddo ai enw ef oedd Tanwyn a gwedi rhoddi dysg ac 
achlesu dawn ac awen yn y mab hynny hyd onid oed yn wr 
gwybodus a chelfydd a fedrai ar bob doethineb a gwybodau daionus 
yn gyfun a phob cydwybodolder a dwyfolder, a phob harddwch 
ymddwyn parth ac at Ddyw a Dyn. efe a elwis Dalhaiarn ei fab 
atto ar ddiwarnod. ac a ddywed wrtho fel hyn. Fy mab Tan- 
wyn fy unig am hanwyl fab ydwyd. mi ath gerais ac atb feithrin- 
ais fal y gweddai i dad parth ag at fab a garai'n anwyl. mi a'th 
athrawiaethais ymhob celfyddyd a gwybodaeth daionus ac ymhob 
ymddwyn gweddus ac a'th wnelai fal y barnwn yn wr a fedrai 
ddaioni a gwasanaeth i'th wlad ath genedl ac i bob byw or byd. ac 
a'th wnelai yn wr a garai bob deddfol dy feddu yn wr wrth achos 
gwr a gwlad a chenedl. ac yn benna dim yn a gai fodd Duw yn y 
byd hynn ac yn y byd a ddaw. gweli gan hynny imi wneuthur fy 
rhan a chy wiro fy nyled tuag attat. ac yn awr fy mab anwyl nid oes 
gennyf na thai na thir, itti. nac aur nac arian na gwisgoedd gwychion 
na meirch na thlysau o ba ryw bynnag. am hynny fy mab y mae'n 
orfod arnof o anfodd fy serch tuag attad erchi itti ymadael ath 
dad ai dy a myned lle'th arweinir gan Dduw a'th dynged i wneu- 
thur dy fyd ac ynill dy fywyd. nid oes na lie nag achos i rhoddi 
addysg a chyngor ymhellach itti nag a wnaethum. eithr yn yr 
hynn a wettwyf ynawr wrthot. sef, na rhodia ffordd newydd lie na 
bo torr pont ar yr hen ffordd, na chwennych Bendodaeth lie 
gelli gael cariad yn ei le. ac na ddos heibio'r lie bo doeth a dwyfol 
yn athrawiaethu ac yn thraethu gair a gorchymyn Duw heb aros 
iddei wrando. Ac yna myned a wnaeth Tanwyn o Dy ei dad gwedi 
caffael ei fendith ai weddi ar Dduw drosto ac nas gwyddai ba le 
yr elai eithr myned gan Dduw ai dynged, onid aeth efe lle'r oedd 
traeth hir a theg ar Ian y mor a ffordd iddo drosto. a theg a llyfn 
oedd y traeth a thanwyn a ysgrifenwys a blaen ffon ac oedd yn ei 
law y geiriau hynn nid amgen. a ddymuno ddrwg iddei gymmydog 


iddo ei hunan y daw. ac Arlwydd cyfoethog ac aberthog iawn yn 
ei weled o beth wrth farchogaeth yn ei erbyn. a gwedi myned y 
naill heibio^r Hall gan gyd gyfarch moesdeg a charuaidd. y gwel- 
wys yr Arlwydd yr ysgrifen ar y tywod a gwedi gweled ei hardded 
ai chelfydded fe a droes ei farch yn ei ol a marchogaeth yn dyn 
oni ddaeth ef yng ngorddiwedd Tanwyn. ai tydi ebe'r Arlwydd a 
ysgrifenwys ar y tywod 2 ie ebe Tanwyn, gad imi ebe'r Arlwydd, 
dy weled yn ysgrifennu etto, mi a wnaf hynny ebe Tanwyn, ac 
ysgrifennu a wnaeth yn deccach nac o'r blaen y geiriau hynn. 
goreu canwyll pwyll i ddyn. iba le yr wyt yn myned ebe'r Arlwydd, 
Tr byd i ynnill fy mywyd. ebe Tanwyn. yn y lie a'r modd y myn- 
no Duw, ac y mettrwyf inneu. Tydi ebe^r Arlwydd yw^r gwr y 
sydd arnaf ei eisiau. a ddewi di gyda mi a bod yn wr imi i drefnu 
fy nghyfoeth am Teulu a thi a gafn wobr dy ofyn, gwnaf ebe Tan- 
wyn, beth yw'th ofyn o gyflog ebe'r Arlwydd y peth y dal fy 
ngwasanaeth ebe Tanwyn. ym marn y gwybodus aV cyfiawn. pan 
ai gweler. or goreu, ebe arlwydd. dyna ammod deccaf a glywais 
erioed am deni. A myned a wnaeth Danwyn gan yr Arlwydd a 
chael ganddo y pendod ar ei gyfoeth ai deulu. a Thanwyn yn trefn 
mor ddoeth, ac yn ymddwyn mor gywir. ac yn atteb y gofynion 
arno mor gyfiawn fal y carai yr Arlwydd a phawb oi deulu ef. a 
phan daeth amser talu cyflog yr arlwydd ai rhoddes ar farn ei 
ddoethion ai wyr gwybodus a deddfolion. a barnu a wnaeth y ddau 
cymmaint yn gyflog i Danwyn ag a roddai neb arall yn unman 
i'r goreu. a phan glybu'r Arlwydd a farnwyd efe a wnaeth y gyf- 
log yn ddau cymmaint ac a roddesid ar farn. ac ymhen amser yr 
aeth Clod Tanwyn mor fawr am ddoethineb a chariad a chyfiawn- 
der a phob gwybodaeth daionus a gwerthfawr ac na fynnai bendod 
ar neb eithr cadw ynghariad pob dyn. gan wneuth cariad a 
chyfiawnder. a dysgu doethineb a daioni ffordd yr elai ar achlysur 
a gaffai a'r holl amser a feddai yn ol y cyngor a roddes ei dad 
iddo. Gwr doeth a chall ydoedd yr Arlwydd a gwybodus a chyn- 
nilgamp. ond pan welwys ef, a chlywed fod Tanwyn yn uwch ei 
glod nag ef am bob campau a gwybodau moliannus cenfigenu 
wrtha a wnaeth efe. a gwedi gweled o ddydd i ddydd clod ei wr 
yn mwyhau ai glod ei hun yn lleihau, ymgais a dichellion a 
wnaeth a chael gwyr i gyhuddo Tanwyn o frad ac anghyfiawnder 
ac anghywirder a wnaeth ef, ond Tanwyn o Iwyr bwyll a doeth- 
ineb a ddygwys yr anudon i'r amlwg onid aeth barn gwlad a 
chyfraith ar yr anudonwyr a'u crogi oil. gwedi hynn diccach diccach 
beunydd wrth Danwyn oedd yr Arlwydd er lleied yr achos,a bwriadu 


ei ladd ef a wnaeth. yr gantho ef y pryd hynny odyn galch 
ar waith, a myned a wnaeth ef ben boreu at y calchwyr a dywedyd 
wrthynt fal hynn. " Y mae gwr, ebe fe, sydd elyn imi yn amcanu 
dwyn Arlwydd o Estron yn ormes im cyfoeth am difeddiannu om 
tir am daear am gwlad am cywiriaid, am gwyr ffydd, a^n oil chwi 
a minnau yn gaethion dano a gyrru'n aeth wlad lawer o honom 
yn enwedig chwi ac eraill o'm ffyddloniaid a garaf yn oreuon oil, 
ymae ef ar hynn o bryd yn gwesteia gyda a phei gellid ei 
ddihenyddu ef da fyddai hynny a diogelder inni oil. yna tyngu a 
wnafr calchwyr y llosgaint hwy ef yn yr odyn pei gwypynt pwyn 
ydoedd, chwi a gewch wybod hynny ebe'r arlwyd wrth hynn o 
arwydd, sef y cyntaf a ddel attoch gwedi yr ymadawyf a chwi ar 
hyd y ffordd a wnaethum o'm ty parth ac ymma, a dangos hael- 
ioni tuag attoch hwnnw y bydd efe, teflwch ef Tr odyn a gwedi 
hynny mi a ddawaf a mwy haelioni yn fy Haw ich gobrwyo a 
a hynny a gyttunwyd arno. myned iddei dy a wnaeth yr Arlwydd 
a galw Tanwyn atto. a dywedyd fal hynn wrtho : y mae imi, ebe 
fe. wyr yn llosgi wrth yr odyn ar ben y ffordd newydd, dos ar 
hyd y ffordd honno attynt a thai iddynt eu cyflog yn aur ac yn 
arian. a rhoddi dros ben eu gofyn yn syberwyd a haelioni fal y 
caro dy galon. a rho iddynt gwrw a medd a fynnont, a dos ar hyd 
y ffordd newydd. tewi a wnaeth Tanwyn gan feddwl am gyngor ei 
Dad Talhaiarn. a chymmeryd arian ac aur a grenn o fedd yn ei 
afael a hynny yn haelionus yn ol cennad ei Arlwydd a bodd ei 
galon. a myned parth a'r odyn a wnaeth eithr ar hyd yr hen 
ffordd. yn ol arch ei dad. ac ar y ffordd efe a glywai mewn Ty ar 
ei neilldu wr doeth a duwiol yn traethu gair Duw a doethineb. a 
throi i mewn iddei wrando a wnaeth Danwyn. ac aros yno encyd 
lie clywai lafar dwy folder a doethineb. yn y cyfencyd yr Arlwydd, 
ac efe yn bwrw erbyn hynn nad oedd lai na bod Tanwyn yn ulyf 
man, a feddylwys fyned at yr odyn i weled ac i glywed fel ac y bu. 
ar hyn o bryd nid oedd ond gweision dierth yn wyr wrth arch ac 
ammod y calchwyr wrth yr odyn y rhai nis adwaenant eu har- 
Iwydd. a chwedi clywed a chael gorchymyn a deddf gan eu pen- 
dodwyr, ar arlwydd yn dangos haelioni a chwedi cyrchu yno ar 
hyd y ffordd newydd, hwy ai tawlasant ef heb air uwch nai gilydd. 
Tr odyn ai llosgwyd ef yn ulyf. ac ymhen ychydig llyma Danwyn 
yn dyfod at yr odyn ai aur ai arian ai rennfedd 


(Dull amrafael, herwydd ysgrif arall) 

IR Cwtta Cyfarwydd o Forganwg yr oedd mab a elwid Hywel 
ag ef a ddysgwyd gan ei dad ymhob Campau Clodfawr a gwybod- 
au Llesawl i ddyn ei harfer. a Hywel wedi cyrraedd oedran gwr a 
chwennychodd ymadael a thy ei dad ag olrain ei ddigwydd ar 
glawr Byd. ag wrth ymadael ef a roddes ei Dad iddo y Cyngor 
hyn sef nad elai fyth heibio i bregethiad gair Duw heb aros i 
wrando. felly Hywel a aeth ymaith a gwedi trafaelu encyd efe a 
ddaeth i Lan y mor Lle'r oedd y ffordd ar hyd draethen hirdeg 
Lefn. a hywel a blaen ei ffpn a ysgrifenodd ar y tywod yr hen 
ddiareb hon. sef a ddymuno ddrwg iw gymodog iddo ei hun y daw. 
ag ar ei waith ef yn ei ysgrifenu Llyma Arlwydd Ardderchog yn 
ei orddiwes ag wrth weled decced yr ysgrifen efe a wybu mae gwr 
amgen na Dyn gwladaidd Cyffredin ydoedd Hywel. a gofyn iddo 
a wnaeth o ble'r hanoedd a phwy ydoedd ag i ba le yr oedd ar 
fyned. a hywel a roddes iddo fonheddigaidd attebion Tr cyfan a 
ofynodd iddo, ar Arlwydd a'i hoffodd yn fawr a gofyn iddo a 
ddeuai ef i fyw gydag ef yn ysgolhaig Teulu er trin a threfnu iddo 
bob achosion Dysg a gwybodaeth ag addo iddo gyflog a weddai i 
wr bonheddig. ag felly cyttuno a wnaeth Hywel ag ef a myned i 
fyw gydag ef. ar holl fonedd yn Arlwyddi a Marchogion a ddeuant 
i ymweled ar Arlwydd hynn a ryfeddasant wrth ddysg a Doeth- 
ineb Hywel. ai fawr ganmol a wnaent. oni fagodd yr Arlwydd 
gynfigen wrtho am ragori mor fawr arno mewn Doethineb a dysg 
a bonheddigeiddrwydd. a chlod Hywel a gynyddodd beunydd ag 
am hynny yn gydfesur y cynyddai cynfigen yr Arlwydd ei feistr. 
oni feddyliodd o'r diwedd ddihenydd ag angau i Hywel. ag un di- 
warnod efe a achwynodd wrth ei Arlwyddes am fawr ddrygau ag 
amharch a wnaethai Hywel iddo, ag ymgynghori a hi a wnaeth 
am ei ddihenyddio. a hi herwydd ei mawrserch tuag atto a feddyl- 
iodd y ffordd y gwnelid hynny yr oedd gan yr Arlwydd ar ei dir 
galchwyr yn llosgi Calch. ar Arlwyddes a aeth attynt ag a roddes 
iddynt swm fawr o aur dan ammod daflu'r i mewn i'r odyn y Cyntaf 
a ddelai attynt a grenaid a fedd. a hwy a addawsant wneuthur felly, 
ar Arlwyddes pan ddaeth adref a ddywed yr ystryw wrth yr Ar- 
lwydd ei gwr, a hwy a lanwasant renn fawr a medd ag a archasant 
i Hywel ei ddwyn at y Calchwyr, a Hywel a gymerth y Grenn ag 
ai ddygodd tua'r odyn ag ar y ffordd efe a glywai mewn Ty. hen 


wr Duwiol yn darllain Gair Duw, a throi i mewn a wnaeth ef i\v 
wrando ag aros yno encyd yn ol cyngor ei dad, a chwedi r encyd 
hyn o aros yr Arlwydd a fwrwodd yn ei fryd fod hywel erbyn 
hynny wedi ei losgi yn yr odyn, a gymerth rennaid arall o fedd yn 
obrwy i'r Calchwyr, ag ef pan ddaeth at yr odyn a gyraerwyd 
gan y Calchwyr ag a daflwyd i dan yr odyn ag a losgwyd yno & 
chyda ei fod yn trengu y daeth Hywel yno ai rennaid fedd. ag 
wrth weled ladd ei Arlwydd fal hynn a ddygodd y Calchwyr ger- 
bron Ynad, ag yno cyfaddefasant fal ai gobrwywyd gan yr ar- 
Iwyddes am losgi'r cyntaf a ddelai a grenaid medd iddynt, ag 
mae'r Arlwydd oedd hwnnw. a gwedi holier Arlwyddes y cafwyd 
allan y gwir fal y bu, ag fal hyn y llosgodd Cynfigen eu hunain, ag 
a fu gair Duw yn gadwraeth ag amddiffyniad ir sawl ai parchodd 


PAN oedd Cynlas ab yn Arlwydd Morganwg yr oedd 

iddo fab a elwid Cadoc yn wr Duwiol iawn ag yn Sant o Gor 111- 
tud, ag ef yn nhy ei Dad ar ddiwarnod fe ddaeth Eurych heibio 
ag ef a geisiwyd i loywi tlysau aur ag arian yr Arlwydd Cynlas 
ag wedi darfod a'i waith ai goden yn agored ef a gymmerth Langes 
o weinidoges ffiol arian ag ai dodes ynghoden yr Eurych ynghudd 
dan ei peirianau ag felly 'r Eurych a gaeodd ei goden ag a aeth 
ymaith yr oedd Cadoc ar ddigwydd yn gweled y cwbl ag a wnaeth- 
pwyd. wedi gweled eisiau'r ffiol dilyn yr Eurych a wnaethpwyd a 
chael y ffiol yn ei goden ag am hynny ei roddi yngharchar, eithr 
Cadoc a feddyliodd ynddo ei hun na adawai Dduw yr hwn sydd 
gyfan gyfiawn gospi'r Eurych diddrwg diniwed eithr ei ryddhau 
o'r gosp ar gwradwydd, eithr amser Barn a ddaeth a ehafwyd yr 
Eurych yn euog ag felly ei Grogi, a phan welodd Gadoc hyn efe a 
feddylodd nad oedd un Duw neu ynteu nad oedd gyfiawn am 
adael o hono i'r Eurych diddrwg ar gwirion gael ei grogi ar gam, 
ag felly y daeth arno anghred am Dduw a daioni ag ef roddes ei 
fryd ar wynfyd a digrifwch y Byd ymhob modd ag a ellid ei gael. 
heb bris am na chrefydd na chyfraith, ag wedi iddo ddarfod ai gyf- 
oeth, efe a gymmerth farch ag arfau ag a aeth i goed trwy ba le yr 
oedd ffordd fawr. a gwyr cyfoethogion yn mynych dramwy r ffordd 
honno, ai fwriad oedd yspeilio ar bawb a ddelai'r ffordd honno eu cyf- 
oeth. a gwedi gwneuthur ei le^n y Coed, efe a welai megis Arlwydd 
cyfoethog o hen wr yn dyfod ar hyd y ffordd, ag yn arfog, eithr 


Cadoc ag ynteu'n wr glew ynghyfnod oedran gwroldeb, a aeth i 
gyfarfod a'r arlwydd ag a archodd iddo ei aur ai arian yn ddirwg- 
nach ddiymgis. na chai ebe'r Arlwydd er dy fod ti'n leuanc a 
minnau'n hen mi ymbrofaf a thi am fy meddiant drwy nerth arfau 
a glewder, o'r goreu ebe Cadoc parod wyf fi, eithr ebeV hen vvr 
ynghyntaf torrwn bobei fedd fal y bo parod le i gladdu yr un a 
ladder fal na bo mwy son am dano o ewyllys fy nghalon ebe Cadoc, 
ag felly myned a wnaethan i dorri pobei fedd ag wrth ei torri 
cafwyd ymhob un or beddau esgyrn Dyn, gwel yma ebe'r hen wr 
y rhain ydynt esgyrn dau ddyn a laddodd yr Eurych a grogwyd 
am ffiol dy Dad am ei cyfoeth, ag un o honynt oedd Tad y Langes 
a roddes y ffiol yn y goden. ag wrth hyn gwel mai cyfiawn yw 
Duw, ag ni oddef i'r Drwg ddiangc yn ddigosp, eithr hwyra Dial 
Dial Duw. a Llwyra dial dial Duw. Ti a welaist ddodiV ffiol yn y 
goden eithr ni chefaist nerth a Chennad gan Dduw iw adrodd am 
y mynei ef gospi'r Eurych, ag o hyn allan Dysg hyn o wers sef 
nas gelli weled y modd y mae Duw'n gweithredu ei gyfiawnder 
nai ddoethineb, nai drugaredd, gad Dduw iddei Ddoethineb ei hun 
can ni wedd ar ddyn ei farnu yn ei drefn uchelddoeth ai ddoeth- 
ineb annirnadwy, a gwel ei drugaredd ef yn dy arbed di rhag cosp 
drwy fy nanfon i fth waredu ag ith ddysg pan nas dirperit eithr 
y grogbren ar ba un y crogwyd yr Eurych. rhy ddisglair yw 
Duw i ddyn edrych arno ai weled. ag felly ei weithredoedd ai 
rhag drefniad, a chyda'r geiriau hyn efe welai Gadoc ef megis 
gwr leuanc glanbryd iawn o'r prydferthaf a welsai erioed ag wrth 
hynny y Gwybu mae angel or nef ydoedd, a dychwelyd adref a 
wnaeth a gwedi dygwydd cyfoeth iddo efe a wnaeth iawn i bawb 
am yr aniawn a wnaethai ef iddynt ag a roddes i*r tlodion yn 
helaeth ag a ymwrthododd a'r Arlwyddiaeth gan adeiliadu Cor yn 
Llancarfan i drichant o seintiau ag efe a nhwy a fuant fawrglod 
am Dduwioldeb ag elusenwaith gan Ddewis gwasanaeth Duw o 
flaen pob gwynfyd a digrifwch daearol. gan gyfrif Cyfoeth ag 
urddas Byd yn ddim wrth Dduw a Duwioldeb 


Y GLOMEN ar Dylluan gynt yn ymdaith a ddaethant ynghlais 
nos at hen ysgubawr lie y ddaethant i letya y nos honno yn yr 
hen ysgubawr honno ddoedd pengordd yr ystlumod gyda ei deulu 
yn anneddu, a wedi gweled o hono y dieithraid yma efe a'u gwa- 


hoddwys hwynt i gwynosa atto, a wedi bwytta ag yfed eu gwala 
ar gnyw fwydydd a phergryf ddiodydd, yna y codes y Dylluan ag 
a ddechreuwys ymarfawl y Cordd yn y modd yma a dywedyd O 
ardderchoccaf ystlum dirfawr yw'th haelioni, anrhaethglod di, ni 
farnwn neb yn gymhryd a thi ath lesinwych deulu, ag adwaen 
im oes dy gyfal am Len a dysgwybodaeth, gwrol wyd na'r na'r 
Eryr a theccaf a gwychach naV paun, a dy lais yn gynghaneddach 
nag Eiddo'r Eos, yr ystlum a fu orfalch gantho y canmolwawd. yma 
a disgwyl ydoedd Tr glomen ei areithio^n gydwedd, ond y glomen 
a eisteddodd yn wyl wrth y bwrdd, heb wneuthur na syniaeth na 
selwyd ar a ddywaid y Dylluan eithr troi yn y man a wnathoedd, 
a diolch yn foesweddol i Gordd yr ystlumod am ei letyaeth a 1 ! 
haelioni, heb roi iddo fwy o ganmolwawd, ar hynny wele'r holl 
deulu yn Edrych yn hyguch ar y glomen ag yn bwrw sarugwawr 
arni a beiaw ei hafoesoliant, ag achliw iddi ei hammonedd, ai syml 
daeogyd, am nas amarfawlasai y pencordd yn ddisyml foneddig- 
aidd, meis a wnathodd y Dylluan sef y dywaid y glomen ei bod 
yn angharu trutheiniaw a darllidiaw y wnaeth yr holl gymdeith- 
on a gorchurasant hi yn anaelau ag ai troesant hi allan yn nyfn- 
der y tywyllnos garwhinog, i rynnu a dychrynu oni ddaeth y 
wawr ag yna hi a ehedwys at yr Eryr ag achwyn a wnathoedd, ar 
yr ystlumod ar Dylluan ag yna'r Eryr a dyngwys os yr ystlum 
ar Dylluan a ymddangosai byth liw dydd ar ol hynny y byddai i 
holl adar y byd ei beiddiaw ai amherchi, ag efe a ganiattawys Tr 
Clomenod fyth ar ol hynny y caent helfu ynghyd er ymddiffyn eu 
hunain ai cashaai ag ai perchis o hynny allan yn erfawr am ei di- 
druth wirionedd. ond ni welwyd helf o ystlumod na dylluanod 
byth wedi hynny, llyma barch yn argoroni, gwirionedd didwyll ag 
ammarch a gwarth yn gefynu trutheiniant 


RHYFEL a ddigwyddwys gynt rhwng y Geifrod ar Defaid. ar 
Defaid mewn darofn ag anghalondid a feddyliasant mai galon 
fiyrnig y geifrod, oeddynt y bleiddiaid heb ystyr ei bod cyffyrnic- 
ced galon iddynt hwy'r defaid hefyd a erfynasant eu hadorth yn 
erbyn y geifrod. hynny a gawsant dan ammod y caent hwy y 
bleiddiaid yr holl eifrod a liasid yn y frwydr: a chyttuno a 
wnaethant : ag i ryfel ydd aethant, a'r holl eifrod a laddasant a'r 
holl brainiau ag ysglyfaethon a gafas y bleiddiaid a mawr a 


gloddestus wleddon a wnaethant a chig y geifrod. ag ymlenwi a 
wnaethant a Mawr fu'r rhialwcli ond pan deryw'r ystoriant 
brwysgl e feddylwys y bleiddiaid, gwympo yn nesaf ar y Defaid 
ag felly y gwnaethant ag a ddewisant yr wyn goreu a'r gweddrod 
brasa or holl gorfa, er cael y blysig fwythau a drachwantant, ar 
Defaid a ddargwynasant achos y camwedd yma ar afles a ddioddef- 
ynt, ond ni chawsant fael o'u cwyn, eithr y bleiddiaid a daerasant 
ar y Defaid dorri o honynt ffrion y cyn ammod, a wnaethant ar y 
cyntaf. ar defaid pan oedd ry ddiweddar a welasant maint eu di- 
gynwyrdeb ai hafanas am gyttuno o honynt fal hyn eriod ar 
bleiddiaid, a thra etifar y bu ganthynt feddwl iw hoed am erfyii 
adorth yr Enfilod anhrugar a rheipus hynny, o herwydd ni adaw- 
saint yr un o honynt yn fyw oni fuasai er cynnal y fagwriaeth er 
cael gwastadawl amhaethunon a seigiau gloddestus. a phoed felly 
y darffo i bawb a fy cyn fyrred eu cynwelwg, ar Defaid hynny. 


GYNT yr oedd March lefangc gwyllt ynghelltydd glyn daronwy. 
a dyfod a wnaeth un boregwaith hyd yn ymyl dol Gynon, ag mewn 
maes pawrlas, ucheldwf, efe a welai farch dof yn pori meillion a 
ffwynwair, blodeuog, ag yn yfed dwfr o nenig sisellog a lifai fal 
ffrwd o ariant toddianus, rhwng dwy fFwyneg, yn llawn rhoglon a 
fflorion glasdyfiant mai. heb ef, pa ynfytted, wyf aros im oed yn y 
gelltydd coedwysawg accw lie ni chaf ond garwellt anhyflys anhy- 
sawr, iw fwytta a'r lie ni chaf well danteithion na manfrig cor- 
wyddos iV cnoi. yn ol hir drafferth Tw hysgythru, a lie raid im 
yfed o fudrnant na wenis yn wyneb haul erioed a rylif dan gys- 
godwydd, deilgoll ar a chlai waelod. mi af ir ddol geinlas accw i bori 
meillion a ifwynwellt hefindwf, ag i yfed or nennig glaerlif heul- 
bryd, ag i gysgu mewn gwely esmwythber ofanwellt,hyroglablodau 
hyfflawr, a byddaf fyw fal gwr bonheddig fal i dirper im gwaedol- 
edd, a fal y bonheddiccaf a mwy nid af i blith y syml daeogfeirch 
a rygais y gwylltfaloedd accw, lie' nid oes na lien na chyfoeth nag 
unrhyw wynfyd bynnag, ag a chyrch hyred a wnaeth ag esgud- 
naid a gymerwys, a melltenu tros yr ammid yspydd-adrill, yn fawr 
ei wyn, ag yn eidiog ei nwyf a diffri'og, flys, a phan yttoedd yn y 
dyffrynfaes gwyranlasdwf ef a fwrwys drem diystyrllydfalch i'r 
gelltydd llei ddoedd ei berthynasau ai gyfeillion, anwrydus druein- 
iaid heb ef, pa hab, y cerwch y diffeithfa symleiddwyllt yna, 


byddwch wrydus fal y mau a mwynhewch y dedwyddyd ar es- 
mwythyd y sydd yn y gwynfydfa hwnn. yna ydd attebwys hen 
farch synhwyrgall ef. yr hwnn a welasai lawer o drafferthion a 
throfeddau Byd, ag a welasai lawer lewydyn penchwiban yn di- 
oddef diriant alcur achos ei ynfydrwydd diystyryd. eb ef y mae 
etto n rhy ebrwydd yt wynfydu am nis gweli trailed sy'n orchys- 
ylltedig ar ffugwynfyd yna, ag os gwnai gyngor ath car, Dere i 
maes oddiyna ar frys ag na ohiria ffrysto, caethfarch yw'r accw a 
weli a gwynfyd pa un a chwenychi gymmwyd, a chaeth fydd y 
tau oddieithr yt ffestiniaw a nerth bryd a charn oddiyna ond y 
march ieuangc a ffromchwerthwys ag droes yn ffroenuchel ymaith 
ag ni wrandawys ar ddoeth gyngorion yr hen farch callwyddus. 
ag ni bu hir cyn dywod o berchenog y ddolfaes gyda i arthgwn, 
ai waedgwn, a weision, ai rwydau rheffynaidd ai ddal ai ffrwynaw, 
ai ystarnu, ar diwarnod nesaf e orfu arno fyned i glud coed a 
chynnyd or allt lie buasai gynt yn rhodio ag yn caffael pob cynnes 
wynfyd. yn rhydd anghaethawl heb wybod pa beth oedd dwyn 
trymlwyth, y caethfarch. Diwedd. 


YR Eos gynt a ymfalchiwys yn ddirfawr herwydd ei pherlais a 
phob edn ai gwheniaethai ag ai galwai Elen y glasgoed a Duwies 
y Dail ag a roddynt iddi lawer iawn o druthbarch, ar fwyalchen a 
ddaeth iw charu, ag ef a eirluniwys ei serch iddi mewn alseiniau a 
charolau melysgaingc, ag ag a draethwys ei gariad mewn llawer, 
cywydd llaidd, ag amrylen difost, ar fronfraith a luniwys ir Eos 
pa gystal gwr oedd y fwyalch, maint ei Leg ai ddysgc a gwirioned 
a mwyned gwas ydoedd, heb yr eos ni waeth itti daw a'th ffreg ath 
fableg, mi a fynnaf gwreiddach a milwreiddach a thywysogeiddach 
gwr no'r Mwyalch, ar hynny e ddigwys y fronfraith wrthi ar holl 
adar eraill oedd geraint iddi sef yr hedydd ar linos ar gog a llawer 
mwy o'r ednod gwaraidd a geisiai ei lies, yna hwy a ffoasant locc, 
a gwedi myned o honynt, e ddaeth yr hebog atti ag ai dammeir- 
chwys fal hyn tydi Duwies y glyngoed, ag awenyddes y llwyni 
call a doeth oeddyt am na wrandawast ar y gwail gynghoriaid a 
fynynt wyraw dy wyrthus fryd at eu crinlles cybyddaidd eu hun- 
ain heb ystyr y gwynfyd dau myfi yw twysog yr adar ag eistedd 
yr wyf ar ddeheulaw yr Eryr, a hir wyf yn dwyn poen a hiraeth 
im calon oth serch nid hafal dy ffrinc ath glesyddiaeth un organ 


na thelyn a Bread arswydus yw melusaf lais a cherddi r adar cel- 
fyddgaingc lie i hot anhyall imi adrodd maint fy serch attot nid 
hyall imi fod yn wynfydus os ti am digar, canniatta imi nesau attod 
a moeslawn, raith ag hyfull galon, mal digelwyf fy serch am hir- 
aeth. Dwyn ag almyg yw dy gallineb a thyner yw dy nwyd. ag 
ni chair a edwyn dy fath, yr eos a fu falch glywed ei gweniaithaw 
fel hynny ag heb ystyr ei anian hi ai wahoddwys ef atti. Dere'n 
nes (ebe hi wrth yr hebog) herwyd deall wyf mai bonheddig 
urddasol wyd. da iawn yw^th foneddigfoes, a helaeth yw dy wydd- 
iant, myfi a wrandawaf ar dy ddoeth gyngor ath fwyn foneddig 
lafar, dynesau a wnaeth yr hebog atti ag yna^n fuan ef ai ysgip- 
wys ymaith ag a lladdwys ag ai llewis, a phoed felly y darpho i 
bawb ni wnel gyngor ai car. ag a wirgoeliant Druthfawl ag a 
wrthodent orthelydawg, gynnygion, y gwir Ddoethion. Diwedd. 


EINION ap Gwalchmai ap Meilir o Drefeilir ym Mon a briodes 
Angharad ferch Ednyfed Fychan ac efe ar un bore teg o haf yn 
rhodio coedydd Trefeilir efe a ganfu Rhiain dlosfain a thra hardd 
ei thyfiant a manylbryd ei hwyneb ai lliw yn rhagori rhag pob 
coch a gwyn yng ngwawr boreddydd a manod mynydd a rhag pob 
harddliw ym mlodau coed a maes a mynydd. ac yna efe a glywai 
ferw serch anfeidrol yn ei galon a myned nes atti a wnaeth yn 
fonheddigaidd ei foes a hithau yn ymneshau atto ynteu, ac efe a 
gyfarches iddi. a hithau ai hadgyfarches yntau, a gwedi'r ymgyf- 
arch traserchogaidd rhyngddynt efe a weles ei mwynder ai threm- 
iadau llygadlon ac a wybu y gallai ef a hi a fynnai a myned 
ynghyd a wnaethant modd yr a gwryw a benyw ynghyd, a gwedi 
cael ei flys efe a ddisgwyles ar ei throed ac a welai mae carnau yn 
lie traed oedd iddi, a diglloni n fawr iawn a wnaeth efe, eithr hi ai 
hattebes mae ofer oedd iddo ei ddigllondeb ac ni thalai ronyn iddo, 
rhaid itti ebe hi fy nilyn lie benna'r elwyf tra pharwyf im blodau, 
cans hynny y sydd o'r serch fy ryngom, yna efe a ddeisyfes arni 
roi cennad iddo i fyned iw dy i gymmeryd ei gennad a chanu yn 
iach i Angharad ei wraig ai fab Einion. myfi, ebe hi, a fyddaf 
gyda thi yn anweledig i bawb onid ti dy hunan, dos ymwel ath 
wraig ath fab, a myned a wnaeth ef ar ellylles gydag ef, a phan 
welwys Angharad efe ai gwelai yn wrach mal un wedi gorhen- 


eiddio, ond cof dyddiau a fuant oedd ynddo a thraserch atti fyth 
ond nis gallai ymddattod o'r rhwym oedd arno, y mae yn rhaid 
imi ebe fe ymadael dros amser nis gwn ba hyd a thi Angharad ac 
a thithau fy mab Einion a chydwylaw a wnaethant a thorri mod- 
rwy aur y rhyngddynt a wnaethant, efe a gedwis un banner, ac 
Angharad y Hall, a chymdymganu^n iach a wnaethant a myned 
gyda Ehiain y Glasgoed a wnaeth ef ac nid wyddai i ble. cans hud 
gadarn oedd arno, ac ni welai le yn y byd na dyn o'r byd na pheth 
o'r byd ba bynnag yn ei wir wedd a lliw ond yr banner modrwy 
yn unig, a gwedi bod yn hir o amser nis gwyddai ba cyd gyda'r 
ellylles sef Rhiain y Glasgoed. efe a fwris olwg ar un pen bore mal 
y gwelai'r haul yn codi ar yr banner modrwy ag e feddylis ei dodi 
yn y man anwyla ganddo yng nghylch ei gorph. ac yna amcan ei 
dodi dan amrant ei lygad, ac fal yr oedd efe yn ymegnio gwneu- 
thur hynny efe a welai wr mewn gwisg wen ac ar farch gwyn 
manodliw yn dyfod atto, aV gwr hwnnw a ofynes iddo ba beth yd- 
oedd efe yn ei wneuthur yno, ac efe a ddywed wrtho mae araul 
cof clwyfus am ei briod angharad oedd efe. A chwennychit ti ei 
gweled ebe'r gwr gwynn. chwennychwn ebe Einion yn fvvyaf o 
holl bethau a gwynfydau'r byd. oes felly ebe'r gwr gwyn esgyn ar 
y march yma iscil imi, a hynny a wnaeth Einion, a chan edrych 
o 1 ! amgylch ni welai efe drem yn y byd ar Eiain y Glasgoed, sef 
yr Ellylles eithr ol carnau aruthrol eu maint a'u anferthwch fal 
ar daith tua'r Gogledd, pa orbwyll sydd arnat ? ebe'r Gwr gwyn, 
ynaV attebwys Einion ac a ddywaid oil mal ac y bu rhyngtho a'r 
Ellylles, Cymmer y ffon wen hon i'th law ebe'r Gwr Gwyn ac 
Einion ai cymmeres, a'r gwr gwyn a erchis iddo ddymuno a fynai 
ac efe a gai ei weled, y peth cyntaf a ddymunes efe oedd gweled 
Ehiain y Glascoed cans nid oedd efe hyd yma wedi llwyr ymrydd- 
hau o'r hud, ac yna hi a ymddangoses yn Widdones erchyllbryd 
anferthol ei maint canmil mwy aflan mwy aflan ei gwedd na'r aflan- 
af o bethau aflan a welir ar glawr daear a rhoddi bloedd ofnadwy 
gan ddychryn a wnaeth Einion. a'r gwr Gwyn a fwris ei wisg dros 
Einion a mewn llai na gwinced y disgynnes Einion, fal y dymunes 
ar Gefn Trefeilir ar ei dy ei hunan, lie ni adnappai efe nemawr o 
ddyn na neb yntau. Gwedi myned o'r Ellylles oddiwrth Einion ap 
Gwalchmai myned a wnaeth hi hyd yn Nhrefeilir yn rhith gwr 
urddasol o Bendefig Arglwyddiaaidd breiniol yn hardd a thra chost- 
us ei wisg, ag yn anfeidrol y rhif ar ei Aur a'i Arian. ag yntau ym 
mlodau ei oedran sef dengmlwydd ar hugain oed, ac efe a roddes 
lythyr yn Haw angharad ac yn hwnnw dywedid fod Einion wedi 


marw yn Llychlyn er mwy na naw mlynedd, ac yna dangos ei aur 
a'i urddasoldeb i Angharad a wnaeth, a hithau, wedi bwrw llawer oi 
hiraeth ymaith ynghyfamgoll amser, a wrandewis ar ei lafar serch- 
ogaidd ef, aV hud a syrthwys arni, ag o weled y gwnelid hfn bendefi- 
ges urddasol tros ben o beth a welid neb yng Nghymru hi a enwis 
ddydd ydd ymbrioda hi ac efe. a pharottoad mawr o bob hardd a 
chostus o wisgoedd a bwydydd a diodydd, ac o bob ardderchog o 
wahoddedigion urddasol a phob rhagorgamp cerddorion a thant a 
phob darpar gwledd ac Arwest llawenydd, a gwedi gweled o'r Pen- 
defig Urddasolbryd rhyw Delyn harddwych yu ystafell Angharad 
efe a fynnai ei chanu a'r Telynorian oddent yno, goreuon Gwlad 
Gymru, a brofasant ei chyweiriaw ac nis gallent, a phan ydoedd 
pob peth peth mewn parottoad i fyned ir Eglwys i briodi. fe ddaeth 
Einion i'r Ty. ag Angharad a*i gwelai ef yn hen Gleiriach gwyw- 
llyd blorwynwallt yn crymu gan oedran ag yn wisgiedig a charp- 
iau, a hi a ofynes iddo a drothai ef y ber tra phobit y cig, gwnaf 
ebe efe, ac a aeth ynghyd a'r^gwaith ai ffon wen yn ei law ar wedd 
gwr yn dwyn ffon fendigaid, a gwedi parottoi ciniaw. a phawb o'r 
cerddorion yn ffaelu a chyweiriaw'r delyn i Angharad, y codes 
Einion ac ai cymmerth yn ei law ac ai cyweiriawdd ac a chweyis 
arnfr gaingc a garai Angharad, a synnu yn anfeidrol a wnaeth hi, 
a gofyn iddo pwy'n ydoedd, Yna'r attebwys ef ar gan ac Englyn 
fal hynn. 

Einion aur galon am gelwir o gylch 

Fab Gwalchmai ab Meilir 
Fy hud ehud bu ohir 
Drwg yn nhyb am drigo^n hir. 

Pa le y buost ti I 

Ynghent ac yngwent yngwydd ym Mynwy 

Ym Maenol Gorwennydd 
Ag yn Nyffryn wynn fab Nudd 
Gwel yr aur gloyw yw'r arwydd. 

ag a roddes iddfr fodrwy. 

Nag edrych lewych goleuwyn y gwallt 

Lie bu gwyllt fy Nhremyn. 
Llwyd heb gel lie bu felyn 
Blodau'r bedd, diwedd pob dyn 


Y blaned fu'n hir im blino madwys 

Ym ydoedd newidio 
Ni chad angharad o ngho' 
Eingan aeth itti 'nanghcT. 

Ac nis gallai hi ei atgofio ef Yna y dywed ef wrth y gwa- 

Os collais a gerais deg eirian ei nwyf 

Merch Ednyfed fychan 
Ni chollais ewch chwi allan 
Na^m gwely nam ty na'm tan 

Ag yna rhoPr ffon wen a wnaethoedd yn Haw Angharad ag yn 
gyttrem a hynny hi a welai yr Ellyll a welsai hi or blaen yn ben- 
defig harddbryd Urddasol, yn anghenfil anfeidrol ei anferthwch a 
llywygu gan ei ofn y gwnaeth hi ac Einion ai hymgeleddes hi 
onis dadlymunes, a phan agores hi ei llygaid ni gwelai yno na'r 
Ellyll na neb o^i wahoddedigion na neb oV Cerddorion, na dim yn 
y byd eithr Einion ai mab ar Delyn ar ty yn ei drefn cartrefol ar 
ginio^n bwrw ei hanwedd rhogleddus ar y ford ag eistedd i lawr 
iw fwytta a wnaethant Einion ac Angharad a'u Mab Einion a 
mawr iawn y bir'r llawenydd iddynt, a gwelasant yr hud a roddes 
yr Ellyll cythreulryw arnynt ; ag wrth hyn o ddigwydd y gwelir 
mae serch ar degwch a mwynder rhieinaidd yw hud mwyaf ar wr. 
a thrachwant urddas ai rodres ai gyfoeth yw'r hud mwyaf ar 
wraig. ac nis anghofia gwr ei wraig briod oni edrycho ef ar degwch 
arall o ferch na gwraig ei gwr priod onis edrych ar gyfoeth a golud 
ac anrhydedd o rodres Arglwyddiaidd a gwychder balchineb 

ac felly y terfyna. 
Hopkin ap Thomas o Dir Gwyr ai gwnaeth. 

[Mewn Tynysgrif arall, y mae a ganlyn yn ddernyn anor- 
phenedig. AB IOLO.] 

LLYMA^ Gyfarwyddyd a wnaeth Hopcin ap Thomas o Ynys 
Dawy, am a fu ar Einion ap Gwalchmai o Fon a Rhiain y Grlas- 
goed, sef oedd honno Gwyddones o Ellylles ai hudawdd ef naw- 
mlynedd ar hugain, a'r modd y cafas ei waredu o rwymau hud a 
ddodasai hi arnaw. 

Einiawn ap Gwalchmai ap Meilir ap Mabon, &c o Fon oedd wr 
boneddig o Bendefig urddasawl ag yn dyfod Llinolin o Lywarch 



ap Bran un o bymtheg Llwyth Gwynedd, ai Wraig ef oedd 
Angharad Vch Ednyfed Fychan o Fon a X Vch L. LI. ap BB. 
ei fam. A Mab oedd iddaw or Wraig honno. 


AMSER gynt ydd oedd mewn plwyf ryw wr mawr o Arglwydd 
goludog yn byw; a mwyaf ei olud ai gyfoeth o dai a thiroedd ag o 
aur ag arian a phob da byd, ag o swydd ag urddas o neb yn ei 
ardal oedd ef ; ag archa pen boreu ar dorriad gwawr wedi trydy 
ganiad y ceiliog fe glywyd llaferydd yn datgan dairgwaith yn 
groyw, nid amgen na hynn, " Heno nesaf, y nos heno nesaf y bydd 
marw y gwr mwyaf a chyfoethoccaf yn y Plwyf" a'r son a ddaeth 
i ben yr Arglwydd hynny, am a glywyd ar lafar ysprydol megis 
o'r nef. ag oi glywed y bu mawr ei dristwch a danfon am y goreu- 
on o bob meddygon pell ag agos. a'r rbai hynny yn gwiliad wrth 
ei wely yn ddiymbaid, gan weini pob meddyginiaeth iddaw a 
ellynt eu dwyn ar gof a gwybod a deal, a phob ymborth bywyd a 
ellit gael ar ddeall myfyrbell, y nos a ddarfu, er ei weled gan yr 
Arglwydd mawr lawn gyhyd ag oes gwr, a thorri gwawr, ag ym- 
lawenhau mawr a fu gan yr Arglwydd mawr ai holl geraint ei fod 
yn fyw. gyda chyfodiad haul dyma gloch yr Eglwys yn myned. 
Cnill dyn wedi marw. a danfon ag eitha brys i ofyn pwy ? atteb a 
ddaeth taw hen wr o gardottyn dall a thlawd a gaid yn fynych yn 
eistedd yn fwy na hanner noeth ar ymyl y ffordd yn gofyn car- 
dod ; ag er cael gan ambell aralL byth nas celai gan yr Arglwydd 
mawr cyfoethawg ei gymmhlwyf. a phan glybir'r Arglwydd efe a 
ddywedwys fal hynn. Da iawn y gwyddwn mai Lleidr a gwr 
Twyll a Chribddail oedd yr hen was diriaid, a chan nad oes iddaw 
na phlant na pherthynas, myfi yw Arglwydd y cyfoeth ag i mi 
wrth gyfraith gwlad y mae holl olud yr hen Gi digydwybod, 
Myned a chwilio r Ty'n fanolbwyll, ag ynddo ni chaid namyn 
Bwrnel o fanwellt a chlustog frwyn ar hen wr yn farw arnynt. ag 
yn y Ty nid oedd na bwyd na diod na than na dillad rhag anwyd 
a gwelwyd mai o newyn ag anwyd y bu farw yr hen Feudwy. ag 
o weled hynn trist afrifed y bu'r Arglwydd cyfoethog, ai gym- 
meryd yn fawr at ei galon. a gwedi ymdristhau llaweroedd o ddi- 
warnodau a gweddio ar Dduw, "daeth ar gof iddaw mai gwyn eu 

* O'r Yniales Fach, medd lolo Morganwg, 


byd y Tlodion golychwydawl ag iddynt hwy y Golud ar Cyfoeth 
yng Ngwen wlad Nef." ag o hynny allan ymroddrn olychwydawl 
y gwnaeth ef. gan roddi cardodau a gwneuthur llusenau, a phob 
gweithredoedd dwyfolion a bucheddolion hyd raccyrch einioes, a 
gwaddoli Crefydddai ag Eglwysau a Llusendai, a Chlafdai, ag ys- 
golion, a gwared pob Tlodi ag angen a gafiai nag yngolwg nag 
ynghlyw, ag felly marw yn sant golychwydawl, ag ei awr ddiwedd 
ei eiriau ef fal hynn. " Mi a gaf fyned at fy ngwell, mi a gaf fyned 
at yr hen feudwy. a gwyn fy myd hynny cyd bwyf sarn dan ei 
draed ef. ar awr y bu farw clywyd llafar Angylion yn canu groes- 
aw Gwynfyd iddaw ag efe a gladdwyd yn ol ei ddymuniad ym 
medd yr Hen Feudwy. Ag felly terfyna. 


DYN dall oedd gynt yn byw ar gardawd a gelai gan un ac arall, 
etto yn fawr iawn ei chwant a'i fwriad ar gynnull Da'r byd, a chyn- 
null goludoedd aur ac arian, a thrwy hynn bod yn wr Mawr yn ei 
wlad: Un diwarnod wedi cael llonaid gren bridd o laeth ai dwyn 
adref ai rhoi ar ogil y parth fe eisteddwys i lawr, a chan fyfyrio 
rhywfaint yn dawedig fe ai clywid ar fyrr yn llafaru fal hynn : 
mi a werthaf hynn am fygant ag a brynaf gyw lar, honno a ddwg 
immi wy bob dydd dros amcan deg o amser, gwerthaf y wyau, 
ag a gadwaf yn gynnil cynnil am a gaffwyf am danynt, a rhai a 
ddodaf dan y lar a phan eisteddo, hi ai deor yn gywain immi, a 
phan ddelont i faint mi an gwerthaf am bris hynn a hynn. ag ir 
Andras gwyllt os gwerthaf un i Ddyn or Byd am lai na hynny ; 
prynaf ddafad a'r arian, a hi a rydd immi laeth, a gwlan, ag wyn, 
gwerthaf y llaeth a'r gwlan am y pris goreu. ac am a orfudd ar a 
fo achos anhepcor wrthynt ei roddi am danynt na bod hebddynt, 
a byddont hebddynt os na chaf am danynt y gwerth am boddlono ; 
gwerthaf y gwrrywod o'r wyn hefyd, am bris ni ry neb ond ang- 
henus. y Benywaid mi au cadwaf yn ddefaid mammogion. ag yn 
unwedd a'r holl wyn a phob peth arall oddiwrth fy nefaid a ellir 
eu troi yn ged ag ynnill, ymhen amser bydd modd gennyf i bryn 
Tai a thir lie bo goreu daear, a dwr, a diogelwch, a phob daoedd 
eraill, am gwnelo yn wr golud a chyfoeth, ar pryd hynny os daw 
un ag arall attaf i ofyn hynn a hynn, beth bynna fo'n angen ar 
hwn neu arall, ni chant eithr am y parod ar law, a lie delo attaf 
ar oddeu cyfymrin a mi mi ymwnaf ag wynt. a na bach na mawr 


na char nag estron, ni wnaf na chyd na chyfrin aV goreu o henynt. 
eithr gwedaf wrthynt ffwrdd a chwi daiogion, a lie nad elont ar y 
gair cyntaf bwriaf fal hynn fy ffonn arnynt ; a chyda hynny bwrw 
ei ffonn a holl nerth braich, ag ynghyd a'r grenn ydd aeth ai 
thorri yn chwilfriw man, y grenn yn glechdyr, ar llaeth ar hyd y 
llawr ar goll. a chyda hynny yr holl dai a^r Tir ar da Byd, yn 
olud a chyfoeth, ar ffonn hefyd o"*i law fal nas gallasai ymmod o'r 
mann lle'r oedd, na myned ar daith i fann o'r byd i ofyn yn 
dlawd anghenns a fai ai cadwai yn fyw. heb y ffonn heb y cwbl. 
ac am hynny y dywedir am a wneler yn rhyfyg. Mai dall yn 
bwrw ei ffonn ac o fodd arall, na fydd ry barod i fwrw dy ffonn 
oHh law fal y gwr dall gynt. ac arall gnawd i falchder fwrw ei ffonn 
o^i law yn ei ddallineb, ac a honno bwrw i lawr yn glechdyr ei holl 
fawredd. ai holl olud fal y gwr dall ai rennaid laeth. [O bapurau 
cymmysg Edward Llwyd yn yr Ashmolean Museum yn Ehyd- 
ychen, medd lolo Morganwg.] 


GWR gynt yn berchen Ebol a elai dano ag ai cwnnai yn fis 
oed ar ei ysgwyddau. gwneuthur bob dydd. Yr Ebol yn tyfu'n 
geffyl ar dyn o ymarfer beunydd a Nerth ei gorph yn ymfwyhau 
mewn grym fal ag oedd yr Ebol yn mwyhau mewn maint. ag yn 
cwnnu'r Ceffyl ar ei ysgwyddau. A'r Ceffyl yn dioddef hynny yn 
esmwyth. Felly Arfer a fwy nag a feddylir dros ddyn. fal y 
dywed y ddiarheb Arfer a wna feistrolaeth ; ac, Arfer a wna'n 
hawdd y peth mwyaf Anhawdd ; ac arall, Arfer a drech ar bob 
trechaf : arall etto, Arfer a ddwg pob peth dan ei Wedd. ac un 
arall, Arfer a ddaw banner y ffordd i gyfarfod a phob ymgais, fal 
y Ceffyl yn dyfod at y Gwr ag yn goddef yn esmwyth ei gwnnu : 
arall hefyd, Arfer yn hanner y Gwaith. Diarhebion eraill, nid 
nerth ond Arfer, nid nerth ond Celfyddyd, nid Celfyddyd ond 
Arfer, fal y dywed y Bardd, 

Arfer ag ymgais a drech ar bob trais. 

ag o hynn y mae'r Ddiarheb, Cwnnu'r Ebol heddyw, Cwnnu'r 
Ebol y fory, cwnnu'r Ebol bob dydd onid elo'n llawn faint Ceffyl, 

Arfer ag ymgais a drech ar bob trais. 



CASTELL Ffwg ap Gwarin, a elwir Ffwg Morganwg a Ffwg Ve- 
gwnt Caer Dyf Un Twr mawr ag uchel ydoedd ; ag uwch o lawer 
nag un Twr arall yn Ynys Prydain : Syr Ffwg yn son ar uchaf 
amser Gwyl y Sul Gwyn am y caledi a ddioddefws ef yn ymladd 
a gelynion a Sarsyniaid ar modd y dychymygodd ef gael y goreu 
ernynt A Marchogion Urddasol a Bonheddigion gwaeduchel, yn 
gwrando ; " Mi a allaswn wneuthur felly hefyd yn hawdd ebe un 
Marchog, minnau hefyd ebe un arall, a mynnai hefyd ebe'r tryd- 
ydd, ac felly o fynnau i fynnau onid chlywid pob Mynnau yn 
haeru ei hunan gystal a'r goreu, a chystal a Syr Ffwg ei hunan ; 
Un peth arall ebe Syr Ffwg a wnaethum ond llai rhyfedd rhaid 
cyfaddef na dim arall ag a wnae : beth oedd hynny ebe un, ebe'r 
ail ebe'r trydydd, ebe pob un yn y man, ar lie : Ebe Syr Ffwg, mi 
neidiais i ben fy Nghastell fy hun, yr hwn yw'r uchaf gan gyfaddef 
pob un o honoch yn y Deyrnas, gwir yw hynny parth yr uwch- 
der, ebe un, ebe arall, ebe pob un yno ; ond am y neidio iddei ben 
nid ond gweled y cyfryw orchest a'm llygaid ym hunan a wna i 
mi gredu hynny ; Da iawn yn Wir ebe Syr Ffwg, Ag os caf yr 
Anrhyddedd o'ch cyfeillach rhy w ddydd ar fyr o amser i gynniawa 
gyda mi yn fy Nghastell, chwi a gewch fy ngweled yn neidio iddei 
ben ef. addaw dyfod, pob un o henynt, ac enwi'r diwarnod, dyfod 
yno bawb o henynt. ciniawa, bwytta ag yfed yn dda ; y bwydydd 
goreu y diodydd goreu, Ynawr ebe Syr Ffwg am neidio i ben y 
Castell dwr, dewch gyda mi dilynwch, a gwelwch bob un ai lygaid 
ei hunan ; Myned at droed yr Esgynfa, yna neidiodd Syr Ffwg 
i'r llettring cyntaf, ag oddiar hwnnw Tr ail, ar un modd i'r Tryd- 
ydd, ag fal hynny neidio o un llettring i arall, hyd yn ys neidwys 
ef i ben y Castell : och fynnau ebe un, ac ar ei ol bob un arall, 
myfi a allaswn neidio yn y rhywfodd a hynny yn hawdd iawn i 
ben y Castell ; Gallasech, ebe Syr Ffwg, mi a wn y gallasech, ac 
y gellwch yn hawdd bob un o honoch, ynawr wedi fy ngweled i 
yn gwneuthur felly, a'r modd a'i gwnaethum, a diflfyg ddeall yn 
unig oedd yr achos nas gwnaethoch felly, neu oleiaf nas daeth 
erioed ar ddeall i chwi'r modd y gellid ei wneuthur. nid mawr y 
gorchest ar ddim i ddeall gallu. 

Perchen deall gwrandawed ag ystyried y ddammeg a chym- 
mered, addysg o Lettring i Lettring y mae cyrhaedd pen Castell 


Gwybodaeth ag ucheldwr Chelfyddyd, ag nid ofer ar bob ofer, 
ond amcanu hynny mewn un Naid. 

Meredydd ap Rhoser o Lanbedr ar Fro. ai dywaid yn yr Eis- 
teddfod Llandaf, a fu yno yn yr Eglwys gan Williams Ifans 
Trysorwr Llandaf er dysgu'r modd y mae cyrhaedd, Gwybodau 
Lien a Chelfyddyd. 

Ag yn y Maes Teg He ydd ymneuaddau Beird Tir Defodwyd 
gan Farn Tri Chadeirfardd ar ddeg ei datgan gan Ddatgeiniai 
Dosparthus herwydd prif ddefod, neu ynteu ei darllain ar Osteg 
gan Fardd Cadair yn Mraint Ofydd can nas dylai na Phrif 
Fardd na Derwydd amgen na'i datgan ar osteg gan Lafar 




PAN oedd Caradawc ap Bran ap Llyr Llediaith yn rhyfelu a 
Gwyr Rhufain ag yn eu lladd yn aruthr, rhai o'r Gwyr hynny yn 
ddianghedion a ddywedasant wrth eu Hymerawdr nas gellid na 
gobwyll na gobaith y gellid Haw uchaf a gorfod ar Garadawc ap 
Bran gyhyd ag y safaint y Coedydd ar llwyni caeadbell yng 
Nghyfoetheu Caradawc ai Gymry nid amgen na Phendefigaeth 
Essyllwg, sef ebynt yn y coedydd ar gelltydd caeadlwyn yn ym- 
gudd ydynt ym mraint ag ansawdd Gwylltfilod, ag nis gellir na 
golwg na chraff arnynt mal au lladder yny bwynt rif gwenyn o 
gwch yn hirddydd haf tesog ag yn ddiarwybod am ein pennau ni 
y Caisariaid gan ein lladd yn lleibiau ; sef ydd attebwys yr ym- 
Herawdr myn fy Enw mawr am Tynghedfen, ni bir safant y coed- 
ydd ynghyfoethau Caradawc ai Gymry. mi a ddanfonaf fr wlad 
bonno Ganlleng om goreugwyr Cad a Rhyfel a gosgymmon Tan 
Gwyllt yn lie arfau minogion, ag a ddodaf ar dan boll Goedydd 
Gyfoetheu Caradawc ai Genedl o Gymry au Ciwdodau. ar geiriau 
hynny a ddaethant i Glyw Caradawc ap Bran ai wyr, sef y dy- 
wedasant gymmain un a llais a lief mal o un genau, Bach yw 
gennym gadw ein gwlad ag amgen na chadernyd corph a chalon, 
gan hynny llosgwn ein coedydd gyhyd a chyfled y gwelir dalen 
ou twf, hyd nas galler brigyn i grogi chwannen o geulan Hafren 
hyd yn afon Tywy hyd a lied y Cerddynt Gyfoetheu Essyllwg, 
Cyrch a dardan yr boll diroedd ar ein belw an henw. yna gwa- 
hoddwn y Caisariaid in gwlad ag awn gad am gad ag wynt ar y 
tir dof ar maesdir Oeth yn gystal ag a wnaetbom ar lawr Anoeth 
y Tir Gwyllt. Yna llosgrr holl Goedydd o galon Hafren hyd yn 
eithafodd Ystrad Tywi ffordd y cerddai Cyfoetheu Caradawc ai 

* O'r Yniales, medd lolo Morganwg. 


Gymry, heb adael brigyn lie y disgynnafr Gwybedyn lleiaf i 
orphwys yng ngrattes hirddydd haf, yna danfon Cenhadon an- 
rhydeddus at Ymherawdr Rhufain, a phan ddaethant hyd yn 
Llys yr ymherawdr cyfarch iddaw yn fonhedigaidd nid amgen 
nag ym mal hynn. Gwyr Caradawc ap Bran ap Llyr Llediaith 
ydym ni, gwell y cymmerasaint ein Brenin an Cenedl ni lonydd 
yn heddwch na Rhyfel, Bodlonach y porthasaint eu gwartheg 
blithion au Defaid gwlanog na^u Meirch Cad a Rhyfel, serchoc- 
cach y gwaith Cyfnawdd Ceraint na lladd gormes Estron. Bid bai 
beiawr nid ar genedl y Cymry na'u Brenhinoedd y saif y Bai. 
chwilia^n amgen am danaw gan fwrw golwg craff ar a drother dan 
dy law a'th lygad. buom Gad am Gad a thi ar y Tir gwyllt, a 
gwyddost modd y bu. mwy nid gwyllt wyneb ein Tiroedd nid 
edewis y llosg na pliren na brigyn yn fyw ar glawr ein gwlad Tir 
oeth bellach holl Gyfoetheu Caradawc ap Bran, cadw ynghartref 
dy dan gwyllt nid oes nag achos na gwaith iddaw ar lawr Cymry 
dawed dy wyr gad am gad a ni ar y Tir Dof, dau Estron am un 
Cymro ar y Tir Oeth ag ymbrawf ynnill yn ol anrhydedd a goll- 
aist ar y Tir anoeth. un maes mawr ein gwlad heb fan y gellir 
nag ymgudd nag ymgil ynddi. mal hynn a'th annerchwn. gyrr a 
glywaist yn graff ar dy gof a bydd wr. Caradawc ap Bran ef a'th 
gyfarch, ef ei hun, ag nid amgen. rhyfedd a synn fu gan yr 
amherawdr y Cyfarch a blin ar ei feddwl y nawdd a gawsant y 
Cymry ganthaw ym mraint Cenhadau gorwlad pan wybu mai 
Caradawc ei hun ag nid amgen ai cyfarchai. Daethant y Cenhadon 
yn ol iddeu gwlad. yna galw cyhydreg ag ymladd. a gwyr Ehufain 
a ddodaseint Gadau ar Faes ffordd y treiglai'r Gwynt am bedry- 
fannoedd Byd. a Charadawc ai Gymry yn eu herbyn yn galonog 
gan ei lladd yn lleibiau celanedd ffordd y troid wynebau attynt, a 
chystal y caed Caradawc ai Gymry ar y Tir Dof ag ai caid cyn 
no hynny ar y Tir Gwyllt. Cystal ar oeth ag ar annoeth, ag yna 
dodwyd y Cof ar ddiarhebion gwlad, lie dywedir. Cystal ar y Tir 
Gwyllt ag ar y Tir dof. ag, ni waeth oeth nag anoeth iddaw. a, 
cystal ar oeth ag ar anoeth. 

Gwedi llosgrr coedydd mal y dywespwyd, yng ngwelydd Car- 
adawc ap Bran ai Gymry, bu gymmaint prinder y coed defnydd 
fal nas gellid modd Tai, ag o hynny y dywedir ar ddiareb Haws 
cael Saer na Defnydd, ac anaml saer, anamlach defnydd, achaws 
hynny gorfu ar y Cymry adeiladu Tai a cherrig, a'r Tai hynny a 
wnaed ar ddull Das yd neu wair, neu ynteu dyfaler y Tai hynny 
ar eilun Cwch gwenyn, sef crynion oeddynt yn ymgynnull ynghyd 


yn y pen yn lie cronglwyd goed, a thwll mwg uwch ben y canol 
mal y gwelir wrth ddihenyddion y Tai hynny a geffir ar fynyddau 
ar y lleoedd ynial hyd yr awr honn ; yna dodwyd ar ymgais 
gwneuthur calch mal y gellid Cadernyd ar dai cerrig. a'r amser- 
oedd hynny y dechreuwyd adeiliad Tai a chalch yng Nghymru, a 
threfnu Tai'n Bentrefydd mal y bai haws cydymgadw rhag gelyn ag 
estron a chydymgymmwynasu, a Chydfugeila Defaid a Gwar- 
theg blithion a gwarchadw Tir ar a gwyrlawd. 

GwediV ymladdau hynny lie y lias gymmaint o'r Caisariaid yn 
ydoedd eu hesgyrn yngweddill Bleiddiaid a Chwn a Chigfrain mal 
eira gwynn yn gaenen mewn llawer iawn o fannau yn cloriaw 
gwyneb daear, ag yn y Maes Mawr yngNhymry sef y wlad ambarth 
y man y mae Monachlog Margam y caed mwyaf o'r Esgyrn 
achaws y Gad fawr ar Dir oeth a ddoded yno gan wyr Rhufain lie 
au lladdwyd. A Manawydan fab Llyr yn gweled hynny a beris 
gynnull yr Esgyrn ynghyd yn un gludair a dwyn attynt a gaid 
ymhob man arall o'r cyfoeth or rhyw esgyrn yn ydoedd y Gludair 
honno yn dra rhyfedd ei maint. yna bwrw yn gyrch yn ei amcan 
gwneuthur calch, ag adeilad Carchar ar esgyrn hynn er carcharu 
gelyn ag estron a ddelid yn rhyfel, ag ynghylch y Gwaith a gwneu- 
thur adeilad crwn helaeth a thra chadarn eu furiau a'r esgyrn 
hynny ynghyd ar Calch, sef ydoedd ar ddull Crwnn rhyfedd ei 
faint, ar esgyrn mwyaf yn y Crwnn tu faes a thu fewn Tr crwnn 
hwnnw amrafaelion dai Carchar o^r esgyrn ag oeddynt lai, a 
charcharau eraill dan y ddaear yn leoedd Bradwyr Gwlad. a 
Charchar oeth ag Anoeth y gelwid hynnw er Cof am a wnaethant 
y Cymry a Charadawc eu Brenin er eu gwlad au Cenedl ar yn 
gystal y Tir oeth ar Tir anoeth. ag yn y Carchar hynny y 
dodid a ddelid yn rhyfel yn erbyn Cenedl y Cymry hyd yn ys 
gellid Barn Llys gwlad arnynt, ag os ynghynllwyn y ceffid dai un 
neu arall o^r estroniaid ei losgi, os ynghad ddosparthus ai delid a 
gwelid gwir ar hynny gan farn Llys ei ddadferth yn ol iddeu 
genedl am gymro cymmraint a gaid ar ddadferth am danaw. a 
chwedi hynny carcherid yno bob un a geffid yn fradwr gwlad, a 
lie nas llosgid gan farn Llys, eu cadw yno hyd yn oed bywyd. a'r 
Carchar hynny a dorrwyd lawer gwaith gan y Caisariaid ar Cym- 
ry a gwnaint ar ol hynny yn gadarnach nag or blaen. ag ymhen 
hir amser daeth mall ar yr Esgyrn mal nas gellid cadernyd arnynt 
canys maluriaw a wnaethant yn Ulyf. yna dwyn y dihenydd yn 
weryd Tir ar ag o hynny caid rhyfedd ar gnydau gwenith a haidd a 
phob yd arall dros hir o flynyddoedd. ag felly terfyna. 

2 B 



DRUTWAS ap Trephin a gafas gan ei wraig dri aderyn Llwch 
Gwin a hwynt a wnaent beth bynnag a archai ei meistr iddynt ; 
ac fe osodwyd maes rhwng Arthur a Drutwas, ac ni chai neb 
ddyfod Tr maes ond hwy eill dau, a gyrru ei adar a wnaeth Drut- 
was, a dywedyd lleddwch y Cyntaf a ddel Tr Maes, ac fel yr ai 
Arthur Tr maes e ddaeth chwaer Drutwas oedd ordderch i Arthur 
ac a lesteiriodd Arthur i'r maes, er cariad i bob un o honynt. ac o\' 
diwedd fe ddaeth Drutwas Tr Maes, gan dybio lladd oV adar Ar- 
thur, ac ai cippiodd yr adar ef, ac ai lladdasant. yn entyrch awyr 
ei adnabod ef a wnaethant, a disgyn Tr llawr drwy oernad dostur- 
ia'n y byd. am ladd Drutwas eu Meistr. ac y mae Caniad; Adar 
Llwch Gwin ar dannau a wnaed yr amser hwnnw i goffau hynny 
ac o hynny y cafodd Llywarch Hen y testun i ganu'r Englyn 

Drutwas ap Trephin trin diwarnawd 

Gan drallawd ag orddin 
Adwy a wnaeth gyssefin 
Adar ai lladdodd llwch gwin. 

Llywarch Hen. 


ERYR gynt oedd yn byw ynghoedydd Gwernabwy yn yr Alban. 
a chyntaf erioed oi rywiogaeth ai enw a gaed yno, a gwedi iddaw 
ef ai Eryres Epiliaw hyd ymhen y nawfed ach a thros hynny ym 
mhell a gweled ei Iwyth ai Eppil yn aneirif eu nifer, ag yn gwled- 
ych holl goedydd a Chreigydd Ynys Prydain, bu farw yr hen 
eryres fammog. gan adael yr hen Eryr llwyd yn weddw adwerydd, 
ag ymddifad o gyfallai, heb neb ai cysurai nag ai cynhesai yn ei 
henaint. yna gan drymder bryd a meddwl a thristwch calon 
meddwl a orug mai goreu fyddai iddaw briodas a hen weddwes 
adwerydd gyfoed ai hunan. a chwedi clywed son am hen ddylluan 
Cwmcawlwyd ym Mhrydyn efe a gymmerth ar dyb y gallai honno 
ymgyfaddef ag ef a bod yn ail briawd iddaw, ond efe ni fynnai 

* O Lyfr Mr. Cobb, medd lolo Morgan wg. 


ddadryw a llwgr ar ei waed a difwynaw ei eppil o gael plant o 
heni, a dodi lledryw a lledach ar ei genedl. Goreu gan hynny 
meddai ef wrtho ei hunan imi ymholi ac ymofyn gan y rhai ydynt 
hyn na mi, am oedran y ddylluan. er gwybod pa un ai amgen ei 
bod dros ben oedran planta ; a hen gyfaill oedd iddaw hjn nag ef 
ei hunan a hwnnw Hydd Rhedynfre yng Ngwent, myned attaw a 
orug, a gofyn oedran yr hen ddylluan ar hydd ai attebai fal hynn 
dywel fy nghar am cyfaill y dderwen honn a orweddaf wrthi nid 
yw amgen yr awr honn na hen GelfFeinyn marw heb ddail heb frig 
ami. eithr cof gennyf ei gweled yn fesen ar frig Brenhinbren y 
gelliwig honn. a thyfu yn dderwen a wnaeth a thrichanmlynedd y 
bydd derwen ar ei thyfiant, a chwedi hynny trichanmlynedd yn ei 
grym ac ar ei goreu. a gwedi hynny trichanmlynedd ar ei meth- 
iant cyn marw. ac ar 61 marw trichanmlynedd yn darfod ir ddaear. 
ac y mae dros drigain or cant diweddaf wedi cerdded ar y dderwen 
honn. a hen y gwelais Tr ddylluan er y cof cyntaf gennyf. heb ar- 
wybod immi a wyddai am ei hoedran o'm cenedl fy hunan na golwg 
o iau arni nag y sydd yr awrhon. Ond y mae hen gyfaill ymy 
sydd hyn o lawer na myfi. Gleisiad Llynn Llifon yw hwnnw, dos 
atto, odid nas gwyr ef ryw gyfarwyddyd am oedran a helynt yr 
hen ddylluan. Myned hyd attaw a wnelai yr Eryr, a gofyn iddaw 
gyfarwyddyd am y ddylluan. ar Gleisiad ai attebai fal hynn, rhif 
y cennynau ar gemmau sydd arnaf, ac at hynny rhif y gronynnau 
sydd yn fy mola y sydd arnaf o flwyddrm oedran. ac er eitha cof 
imi hen gyheurath oedd y ddylluan, ac nid i neb om cyfeillion ag 
oedd yn ei llawn oedran pan oeddwn i yn ieuangc na chof na chlyw 
am ieuenctid y ddylluan nag ychwaith am ei phlanta hi. ond y 
cydymaith immi y sydd hyn o lawer na mi, hwnnw yw mwy- 
alch Cilgwri. dos attaw, odid nas gwyr am y ddylluan du hwnt Tr 
cof a'r gwybod sydd gennyf fi dos atto a gofyn iddaw. myned a 
wnafr Eryr, ac a gafodd y fwyalch yn eistedd ar garregyn bychan 
o gallestryn caled iawn ac a ofynnes oedran a helynt y ddylluan, 
a'r fwyalch a'i attebai fal hynn. gwel yma bychaned y garreg 
fechan y tanof, nid mwy hi yr awr honn nag a gymmer bachgenyn 
saithmlwydd yn ei law, ag mi ai gwelais yn Iwyth trychant gwedd 
o'r ychain mwyaf. a thraul ni bu arni erioed ond o'm gwaith i yn 
sychu fy mhig arni unwaith bob nos cyn myned i gysgu. ac yn 
taro blaen fy adain arni bob bore gwedi y desgynnwn arni o ber- 
fedd draenfrig, a thros bob cof gennyf rifedi blynyddau'm hoedran, 
er hynny nid adnabum i . y ddylluan yn iau im barn am golwg i 
parth a welid arni nag yw hi y dydd heddyw, ac ni chlywais 


erioed gan un om ceraint y son lleiaf am gof oi phlanta hi. Ond y 
mae un sydd h^n o lawer na myfi a hyn na'm tad herwydd a 
glywais, a hwnnw y llyffan Cors Fochno yngheredigion, dos a 
gofyn iddaw ag onis gwyr ef, ni wn i am neb a wyr. Myned a 
wnai'r Eryr hyd yng Nghors Fochno a chyffwrdd a'r llyffant yno. 
a gofyn iddaw oedran y dylluan. a'r llyfFan ai attebai. ni fwytiais 
i erioed amgen o fwyd na phridd y ddaear, ac ni fwyttiais i erioed 
hanner fy nigon. a gwel di*r bryniau mawrion y sy^n amgylch y 
y gors honn. y maent yn sefyll ar a welais yn dir gwastad, ag nid 
oes y gronyn lleiaf ynddynt ond a ddaeth yn dom o'nghorph i, a 
bwytta cyn lleied rhag ofn darfod ar bridd y ddaear cyn fy marw. tu 
hwnt i bob cof i mi fy mhynyddau er yr awr am ganed, nag ych- 
waith er y cyntaf o beth ar gof a gwybod immi. er hynny hyn o 
lawer na mi yw'r ddylluan heb olwg yn y dim lleiaf o wedd ieu- 
enctid arni. eithr yn hen wrach Iwyd, yn gweiddi Ty hwt ty hw y 
coedydd yn hirnos gauaf. yn dychrynu plant bychain ac yn torri 
ar hynn pob un. ac nid oes immi gof ag ni chefais i glyw er ioed 
am ei phlanta eithr am a welais i hen wrachiod ymhell dros ben oed- 
ran pob planta oedd yr ieuangaf o'i merched a hefyd o^i hwyron ai 
gorwyron. yna r Eryr a weles y galla ef ei phriodi ai chymmeryd 
attaw yn gywely heb ddwyn ar ei genedl na llwgr na lledryw. na 
lledach na llediaith. ag felly y bu. ag o garwriaeth yr hen Eryr y 
cafwyd gwybod pwyr hynaf o greaduriaid yn y byd, sef ydynt, 
Eryr Gwernabwy. a Hydd Bhedynfre a Gleisiad Llynn Llifon. 
a mwyalch Cilgwri. a Llyffan Cors Fochno, a Dylluan Cwm Caw- 
Iwyd, ag nid oes namyn y Grwn Tir yn hyn nag wynt o bethau 
a gawsant ddechreuad yn oes y byd hwnn. 
ag felly y terfyna. 


MIHANGEL wrth orchymmyn Duw a ddangoses i Bawl Abostol 
boenau UfFern mewn gweledigaeth. Yn gyntaf fo welai Bawl 
brennau tanllyd o faes Forth Uffern, a llawer o bechaduriaid yn 
poeni yn crogi wrth y prennau hynny ; rhai wrth eu dwylaw, 
rhai wrth wallt eu pennau, rhai wrth eu traed, rhai wrth eu ta- 
fodau, rhai wrth eu breichiau. Ac eilwaith ef a welai ffwrn danllyd, 
a saith ddialedd yn dwyn saith liw ynddi, a phechaduriaid yn 
poeni ynddynt, a saith ddialedd o bob ty iddo : cynta oedd Eira, 
yn ail oedd /#, y trydydd oedd Tan, y pedwerydd Gwaed, y 


pummed Nadroedd^ j chweched Cessair, j seithfed Sawyr brwnt. 
Ac yn ffvvrn danllyd honno ydd oeddyd yn taflu eneidiau pechad- 
uriaid ni wnaethant eu penyd yn y Byd yma dros eu camweddau 
a'u camweithredoedd, sef y rhai nid edifarhasant ; yno yr oeddyd 
yn dodi pechaduriaid mewn poenau yn ol eu gweithredoedd, ac yn 
ol y modd yr haeddasant yn y Byd hwn ; ac yno rhai oedd yn 
wylo, rhai yn udo, rhai yn ochain, rhai yn llosgi, rhai yn deisyf 
angau ac heb ei gael, canys ni hydd marw Enaid Dyn byth mewn 
lie pryderus ; pryderus yw Uffern lie mae tristwch llawenydd, lie 
mae blinder tragywydd, lie mae tristwch calon, lie mae amlder o 
ddrygioni, lie mae blinder ar Eneidiau, lie mae rhod danllyd a mil 
o sidelli ynddi, a gormes uffernol yn ei throi fil o weithiau yn y 
dydd a'r nos, ac ar bob tro y mae hi yn llosgi mil o eneidiau. wedi 
hynny fo a weles Pawl afon fawr greulon, a llawer o gythreuliaid 
ynddi fal pysgod yn y mor yn llyngcu Eneidiau heb fesur, a 
hynny yn ddidrugaredd, fal Bleiddiau yn lladd defaid ; ac ar yr 
afon honno y mae pont, ac ar hyd y bont honno yr a eneidiau y 
bobl dda gywiriaid, a hynny yn ddibryder, a thros y bont y 
cwympa y rhai drwg ffeilsion ynghanol y llif, a phawb yn boddi 
yn y llif hwnnw, yn ol eu gweithredoedd ; ac y mae llawer lie 
drwg i aros fel y mae Duw yn dywedyd yn yr Efengyl. "Rhwym- 
wch hwy yn Sabyrniaid" a'u poeni, nid amgen na phawb at ei 
gyffelyb ; y Gwyr a dorres eu priodasau, ar Gwragedd a wnaeth- 
ant y cyffelyb ; y treiswyr at y treiswyr eraill. y rhai drwg at y 
rhai drwg eraill, yr occrwyr at yr occrwyr eraill, y putteinwyr at 
y putteinwyr eraill ; yno y gweles Pawl lawer o eneidiau yn y 
llif hwnnw. rhai hyd ymhen eu gliniau, rhai hyd eu gwregysau, 
rhai hyd ymhen eu hysgwyddau, rhai dros eu pennau, pawb fel yr 
haeddodd, ac yno wylo ac udo, a chan mil o gythreuliaid yn eu 
gwatwor a chroch chwerthlef ysgyrnyglyd, a chan yr adlef yr holl 
uffernoedd yn un waedd fawr ofnadwy. yna y gweles Pawl un ai 

yno y gofynnes Pawl beth oedd hwn? heb yr angel drygddyn 
oedd, ac ni chadwes ef gyfreithiau Dduw. anniwair oedd ei gorph 
a ffals ei air a'i weithred. ai feddwl, a chybydd o^i dda, a bradwr a 
balch, am ddrwg fuchedd efe a oddef beth direswn o boenau, o 
ddydd y Farn allan : ac yna yr wylawdd Pawl, yna y dyfod yr 
angel pam yr wyt yn wylo? ni welaist etto mor poenau mwyaf ag 
y sydd yn Uffern, ac yna y dangosodd iddo bwll uffern dan saith 
glo. ac yno y dyfod Mihangel saf hwnt ymhell, ni elli oddef y 
trymsawr y sydd yn codi o'r pwll hwn, a phan agored safn y pwll 


fe godes drygsawr o hono yr hwn oedd orthrwm o'r tu hwnt i 
holl boenau uffern. yno y dyfod yr Angel, pwy bynnag a fwrir Tr 
pwll hwn ni bydd cofFa am dano gerbron Duw. heb y Pawl pwy a 
fwrir ynddo \ heb yr Angel, y sawl ni chredodd Tr Arglwydd lesu 
Grist, ac ni chredodd ei ddyfod ef mewn cnawd o had yr yspryd 
glan, ai eni o Fairforwyn, ac ni chawsant fedydd na chymmun 
Corph Crist, nac un o rinweddau yr Eglwys, wedi hynny fe welai 
Bawl mewn lie arall, Wyr a Gwragedd a gwiberod a nadroedd yn 
eu bwytta hwy. yr oedd yr eneidiau yno ar eu gilydd fel y defaid 
yn y Hong, ac yr oedd cyn ddyfned y man hwnnw ac o^r nef i'r 
ddaear ; ac yna clybu oerlefain mawr, a thrwm ocheneidio ; ac yr 
edrychodd Pawl i fynu ac i wared, ac yno y clybu enaid pechadur 
rhwng saith o Gythreuliaid yn llefain ac yn udo, ar dydd hwnnw 
y gwahanasai ef oddiwrth y corph, ac yno y gwaeddodd angylion 
Duw ar yr enaid hwnw, och y druan beth a wnaethost ti yn y 
byd yma ? heb yr Ormes gwyl di yr Enaid yma, pa wedd y torres 
ef orchymynion Duw, ac yna y darlleawdd ef mewn llyfr ei weith- 
redoedd drwg, ac ai barnes ef ei hunan yn golledig : yna y cym- 
merth y Cythreuliaid ef yn ei cigweiniau ac a aethant ac ef Tr 
tywyllwg pellaf, lleV wylo ac ysgythru a chrynnu dannedd, ac 
yno y dywedodd yr Angel wrth Bawl, cred di, a thi a geffi mai 
mal y gwnel dyn y ceiff, wedi hynny fo ddaeth Engylion ac Enaid 
dyn cywir gwirion ac a aethant ac ef Tr nef; ac yno y clybu Bawl 
lais mil o Filoedd o angylion yn canu o lawenydd, " Bydd lawen 
canys ti a wnaethost ewyllys dy Dduw," yno dyfod yr Engylion 
"codwch ef ger bron" ac yno y darllenodd ei weithredoedd, ei 
weithredoedd da ; wedi darfod hynny fo ddug Mihangel yr enaid 
hwnnw i Baradwys, lle'r oedd y saint oil, ac yno yr oedd gwaedd 
o lawenydd gael yr Enaid hwnnw attynt hwy fel pei crynnei Nef 
a daear, yna y gweddiodd y pechaduriaid a oeddynt mewn poenau, 
ac a ddywedasant fal hynn " Mihangel Archangel, a Phawl Abos- 
tol Crist, Gweddiwch drosom ni ar Dduw" Heb y Mihangel chwi 
a ddylasech weddio tra"r oeddych ar dir gobaith, ond weithian hi 
aeth yn rhy hwyr, canys barnau Duw ydynt mal yntau yn ang- 
hyfnewidiol, a lle f y syrthio y prenn yno yr erys. Chwithau Grist- 
nogion da wedi clywed y poenau, sCr perygl sydd arnoch ; trowch 
eich Calonnau at Dduw, fal y galloch deyrnasu gydag ef yn oes 
oesoedd. Amen. 

Ac felly terfyna. 



DAU Frenin a fu gynt yn Ynys Prydain, sef oedd eu henwau 
Nynniaw a Pheibiaw, ar ddau hynn yn rhodio'V meysydd ar un 
noswaith oleu serenog, ebe Nynniaw, gwel paryw Faes helaeth a 
theg y sydd gennyf fi ! ymha le y mae ? ebe Peibiaw. yr toll 
wybren, ebe Nynniaw, hyd eitha golwg a therfyn : gwel dithau, 
ebe Beibiaw, y maint y sydd o dda a defaid gennyf fi yn pori dy 
faes di ! ymha le ebe Nynniaw y maent ? yr holl ser a well di, ebe 
Beibiaw. yn aur tanlliw bob un o honynt, ar lleuad yn fugail 
arnynt ac yn eu harail ! ni chant ddim aros yn fy maes i, ebe 
Nynniaw. hwy a gant ebe Beibiaw ; na chant ebe'r un, cant ebe'r 
Hall, wers tra-gwers. onid aeth hi yn gynnen gwyllt a therfysg 
rhyngddynt. ac yn y diwedd o ymryson myned i Eyfel ffyrnig. 
oni laddwyd gosgordd a gwlad y naill sCr Hall yn agos oil yn yr 
ymladdau : a chlywed a wnaeth Ehitta Gawr Brenin Cymru maint 
y galanastra a wnaethant y ddau Frenin amhwyllgar hynny a 
bwriadu a wnaeth efe dwyn cyrch a gosod yn eu herbyn, a gwedi 
myned wrth Farn a Ehaith ei wlad ai osgorddion, cwnnu a wnaeth- 
ant. a myned yn erbyn y ddau Frenin amhwyllgar, a aethant fal 
y dywespwyd, wrth ddifrawd ac anraith. gan ddychymygion o 
wallgof, au gortrechu a wnaethant. ac yna torri ymaith eu barfau 
a wnaeth Eitta ; a phan glybu y rhai eraill o wyth brenin a'r hu- 
gain Ynys Prydain y pethau hynn, ymgynnull a wnaethant eu 
holl osgorddion, er dial sarhad y ddau frenin eraill a ddifarfwyd, 
a dwyn cyrch a gosod ar Eitta Gawr ai wyr. ac ymladd glewdaer a 
fu o bob tu. ond Rhitta Gawr ai osgordd a gawsant y maes. 
" Llyma fy mawr inneu ! ebe Eitta, ac yna difarfu yr holl fren- 
hinoedd eraill yno a wnaethant ef ai wyr. A Brenhinoedd yr holl 
wledydd eraill cylch ogylch a glywsant ac er dial sarhad y Bren- 
hinoedd a ddifarfwyd. ymarfogi yn erbyn Ehitta gawr ai wyr a 
wnaethant. a thaer a glew y bu'r ymladd, ond Rhitta ai wyr yn 
ennill y maes yn bensych. "Llyma'n maes helaeth a theg ninnau ! 
ebe Ehitta, a difarfu'r holl Frenhinoedd yno a wnaeth Eitta ai 
wyr. Llyma'r anifeiliaid a borasant fy maes i ebe Ritta wrth y 
Brenhinoedd amhwyll yno. " ac mi ai gyrrais hwy allan oil. ni 
chant bori fy maes i." a gwedi hynny y cymmerwys Eitta yr holl 

* Lyfr laco ab Dewi, medd lolo Morganwg. 


farfau hynny. ac a wnaeth o honynt ysgin helaeth o benn hyd 
sawdl. a gwr oedd Ritta gymmaint ar ddeuwr mwyaf a welwyd 
erioed. a gwedi hynny y gwnaeth efe ai wlad yn gyntaf ar a 
wnaethpwyd erioed oi bath. Drefn a deddf wrth gyfiawnder a 
phwyll rhwng Brenin a Brenin, a Gwlad a Gwlad, yn holl Ynys 
Prydain, a'r Werddon, a Llychlyn, aV Almaen, a Thir Gal, ar 
Ysbain ar Eidal. a phoed fyth y cadwer y drefn ar ddeddf honno 
er gwrthladd y cyfryw Frenhinoedd a soniwyd am danynt rhag 
myned o honynt i Ryfel mwyach lie na bo na rhaid na chyfiawn 
yr achos. Amen, a phoed felly y bo dros fyth. 

Ac felly y terfyna chwedl Rhitta Gawr. 


MAB gwreng yn caru merch larll y Clar, hi nis mynnai (am 
nad oedd oludog, myned i ben y ffordd fawr a gwilied ysgogyn 
Arlwydd y Cyfoeth yn dychwel o gynnull arian ei Arlwydd tua'r 
Castell ai ladd a chymmeryd ei arian, dangos y Fath, ar Riein yn 
ei briodi, cynnal Gwledd anrhydeddus a gwawdd goreuon y wlad 
iddi a gwneuthur yn llawen hyd yr eithaf, Yr ail nos honno ym 
myned yn ansawdd priodas a phan lawenaf clywed llaferydd, 
Gwrando'n glustfain a deall, Dial daw ! Dial daw ! Dial daw ! 
deirgwaeth gofyn pa bryd? pen y nawfed ach ebe'r llaferydd, dim 
achos i ni ofni pawb o hano ni dan y ddaer ymhell cyn hynny 
ond byw er hynny a geni goresgynnydd iddynt, goresgynnydd 
arall Tr gwr a laddwyd a hwnnw yn gweled pen y cyfnod yn 
ymweled a Chynffig. yn fab ieuanc ymarweddbwyll a bonhed- 
igfoes a bwrw golwg ar y ddinas ai gwychder heb un yn medd- 
iannu na chwys na chell ond Epil y lleiddiad ag ynteu yn fyw ei 
hunan a'i wraig, ar ganiad y Ceiliog, clywed lleferydd dial daeth, 
Dial daeth. dial daeth ar bwy y daeth ? ar a laddwys fy nhad o'r 
nafed ach! cwnnu mewn dychryn, myned tua'r Ddinas dim iddei 
ond llynn mawr, ag ynddo uwchlawV wyneb dri phen sawell yn 
mygu ar mwg yn edafwr drewllyd, ar wyneb y dwr menig y gwr 
a laddwyd ar eu nawf at draed y gwr ieuangc, eu cwnnu a gweled 
enw ag arfau a laddwyd a llafar gan gwawr yn moliannu Duw 
a myrddiynau cerddi nefolion. ag felly Terfyna. 



A FYNNO wybod wrth Ddywiniaeth cymmered gyngor ag addysg, 
a gwnaed yn ei 61. 

1. Cared Dduw ai holl galon. ai holl sercli. ai holl egni, ai 
holl ddeall. a holl gynheddfau ei enaid, ai holl ymgais, parth y 
rhain 611. 

2. Cared ei gymmodog ai holl ynriiau cyn belled ag nas torro 
hynny ar ei gariad tuag at Dduw 

3. Ymryddhaed oddiwrth oil ag a allo ef ei feddwl, a hyd 
eitha deall a fo er lies a diddanwch neu unryw raneboddiaeth byn- 
nag iddo ei hunan nac i a garo ; ag yn unwedd ymryddhau oddi- 
wrth y peth a ofnai ag nas carai erddo ef ei hun ag erddynt a 
garai ; yn y modd ag nas gellid ar feddwl unpeth o'r byd a fai a 
chwennychai nag a ymwrthodai iddo ef ei hun nac i a garai, na 
dim ar ddeall a ddymunai ar a angharai o ddyn nag o beth. 

4. Bydded wr Deddfol a Dedwydd o reddf a Chynneddf. a dwyf- 
awl o gydwybod, a dedwydd ynni'awl. 

5. Bwried ystyr a phwyll ar a welo yn y byd gan ymolrhain 
au bonedd au magwriaeth, au cerddediad, au peirioldeb, au diw- 
eddiad, ac edryched a ddaeth, y sydd, ag a ddaw o honynt. 

6 Yna efe a ddeall y peth a fo da, a'r peth a fo drwg, y peth a 
weddai fod, a'r peth nas gweddai, a phob iawn a chyfiawn, a phob 
cam ag anghyfiawn a phob cam a phob cymmwys ar air meddwl a 
gweithred. a phob lies a phob afles, a phob hardd a phob anhardd, 
a phob berth a phob anferth, a phob gwir, a phob celwydd, a phob 
cariad a phob cas, a phob llwydd, a phob aflwydd, a phob gwan a 
phob cadarn, a phob dechreu a phob diwedd, a phob ymmod a 
phob gorphwys, a phob bod a phob anfod, a phob adfod a phob 
darfod, a phob galledig a phob analledig, ac o ddeall a gweled ag 
ystyriaw hynn oil o bethau. efe a wel a ddylai fod ag a ddylai 
ddyfod, ag ag a ddylai adfod, ag a ddylai ddarfod, ag a ddylai gydfod, 
ag a ddylai orfod. ag o weled a ddylai efe a wybydd a ddylai fod, 

2 c 


ag o wybod a ddylai fod, ar amser j dylai fod, ar modd y dylai 
fod, ar achos y dylai fod, efe a wybydd a wna Duw, canys ni wna 
Duw ond a ddylai fod a'r modd y dylai fod a'r pryd y dylai fod, 
nag yn amgen o fodd nag y dylai fod, nag ym modd ond a ddylai 
fod, ag yn yr amser y dylai fod, ag yn nosparth y dylai fod ; ag 
o wybod a gweled a deall a wna Duw, modd a phryd y dylai fod, 
efe a broffwyda a ddylai fod, ag a fydd, ag ni feth ar ei fod ai 
hanfod, yn ei le ai amser dyladwy. 

Ag mal hynn y cawsant y proffwydi santaidd wybodaeth am a 
wnelai Dduw, ag ai prophwydasant. ag yn yr un modd y cawsant y 
Beirdd o Broffwydi ymhlith y Cymry yr wybodaeth honn, ag a 
broffwydasant ddamwain, a thynged, a helynt. eu Cenedl hyd 
ddydd brawd. a Duw a rotho'r wybodaeth honn i bob Bardd o 
Gymro, oi ddirfawr rad ai ddawn, ag i bob Cymro arall, mal y 
gwnelo parthei hun ai genedl herwydd ewyllys Duw ymhob 
daioni Amen fyth. 

A honn a elwir Gwers Gildas broffwyd ag efe ai dywawd ger- 
bron Beirdd Ynys Prydain lie ydd aethant yngorsedd i broffwyd- 
aw a ddelai ar y Brenin Arthur ag ar genedl y Cymru. 


GWEDI goresgyn o'r Gwyddelod wlad Fon ag arfon a'r Cantref 
ag eraill wladoedd yng Ngwynedd Yspaid trichant a naw a'r 
hugain mlwydd daeth ar y Cymry ymgais a chyfnerth y gan 
Frenhinoedd Gorwlad, a'r gyrru allan y Gwyddelod. a'r Brenhin- 
oedd hynny a ddaethant ynghyd lie y gnotteynt o brifarfer, nid 
amgen no Chaerllion ar wysg ym Morganwg ag yno myned yng- 
hyngor, a gwedi hir ymddadlu, nis gellid arfeddyd am nas Gellid 
Braint gwlad ar a wnelai ryfel adoresgyn ar y Gwyddyl. Yna 
Tybiawn mab hynaf Cynneddaf wledig Brenin y Gogledd a ddy- 
wed fal hynny. Lie nis gellir Braint Gwlad Bid iawn braint arfau, 
ag ymarfollynt wyr ieuainc dyledog o brif deuluoedd Cenedl y 
Cymry, a dygent gyrch a gosawd ar wladoedd y Gwyddyl gan eu 
lladd a'u gyrru ar fib drwy for, a rhodder Teyrnedd Tr Tywysog 
awnelo hynny ar y wlad y gorfeddo. a Brenin Caerllion a wran- 
dawes yn llawen ar y mab ieuanc yna dywed Tyb iawn dy dyb di, 
Bid Tybiawn dy enw bid ym mraint Teyrnedd Ynys Prydain a 
wneler yn llwrw a fernaist, a myned yn eu cynghor a wnaethant, 
a phwy ond meibion Cynneddaf wledig yn ymgymmeryd a'r gor 


chestion, a gyrru'r Gwyddelod a wnaethant, ag ar y gwledydd a 
ddaresgynasant rhodded iddynt i bob un ei Deyrnedd. ag fal 
hynny y cawsant wehelyth gyneddaf weledig braint Teyrnedd ar 
wledydd Cymry a diffawd yr hen wehelythoedd a fu cyn no hynny 
am nas gallyant Gadw eu cyfoetheu rhag gormes Estron. ag nid 
aroses yn e'u Braint namyn Gwehelyth Brenin dyfedd ag un 
Gaerllion sef honno gwehelyth Bran fendigaid ap Llyr Llediaith. 
ag Urien ag yno Urien Rheged yn Ben hynaif a ddodes Gadernyd 
ar a wnaethpwyd yn nghyngor Tybiawn. 


ARFER Tywysogion Cymru ,oedd pan ymgydwelaint a'u gilydd 
mewn Gwledd Rial, oedd galw y naill a'r Hall Gerfydd enwau 
Gwledydd, sef, Dinefwr, Aberffraw, Mathrafal, Morganwg a 
Maelienydd, a Gereinwg. Un amser yn y Llys Wen ar Wy a Mor- 
gan ab Ithel o Forganwg yno heb na chad na gosgordd gydag ef. 
rhai ai bychenynt achos hynny ai farnu yn dlawd, a dechreu son 
am eu gosgorddau Arfogion, a chadarned pob un pei a gelyn y 
cyffyrddai ar ei ymrawd, a phob un yn wych ei ansawdd yn ei 
ODEB ei hunan. a gwedi son ag un ag eraill. a gweled Morgan yn 
ddilafar, gofyn iddaw a wnaeth Anarawd Gwynedd pa beth a wedi 
di Morganwg. ebe Morganwg, gallaf dramwy fa ngwlad man y 
mynnwyf heb ofni gelyn gallaf hynny yn eich gwledydd chwithau 
un ag eraill, gallaf Gymru a Lloegr, a gadael fy nghywiriaid bob 
un yn ei fan ai ansawdd, heb na galw na gormes arnynt, ond os 
cam a gaf man y bwyf, braidd ei glywed gan fy nghywleidiaid. 
cyn au gweler yn arfog ag ar ymrawd parth y bont am camwedd- 
aint. a dial arnynt, pa raid gosgordd i frenin fiyddloniaid ai carant. 
Tydi dy wala ebe Hywel dda. cymmer y blaen gennyf ag er mwyn 
Duw a pho daioni danfon attaf Tr Ty Gwyn ar Daf ni waeth ba 
ddeuddeg o'r Doethion Morganwg. a hynny a f u a Blegywryd ei 
frawd yn benymbwyll iddynt. lie bu mawr eu clod am ddoethineb. 
ag o hynny hyd heddyw Gair cyfarch Beirdd Morganwg. Duw a 
phob daioni. a gair Deheubarth Galon wrth galon, a gwedi hynny 
dodi ar Bywys A laddo a leddir. a Grufiydd ap Gynan a ddodes 
ar wynydd lesu. a Gereinwg, un car ymhen cant cadarn. 
Gwel Cyfrinach y Beirdd. 

Cyn no hynny nid oedd Cadair ar Gymry namyn un Gaerllion 
ar Wysg. 



FAL hynn j mae mewn llawer Llyfr am Frad Madawc Min 
Esgob Bangor, (Gwel achau 15 llwyth Gwynedd.) 

Madawc Min, ap Cywryd, ap Ednywain Bendew Brenin Teg- 
eingl, Efe a wnaeth frad y Tywysawc Llywelyn ap Seisyllt, ag o 
hynny y lias Lywelyn ; a chwedy hynny yr Un Madawc Min a 
wnaeth frad y Tywysawc Gruffudd ap Llywelyn ap Seisyllt, er 
gwerth tri chan pen gwartheg a gafas ef ar addaw am ei frad gan 
Harallt Brenin y Saeson. a gwedi llwyddaw yn ei frad Harallt ni 
thalai iddo y Gwartheg Yna Madawc a aeth mewn llong ar oddeu 
Tre Ddulyn yn y Werddon, ond boddes y llong heb golli bywyd 
o neb namyn Madawc Min, ac fal hynny y digwyddawdd dial 
Duw arnaw am ei frad, a phoed felly y bo i bob Bradwr gwlad a 
Brenin yn yr holl fyd. A gwr Gymmaint eifystryw ai ddichell 
oedd y Madawc hwnnw fal y daethpwyd i alw Madawc a madyn 
ar Lwynawc, sef mwyaf ei ystryw o^r holl wyllt filod yw Llwynog, 
a Bradgaraf o^r holl Fradwyr. Madawc Min 


GRUFFUDD ap Meredydd Gethin ap yr Arglwydd Rhys a fu yn 
Arglwydd Caerllion ar wysg a Chyfoeth Meredydd Ac efe a 
wnaith gastell Machen yng Nghaerllion, ac efe a fy yn Arglwydd 
Llanymddyfri a Thai y Llechey, ac efe a wnaeth Gastell Llanym- 
ddyfri, ac yn y Castell hynny y bu ef farw ar nos wyl Veir yn 
Awst ac a gladdwyd yn Ystroed Fflyr, a mam Gruffudd ap Me- 
redydd Gethin oedd Wenllian Vch Syr lorwerth ap Owain Wan 
Arglwydd Caerllion ar wysg. 

Meredydd ap Gruffudd ap Meredydd Gethin Arglwydd Cyf- 
oeth Meredydd a Chaerllion ar wysg a wnaeth y Castell Newydd 
ar wysg. Mam y Meredydd hwnnw oedd o Lann Ayron 

A Syr Morgan ap Meredydd oedd ei fab yntey o Vch Gadwgan 
ap Madoc Arglwydd Maesyved o Vch Phe ap Meyryc ap Gwas 
Teilo o Went Gwraic Syr Morgan ap Meredydd oedd Grisli verch 
Dafydd ap Meyryc o Went, ac or Grisli honno by Merch i'r Syr 
Morgan hwnnw a elwid Angharad ferch Morgan yr hon Vch y 
canwyd yr Englyn hwnn iddi. 


Hawdd fyd iawn wryd wen eirian yng Nghaer, 

Angharad ferch Morgan 
Lliw rydd ayr, llaw rodd arian 
Llwyr oreu merch lliw'r eiry man. 

Ar Angharad honno oedd mam Morgan ap Llywelyn, ap Llyw- 
elyn ap Ifor, *difiyg dalen yma yn 

Llyfr Coch Pant Lliwydd. 


IEUAN Gethin ab leuan, ab Lleison ab Rhys ab Morgan Fy- 
chan, ap Morgan Arglwydd, ap Caradoc, ap lestin, ap Gwrgan 
Tywysawg Morganwg a Gwent a Gwyr. 

leuan ap leuan Lleison a fu gydag Owain Glyndyfrdwy yn 
torri Cestyll y Twyllbendefigion ym Morganwg, a phan aeth y 
dydd yn erbyn Owain a gorfod arno fyned dan gel a Chudd. gorfu 
hefyd ar leuan ap Lleison fyned yn wr eel a chudd hyd Fon at hen 
gyfaill cad iddaw, ar holl amser y bu ef yno ydd oedd y Brenin 
Harrier Bummed yn lladd ag yn gormesu pob un a fernid yn gy- 
mhlaid ag Owain, ond ymhen tro cyttunwyd rhwng y Cymry ar Bre- 
nin ymiawnhau er arian au Gwerth yn wartheg a defaid a daoedd 
eraill. Yna ydd ymiawnhawyd dros leuan ap Lleision sef Cant o 
bennau Gwartheg a deucant o ddyfaid, wedi hynny efe a ddaeth 
adref, ag ymhen amser wedi hynny fe fynnodd y Brenin ladd lla- 
wer oV Cymry am nas gallent dalu'r iawn nag yn arian nag yn 
werth. achaws eu tylodi, a hynn yn dyfod i glyw leuan ap Lleison 
efe a ddywad y ddiarhebgoel hon, sef. 

Tri pheth nid ebrwydd au gwelir, yn sych ; Mawn Mon, Gwae- 
lod Llyn Tegid, a dwylaw Gwaedlyd Hen Harri Can, sef Harri 
Can y Galwai'r Cymry Harri Frenin y pummed. a myned a 
wnaeth y goel honn ar gof a llafar Gwlad ag y mae hyd heddyw. 
(Llyfr Mr. Bassett, o Lann y Lai.) 


[0 Ysgriflyfr y Parchedig Roger Williams : sef casgliad a 
* Synniad lolo Morganwg yw'r uchod, ar wall yr ysgrif. AB IOLO. 


wnaeth o bethau amrafaelion, ond yn fwyaf neillduol, Achau, 
rhwng 1600 ac 1622. AB IOLO.] 

BYS Brydyth o lanharan or ty ym maelen kynllan a little 
Byver of that name wher levan gitto ap leva yscolaige dyd dwell, 
o Eys brydyth y bu Bychard ap Rys, y Bychard y bu lien ap 
Bychard, yr hwn y elwid yn lewis morganwg yng wynedd- 

Ve vy vab arall y Eys brydyth a elwid leva ap Eys, y levan 
ap Eys y bu tho: ap leva ap Eys, yr hwn elwid torn ap leva ap 
Eys gwndidwr, ag oeddyn trigo yn Handy dwg 

Eys brydyth had a sonne named Eychard, y e sayd Eychard had 
a sonne named lien ap Eychard, the w ch lien ap Eychard was was 
named lewis morganwg in north wales* 

The sayd Eys brydyth had another sonne named levan, the 
sayd levan had a sonne named Thomas the Thomas was comonlye 
called Tom ap levan ap Eys gwnditor and he dyd dwell in Ty- 
thigtow otherwyse called in welshe llandydwg 

Lien ap Eychard ap Eys Brydyth o lanharan* 

Thomas ap levan ap Eys Brydyth o landydwg 

lien ap Eychard, and Thomas ap levan were Coossine germans. 


[Llyfr Thos. Hopcin o Langrallo ; lie, gwedi enwi fal uchod, yr 
ychwanegir fal hynn. AB IOLO.] 

I leuan ab Ehys Brydydd y bu fab arall a elwid Gruffudd, a 
chan lawer efe a elwid Gutto ab leuan, Prydydd ynteu hefyd, a 
mab iddo yn byw yn awr ym Mlaen Cynllan a elwir leuan Gutto 
leuan ysgolhaig, a leuan Ysgolhaig, a chan eraill leuan Gruffudd 
y gelwir ef. Gwr ysgolheigaidd a doeth o leithydd a Phrydydd. 


Ehys Brydydd o Lanharan oedd yn byw yn y ty ym Mlaen 

Dau fab oedd i Eys Brydydd, un Ehisiart ap Ehys Brydydd, a 
hwnnw yn Brydydd, ag efe oedd Athraw lorwerth Fynglwyd, ag 
yn byw yn y Merthyr Mawr. ai fab ef oedd Ehys ab Ehisiart 
Brydydd, o'r Wig. 


Ail fab i Rys Brydydd oedd leuan ap Rhys Brydydd, ag ym 
Margam ydd oedd ef yn byw. efe a fu yno yn fynach, ond achaws 
ei gyfrif yn anffyddlon efe a droed i maes o'r Fonachlog, Ag a fu 
yno wedi hynny yn Dal tir ag yn briod ag iddaw blant a gorfu 
arno efe ai blant fyned oddyno achaws Syr Matthew Caradog o 
Abertawy, efe aeth i Ferthyr Cynon ym Mrycheiniog lie bu yn 
hir ag a ddaeth wedi hynny i Langynwyd i fyw ag a fu'n cadw 
Ysgol yno. ydd ef yn Brydydd a Chwndidwr da. 

I leuan ab Rhys y bu fab a elwid Thomas ab Ifan ab Rhys, ag 
yn gyffredin Twm Ifan Pys, fe fu yng Ngharchar yng Nghastell 
Cynffig gan Syr Matthew Caradawc wedi hynny fe roddes Syr Mat- 
thew iddaw ei ryddyd, ag a ddodes dir dan ei law ef yn rhywle yn y 
gymmydogaeth hynny. bu wedi hynny yn byw ym Margam. A 
gwedi hynny yn Llangynwyd. ag yn ei henaint fe ddaeth i fyw i 
Landidwg, ag a dreulws ei ddyddiau diwedd ym Margam. ydd 
oedd ef yn Brydydd da o Deuluwr a Chwndidwr, ag achos ei fod 
o^r ffydd newydd, efe a gafas lawer am ei benn. a chasineb gan 
fwy na mwy. efe a fu fyw i oedran Mawr, canys efe ddywed ar 
Driban fal hynn. 

Un mil chwech cant yn gywrain, 
A phedair blwydd yn gyfain, 
Dechreu lonor, cyfrif teg, 
Wyf gant a deg ar hugain. 
(o Lyfr Mr. Lewys o Ben Llin.) 

Fal hynn y mae'r hanes am Twm leuan ab Rhys yn Llyfr 

Sion Bradford. 

leuan ab Rhys oedd fynach ym Margam, eithr efe a drowyd 
i maes o'r Fonachlog achos ei fod yn Loleraidd ei farn. wedi hynny 
efe a briodwys Fynaches a drowyd i maes o ryw Fonachlog, ag a 
fuant fyw yng Nghynffig, eithr Syr Matthew Caradog o Abertawy 
ai canlynwys ef a chyfraith am ryw beth, mae'n debyg, yn ei farn 
am grefydd, oni orfu arno ymadael a Chynffig, efe a gafodd le ym 
Merthyr Cynon yn Sir Frycheiniog lie bu yn dala rhyw faint o 
dir. ymhen rhyw amser fe ddaeth yn ol i Forganwg, lie bu'n cadw 
Ysgol. Prydydd da oedd ef. 

Ydd oedd mab i leuan ap Rhys a elwid Thomas, yr hwn oedd 
Twm ab Ifan ab Rhys y Prydydd a'r Prophwyd, fe fu hynn mewn 
rhyw alwad yn y Fonachlog ym Margam, ag efe ai trowyd ef i 
maes oddyno ag a fu yngharchar amryw o weithiau yng Nghastell 


Cynffig gan Syr Matthew Caradog, yr hwn oV or diwedd ai rhows 
ef yn rydd ag a fu haelionus tuag atto, efe a fu'r dala tir, ym Mar- 
gam a Llangynwyd a llefydd eraill, nes iddo gwympo i ryw fedd- 
ylon anghyffredin, ar hynny fe ddodwyd ef yngharchar gan Syr 
George Herbert o Abertawy ynghastell Cynffig, ag ar ol cael ei 
ryddyd ni wnaeth ef nemor iawn o beth ond rhodioV Wlad fal 
Cardottyn, a dyrnu rhyw ychydig weithiau, a gwneuthur Cwn- 
didau Duwiol a phrophwydo llawer o bethau, ag am hynny y 
gelwyd ef Twin Gelwydd teg. 

Yr oedd wedi dechreu prophwydo cyn cael ei garcharu gan Syr 
George Herbert, a hynn, meddiV, oedd yr achos Wedi geni mab 
o Difedd i Syr George fe gynhaliwyd wledd a Rhialtwch gorfoledd 
mawr ar fedydd y plentyn, gan bedoli'r ceffylau ag Arian, a llawer 
o bethau eraill costus iawn o'r cyffelyb. Twm ab Ifan ab Ehys yn 
gweled hynn a ddywed, Hal dyna Ewysg a balchder mawr wrth 
fedyddio plentyn a aned i ymgrogi wrth linyn ei dalaith! cymmer- 
wyd ef dan graff, a dodwyd ef yngharchar ynghastell Cynffig, a 
dodwyd y plentyn dan ofal Mammaeth, a gorchymmyn iddi wiled 
yn fanol ag yn ofalus arno nos a dydd, hynn a fu dros ryw amser, 
ond fe aeth ar son yn y teulu fod y crafu ar y famaeth, danfonodd 
Syr George ai Arlwyddes am dani i'r neuadd attynt fal y caent 
weled pun ai bod hynny'n wir ai nad oedd, a chwedi gweled nad 
oedd dim o'r crafu arni aethant gyda hi ynol Tr ystafell lle'dd 
oedd y plentyn, a'r peth cyntaf a welent yno, oedd y plentyn yn 
ei gawell wedi gwan ei ddwylaw dan linin ei dalaith a chwedi ei 
ymddrysu nhwy ynddo yn y cyfryw fodd, nes iddo dagu a marw 
o'r achos, neu fel y gellid gwedyd mewn gwirionedd, wedi ymgrogi 
yn llinyn ei dalaith, yna danfonwyd yn heinif iawn i ryddhau Twm 
ab Ifan ab Rhys, ag i roi arian iddo. 

Un pryd arall ydd oedd ef mewn 'scubor yn dyrnu, ag feddaeth 
llanc ifanc heibio ag a gyfarchwys iddo fal hynn. Wei! Twm Gel- 
wydd teg, py newydd sy gennyt ti heddy ? y mae gennyf newydd i ti, 
ebe ef, Ti a fyddi farw o dri Angau cyn y nos heno. ha! ha! ebe^r 
llanc, ni all neb farw ond o un angau! ag a aeth ymaith dan 
chwerthin. yngherdded y dydd fe aeth i llanc i benn pren mawr ar 
fin afon i dynnu nyth Barcut, ag wrth wan ei law Tr nyth efe ai 
rwygwyd gan neidr a ddygwyd yno gan y Barcut iddei hadar mal 
fal y main nawd iddi wneuthur, gwnaeth hynn iddo ellwng ei afael 
nes iddo gwympo i lawr ar golfen fawr a thorri ei wddwg, ag oddi- 
yno Tr Afon. ag yna y cafas ef dri Angau, ei rwygaw gan neidr, 
Torri Gwddwg, a boddi. 


Ydd oedd Twm ab Ifan ab Rhys yn wr duwiol a da iawn me- 
ddi'r, ag yn Brydydd da, y mae llawer o gwndidau fyth o'i waith ef 
ar glawr gwlad. y raae son iddo ddodi rhai o henynt mewn print, 
ond nid oes nemor, os neb, yn fyw yn awr ag ai gwelasant erioed. 
dywedir iddo weled mewn llyfr bychan ysgrifen y geiriau hynn. 

" Ymgais o dy dduw a'th holl allu, a'th holl fwriad, ag ath holl 
Ddeall, a char ef a'th holl serch ac a'th holl ewyllys ag a'th holl 

Car dy gymydog fal y cerit dy hunan. a dioddef drosto a ddi- 
oddefit dros dy Dduw a thros dy gar anwylgu, a thros dy hunan. 

Car pob daionus a phob hardd, a phob gwir, a phob iawn, fal y 
cerit dy Dduw a'th hunan. 

Glyn wrthynt oni bot gymmaint yn un ag wynt ag y mae Duw, 
ag o wneuthur felly ti a fyddi mor wahanedic oddiwrth pob drwg a 
drygionus, ac oddiwrth pob anhardd ac anweddus, a phob anwir- 
edd, a phob anghyfiawn, a phob twyll a phob hud, ag y mae Duw 
ei hun. 

Nag ofna na chosp na phoen nag un eisiau neu ddiffyg, nag un 
dioddef pei angau, ag na^th rwystrer ganthynt 

Na chwanta ddim o ddaoedd byd a welot nag a glywot am dan- 
ynt nag a ddeallot, namyn daoedd o Dduw ai rad oi Yspryd Grlan. 
a gadael i dy Dduw drosot ac erddot. 

Ag o gaffaeliad ar hynn a gampau a chyneddfau y ceffi ddeall 
cyfiawn ar bob peth o'r byd, ag o ddeall cyfiawn gwybodaeth gyf- 
iawn, ag o wybodaeth gyfiawn gwybod oil a fu, y sydd, ac a fydd. 
ac o hynny awen o Dduw a medr ar Brophwydoliaeth, yna y gwy- 
byddi ac y dangosi oil a ddaw ar y byd hyd ddydd brawd, canys 
golwg Duw a fydd ynot," 

Wedi darllain hynn efe a ymrois yn wr Duwiol iawn ac a ddy- 
wed lawer o brophwydoliaethau, ag ni fynnai yn yn y byd o dda 
namyn a roddid o fodd iddo am waith a wnelai. a hynny dyrnu 
yd gan mwyaf. 



CYN amser Beli mawr ab Manogan nid oedd amgen na deg 
llythyren ar deg awgrymau gelwid nid amgen nac a, JP, c, 0, , i, I, 
r, o, s gwedi hynny cafad m, ac n, a gwedi hynny pedwair eraill 


au rhoi yn unarbymtheg ar ddatrin a gosteg gwlad a chenedl. 
Gwedi dyfod y ffydd yng Nghrist dau lythyren eraill nid amgen 
U a D. ac yn amser y brenin Arthur doded ugain llythyren gys- 
sefin fal yn awr. o gyngor Taliesin Ben Beirdd Bardd Teulu 
Urien Rheged. ac ar ddosparth y deunaw y trefnwyd 0, I, U, sef 
Enw aflafar Duw. cyn hynny o drefn O, I, O, ydoedd. herwydd 
yr un ar bymtheg ag o brif awgrymau nid oes hyd yn awr amgen 
nac ugain Llythyren neu ugain awgrym. a Cheraint Fardd glas 
a ddosparthes ugain Llythyren a phedair. fal y mae yr awr honn 
a'r pedair yn adlawiaid wedi hynny o gymhwyllig ymbwyll 
Beirdd ac Athrawon o Feirdd Cadeiriogion dygwyd ar fraint ac 
arfer, gan wellhau y goelbren. ddeunaw llythyren ar ar hugain. 
arwydd, eisioes nid oes ar ddu a gwyn amgen na'r pedair awgrym 
ar hugain. 


YSTORRYNAU y gelwid y llythrennau ym mhrif amseroedd 
Cenedl y Cymry ; a gwedi amser Beli ap Manogan y gelwid yn 
llythrennau a chyn o hynny nid oedd amgen o lythyr na'r deg 
ystorryn cyssefin. a chyfrinach y buant er yn oes oesoedd, gan 
Feirdd Ynys Prydain yn cadw Cof Gwlad a chenedl, A Beli 
mawr au gwnaeth yn unarbymtheg. a'r drefn honno arnynt efe al 
datrines, ac a wnaeth nas dylit fyth wedi hynny cyfrinach ar 
wybodau Llythyr, herwydd y drefn a wnaeth ef arnynt, a gadael 
y deg ystorryn dan gyfrin. 

Gwedi dyfod y fiydd yng Nghrist gwnaeth deunaw. a gwedi 
hynny ugain. ag ar hynny y cadw arnynt, hyd yn amser Ceraint 
Fardd Glas. ag efe a ddodes bedwar ar ugain arnynt. 

Ac ar hynny buant yn hir oesoedd. hyd yn amser y Brenin 
Harri bummed, ag efe a waharddes ysgolion ir Cymry, a llyfrau 
a defnydd llyfrau. ag achos hynny gorfu ar y Cymry gydymgym- 
gymeryd a choelbren y beirdd a thorri a duo llythrennau ar wydd 
a gwiail, a chymmeryd Beirdd iw dy bob perchen ty a theulu a 
fynnai wybodau llythyr a darllain, ac o hynny trefnwyd cym- 
morth Tir ac ar a buarth Tr Beirdd, ag aeth Beirdd yn niferog yng 
Nghymry, ag ynfwy gwybod llythyr nag y bu cyn y gwahardd, 
am hynny y canodd Llawdden fardd, 


Ar gam gochel gwel a gwilia ergyd 

pob argoll ai redfa, 

adammeg y byd yma 

nid drwg a ddwg a fo^n dda. 

sef lie nas caid ysgol namyn Saesoneg nag athraw namyn Sais y 
dysgai'r Cymry eu hiaith ai gwybodau yn fwy nag erioed, ag a 
wnaethant wellhad ac Amlhad. ar rhif llythyr ac ystorryn. oni 
ddaeth pen y rhif y sydd arnynt ynawr. 


YN amser Owain ap Maxen Wledig ydd enillwys genedl y 
Cymry eu braint a'u Coron, cymmerasant at eu mamiaith gyssefin 
yn lle'r Lladin ag oedd wedi lied enill Ynys Prydain, ag yn y 
Gymraeg y cadwasant gof a Chyfarwydd a dosparthau Gwlad a 
chenedl gan ddwyn ar atgof yr hen gymraeg a'u geiriau a^u 
hymadroddion Cynhwynolion, eithr achos angof ag anneall ar hen 
lythyriaeth y deg llythyr cyssefinion. hwy fuant ar wall, ac fal 
hyn y daeth anghydbwyll ar amrafaelion heneiriau, sef dodi dau 
lythyren lie nad oedd gofyn amgen nag un, fal y mae Caan, a 
Braan, a glaan, yn 11 Can, a bran, a Glan a digerth yn lie dierth, 
a phlegid yn lie phlaid a llaweroedd eraill. hefyd dod T yn DD, 
ag I. yn lie E ag yn lie Y. ag U, yn lie E. ag nid achos dangos 
y cwbl, eithr hynn er cof am ai gwellhais nid amgen no Thalhaiarn 
Fardd o Gaerllion ar wysg, dan nawdd y Ford gronn, ag ar ei ol 
ef Taliesin ben beirdd, a wnaeth drefn ar y gymraeg o iawn ddeall 
ar Bwyll a Theilyngdawd y deg llythyr gyssefin, a'r moddau a'r 
trafodau arnynt a'r treiglaethau teilyngion, ac o hyn y cafwyd yr 
hen gymraeg ar adver ag adgael. 


Y PILLWYDD a fyddant yn ddau hanerog bob Carfan sef fal y 
gellir eu hagor au caead i gymmeryd a chyfrwymawV Peithwydd 
neu'r ebillion dwy garfan y sydd, un bob pen ymhob caeogen, ag 
ymhob Caeogen hefyd y bydd gan arfer yn fynychaf bedwar ar 
hugain or peithwydd, cyd y gellir arnynt y rhif a fynner, am 
hynny deunaw neu ugain a welir yn fynych. ag nid anfynnych 


deg arhugain, Ag yn y peithynen gynnifer caeawg ag a fynner, 
eithr enhydwyth y bydd mwy na thri chaeogen Rhai a wnant 
peithynen o un caeogen hir fallau ddeugain neu banner cant neu 
drigain neu fwy o beithwydd a lie bo felly nid hydwyth mwy nag 
un caeogen. Dylit y peitbwydd bob un yn bedwar ochrawg, a 
rhathu'r ymylau sef y cornelau yn ysgawn sef hyd yn llawn 
ddyfnder y llythyrau fal nas gweler llythyrau un ochr yn ym- 
ddangos ar ymyl yr ochr arall, ag felly am bob ochr. lied ochrau'r 
peithwydd a fydd yn ogymmaint a hyd heiddyn neu wenithyn. 
ag o fod yn fwy bydd anhydwydd y beithynen. a throm, ag a 
ofyn llawer o ole yn ai carlo. 

Rhai a ddodent y peithwydd yn y lliw glas y lliwir gwlan yn- 
ddo, ag yn sefyll hyd nis bo glas lliw bob un o honynt, a gadael 
iddynt sychu, yna torri'r llythyrau . a hwy a fyddnt wynnion ag 
amlyccach ar y coed gleision na phetysaint heb liw, a^r llythyrau 
yn ogyfliw ar pren : eraill a ddodant liw du, neu wyrdd, neu goch, 
ni mawr waeth pa liw a fytho. cyd ydd amgeno'n daer ar liw pren 
y llythyrau. Goreu o bob coed eu parhad Deri, hawsaf eu gweithio 
cyll neu helig neu wern. Bedwen yn bren da. felly eirin ag yspydd- 
aden, yr hen brydyddion gynt a honynt gerdinwydd, Coed efeill 
lie au gellir yn deg nid rhaid gwell am barhad a gweithioldeb, 
Berwi pillwydd a pheithwydd mewn Llyssy sur au ceidw rhag bry- 
fed, eu twymo'n frwd ag iro cwyr gwenyn ynddynt au Lledbobi 
onid elo'r cwyr iddynt gan wres. au ceidw rhag mall a phydri, 
bynnag o bren a fythawr 


Llyma fal y dywed Lywelyn Sion. 

WEDI Rhyfel Bargod Owain Glyn Dwr, gwaharddodd y Brenin 
adael i bapur a phagod gael eu dwyn i gymru nag ychwaith eu 
darllaw yno, fal y rhwystra hynny gyfeillach Llythyr rhwng Cymro 
a Chymro a rhwng y Cymry a chenedl gorwlad ag Alldir, a hynn 
er dial yr ochri at Owain a welid ym mhob mann ymhob dyn yng 
Nghymry, a gwahardd y Beirdd hefyd ar Prydyddion i gerdded 
ei cylchoedd ag ymweled ar ofwy a'r Teuluoedd yn ei swyddau, 
yna cofiwyd a daddygwyd ar arfer henffordd Beirdd Ynys Pryd- 
ain sef torri'r llythrenau a elwaint awgrymmau laith a llafar ar 
goed neu wydd triniedig Tr achos, a elwid Coelbren y Beirdd ag 


fal hyn ai gwnelid cynnull coed cyll neu gerdin yn y gaeaf amcan 
hyd cyfelin a^u hollti bob un yn bedryran sef yn bedair asseth y 
prenn, a'u cadw nis baint gan gyffaith amser yn sych o gwbl. yna 
eu canwyro'n bedryfal parth lied a thrwch, a gwedi hynny can- 
wyro'r cornelau hyd led deg yn y fodfedd. ag gwneuthur hynn fal 
nas Delo torriadau'r llytlirenau sef yr awgrymmau a dorrer 
a Chyllell ar un o'r pedwar wyneb pedryfal ar ymsathr yn wel- 
edig ar wyneb nesaf. ag fal hynny am bob un or pedwar wyneb, 
yna torri'r awgrymmau herwydd y bont ai rhai laith a llafar tafod, 
ai rhai rhif, neu arwyddion celfyddyd erail megis awgrymau er- 
ddigan Cerdd Arwest a Cherdd dant, a gwedi torri deg o'r cyfryw 
sethau ag a fo gofyn arnynt parottoi pedair Asseth, dau a dau o 
henynt. pill au gelwir au canwyro'n deg a'u gosod dau ar unwaith 
yng ochr ag och ag ar draws y cysswllt nodi deg lie twll ; ar ol 
hynny, torri'r tyllau sef banner pob un or deg twll ar un or 
essyth, ar un peth ar y Hall, gwneuthur felly a'r ddwy asseth 
eraill, yrhain a elwir y pillwydd yna trin yr essyth awgrymedig- 
ion neu lythyredigion a mwnwgl ar bob un o ddeupen yr asseth 
yn grwnn ei amgylch lied bys ar hydwedd yr Asseth. yna gosod 
y coed llythyredigion gerfydd eu mynyglau ar un o'r pillwydd y 
benn a felly ar y pen arall., ag ar hynny benn ag arall y pillwydd 
twll am dwll ag ar bob pen i bob dwy billwydden mynyglau yn 
leoedd llinynon iddeu clymu yn gadarn ynghyd, ar bob pen i'r 
gwydd awgrymedigion. a gwedi'r clymu'r cwbl fal hynn ynghyd 
yn gyrfinedig gelwir y llyfr a wneler yn hyn o fodd Peithynen, 
am ei fod wedi ei ymbyithynu ynghyd y pillwydd ar bob pen yn 
dal y cwbl ynghyd, ar ebillion sef yr Essyth llythyredigion yn 
troi yn pillwydd yn rwyddesmwyth. ac felly yn hawdd ei darllain. 
sef y darllenir un wyneb o'r ebill yn y lie cyntaf herwydd rhifnod 
ei wyneb yna troi gyda'r haul a darllain yr ail wyneb a throi felly 
am bob wyneb arall, ag yn unwell o ebill i ebill hyd nas darfydder 
darllain, nod rhif o un i ddeg ar wyneb yr clo pob un o'r ebillion a 
wyneb y nod rhif yw'r cyntaf iddei ddarllain, a'r rhai yn nhrefn 
eu tro gyda^r haul. 

Deugain ochr ebill ym mhob peithinen, ar ol hynny peithyn 
arall hyd ddiwedd y gerdd neu^r Araith a lie bo gofyn mwy na 
deg ebill A llai nag ugain, cynnifer ebill ag y bo gofyn, yn un 
peithynen gyfunbarth yn gyfyngorf. Achos rhoi deg yn arbennig- 
rif yn gydgyrfin yw am mai deg y w bann adran rhif, a than rhif de- 
gan y dosperthir pob rhifoedd hyd nas gall laith rhoi enwau arnynt, 
Deg yw cylch cyfiawn a deg o fewn deg, neu ddeg am ddeg a fydd 


tufewn a thufaes Tr cylchyndod cylch ynghylch hyd fyth byth- 
oedd. am hynny gorau Dosparth ar rhif a rhifoedd yw deg a deg- 
au. ag nis gellir ar amgen o drefn gadw rhifoedd yn ddosparthus 
mewn lleoedd cedyrn modd y gellir eu darllain au deall, au datgan 
yngyfun gydgyfun. Gwedi dwyn ar atgof ag adfer am achos a 
ddangoswyd hen brif gelfyddyd y Cymry ar lythyr ag awgrym 
ymrhodded dan farn a chanfod Cadeirau a Gorseddau Cerdd dafod 
Deheubarth, a Morganwg, ag Eisteddfodau, Gwynedd a Phowys, 
i chwilio i maes a golled ar wybodau awgrym Coelbren y Beird a'r 
gwellhau ar helaethu a fa ar rhyw a rhif yr Awgrymau ac yna 
Cadarnhau un awgrym a^r bymtheg yn rai Cyffredin oV dechreu- 
ad, a chwanegiadau a fu at hynny o rif o bryd i gilydd hyd yn 
amser y Bardd Glas lie ai cadarnhaed yn un ar hug obrif awgrym- 
au herwydd llafaryddiaeth y Gymraeg. gwedi hynny dodi pedwar 
ar hugain ar rif y Cyffrediniaid, ag ni ddoded mwy na hynny ar 
addysg a gwybodau Teuluaidd, eithr y Beirdd a gawsant ar eu 
Coelbren Cyfrin ddeunaw a'r hugain o hen gadw a Chof Cyfrin, a'u 
dwyn ar arfer ag adwaith. ag nis deall wyd y dylit Cyfrinach dam- 
dwng ar amgen na deg o henynt a elwaint y deg cyssefiniaid au 
dodi dan luniau gyfrinach Ddamdwng, a gadael y cwbl o'r deunaw 
a^r ugain yn gyfrinach heb arnynt adduned a damdwng ag o 
hynny yr aeth yn gyffredin fal y maent yn awr. 

Wedi adgael gwybodaeth ar y Coelbrenni sef un y Beirdd ag 
un y meneich mynai bawb agos gwryw a benyw eu dysgu au 
gwneuthur ag o hynny myned yn waith crefft gan wegryddion a 
Basgedyddion ag ernynt y torrid cof am bob peth a ofynai gof cad- 
wedig llythyr a llyfr, ag fel hynny y bu hyd amser Harri y 
Seithfed ag ynteu yn Gymro, cymmerodd ei genedl dan nawdd ei 
gymmwynasgarwch, ag au dododd ar ei gost ei hun dan addysg 
myneich a phapir a Chroentrin a fynnit am ddim a chael yn yr 
un a fynnit o'r ddwy laith nid amgen y Gymraeg ar Saesoneg a 
llawer a ddysgaint y ddwy. ag o hynny cael gwybodau llythyr yn 
amlach ym mhlith y werin yng Nghymru nag ai caed yn Lloegr 
ag o hynny Prydyddion mwy na digon, ar Abadau yn ei dodi, le 
ag arall, yn ysgolyddion, ag o hynny y mae bod y Prydyddion yn 
ysgolyddion athrawon Teuluaidd hyd y dydd heddiw yn myned 
yn ei cylchoedd dosparthedig o dy i dy, ag o deulu i deulu. y 
mae^n ami dan olwg a gweled yr hen goelbrenni. ond yn awr nid 
ami gwneuthur peithynen eithr am radd yng Nghadair, neu am 
dal yn arian neu yn werth arian gan ai gofynnai wrth achos yr un 
ai gofynai. y mae llawer yn fyw y dydd heddyw yn cofio'r ym- 


arfer a Choelbren y beirdd. a llawer Coelbren a welir fyth yn 
nhai hen dylwythau Bonheddigion 

Y sef fal hynn y mae'r Cyfarwyddyd herwydd hen gof a Llyth- 
yr, a Chof Llafar gorsedd, Cadwedig gan Gadeiriau er y dechreuad, 
nid amgen 

Deg nod awgrym llafar parth laith ag ymadrodd a fu gan genedl 
y Cymry yn oes oesoedd cyn eu dyfod i Ynys Prydain, a chyf- 
rinach dan adduned a damdwng oeddent gan y Gwyddoniaid sef 
oedd y gwyr hynn Prydyddion a gwyr wrth gerdd dafod a gwy- 
bodau Doethineb cyn bod Beirdd Dosparthus, ag yn amser Pryd- 
ain ab Aedd Mawr amcan mil a hanner o flynyddau cyn geni Crist 
ynghnawd oV wenforwyn fendigaid Mair, ag yn amser aedd Mawr 
y trefnyd Beirdd Dosparthus a swydd a thrwydded gwaranred 
iddynt, a chwedi hynny gwellhau Coelbren y Gwyddoniaid fal y 
bydd achaws ei deall ai darllain hyd nad oedd unawgrym ar bym- 
theg yn y Goelbren ag yn amser Dyfnwal Moelmud amcan chwe- 
chan mlynedd Cof a Chyfrif cyn dyfod Christ yng nghnawd, y 
datrinwyd yr unawgrym ar bymtheg ar drefn arnynt cadw laith 
ag ymadrodd a phob Cof Gwlad a Chenedl, am nas gallesid gystal 
ar un arall o drefn er cynhal Cof a gwybodau doethineb, a brein- 
iau a Defodau Cenedl y Cymry ai pherthynasai ar deg nod Aw- 
grym cyssefin hyd y dydd heddyw dan gadw Cyfrinach adduned 
a damdwng ag nid neb o ddyn namyn y damdynghedigion au 
gwyr wedi myned yr unarbymtheg yn agored pen gwlad ir holl 
genedl gwellhau ag helaethu'r goelbren ym mhellach a wnaeth- 
pwyd hyd ddeunaw yn amser Beli mawr ab Manogan, a gwedi 
hynny ugain, ag yn amser y Bardd glas yn un ar hugain sef cof 
arall a ddywed ddywed dau ar hugain, a hynny y sydd o lythyr- 
enau Cyssefinion yn y Gymraeg, sef adlawiaid y gelwir y maint 
a sydd dros hynny o rif hyd ddeunaw ar hugain. 



Y DDOSPAKTH hynaf ar gof a chadw cyfarwyddyd yw un Ceraint 
Fardd Glas ar y mesurau Cerdd dafawd, ag ar a geffir o gerdd cyn 
ei Amser ef nid oes namyn a ddealler gan gelfydd a^u darlleno 
neu ag au clywo. Y Ceraint hwnnw brawd oedd i Forgan Hen 


Brenin Morganwg, ag efe a gasgles yr hen wybodau Cerdd dafawd 
a Barddas ac au Dosparthes mewn Llyfr o'i waith ei hunan, ag au 
dodes wrth Farn Cadair a Gorsedd ymhob Gwlad a Chyfoeth yng 
Nghymru. a goreu am wybodau a Barn y cafwyd Ceraint a rhoi 
Fob Cadair yng Nghymru a Lloegr iddaw ef, ac o Hynny y gel- 
wyd ef y Bardd Glas o'r Gadair, wedi hynny myned yn Fardd 
Teliaw i Aelfryd Brenin Lloegr. lie bu yn dysgu Gwybodau i 
gymry Lloegr ag ir Saeson ag yng Nghaer wynt y mae^n gor- 
wedd, wrth Ddosparth Ceraint ydd elaint bawb o'r Beirdd a'r 
gwyr wrth Gerdd dafod, hyd yn Amser Rhys ap Tewdwr Brenin 
Dinefwr yr hwn a fuasai ar encil o'i wlad a'i gyfoeth hyd y bu 
meibion lestin ap Gwrgan yn goresgyn Cyfoeth Dinefwr ac Ys- 
trad Tywi, sef yn Llydaw y bu ac yno y dysges ef wybodau new- 
yddion ar fesurau Cerdd dafod ag au dug i Gymri gwedi cael gor- 
esgyn ar ei gyfoeth ac au dodes ar addysg, ac a wnaeth Eisteddfod 
fawr yn Nghaerfyrddin herwydd dosparth y Ford gron, a chynnal 
hyd Farn Cadair ac yna rhoi'r addysg newydd yn Nawdd Cadeir- 
iau a Gorseddau Beirdd ynys Prydain yng Nghymru a Lloegr ag 
Ystrad Clwyd, a gwedi hynny Gruffudd ap Cynan aH dug i Ys- 
trad Conwy yng Ngwynedd lie y gwnaeth ef Eisteddfod anryd- 
eddus a gwedi hynny Eisteddfod arall yng Nglyn Achled yn y 
werddon ag i honno y Daith Beirdd a Gwyr wrth Gerdd Dafawd 
o Gymru, a Lloegr ag ysgotlont a Llychlyn ar Y werddon lie 
gwnaeth dosparth Freiniol ar fesurau Cerdd Dafawd a'u perthyn- 
asau, a chwedi hynny a chaffael ymwared o'i Garchar yng Nghaer- 
llion Gawr efe a drefnes Eisteddfod bob Tair blynedd yn ei Lys 
yn Aberffraw mon ag o Gadair Aberffraw y cafas Beirdd a gwyr 
wrth gerdd dafod gwynedd ei gwybodau au graddau a'u Breiniau. 
ag ef efe addodes newyddion ofoddion a defodau yn amgen a geffir 
ar yr hen ddosparthau Gwlad Gymru a Gwlad Lydaw, ag yn lie 
Bord Gron, neuadd y Tywysog yn Aberffraw a Neuaddau Pen- 
defigion eraill, gwel ai deallo mai o ddosparth Ceraint Fardd Glas 
y tynned un Llydaw, a llawer o un Gruffudd ap Cynan a elwir 
Dosparth Glym Achled a Dosparth Aberffraw, dan wellhad a 
mwyhad ac amlhad, a theccad, ac am hynny y galwes Lewys Mor- 
ganwg yn ei Lyfr Cerdd dafod, Dosparth Ceraint yr hen ddosparth 
gysefin, ac a ddywed mai ddosparth y Ford gronn yw un Llydaw 
a elwir un Caerfyrddin yn ol y bu gan y Brenhin Arthur yng 
Nghaenllion ar wysg, ag fal y mae yn awr ynghadair Tir larll. 
ag nid oes nemmor o beth a dal arni namyn gwybod a gweled a 
fu gynt ar Gerdd dafawd. 



CADAIR Tir larll a ddechreuwyd gan Forgan Arlwydd o Aber- 
avan. yn lie un Arthur yng Nghaerllion ar wysg. Gwedi hynny y 
dodes larll y Clare diweddaf namyn un fraint Ereidr iddi ym 
Mettws Llangynwyd, a Llangynwyd a braint hafotta chwech inis 
haf o ddydd Calan mai hyd galan gaeaf, ag yna symud y Gadair 
o'i hansawdd yn Llanfihangel Afan I Dir larll, lie ai caid bob yn 
ail yn Eglwys y Bettws ag un Llangynwyd, ag o hynny ei galw 
Cadair Tir larll. a llawer o Brydyddion a Chymreigyddion gor- 
chestolion a fuant ym mraint y gadair honn lie nis gellid hynny 
ar neb o brydydd neu gymreigydd nas cawsai y naill a^i eni neu 
ynteu ei faccwyaeth ym mraint y Gadair honn, gan ymgad- 
eiriaw ynddi. 

Ar wyrdon y Bettws fynychaf y cynheilid Cadair Tir larll. 
brydiau eraill ar y crug diwlith ar donn Baedan morgeila. 


CADAIR Tir larll a drefnwyd yn nawdd Sir Gilbert Clar Ty- 
wysawg Morganwg, ac efe a ddadnewyddwys eu Braint i'r Beirdd 
a Phrydyddion Cymry fal ag y bu yn oesoedd cyssefinion er cof 
ag addysg ar wybodau daionus a chelfyddydau Ceudawd. a llyma'r 
Breiniau ar defodau trefnedigion 

Cadair Tir larll a gedwir ym mraint Pendefigaeth Morganwg, 
ar bob un or Gwyliau Arbennigion yn warantedig o fraint heb 
hawl heb arynaig dan osteg a rhybudd undydd a blwyddyn parth 
ag at y trafod a gymmyger ger ei bron, ag nid rhydd gair yn ei 
herbyn, a nawdd Arglwydd y Bendefigaeth i bob Bardd a phryd- 
ydd a elo gan drefn a defod ger ei bronn hyd yny gaffer yn wa- 
rantedig ar naw gwybodau a chefyddydau Cerdd dafawd ai pher- 
thynasau, gan orddyfnaid Beirdd a Phrydyddion Cymry. a chyn- 
nal yngolwg a chlyw Gwlad ag Arglwydd ag yn wyneb haul a 
llygad goleuni, ag yn nawdd Duw ai dangnef. 

Bardd gwarantedig o wybodau a chelfyddyd Cerdd dafawd ai 
pherthynasau gan farn a gradd Cadair gyfaenad a ddylai gym- 
meryd Mebinogion attaw ar addysg Lien a llyfrau a gwybodau 
Cyfaenad Hen feirdd Cenedl y Cymry nid amgen na thri ar un- 
waith herwydd y tair gradd a ddylit ar febinogion Cerdd dafawd. 

2 E 


sef hynny un ar y pryd o bob un o'r Tair Gradd sef y Cymmyg- 
eder y graddau fal hynn. 

1. Mebinog Yspyddaid yw un nas gwypo celfyddyd cerdd daf- 
awd sef gwr ar addysg y bydd yny wypo'r laith Gymraeg her- 
wydd ei ansawdd ai bonedd a phwyll ei geiriau ai hymadroddion 
ai deall ai darllain ai llythyru ai sylliadu yn gyfiawn ag yn gyweir. 
hefyd efe a ddylai wybod Prif Fannau mesurau cerdd dafawd, nid 
amgen na^r cyhydeddau ar odlau ar cymmeriadau a'r Corfannau 
ar cynghaneddau herwydd gorddyfnaid Cadair a Gorsedd, au cym- 
mygedu, au dosparthu yn gyfiawn llwrw enw a rhiw a rhin. au 
dangos yn warantedig ou waith eu hunan gwedi au dangoso efe 
hwynt iddei Athraw a chyffael ei air trosto ger bron cadair y gellir 
gwr wrth Gerdd dafawd a hynny ar ei gydwybod. neu o ddifyg 
gerfod yr Athraw cynnwysiad yn ysgrifenedig y dan ei law ef y 
gellir a'r Ai hawl ar Air a Chydwybod gwr wrth Gerdd dafawd 
ai chelfyddau ai gwybodau ai pherthynasau, yn nawdd addysg 
ag Athraw. 

2. Mebinog Gorddyfnaid a fydd a wypo a ddoded ar yspyddaid, 
a chynn archafael a ddysgo ac a fettro, pob ansawdd a chelfyddyd 
ar fann a phennill addwyn Tr gymraeg, au dangaws oi waith ei 
hun yn warantedig o air a chydwybod Athraw, ag y dylit gwr 
wrth gerdd dafawd ai pherthynasau o hano, Hefyd efe a ddylai 
wybod pob dosparth ar y gymraeg ag ar gelfyddyd Cerdd dafawd. 
ag ar freiniau a defodau Deddfolion Beirdd a phrydyddion au ca- 
deiriau au Trefnau Gorddyfnaid, a gwybod Trefn a dosparth a 
Chelfyddyd ar Rol achau a Bonedd Cenedl y Cymry. au Breiniau 
au Defodau gwarantedig o gof a chadw, a cheudawd a Chadair. a 
braint iddaw air a chybwybod ei Athraw. a lie nas galler o benn 
gynnwys ysgrifen ydan ei law yn warantedig, a rhodd cenhedlad y 
gelwir yr ysgrifen honno. 

Mebinog Braint y gelwir a wypoV holl ddosparthau, a gwy- 
bodau a Chelfyddydau. Cerdd dafawd ai pherthynasau, yn gywair 
a Chadarn. herwydd Trefnau a Barn Cadair, ag nid mwy wrth air 
a Chydwybod Athraw. sef y saif ym Mraint ei wybodau ai Awen 
ei hunan. a bwrw ei hawl ai fraint ar farn Cadair a gorsedd a lie 
nas bytho Rhaith gwlad dan osteg a rhybudd undydd a blwyddyn 
yn Ofunedawl. a braint iddo gynnadl amryson Cerdd dafawd, a 
gwedi ydd enillo dair Cadair Braint a Gwaranred pencerdd iddaw. 
sef hynny Bardd Cadeiriaw. Ag Athraw Cadeiriaw ai gelwir a 
rhydd iddaw ei febinogion nid amgen nog un ar unwaith llwrw pob 
un o^r Tair Gradd. 


Cadair gyfaenad y gelwir Cadair a Gorsedd a gedwir yn warant- 
edig o brif orddyfnaid, ym Marn Gwlad a Chenedl. Cyfaenad pob 
daiar egored o haul ar wybren, sef Tyno Cerddai gelwir ; ar lessin 
wyneb daiar, a gosod Cadeiriau nid amgen no meini a lie nis gellir 
meini Tyweirch, ar gadair gyfaenad a fydd ynghanol yr Orsedd. 

Cyfaenad hefyd pob Cyrch golychwyd sef pob Llan ar Eglwys. 
hefyd pob Llys Gwlad ag Arglwydd nid amgen no llysoedd Barn 
a Chyfraith, a Chyfaenad hefyd pob mann a lie, ai agored ar am- 
bor a daiar arlessin y bo. ai neuadd Tyedig y bo. a chadarn 
braint ar ryw neuadd a honno gwedi ai doder gerbron gwlad a 
chenedl yngolwg a chlyw dan osteg a Bhybydd un dydd a blwy- 
ddyn hyd ymhen y Tair Blynedd yn waranted o glyw a golwg 
gwlad a Chenedl yn Llys ag yn Llann. ag ymhob Tyrfa gyfreith- 
iawl a dosparthus mal y bydd Ffair a Marchnad 

Ymhob Cadair Gyfaenad dylit datgan Dysgogan Beirdd Ynys 
Prydain sef hynny y cof ar cadw ar wybodau a Chelfyddydau, a 
Dosparthau, a Threfnau, a Breiniau, a Defodau Beirdd Ynys 
Prydain, dylit hefyd datgan Cofanon Darampryd Mabon ap Med- 
ron, sef enwau a chof am Feirdd a Phrydyddion a Sywedyddion 
a Doethion Ynys Prydain o Genedl a Bonedd y Cymry. ag am 
a fu campus a molianus arnynt a pharth ag attynt. ag am Fren- 
hinoedd Ynys Prydaiu au gweithredoedd anrhydeddus ag amcan 
ar yr amseroedd y buant, au hachau au Bonedd. 

Sef ar Feirdd a Phrydyddion ynghadair a gorsedd nis dylit na 
hawl nag arynaig, eithr eu gadael au cadarnhau yn nawdd Gwlad 
a Chenedl. ag yn nawdd Duw ai dangnef, a holl nerth a phwyll a 
darbodau awdurdodawl gwlad ac Arglwydd. 

Gwedi datgan y dysgoganau ar Cofanon, galw am ddangos, ag 
yno Bardd a fo gantho a chwennycho ei ddangos ai dengys i'r 
gadair ai Cerdd dafawd, ai Ehol achau. a cof cadw ar foliannus o 
gamp a gweithred. ai Bwrw wellhad gwybodau a Chelfyddydau mol- 
iannus y bo. gwedi'r dangosau, gwrandaw hawl a Braint gan ai 
dycco ger bronn. a gwedi hynny Daphar Cynnadlau ag amrysonau 
Cadair a Cherdd Dafawd ai pherthynasau, a gwedi au darffer, 
myned gan gyngor a Bhin a Barn ar a gaffed ger bron y Gadair 
a'r orsedd, yna datgan y Gadair sef hynny datgan Pwyll a Barn, 
a rhoddion cenhedlad. yna'r golychwyd a gwedi hynny'r wledd ar 
anrhydedd a phawb iddei Cartrefi, pob un iddei fann. 



YN Amser Morgan Hen Tywysog Morganwg, ai frawd Ceraint 
a elwid Ceraint Fardd Glas a'r Bardd Glas o'r Gadair yn Fardd 
o Bencerdd ag Athraw Cadeiriog, Gwnaethpwyd Trefn a Dosparth 
herwydd a fu gynt gan yr hen Gymry ar Gerdd Dafod ai pher- 
thynasai ag ar Freiniau a Defodau Cadw ar wybodau daionus a 
chof am bethau moliannus. a dwyn ar atgof ag adwedd ag adwaith 
yr Hen oreuon ar Ddefodau a Breiniau Gwyr wrth Gerdd dafod a 
Gwybodau anhepcorion i wlad a Chenedl ddosparthus ag addwyn- 
bwyll, er amser Prydain ap Aedd Mawr, er dwyn ar atgof aii had- 
gadarnhau dann farn a phwyll a Rhaith dygynnull Doethion a 
nawdd gwlad ag Arglwydd. A Nawdd Deddfa Defod nad elai neb 
yn Brydydd o Fardd ond ym marn y dosparthau a wnaed gan y 
Morgan hwnnw wrth bwyll a chyngor Ceraint ei frawd a barn a 
bodd a gorchymyn dygynnnll Gwlad ag Arlwydd gan farn doethion 
a Dysgedigion ag yna trefnu gorseddau a Chadeiriau herwydd yr 
Hen Ddefodau, ag Eisteddfodau yn Llys y Tywysog unwaith yn 
y Tair blynedd, a nawdd nad elai neb yn wr wrth Gerdd Dafod 
ond yn nawdd a Braint yr orsedd Cadair, neu ynteuV Eisteddfod 
unwaith yn y Tair blynedd yn llys y Tywysog ; ag yn Nawdd 
dysgedyddiaeth Pencerdd a Athraw Cadeiriog gwaranredig o 
Gadair a swydd mal y bo arno a wedd iddo yn wybodau dyledus 
a gofynadwy ar wrth Gerdd Dafod, ag yn amgen na hynn nawdd 
nad elo neb yn wr wrth gerdd dafawd, ys ef honn hen drefn a 
dosparth Beirdd Ynys Prydain. 

Ag yn yr Orsedd honno gwnaethpwyd Trefn a gwellhad ar 
gynghanedd sef cyn no hynny nid oedd cynghanedd gydsain eithr 
o ddamwain, eithr cynghanedd unodl yn unig sef gair ynghanol yr 
hanner olaf or bann yn unodl a gair gyferbyn ag ef yn yngha- 
nol yr hanner cyntaf fal y dodoi Daliesin Ben Beirdd ar ei 
gerdd dafod. 

A gwedi hynny gwellhau ar wellhau'r gynghanedd o amser i 
amser ag o Gadair i Gadair onid aeth y gynghanedd gymraeg yn 
benn ar holl gynghaneddai'r byd ba bynnag o laith 

Agwedi trefnu fal hynn yn gadarn hyd nad hyd y dydd heddyw 
y mae trefnau a Dosparthau a ddodes ef yn addunedig ag adduna- 
dwy lie a modd nis gellir yn eu herbyn. Aeth Ceraint Fardd Glas 
ys ef y Bardd Glas o'r Gadair at y Brenin Alffryd yn Llundain 
yn Fardd Teliaw iddaw, a llawer Cymro wrth Gerdd Dafod ag 


ATth Gerdd dant a aethant gydag ef i Loegr Lie dodes Alfryd y 
gwyr hynny wrth gerdd Dafawd yn gadeirogion y lie ddoedd 
Cymry yn Gwladychu yn Lloegr ag o hynny Gwellhad ar ddysg 
a gwybod ym mhlith y Saeson. 

Gwedi hynny Bleddyn ap Cynffyn ai frawd Ehiwallon ap Cyn- 
fyn wedi cael goresgyn ar Wynedd a Phowys a wnaeth wledd 
anrhydedddus yn Nant gonwy dan osteg a rhybydd undydd a 
blwyddyn ag yno gwahawdd gwyr wrth gerdd Dafod a Thant lie 
gwnaethpwyd Drefn a a Dosparth a Braint iddynt yn amser y 
dug William y Bastardd Goron Loegr oddiar y Saeson, ag yn y 
wledd honno y doded y gwyr wrth Gerdd dant dangessail ag yn 
Nawdd Beirdd o bencerddiad a gwyr eraill o brydyddion a Gwyr 
wrth Gerdd Dafod ag yn y wledd honno gwnaethpwyd Trefn a 
Dosparth Wahanred ar Achau Bonedd a threfnu arwyddfeirdd lie 
nid oeddent cyn o hynny ym mraint swydd wrth Farn a threfn 
Gwlad a Chenedl yng Nghymru, a dodi trefn ar gelfyddyd Pais 
Arfau ai pherthynasau. 

Gwedi hynny yr Arlwydd Rhys ab Tewdwr Tywysog Dinefwr 
a Dyfed a Cheredigion wedi bod amser wrth ei achos yn Llydaw 
a ddaeth ynol i Gymry ag a ddug gydag ef Drefn y Ford gronn i 
Gymru lleVoedd wedi myned ar goll ag angof a chyfarwyddyd ami 
parth Prydyddion a gwyr wrth Gerdd Dafawd fal y bu ynghaer- 
llion ar wysg gan yr Amherawdr Arthur, amser unbennaeth 
Cenedl y Cymry ar Ynys Prydain ai rhagynysoedd. ag yna ei 
dodi yn Nawdd Eglwys Cattwg yng Nglyn Nedd ym M organ wg, 
ys sef ydoedd er amser Teilo Sant Braint amgadarnededig i Blwyf 
ag Eglwys nis gellid dwyn cyrch rhyfel ag arfau lladd i blwyf 
Cattwg, gan na gwlad na gorwlad ba bynnag a hynn dan rwym a 
Haw cyfachred ar holl wledydd Ynys Prydain. 

Ag yna wedi dodi*r Ddosparth yn nawdd yr Eglwys Cynnal 
Eistedfod anrhydeddus dan osteg undydd a blwyddyn a gwawdd 
dan nawdd gwlad a gorwlad holl wyr wrth gerdd dafod yn neuadd 
yr Eglwys yno lie trefnwyd herwydd Dosparth Rial y Ford Gronn, 
a graddu Pencerddiaid a dodi rhoddion a Chyfarwysau iddynt fal y 
y bu yn amseroedd yr Amherawdr Arthur, a gwedi bod deugain- 
nydd yno fal ymadael bawb ar adwedd iddei cartrefi. ag lestin ab 
Gwrgan Tywysog Morganwg a ddug Rhol y Ford Gronn gydag 
iddei Gastell newydd yng Nghaer Dydd dan hawl mai efe oedd 
Tywysog y Cyfoeth ys ef Eglwys a phlwyf Cattwg yn ei gyfoeth ef, 
ag y dylai bod cadwedigaeth y R61, ag am fod Caerllion ar wysg 
ai Llys a honno Llys Arthur Amherawdr yn ei gyfoeth haerai 


mai cadwedigaeth Llys Arthur Ymherawdr oedd ei Lys ef, ag yna 
dwyn Rol y Ford Gronn dan lathlud o drais a gormes i Castell 
Caer Dydd a bu gwaith iddaw hynny cann ys ddwyn cyrch Rhy- 
fel ar lestin ab Gwrgan a wnai Eys a chael y goreu arnaw yng 
ngwaith y cadlas yna danfones lestyn ab Gwrgan at Robert ab 
Ammwn a'r Ffrancod am gyfnerth yn erbyn Rhys ai ladd ef yng 
ngwaith y Cynllwyn du. eithr y dieithraid wedi cael clyw a deall 
ar a wnelsai lestyn yn drais a difrawd, dwyn e'i gastell a'i gyfoeth 
oddiarno a gyrru Ffo arno. 

A gwedi hynny Robert larll Caerloyw mab i'r Brenin Harri ap 
Gwilym goch a briodes a Mabli Merch Robert ab Amwn, a chael 
cyfoeth Morganwg ym niraint ei wraig, efe a roddes cyfarwysau 
i'r Beirdd yn Nhir larll ag mewn neuadd iddo yno fe ddodes Rol 
y Ford Gronn dan gadwedigaeth Beirdd Ynys Prydain ag o 
hynny myned yn un y ddwy drefn nid amgen un y meini gwyn- 
nion ag un y Ford Gronn fal y mae yn awr yno. sef gann Feirdd 
Cadair Tir larll yn anad neb o brydyddion Cymry y mae'r ddwy 
ddssparth gorddawd yn gadwedig yn eu cyfiawnder, hyd yr awr 
honn. gwedi hynny yr Arglwydd Gruffudd ap Rhys ap Tewdwr a 
ddarpares wledd yn Ystrad Tywy ag yng Nghastell Aberteifi yng 
Ngheredigion lie trefnwyd yn ddosparthus ag yn anrhydeddus ar 
wyr wrth Gerdd Dafod a Thant gan roddion anrhydeddus iddynt 
aur ac yn arian, a gwisgoedd a meirch ag eraill o dlysau anrhyd- 
eddus. Oed Crist 1100. a Gruff ab Cynan yn y Werddon gyda'i 
gereint yno cynnal Eisteddfod gwyr wrth gerdd dannau a cherdd 
fegin, a dychwelyd gydag ef i Gymry a phencerddiaid, cerdd dant 
a gwell gwybodau Cerdd Dant nag a fu cyn o hynny ym Mon a 
Gwynedd ar Eisteddfod honno yn y Werddon a elwir Eisteddfod 
Glynn achlach a goreuon y gwledydd am gerdd dannau yr amser- 
oedd hynny y Gwyddelod. 

A gwedi darfod am y Tywysogion y Boneddigion a hanoeddynt 
o waed y Tywysog a gymmerasant attynt y gwyr wrth gerdd dafod 
a thant yn ei nawdd ag yng ngynnal mal y gellid cynnal y laith 
Gymraig. a'i chadw rhag coll a gwaethygiad, a chynnal Cof a Chadw 
ar y Farddoniaeth Cymraeg a'r gelfyddyd wrth gerdd Dafod ai 
pherthynasau, a chof a chadw ar Freiniau a Defodau Cenedl y 
Cymry a rhai Beirdd Ynys Prydain, a Bonedd ac Anfonedd a 
chof a mawl pob molianus o ddyn ag o gamp ag o weithred, a chyn- 
nal cyfiawn a Doeth ar arfer a moes a syberwyd, ag er Ddeddf a 
Chynneddf a phob peth a wedd ar foneddig o ymddwyn mewn 
gwlad a theulu wrth fodd Duw a Dyn ag wrth farn doeth achyd* 


wybodus o gyfiawn wybodau, wrth gerdd dafod ar bannau Doeth- 
ineb a weddant ar wr wrth raid cyfiawnder a gwirionedd a Thang- 
nefedd parth ag at Gwlad a chenedl, ag o hyn i mae nas collasom 
yn gwbl y gwybodau wrth. Gerdd a Barddoniaeth a'r hen gelfy- 
ddyd wrth Gerth ai pherthynasau, a Breiniau a Defodau Beirdd 
Ynys Prydain, ag nas syrthiodd y Cymraeg i Iwgr a llediaith, fal 
y darfu i'r laith Saesoneg gann ddifyg gwybodau a gynnaliaint 
Gof a Chadw erni. ys ef bywyd laith yw gwybodau Ar gof a than 
gadw ynddi. a bywyd Gwybodau yw laith y lie a moddion cadw 
ynddi parth gair ag ymadrodd cadarnbwyll a goleuliw rhag barn 
o ddeall cyfiawn. 


BREICHRWY Bardd a wisgir ar yr ysgwydd islaw'r cymmal sef y 
cnych, ac yng Ngwynedd Caw ai gelwid yn yr hen amseroedd 
felly hefyd yn Neheubarth, a mynych ai gelwid felly ym Mor- 
ganwg, am hynny y gelwid Bardd wedi y caffai radd Pencerdd yn 
fardd Caw, a thri Bardd Caw y cyfrifid y Prifardd, yr Ofydd, a'r 
Derwyddfardd, neu o fodd arall, Prifardd neu fardd Glas, Ar- 
wyddfardd neu Wyn fardd, a Bargadfardd a Chylfardd. amrwy 
ac aerwy y gelwid Breichrwy yn nosparth y Ford Gron, a gwedi 
hynny o amser i amser, ag o ychydig arfer i ddim darymollyng- 
wyd a'r Brif orwisg gyfunlliw ac y barnwyd yr orwy yn ogym- 
hwyll, ac yn arwyddo yr un Ceinmyged a'r orwisg yn gwbl. ac ni 
wisgir orwisg yn awr yn gwbledig eithr lie ai Ceffir yn rodd 
Braint ag anrydd gan Frenin neu Arlwydd rhiol Cyfoeth, a 
Neithior Pendefig Llinolin o'r hen Brif dywysogion 


TRI chrair Cyffredin y sydd, Gwisg, Brysyll, ac Aerwy. 

Tri chrair braint y sydd Cadair, Bwyall, a'r Bel aur. y Bel a 
ddengys gyflawnder a chwbledigaeth ar awdurdod yngorsedd. y 
Gadair a ddengys Barn wrth fraint. y Fwyall a ddengys wellhad 
a mwyhad ar wybodau a chelfydd yn warantedig o farn 

Cadair a ddengys awdurdawd a barn, a lie bynnag cadair ef ai 
bernir ym mraint Beirdd Ynys Prydain. cyd na bo cof ei barnu 


ai breiniaw, hyd na bo cof gommedd ag ymwrthod a hi. Beirdd 
Gwynedd a Phowys a gynhelynt dan gadair yn nawdd y Ty- 

Deheubarth cynnal dan Eisteddfod a dwyn Cadair a bwyall, a 
Chadair y Crair. 

Bwyall, arwydd Celfyddyd yw a gwellhad Celfyddyd. a Beirdd 
M organ wg ai dwg ym mraint Cadair. ac ar y fwyall y mae braint, 
sef cyfiawn i un ai dycco yn warantedig o farn cadair ddangos 
gwellhad ar wybodau a chelfyddyd gerbron Cadair a Gorsedd. a 
blaen iddaw ar hynny, a gwarant ei air ef. 

Y Bel aur, Beirdd Gorseddawg Ynys Prydain ai dwg. arwydd 
cwbledigaeth ydyw. a hynny a wna benn ar bob arall o beth mewn 
dysg a chelfyddyd. a lie dyccer y bel braint yw dwyn yr holl 
dlysau eraill ar holl greiriau. 

Brysyll a ddengys braint a lie ydd eisteddir ym marn ag yn 
rhain, nid iawn arwain amgen o grair na brysyll. can nis dylid 
awdurdod lie ydd eler wrth raith ag ym marn. i un amgen nag i 
arall, cans ar ortrech y Eaith y saif Barn, ac nid oes a wypo nac 
a wyr ar bwy y mae namyn ar y mwyaf o rif y saif, ag ni wyddys 
o bwy yn enwedig y mae hynny o rif. ag nis gellir uwch un nag 
arall mewn rhaith ag ym marn gan raith, a gwedi gwybod barn 
rhaith, iawn yw dodi'r farn honno yn adneu a fynner o ddyn er 
swyddogi arni a dewis y gwr hwnnw gan raith, ag nid ar y farn y 
saif hynny o raith namyn ar y gwr a wneler yn farnwr. 

Pencerdd Cadeiriawg a ddwg aur yn ei grair, ac ariant i bob 
pencerdd arall. Ariandlysog a elwir Bardd o Bencerdd ag Athraw, 
aurdlyssog a fo Athraw Gorseddog. 


Ni ddylai fardd son am bethau anhygred herwydd Barn Doeth- 
ion ac Athrawon molianus yn ei gerdd, megys ystoriau Arthur ai 
Filwyr a'r Marchog o'r llwyn Glas, ar rhyw bethau a hynny nad 
ydynt wirionedd herwydd Barn doethion a galledigaeth rhyw ac 
ansawdd. can nas dylid hynny herwydd gorddodau Prif feirdd 
Ynys Prydain. achaws nis gellir lies ag nis dylit diddanwch o 
gelwydd, ag nis gellir Bardd ond o Awen o Dduw, ag nis gellir 
Celwydd o Awen o Dduw. ac o cheir y cyfryw chwedleu mewn can 
yn y byd a gant yr hen feirdd, dealler nad oes yn hynny amgen 
na dammegaeth ar ryw neu ei gilydd o wirionedd galledig, a rhydd 


yw canu dammeg. ac annoethion a gamddeallant ddammeg ac ai 
gwnant yn gelwydd oi barnu yn wir o ryw pendant, lie nid yw 
eithr gwir o gyffelyb ystyr, Ystoriau dammegawl a ddychymyg- 
wyd yn yr hen amseroedd er dysgu doethineb. eithr annoethion a 
gamdroasant yr ystyr onid aeth yn anneallus o beth. ag o hynny 
yn gelwydd amlwg. a llanw eu llyfrau a chelwyddau anferthion, 
ag nid rhydd i fardd ymyrryd a'r cyfryw gelwyddau, eithr o chan 
ef ddammeg gofaled ei bod yn ei hystyr y cyfryw ag y gwelir mai 
dammeg ydyw, ag nid hanes o ryw ddigwydd. a gofaled ei bod o^r 
cyfryw ddychymyg ag y cafFer addysg ar ddoethineb ynddi. a 
phwyll a gwybodau daionus 


GWEDI dyfod arfer ar Bais arfau y Beirdd Cadeirogion a wisg- 
ynt arfau Arglwydd y Cyfoeth y beynt ynddi, megis y gwisgaint 
Feirdd Morganwg Bais Arfau Morgan ab Ithel sef Cwpl arian 
mewn maes asur ac am y cwpl tair Tywysen Aur, ac ar y Cwpl 
Tair meillionen gwyrddion, sef hynny Arfau Morganwg cyn amser 
lestyn ab Gwrgan, ac efe ai newidwys Tr peth ag y mae yr awr 
honn. ac eraill o Feirdd Cymry a wisgynt arfau y Cyfoeth lie y 
baent anoddsoddedig. a defod o syberwyd honn ac nid Deddf o brif 
a chyssefin ddefod. 

Y Beirdd a drwsiynt y gorseddau a^r llysiau ar coedydd hynn, sef 

1. Meillion yr Alban Eilir. 

2. Derwen fendigaid yr Alban hefin. 

3. Tywys Gwenith yr Alban Elfed. 

4. Yr uchelfar yr Alban Arthan. 


1. Eygen (eurgain medd eraill) chwaer ffydd Hid Sant yr hwn 
a elwir Sioseb Armathia, a wnaeth Eglwys a Chor Eygan yn 
Ghaer Urgon, a elwir gan rai Caer Worgorn ag yn awr Llanylltyd 
o Enw Ylldyd farchog a Sant. 

2. Hid Sant, a wnaeth Lanilid. 

2 p 


3. Lies ab Coel a wnaeth Landaf, a'r Rhath fawr, a Llawer 
eraill ni wyddys yn awr eu henwau. 

4. Dyfan Sant a wnaeth G-or Dyfan. ag yno y lladdwyd ef gan 
y rhai digred, ag o hynny gelwir y lie Merthyr Dyfan. 

5. Ffagan a wnaeth Llanffagan fawr wrth Landaf, a Llanfagan 
fach a elwir yn awr Llanfaes wrth Lanylltyd farchog. 

6. Medwy Sant a wnaeth Lanfedwy yr honn Eglwys a losgwyd 
yn Ehyfel lestyn ag nis ail gyweiriwyd fyth wedi hyny. 

7. Doche Sant, a elwir Dochwy Sant gan rai a wnaeth dwy 
Gor yn Morganwg o'i enw ei him. a Rhai a wedant mai gyda Dy- 
fan y daeth ef i Ynys Prydain, ag eraill yn dywedyd mai gyda 
Chadfan y daeth o Dir Llydaw. 

8. G-armon a wnaeth Lan Garfan, 

10. Gildas ab y Caw a wnaeth Llanildas a elwir ynawr y Wig 

11. Tathan Sant o Dir Euas a wnaeth Landathan, a Chor fe- 
chan i ddeugain Sant Lleenawg a fu yno iddo, 

12. Cattwg Sant, a wnaeth Langattwg Nedd, a Llangattwg, 
wrth Farri. 

13. Caw Arglwydd Cwm Cawlwyd, a wnaeth Langewydd. ag 
oddiyno y sumudwyd yr Eglwys i Drelales. 

14. Cirig Sant a wnaeth borth Cirig, er lies eneidiau Morwyr, 
a phorth iddynt. 

15. Barrwg Sant a wnaeth Farri a Phenmarc. 

16. Edeyrn ab Gwrtheyrn a wnaeth Lanedeyrn, a Chor i dri- 
chant o Saint yno. 

17. Gwrgan ab Ithel a wnaeth Lanfabon ar fro, a elwir 

18. St. Eleri, a wnaeth St. Eleri, 

19. Segin Sant o Gor ylldyd a wnaeth Lanfihangel 

20. Arlwydd Ysbenser a wnaeth Eglwys Brywys. 

21. Peirio ab Gildas a wnaeth Lanfair y mynydd. 

22. Isan Sant o Gor Ylltyd a wnaeth Lanisan 

23. Morgan ab adras a wnaeth Fargam a Chynffig. 

24. Y marchog Greenfil a wnaeth Eglwys Gasnedd. 

25. Y marchog Lydwn a wnaeth Gor y Weni. 

26. Crallo Sant Brawdd ffydd Ylltyd, a Sant o'i Gor a wnaeth 
Langrallo, eraill a wedant fal hyn 

Crallo Sant oedd yn amser Lies ab Coel, ag efe a wnaeth Lan- 
grallo. a myned ar adfail a wnaeth hyd oni ail wnaethpwyd yr 
Eglwys gan Gruff, ab lestyn. 


27. Morgan amheurig a wnaeth y Coetty. 

28. Einion ab Collwyn a wnaeth Lantrisaint, wedi Llosgi 

29. Tudfyl Sant a wnaeth Merthyr Tudfyl 
SO. Elian a wnaeth Lanelian. (Eglwys Ilan) 

31. Gwrfan Escob o Landaf a wnaeth Lansanffraid fawr ag 
Eglwys y Drenewydd ynottais, 

32. Teilo Sant a wnaeth yr Aes fawr, a Llandeilo Forallt yn- 
gwyr, a'r aes a elwid Llandeilo Faenor 

33. Catwardd Sant o Gor Ylltyd a wnaeth St Dunwyd. 

34. Mar Croes Samson ag Esgob Sant o Gor Ylltyd. 

35. Gwrgi Sant o Gor Docho, a wnaeth Penarth. 

36. Llanfernog. Mernog Sant o Gor Tochwy 

37. Sili, Cadell Sant. 

38. Treiddyd sant o Gor Ylltyd a wnaeth Lantryddyd. 

39. St Andras ni wn i pwy. 

40. Llanelwan a elwir ynawr Trefflemin ni wn i pwy ai 

41. Pendeulwyn Emyr Llydaw ai gwnaeth. 

42. Bleiddan Sant o Dir Gal a wnaeth Lanfleiddan a Brawd 
fiydd ydoedd i Armon Sant. 

43. Nudd Sant o Gor Ylltyd a Brenin a wnaeth Llysfronudd 

44. Owain ab Morgan hen a wnaeth Ystrad Ywain 

45. Maenarch larll Henffordd a wnaeth Gelli Gaer. 

46. Caerllion ar Wysg Cystenin fawr a Maxen Wledig. 

47. Aberavon Morgan ab lestyn 

48. Maesaleg. Arthur, a gwedy hynny Ifor ab Llewelyn. 

49. Llanfihangel Fedwy Cydwaladr. 

50. Machen Ynyr Gwent. 

51. Bedwas. Tewdric ab Teithfalch. 

52. Llandw. Tewdric ab Teithfalch. 

53. Llangana. Cana Santes ael Tewdwr Llydaw. 

54. Cerrig Hywel. Hywel ab Owain ab Morgan Hen, 

55. Gwenfo Brychan Sant. 

56. Llanfair Misgyn, Meiryg ab Tewdrig. 

57. Cynwyd Sant. a wnaeth Langynwyd. 

5: }D 7 fod Wg SantoOo, 

60. Llanfeithin, Cadog ab Gwynlliw. 

61. Llangadell. Cadell Sant o Gor Cadoc 


65. Lleirwg Sant o Gor Caerllion ar wysg a wnaeth Lanleirwg. 
lleuer mawr medd eraill. 

66. Llanaran. Aran Sant. 

67. Llanarai Garai Sant o Gor Bangor, 

68. y Pil William larll Caerloyw. 

69. Llanfawdlan. Yr un William larll Caerloyw. 


Y LLYFR a elwir y Cwtta cyfarwydd o Forganwg a ysgrifenwyd 
gan MEURYG, Trysorydd Llandaf. efe a elwis ei Llyfr y Cwtta Cy- 
farwydd o Forganwg, ac o hynny y cafes ef ei him yr enw hwnnw. 
ond y mae yn y llyfr hwnnw ynawr lawer o chwanegaidau at y 
pethau a oeddynt o'r dechreu ynddo. efe ysgrifenoedd y MEURYG 
hwnnw hanes holl Ynys Prydain, a Llyfr Diarhebion. a Dosparth 
Cerdd dafawd, a Theologyddiaeth Gymraig, ac a wnaeth Efengyl 
leuan yn Gymraeg o'r Lladin ac Esponiaid ami. ac yr oedd y 
llyfrau hynn yn Abermarlas o gylch banner, canmlynedd yn ol. 
laco ab Dewi. 


GWYBYDDET Pobyl Vrythanyeit pan yw Seith Cantref y sydd 
ym Morganwc. Yn y Arglwyddiaeth, ac Escobaeth. Y cyntaf 
yw y Cantref Bychan, yr ail cantref yw Gwyr a Chedweli. Try- 
dydd Cantref Gorwenydd, Pedwerydd yw Canref Penychen, 
Pymhet yw Gwynllwg ag Edelygion, y Chweched Cantref yw 
Gwent is Coet, y seithvet Cantref yw Gwent uwch Coet, Ystrat 
yw ac Euas y rhai a elwit dwy lawes Gwent uwch Coet, ac hefyd 
Erging ac anerging, mal y mae cwbyl Terfyneu yn Llyfr Teilaw. 


a marchogaeth yn y blaen a wnaethoedd oni ddaeth i faenol ar- 
dir lie ami yd a gwair a llaudir caeadberth, a thai teg maenwynion 


calchaid a physgodlynnoedd a gwinllanoedd a gerddi a pher- 
llanau gwyrddon yn llawn ffrwythau a llysiau a blodau perion o 
arbennigion twf daear. ac ami gwartheg a defaid. a phob adar can 
hyd frondiroedd coedwigaidd lie ami y gwelid brenhinddar a dyfai 
er yn oes oesoedd, a llais corn a chynnydd yr arwain arianllais 
bytheuaid yn ymlid Cadno cochbais dichellbell ar hyd gefndir 
prydwyllt rhedynog a lliaws urddolion gwlad a bonedd gwesteion 
ar ei ol, a bloedd tref a Chartref yn ymgymysg a cherdd a chorn 
y ffordd y fFoai leidr oen a lledfegin adar. ami y clywid llafar ffust 
ac olwyn a bwyall, ami bref gwartheg a defaid, ac ami cerdd gan 
Fardd a serchog, ynghyd a thrydar Own a cheiliogod a phlant 
bychain, ac yn ystlysau'r fiyrdd maendai calchwyn wydrynig 
ffenestri, a phob cael-gyfannedd yn darogan llawn a llonydd, a 
bodd calon doeth a dedwydd. gwae fy nhynged ebe Meilir 
na chawn yma fod a bywyd yr hyd ac y bai fy rhan yn hynn o 
fyd, onid amgen ym mhell yw'r digwydd y rhoes Dduw ar fy 
rhann ac mi a ymfodlonaf ynddo deued a ddel (ystori Meilir a 
Merck yr hafod wen) 


BYDDET hysbys a chyfraith i bawb yn dywysogion ag Arlwyddi, 
a Bonheddigion a Brehyriaid a^u Dyledogion a gwreng ac Eillion 
Ein bod ni Bhobert larll Caerloyw yn Lloegr, a Thywysog Mor- 
ganwg yn hawl a Braint Cenedl y Cymry Ac Arlwydd Gwladvor- 
gan yn hawl a Braint, Dawn a chywlad. y rhagenwedig Genedl, ag 
yn Nawdd Tattref ein hunanawt, yn Deddfu yn hawl a Braint y 
Llythyr dangos ac edring yma, rhoddi Braint a thrwydded Dyled- 
ogion ym Mhrehyrdref Llanilltut vawr yngwlad Forgan fal y 
dangoser rhagllaw, nid amgen na'u braint yn rydd au Tiroedd yn 
rhad, fal y bu iddynt a chanddynt yn oes oesoedd herwydd cyf- 
reithieu a Defodau Breiniau Cenedl y Cymry ai Arlwyddi Llys ai 
Bonheddigion o Frehyriaid ai gwreng ai Eillion dam y bont, a 
phawb yn Briodorion ac amrhiodorion y bont a rhydd a^u bodd 
iddynt herwydd braint y Cyfreitheu a ragysbyswyd ymgynal yn 
eu braint au gosgordd au Llysoedd au defodau ymhob achos a 
threfn a thrafod, herwydd pob lawn a chyfraith, fal y bu gynt er 
yn oes oesoedd iddynt ag y mal y rhoddasom yn gyflys a'r llythyr 
arddangos hwnn ir Dyledogion an cywiriaid ym Mhrehyrdref 


Cynffig heb amgenym arnynt ag erddynt na chadw golwg ar a 
wnelont a gweled ei fod herwydd a Cliyfraith a dyledogaeth, ae 
ymraint ai ymraint gwlad, ai ymraint llys ai ymraint Llann, ai 
ymraint ai ymraint arf ai ymraint Celfyddyd a Gwybodau, ai 
ymraint Llongwriaeth ai ym mraint Marchogaeth, ai ymraint 
Ffeiriau ai ymraint marchnadoedd ai ymraint prynu ai ymraint 
gwerthu, ai ymraint hawl ai ymraint gwrthawl, y bo a a gweled a 
Threfni a gorchymyn na bo amgen na Chyfraith amgaeedig a 
chadarn iddynt ac erddyn i naill a'r llaill ag o'r naill ir llaill an 
hawl an dyled an breiniau a'n Pendefigaeth, herwydd cof cyfraith 
i ninnau an hepil dros fyth an gwrogaeth i ninnau modd y bu ac 
y byssei pei nas rhoddid y Llythyr Braint a dangos hwn. 


GWYBYDDED pawb a welo neu ar a glywo y llythyr hwn, Rhis- 
siart larll Arwndel, ag Arglwydd y Waun yn anfon Annerch i'w 
ddeiliaid o'r unrhyw Arglwyddiaeth fal hynn. Gwybyddwch weled 
a ddeall o honom ni Siartr ein urddasol Dad ni Edmwnd larll 
Arundel yr hon a wnaeth iw gyffredin ddeiliaid, &c. Ac ymdyst- 
iolaeth ar hynn nyni a roesom ein sel &c y nawfed flwyddyn ar 
hugain o deyrnasiad y trydydd Edwart frenin gwedi'r Cone west 

Gwybydded pawb ar y sydd yr awr honn ac a ddelont rhagllaw 
yn y byd. Nyni Rhissiart Arwndel Ac Arglwydd swydd y Waun 
yn gweled a deall y Siartr a wnaeth ein caredic Dad ni Edmwnd 
larll Arwndel iw ddeiliaid rhydion &c. 


IONAWK a dery i lawr, Ebrill a fling', 

Chwefrawr yspail cawr, Mai a gwyn y galon, 

Mawrth a ladd, Mehefin llawen gorsing, 


Gorphenaf llawen buarth,* Hydref lion cyfarwar, 

Awst llawen gwr y Ty, Tachwedd dechreifr galar 

Medi llawen adar, Rhagfyr gocheler ei far. 

* (llawen lluarih in Jos. Jones) 

Cyded bach o Iwch mawrth a dal 

cydaid mawr o aur y brenin. 

Haid wenyn os ym mai au cair 

a dalant Iwyth wyth ych o wair 

Da haid mehefin os da'u hoen, 

Am haid Gorphenaf ni rown ffloen, 

Os ym mis Chwefror y tyf y pawr 

Trwy'r flwyddyn wedyn ni thyf ef fawr 

Os ym Mawrth y tyf y ddol 

Gwelir llewndid ar ei ol. 

Gwyn ein byd os Ebrill mwyn 

A wisg y llawr a gwrysg y llwyn 

Mai gwlybyrog gantho cair 

Llwyth ar dir o yd a gwair 

Mis Mehefin gwych os daw 

peth yn sych a pheth yn law. 

Gwenwyn blin i'r march a'r ych 

Mis Gorphenaf na fo sych. 

Awst os ceir yn anian sych 

A wna i Gymro ganu'n wych 

Hanner medi'n sych a wna 

Llyngell lawn o gwrw da. 

Gwanwyn a gwawn llogell yn llawn 

Ni edewis haf sych newyn erioed ar ei ol. 

Chwefror a chwyth y neidr o'i nyth 

Mis mai oer a wna^n ddi nag 

Scubor lawn a mynwent wag, 

Gwynt mis Mawrth a Haul mis mai 

A wna hagr lie ni bai 

Gwell gweled dodi'th fam ar elor 

na gweled hinon teg yn lonor 

Haid o wenyn yng Ngorphenaf 

Had rhedynen ei phris pennaf 

Tri pheth a gynnydd ar y gwres 

Gwenyn a gwenith a mes 


Tri pheth a gynnydd ar j glaw 
Gwlydd ag Ysgall ag Ysgaw, 
Blwyddyn egfaenog blwyddyn arianog. 
Blwyddyn gneuog blwyddyn leuog. 
Cneuog ffrith. cynhauaf brith. 
Gwlybyn a gwres yn ebrill a wna 
r*r ffermwr ganu fel yr eos. 
Pan goller y glaw o^r dwyrain y daw 
Pan goller yr hinon o'r gogledd daw atto'n 
Ebrill sych pob peth y nych, 
Twf o bob rhyw a phob peth byw 
Mai oer a fydd yn iach ei ddydd 
yn argoel haf heb fawr yn glaf. 
Ebrill fwyn gwlych Iwyn sych Iwyn. 
Chwefror a leinw y cloddiau 
a mawrth ai hyf yn foleidiau 


AWR ar ol awr Goreu gorddod 

Dawn Duw sydd fawr. Barn cydwybod 

a fedd rad Duw Dilys yw dawn 

goludog yw Duw i bob iawn 

Hir ei dafod Da dros ddrwg 

Byrr ei wybod I'r nef a'th ddwg 

Tafod diog gwell ymroddwr 

Synwyr bywiog na dialwr 

ai les iw law ysbys ar ddjn 

y doeth a daw. Beth ei wreiddyn 

Rhaid i segur ami y ceir diawl 

waith i wneuthur. yng ngwisg y gwawl 

Cyngor ofer Y dwr dyfnaf 

un nas ceisier a fydd lyfnaf 

ynfyd a gar Cartref gwir 

Swn ei lafar y nef ys dir 

a garo bwyll gwna di mewn prys 

ni arfer dwyll. a wneit mewn llys 

Gwirionedd yw Cofia mhob Cel 

Mab hynaf Duw. Bod Duw a'th wel 



Pen pob gorddod 
glan gydwybod, 
ys gwyu ei fyd, 
glan ei fywyd. 
gwna ddaioni 
nid rhaid ofni 
Anferth pob gwir 
Lie nis cerir, 
Pawb bei canffai 
Ai dyddysgai 
Dir ni byddai 
Diddysg neb rhai. 
Ys dir nid da 
Ni ymwellha 
Dir dichwain drwg 
I Drythyllwg, 
A gadwo Dduw 
Cadwedig yw 
A garo Dduw 
Ys diogel yw 
A gar ei Dduw 
Ystyrgall y w 
A ystyr dduw 
ystyrddoeth yw 
Dallaf o'r dall 
Dyn diddeall, 
Aed a gais glod 
cTi gydnabod, 
A fynno barch 
Bid dihafarcji 
Asgwrn yr hen 
yn yr angen 

Angen o ryw 
Neud angen yw 
Adfyd a phall 
gwnant ddyn yn gall 
Cadw di dy rin 
O fewn Tth fin 
Ag nid edrydd 
neb ei ddeunydd 
nid aeth erioed 
Rhyhir i goed. 
gwyr dyn pan el 
nis gwyr pan ddel 
Codi'n fore 
Haner gore 

waith gorfod 
Y diwarnod 
maes gwr diog 
yn adwyog, 

Bid hardd ar hen 
geudawd awen, 
gwaith cawdd a wnel 
Byd ar ochel. 

1 galon wann 
Da traed buan, 
Pob un a gan 
Lie ceir arian 
CM am gyfoeth 
Clefyd annoeth. 
Buan Tr wledd 
Buan Tr bedd 
Buan ar farch 
Buan Tr arch 

Buan ar droed 
A gyrch hiroed 
Trecha treisied 
Gwanna gwiched 
un drwg, un gwall 
arhoed yllall 
y car dilys 
Ing ai dengys 
Ehysgyr camwedd 
Ar wirionedd 
ai gwna gan ddig 
yn wyn ffyrnig 
ys dir y llwydd 
llaw gyfarwydd 
Cyngor gan gall 
Barn gan ddeall 
Araf gan bwyll 
a wna'n ddi dwyll 
Bernir yn well 
a geir o bell 
Distadl a gwael 
Pob hawdd ei gael, 
Gwedi neidio 
Khy hwyr peidio 
Tlws goreu'n bod 
yw gwain tafod. 
Tafod annoeth 
yn dan chwilboeth 

O Lyfr Esaia Powel. 
lolo Morganwg 



1 GORTHRWM a thrwm a thrist fyddaf, 
Ni charaf un tr'o tra fo gauaf, 

Oni ddel mai glasai glosydd 
A gwyrddlen penn pob glwys irwydd 
Mae immi glas urddas gwyrddail, 
Calon hoywfron hyfryd adail. 

2 Mewn llwyn fiyrdd duwyrdd dyfiad, 
Harddgrwn yw liwn hynaws gaead, 
Ni ddaw ai annedd y cas ddynion, 

Na neb ond medrus moddus mwynfron, 
Hyfryd ei bryd clyd pan ddeilio, 
Ty glas parlas purlen arno. 

3 Cyntedd tirion mwynion manwydd, 
Ar lawr meillion gleision glosydd 

a chog serchog ddoniog ddenus* * ddawnus. al 

Yn canu n Iwys lais cariadus, 

A chiw bronfraith buriaith beraidd 

Yn canu 'n hardd loyw hoywfardd hafaidd. 

4 Eos o'i llwyn yn fwyn gyfannedd 
Arail mewn gwyrddail gerddi maswedd. 
A chydaV dydd ehedydd hoywdon 

a gan yn drylwyn fwyn bennillion. 
a phob llawenydd hirddydd hyfryd 
O'th gaf wenno yno ennyd. 

* " Llyfr John Bradford," medd lolo Morganwg ; ac felly y cyfan o'r 
Caniadau hynn. As IOLO. 


(Qu 1 ai can arall hon ? lolo Morganwg.) 

5 Moes i'm gusan eirian feinwar, 
Lliw cann ydwyd lie can adar, 

A moes er mair gair gobeithwych, 
Eigu Ian fun a'i gael yn fynych, 
Fy nyn feinaal hardd fwyn benpryd 
Gwn gariad am cur pur yw'r penyd. 

6 Cusan a'th wnelai, nid llai lledfryd, 
Yn engyn dros-benn awen ynfyd, 
Car fTn bwyllig ddiddig ddyddiad 
Fab afreolus nwyfus nofiad, 

Oni ddel amser mwynder moddus 
A dail mai ar Iwyn swyn cysurus. 

7 Dyna mi'n parlas wyrlas irlen 
Oed tyddiaw'n wir, hir anniben. 
Hir aros bun yn boen immi 

A bair Tr galon dirion dorri, 

A'm bedd am wenn dan brenn briglas, 

Yn iach i 'nynan ai chain wanas. 

8 O daw ymorol fanol feinir, 

Pwy ganai Tr llwyn mwyn min glasdir, 
mab sy^n hir arwain orhoen alaeth 
Cariad dan wydd herwydd liiraeth. 
Anniwyg cadarn a geir arno, 
Oes a wnai gannoes aros Gwenno. 

Ehys Goch o Dir larll ab Rhiccert ab Einion ab Collwyn ai 
cant, cylch 1140. 


MAE twf ar benn gwenn gain eiliw, 
Modd llaes liirllaes larlles odliw, 
Llwyn llin lliw gwin gwiail dyfiad 
Hyd ei sawdl dyw ei osodiad, 
Gwiail aur arian glan glwys waneg, 
Uwch dwyael feinion gloywon glandeg, 


Taken gwastodloyw hoyw hardd hyfryd 
Lliw fFrwd geirw garw garregryd, 
Tan y tal grisial gryswyn lewych 
Tirion olygon llonn llawenwych, 
Dwy seren serch seirian ei gweled 
Ymhen gwenn feingan Ian ail Luned 
Gorlliw ei grudd gwin rudd rhaspi, 
Lledawd aur addawd wedi'i roddi. 
cyfllw rhos gwylltion gelltydd deiliog 
cwrel iachusder sywber serchog, 

A rhwng deurudd, 

Gwawr ysblennydd, 

Trwyn main moddus 

Bychan gweddus, 

a min fel mel 

I'm dyn dawel. 
Gwefus mirain liw cain cwrel. 
A man ddannedd a gwedd hoywgoeth 
Amlwg ymhenn gwenn gymhenddoeth, 
Gen bychan crwn a hwn mor hynod, 
Ag yn nydd mynydd mewn gwn manod. 

Mwnwgl claerwyn 

Deuliw'r ewyn, 

Hardd ei dwyfron 

Fy mun dirion, 

o fewn meingrys 

Dau berl ysbys. 

Hardd ail Enid 

Pel mesurid 

gan gymwysder glwysder gleindid, 
Bun deg dawelddawn ysgawn wisgi, 
Ni phlyg manfeillion ar donn dani, 
Alarch. Wylan. glan ei glwysbryd, 
Meindwf, iawndwf hoywdwf hyfryd. 

Dwylaw gwynion 

Bysedd meinion, 

ymmod buan 

ar we sidan, 

ag ewinedd 

Gwridog ei gwedd 
Medrus hwylus heiliaw gwinwledd, 


Hir ei hystlys weddus wiwddyn 

A chanol main gain gymmhwysddyn, 

Bergron esgair 

Wengron iawngrair 
A throed da i lun Tm bun ddiwair, 
Pe cawn I'm byd ennyd annerch 
Dda'r byd o'i benn fe'i cae'r wenferch, 
Er cael un awr lliw gwawr lywy, 
Ym mreichiau honn tonn Gwenhonwy. 

Ehys Goch ab Ehiccert o Dir larll ai cant. 


CLAF wyf o serch annerch Anni, 

ag ni cliaf honn lonn liw'r Lili, 

Ni bu Lili gerddi gwyrddion 

Mor deg ym myd na phryd gwenfron 

Gwenfron galon golwg gwisgi, 

Duw Nef ai gwyr llwyr ym lleddi 

Na'm lladd cangen feinwen fwyniaith, 

gad imi fyw rho rhyw obaith, 

Oes Tm obaith hudiaith hedydd, 

Ei chael ai ffriw hoywliw hafddydd, 

Hafddydd y sydd son am Dano, 

wrthyt fy nghwyn gwenn fwyn gwrando, 

Gwrando'n garedig orig eiriau 

Clwyf sydd fal saeth ar faeth dan f assau, 

Dan Fais maen glais mae'n glwyf yssig, 

O gariad merch nid serch sorrig 

Sorrig iaith lem gem gwlad Gymru 

Yt geisio'n wael fain ael fy nychu, 

Nychdod i'm dwyn trwy gwyn trengaf, 

Am liw od taen eiry gaen gaeaf. 

Gaeaf yw arnaf ernych Dybryd 

Ym o fin alaeth am f anwylyd, 

Anwyl wyd fun. 

Fth liw a'th lun. 
Eluned am rhoes dan loes anhun. 

Ehys Goch ab Eiccert o Dir larll ab Einion 
ab Collwyn, ai cant. 




1 Er Mair meingan, 
Moes im .gusan, 
Moes ddau'n fuan 
ydwyd wylan. 

2 Moes dri Meinwar, 
Moes im bedwar, 
Moes fab a'th gar 
Bump yn hawddgar. 

o'th gusanau, 
Muchudd aeliau 
Moes wyth yn glau, 

4 Moes naw mun chweg, 
Moes imi ddeg, 
Moes un cliwaneg, 
Moes im ddeuddeg. 

5 Moes im ugain 
Fy ngwenriain 
Moes im drigain 
ar fin mirain, 

7 Moes imi'r mil 
Fy mun gynnil, 
na ddos ar gil, 
Moes im ganmil 

8 Moes fil miloedd, 
Moes im luoedd, 
Defni Dyfroedd. 
Ser y Nefoedd. 

9 Dod yn eu plith 
Na fydd gyrrith 
B/if defni gwlith 
Er fy mendith. 

10 Yna Bun wenn 
Byddaf lawen 

a cherdd o'm penn 
Itti feinwen. 

11 Deune'r hinon 
Dyro'n Dirion 
fy llawn ddigon 
Ar dy wenfron 

6 Moes ber ei mant, 12 Eiliw mandes 

I'm gyflawn gant, Galon gynnes 

Eiliw mangant Yn 61 mae'r lies 

Moes i'm nawcant, Nod y neges. 

Rhys Goch ab Ehiccert ab Einion ab Collwyn ai cant. 


SERCH y rhoddais, 
ar ddyn feinais, 
Hoen geirw mor gwyllt, 
Bun ael Essyllt 

Ei thegwch hi 
Bu'n saeth imi, 
E'm saetlies honn 
O'i golygon, 



O gwelais wenn 
Hoen eiry gaenen 
Bid gwaeth i mi 
Grolwg arni 
Cyd bai fy ngwenn 
Hawdd ei gwyngen 
Bwrw gwg y bydd 
ar ei phrydydd 
Cyd gwyppo'r ferch 
Gilwg mwynserch 
a'r vab ai car 
nid dyd meinwar, 

Er caru o honn 
y gwydd gleision 
Ni chaf dan ddaii 
Awr ei harail, 
Cydbwyf cTm serch 
Yn ei hannerch 
ffy o'r llwyn glas 
rhag serchog was, 
Er diriaw can 
ar neV wylan 
ni wrendy 'nghwyn 
Dan frig irlwyn 

Dos di'r fwyalch 
at ddyn feinfalch, 
Dangos iddi, 

'mhoen am Dani 

Bronfraith a gan 
Ar wydd eirian, 
dwg oil o'm cwyn 
at loyw forwyn, 

Tithau'r hedydd 
Bardd Boreuddydd 
Dangos i honn 
Fy nhorr calon. 

Dod tithau'r gog 
sCih Don serchog 
yng nghlust y ferch 
fy nghwyn traserch. 

Cyfaill cyfnos 
Wyf i'r Eos. 
Aed honn yn ffest 
Am cerdd arwest. 
At liw calch gwynn 
Yn ael DyfFryn. 

Yna dVedyd 
Wrth f anwylyd 
os hi ni ddaw 
i'm cysuraw 
I goedlwyn ir 
F'anwyl Feinir, 
o'i serch lliw'r haf 
marw a fyddaf 
Ehys Goch ap Bhiccert ai cant 


ECHDOE gwelais man y rhodiais 

Hoen mandes haf Bun a garaf, 

Cyfarch i honn eiliw hinon 

a son wrthi am briodi, 

yna dan wydd tyngai wenddydd, 

ni fynnai fod iddi'n briod, 

na fyddai wr o Hafodwr, 

yn fab diwarth llawn ei fuarth, 

Minnau am ferch yn dwyn traserch 


a ddodais nod lie gwnawn hafod, 
Cell er ei mwyn ym min Coedlwyn 
Lie cai fy myd droi'n ei bywyd 
Pie thai s adail o'r man wiail, 
Yn beth ddillyn ail gwaith gwenyn, 
Prynu defaid, pob ysgrublaid, 
A'u troi beunydd ar y mynydd, 
Mai ym dir Gwair er Bun ddiwair, 
A phorfeldir llawn dyffryndir, 
Allwest rhywiawg tir meillionawg, 
Hyd wyneb tonn Dolau gleision, 
A Buarth teg yn llawn gwartheg 
ami iawn ei blith ymbob cyfrith, 
Beudai a wnaf erbyn gauaf 
Yn westisiant yn ael gronant, 
lair a gwyddai am y drysau 
Hwyaid gerllaw yn cryg leisiaw 
Pob lianas blitb: haidd a gwenith ; 
Pob peth yn Ian : Gardd a pherllan ; 
Pob ymborth Byd i f anwylyd. 
Os at ai car y daw meinwar 
Erddi mae'n wr o Hafodwr, 
Hithau 'min craig yn hafodwraig 
Bydd ryngom serch yn cydannerch, 
Pob cell yn llawn Duw a Digawn 

Rhys Goch ab Rhiccert ai cant. 




CERAIS wenferch ami ei hannerch, 

a hir orllwyn, y 'myd addwyn, 

er yn oed mab, bum was arab, 

I orlliw tonn taenferw eigion, 

ne terydr haul, hyd bant araul, 

Dwyn dirfawr boen, am eiry unhoen, 

Ni chaf er hynn, deccaf wenddyn, 

ymlid ydwyf, ymlyn ei phlwyf, 

Bun a garaf ag ni pheidiaf, 

Llwybrau glyn llwyn, Dol llethr a thwyn, 


Fob tonn, pob ar, pob cam daiar 

Cyfriw arfaeth, pei bawn ammaeth, 

byddwn er honn, Ammaeth gwirion, 

byddwn im gwlad, yn wr arad, 

byddwn er Gwen, geilwad ychen, 

byddwn er bun, o gwbl eiddun, 

a weddei 'mod, er ne manod, 

a wnelei fodd, bun am hudodd, 

a wnelai mab, er lloer arab, 

a wnelei merch, o'i mawr draserch, 

Byddwn Feirwr, byddwn Filwr, 

Byddwn wr march, gwrdd dihafarch, 

Byddwn wr swydd yn Llys Arglwydd, 

Byddwn beunydd yn warthegydd, 

am Olwen ail byddwn fugail 

Dan defyll gwydd byddwn ddedwydd dedwydd; h. y. 

Byddwn im naid, yn ddyn Diriaid, gwr wrth gref- 

Byddwn a wnai, bodd am carai, ydd. lolo. 

Rhyfedd y modd, Gwen am hudodd, 

E hudai honn, adar gwylltion, 

achos ei thwyll, y mau gorffwyll, 

mileines yw, am awneddyw, 

Dywed er mair fy mun ddiwair. 

ai byw ai bedd, gennyd geinwedd, 

Rhys Goch ab Rhiccert ai cant 


OER yw fy nghwyn, am wawr addwyn, 
Porffor ei gwisg, Iwybrau difrisg, 
Gorne gwynlliw, tonn ewynfriw, 
Am dani 'dd wyf, dan loes irnwyf, 
Hoffais ei gwedd, haul rhianedd, 
Er hynn nis caf, wenddyn deccaf, 
Clwyfus wyf fi, claf am dani, 
Hir am hoywfun, yn dwyn anhun, 
ys ami Tr mau, trwnr feddyliau, 
Heb gwsg ynos, heb gof agos. 
Nwyf y ddwyfron, berw y galon, 
am orne'r od yn ymdrafod. 
2 H 


Rhyfedd am twyll o bob amhwyll, 
Deall na chof ni cheir ynof, 
Gobaith y cawn deune manwawn, 
A nes er hyn ni fum ronyn, 
Hael yw meinwen wrth bob angen, 
Hael wrth gwynfan dyn tlawd egwan, 
Am lynn, am fwyd ; am gylch aelwyd, 
Am nawdd wrth raid i ddieithraid 
Am aur a gwin, Degau lesin, 
Diarhebant honn Gaillt ag Estron, 
Diarhebant wawr gwreng a brodawr, 
Diarhebant hi Byd Barddoni, 
ai llawened ymhob cerdded, 
wrth ni waeth bwy dyn ai gofwy, 
ac wrth ei bardd o ferw attardd, 
anhael yw Gwen ag aflawen, 
Rhyfeddod cred ei anhaeled 
Wrth wan ai car gan ddwyn galar, 
Mair a wybydd am ei phrydydd 
ni chwsg y nos awr oi hachos, 
Pan ddel gwawr ddydd, dos di'r hedydd 
Dangos i honn las fy nghalon, 
maint am wenfun fy hir anhun. 
mawr ymboeni, marw am dani. 

Rhys Goch ab Rhiccert ai cant. 


MAE im Iwyn balch lie can mwyalch 
befrgoed bill diwedd Ebrill, 
Llawen Tm llais dydd a welais 
yn arail can ym caid yman, 
yn arail merch ar lawr llannerch, 
Gyda gwenddydd byw'n y coedydd. 
Teccach meinwar na ffriw toniar, 
Ban ferw gweilgi gan wynofi, 
gwynnach gwenfron hoen ewyndon 
nag ar ddail drain glan Lenlliain. 
aethum oi serch hardd edlinferch 
yn gul fy mron a digalon, 


Claf wyf dan wydd o'i serch Wenddydd, 

yn dwyn trymhaint a gofeiliaint, 

rhaid yw immi dan wyrddlwyni 

Feithrin hiraeth am ddyn wenfaeth, 

cyrchu didrain erddi Riain. 

Lle^m daw dyball cof a deall. 

anwr ydwyf achos irnwyf 

Pa les fy myw gan am doddyw. 

un ym mewn rhwyd wyf a ddaliwyd 

Lle'dd wyf yn gaeth gan hudoliaeth. 

Gwae fi o'r fann dan wydd eirian 
Lie gwelais honn orne gwendon. 
Cyd bum lawen gweled meinwen, 
Dybu^n ebrwydd immrn aflwydd 
yn adeg maetli cydnabyddiaeth. 
Lliw blodau mai mwyn y byddai. 
cawn wenau serch gan dawelferch. 
cawn ei harail dan y manddail. 
Cawn iaith addwyn gan loyw forwyn, 
ai chusanu Bun lygeittu. 

Rhyfeddod yw modd y deryw 
serch hoyw Wenddydd at ei phrydydd. 
Darftfr gair mwyn a^r cyforllwyn, 
mwythusder mad, pob cyfliwiad. 
ni chaf yn awr gan od lonawr, 
air bach yn serch na cyfannerch, 
ni fynn fy myd leihau 'mhenyd, 
o fedd ni fynn gadw ai gofyn, 
Tost fy nhynged am ail Luned, 
gwae fi f anrhaith, darfu ngobaith 
am wawr eigain marw yn gelain. 

Rhys Goch ab Ehiccert ai cant. 


BUM yn ael Maes yn gwrandaw iaith, 

Dan bren briglaes Ceiliog bronfraith, 

yn clywed ton o goed y glynn 

adar gwylltion Prydai englyn, 



o goed y rhiw 
canai'n gywiw, 
Brith oedd ei fronn 
mewn dail gleision 
mal ar gangau 
mil o flodau, 
yn ymyl nant 
pawb ai clywant, 
gan wawr y can 
mal cloch arian, 
cynnal aberth 
hyd awr anterth 
ar allawr las 
Heiliaw Barddas. 

gangau cyll 
gwyrddion defyll 
y can gywydd 

1 Dduw Ddofydd, 
a charol serch 

las lannerch, 

1 bawb ar bant 
glyn ai carant, 
Eli calon 

Tr serchogion, 

Cefais oi benH 
Cyflais awen, 
Cerdd o fitres 
am boddlones. 
Llawen a'm gwnaeth 
Ei ganiadaeth. 

Yna drwy barch 
Dodais gyfarch 

glais y glynn 
Fr aderyn, 
Erchais yn ffraeth 
Ei Latteiaeth 

at y wenferch 
Lie mae'm traserch. 
Aeth Bardd y dail 
o'r man wiail, 
at ail Limed 
Haul y merched. 

1 glais y Fro 
Mair ai llwyddo. 
Er dwyn immi 
Dan ir Iwyni 
Hoen 6d unnos 
yn ddiaros 

Rhys Goch ab Rhiccert ai cant. 


HOYWDEG Riain hydwf Iwysgain, 
Eiliw gwenyg geirw am gerryg, 
Heno fin clwyf heinus ydwyf 
Heiniais o'i serch hardd la wenferch, 
Hauodd Tm bron heiniar gloesion 
a honn a hyllt. o'm hud gorwyllt, 
oed dydd ni chaf nai nawdd arnaf. 
na heddwch Bun na gair cyfun. 
Hudoles deg hoyw adameg 
ni rydd air serch i'm cyfannerch 
Herwr mal hydd wyf dan goedydd, 


amgwr ei phlwyf herwr ydwyf. 
Gwae fi nhynged am ail Luned 
Na chawn arail Gwen dan irddail, 
Bun wen am rhoes dan engeirloes, 
Hir iawn y trig dan ais yssig, 
Hiraeth fm bronn ac im calon. 
Hiraeth a'u hyllt am dwf Essyllt. 
Hualwyd fi yng ngresyni 
gofal fm hais a ryfegais, 
gofal am Wen, droedled Olwen, 
Hir yw^m anhun aclios Gwenfun, 
Eled yn iach y Byd bellach, 
gobaith nid oes, budd o'm heinioes, 
na modd i mi fod awr hebddi, 
Hi onis caf marw a fyddaf. 

Rhys Goch ab Rhiccert ai cant. 


YR wylan deg ar fol gwaneg, 
ymhlith dystrych yr heli crych, 
Brenhines wenn geirw mor Hafren 
a ? th Deyrnas di nawton gweilgL 
ymborth ydd wyd ar bysgodfwyd, 
Gwisgi meinwen wyd ar aden, 
ag er mwyn hynn wyf yn d'ofyn. 
Dwg erof gan o^m oer gwynfan 
At feindwf ferch yn deg annerch, 
Claf wyf am wenn hoen 6d gaenen 
Fe ddodes hon saeth im dwyfron, 
A'u dwyn ydd wyf gloesion irnwyf, 
Dywed wylan wrth liw'r od man, 
Fy mod wen gu yn ei charu, 
Cyrch hyd ei chaer Bun oleuglaer, 
a chan om pen ei mawl meinwen, 
Pei gwnawn arwest o'r pum gorchest 
ni thraethwn fawl a fai moddawl, 
na chanfed rhan clod bun eirian, 
oni chaf honn tyrr fy nghalon, 
af i boeni dan wyddeli, 


yno'n draphell yng nghudd coedgell 
Meinwar a fydd fy nihenydd. 

Rhys Goch ab Ehiccert ai cant. 


GWAE fi wenferch erioed d'annerch, 

gan ni bu nes lini'm neges. 

ag ni chawn dal am hir ofal, 

a marw ydd wyf o haint gwiwnwyf, 

mawr o bechod yt liw manod 

Ladd dy was mwyn a fifn d'orllwyn, 

Cymmer di ffonn bert o linon 

a dos ddyn fain hyd yn Rhufain. 

Pab a ofyn itti wenddyn 

" Pa ddrwg benna a'th ddug ymaf 

" mynni Nef rhaid cyfaddef, 

yno ydd eddy gwenddyn anhy 

Ei bod ar fai am ai carai 

Mai hi a wnaeth ei farwolaeth 

Torri calon a fu ffyddlon, 

I fab o1 gwlad farw oi chariad, 

a bod ei benn dan dywarchen, 

yna gwisgir rhawn am feinir 

Er dwyn penyd dros ei bywyd, 

am ladd oi bodd mab ai carodd. 

Maddeued Mair Tm dyn ddiwair 

Mai ydd wyf fi n maddeu iddi. 

Fy nyn gannaid nef iw henaid. 

Rhys Goch o Dir larll, ab Ehiccert ab Einion 
ab Collwyn ai cant. 


CANAF yd haf wyd hoywfeirdd Bennaeth, 
Canhewydd llwyn drain gain ganiadaeth, 
Caniadau adar gwar gwydd irion 
Cynnadl cerddoriaeth cain dderw Coedfron, 


Coedfron blagurlawn dawn dadeni 

Caeadfrig addien gwyrdd lien llwjni 

Llwyni llawn gwiail gwelir beunydd 

Llennyrch lie i dygyrch Degau elfydd. 
Taro tant alaw nant ael y naw twyni, 
Til dy rwm tal dy rwm canu twm teini. 

2 Elfydden geimiad ceidwad coedydd, 
Elfyw dail meillion llonn llawenydd. 
Llawen Bardd awen ewybr enau, 
Llywy maes arlwy ar lawr bryniau, 
Bryn a phant tyfant tewfawr waneg 
Brenin hin hoenus hynaws adeg, 
Adeg serchogion dynion dawngar, 
ydwyd haf irlas ar Iwyn adar. 

Taro tant alaw nant ael y naw twyni, 
Til dy rwm tal dy rwm canu Twm Teini 

3 Adar Bydafau heidiau hedant, 

a daw cain gogau dolau deilbant, 
Dail bawrlwyth garddlwyth amgylch gwyrddlwybr. 
Deiliad gwlad gaead gywen loyw-wybr, 
Gloywybr mandes cynnes ceiniad anterth, 
Glas barlas berwlith blith blawd glynberth, 
Glyn, bryn, brwyn llwyn llawn llewych gwenhaul, 
Glan bryd yn diffryd dyffryn araul. 
Taro tant alaw nant ael y naw twyni 
Til dy rwm tal dy rwm canu Twm Teini 

4 Araul dy fore dy fardd ydwyf 
Eirian dy hinon hynaws irnwyf. 
Irnwyf am doddyw dydd ymadfynn, 
Eurner wyd immi dymor gloywyn. 
gloyw a hoyw hygar daiar duedd 

glyw wyd haf hyfaeth hoywfeirdd drasedd, 

Trasawl cariadawl croywdwf irddail, 

Trasyw tres adar llu gwar gwiail. 

Taro tant alaw nant ael y naw twyni, 
Til dy rwm tal dy rwm canu Twm Teini. 

5 Gwieildwf newydd, neuadd immi, 
Gwal dan frig cyngerth berth bedweni, 


Bedwen min gorallt ai gwallt gwyrddlas 
Bydaf i Brydydd Bryd cyweithas. 
Cyweithas mwynwas mewn lie didrain, 
Caeth ei gerdd draserch i ferch firain, 
Mirain ei sain iesinfalch Eos, 
Meirwon gwydd herwydd ei hir aros. 
Taro tant alaw nant ael y naw twyni 
Til dy rwm tal dy rwm canu twm teini. 

6 Hir aros hafddydd bydd barddoni 
Herwyr hyd briffyrdd gwyrdd gwyddeli. 
Gwyddeli carant cywres ymgyrch, 

Gwedd ael bryn heulawg hoywlawr llennyrch, 
Llennyrch ami ymgais amgaer mangyll, 
Llawenydd canau ceinion defyll. 
Tefyll oed dyddiau tewddail annedd 
Tyfiad paradwys mammwys mwynedd. 
Taro tant alaw nant, ael y naw twyni 
Til dy rwm tal dy rwm canu twm teini. 

7 Mwynedd cain adwedd adeg hirddydd, 
Mynnwn i nwyfron nwyf dywenydd, 
Dywenydd gwynferch merch ne mandes 
Dwynwen syberwyd menwyd mynwes. 
Mynwes bun berwen, berw an dyfu, 
Miniaw cusanau swynion caru. 

cerais neV wylan Olwen wisgi, 

Cyweiriais adail irddail erddi. 

Taro tant, alaw nant, ael y naw twyni, 
Til dy rwm tal dy rwm canu twm teini 

8 Erddi rhygenais geinion odlau, 
Irddyn ganolfain gain gynneddfau, 
Cynneddf serchogwas o dai glaswydd 
Canu mawl didawl dyn ysplennydd 
Ysplennydd dan wydd dyn wen eirian 
Ys blin immrr anhun am fun feingan. 
Meingan Lloer arian lliw'r eiry gwynnaf, 
Meingorph harddlun im ceinfun canaf 

Taro tant &c. &c. 
Rhys Goch ab Bhiccert ab Einion ab Collwyn ai cant. 



ERLYNAIS ferch ar las lannerch. 
Liw blodau man efeill perllan 
Grudd eiliw rhos ar 6d unnos 
Golwg serchog, llygad bwyog (qu. bywiog ?) 
Eurwallt melyn uwch tal gorwyn, 
Ar ben dyn fau yn fodrwyau. 
Eiliais i honn dan gyll gwyrddion 
Wielin gell yn hoyw babell. 
ym mysg llysiau a fflawr blodau, 
Lie gwahoddais fy nyn lednais 
ys bernid hardd Llys fferyllfardd 
Lie daw meinwen dan gaeadlen 
Lie caf annerch hardd edlinferch 
a rhoi cusan i'm dyn eirian. 
Tra pheryV haf ami y cyrchaf 
I goedlwyn ir gyda meinir 
ymyl dol gain mewn tir didrain. 
ymherfedd cell gwnaethum babell 
Er mwyn bun deg elain waneg, 
Er caru honn mewn encilion. 
aros y dydd ynghel coedydd 
Ymgaru'r nos lie can eos 
Gwyrdd yw'r ty mau gwrdd ei assau, 
Gwaith llaw Duw Iwyd ar ei gronglwyd, 
Gwead cadarn heb waith isarn. 
Gwiail cymmhleth uwch cain eneth 
addurn i fardd ymhlith glasdardd, 
addail i ferch a gar draserch. 
Meinwen a gar gytgerdd adar, 
mae uwch ei phen ar bob cangen. 
cywedd y can ednaint diddan 
cywyddau serch cwbl gyfannerch. 
canant i fun hoyw ei meinllun 
cydfolant honn adar gwylltion, 
mi o'm serch mawr at fireinwawr, 
nim dawr o ged eithr ei gweled. 
cofleidiaw honn hardd ei gwenfron 
a chael cusan ei min bychan. 
2 i 


Nid af at wrach draw i gilfach 
Er cael oed dydd gyda Gwenddydd, 
af i lys dail dan bleth gwiail, 
yr hafddydd hir gyda meinir. 

Bhys Goch ab Ehiccert ab Einion ai cant. 


Bu bwyall brenn, Bardd anghymen 
Yn naddu can i Wenllian 
yn braenu gwawd i ferch wengnawd 
Heb air oi benn dan nod awen. 
o bu gwas pwl oi wag feddwl 
Truan ei fod er lliw'r manod 
yn gwatwar serch er hudaw merch, 
un anghelfydd dan enw Prydydd 
yn son caru wrth geinwawr gu 
Cybydd anghawr dan enw Cerddawr, 
yn gwarthu honn hoywne hinon, 
Nid o gerdd hwn dengair dyngwn, 
ydd a clod merch. ar lef traserch 
ac y clyw byd mawl ei glanbryd, 
ac y clyw gwlad ei gwedd ganiad, 
ac y clyw un son am wenfun. 

Minnau'bellach, bwyf amgenach 
O wyddgell werdd fan rieingerdd, 
am serch a'r gan i Wenllian, 
Bun a welais man y rhodiais 
Ne'r Alarch gwyn ar lawr dyffryn, 
Cerddai dyn war wyneb daiar 
yn hardd baunes drwy'r melyndes, 
ag ni phlygai man y cerddai, 
dan wyndraed hon un or meillion, 
Harddwch Bun fain na chyflen gain 
Blawd o gylchon ar ddrain gwynnion, 
Lliwber ei grudd lliw rhosyn rudd ; 
Deuwrid ei boch rhosyn deugoch, 
Gwawr cyferbyn o'r gwrid a'r gwynn, 
a mawr y mel ar fin cwrel, 
,Gwineufain ael gwyndal urael, 


Trwyn moddus hardd medd ei chanfardd, 

medd ai rhygar hoywdeg Feinwar, 

mwnwg lliw cann neu od ar fann, 

a bair i mi ymbendroni. 

Bronnau gwynion tlysau glwysion, 

Eiliw gan ddydd manod mynydd, 

angau am daw o'u trasylliaw, 

a thecced yw mynwes bun syw, 

a thecced llun meingorph gwenfun 

a thecced gwedd gwawr rhianedd, 

Dwylaw bychain agwedd mirain. 

Gwawrne gwinedd meinion fysedd, 

cywraint ai caf neddair alaf, 

Bun bryd eirian yn gwau sidan 

Alaf ei gwaith pob manylwaith 

alaf Haw Gwenn mud yn gymmen, 

Troed bychan teg Bun hardd waneg, 

ysgawn fal hydd hyd y meusydd, 

ni plyg llysiau dan liw blodau 

Llyna bryd cain a Hun mirain 

Bun a garaf om calon glaf, 

Campau Bun hardd medd ei gwanfardd, 

Tra rhagorant mal dan warant, 

Ei mwynder gwenn ai gair cymmen, 

ai llafar doeth Lloer awengoeth 


ai goslef gwar lie can meinwar, 
ai goslef maws nawcan eaws, 
am dettry'n llwyr o'm holl synwyr, 
am dwg mal twyll o'm holl ymbwyll, 
a ddod wallcof cadarn ynof 
a'm rhy mewn bedd llyna'r diwedd, 
onis caf honn claf fy nghalon, 
onis caf hi yn chwaer immi, 
Cyn diwedd haf marw a fyddaf, 
meddylied honn iachau nghalon 
ag onis gwna ys gwnn yn dda, 
Ei serch a fydd fy nihenydd. 

Rhys Goch ab Rhiccert ab Einion 
ab Collwyn ai cant. 




1 GORWYLLT cTm nwyf 
Gwae fi 'ddydwyf 
Mynag ym mhlwyf 
Man y byddwyf. 
Neud gochel wyf 
Nad ymbwyllwyf 

2 Ymbwyll nrm daw 

Nag ystyriaw 

Ni wnaeth ba'm traw 

o rybuddiaw 

am liw od ffraw 

gwae fi gwynaw, 

3 Cwynaw am wenn 
Fain fynyglwen 
A'm ias im penn 
gwallgof cyfrben, 
Hoen hynt aerdren 
Haerwynt wybren, 

4 Wybrenwynt gwrdd 
rth daer ymwrdd 
Lie dd elych ffwrdd 
Llew ynghysgwrdd 
A'r a'th gyffwrdd 
I'th daith agwrdd 

5 Agwrdd dy gyrch 
Coed a llennyrch 
Taendardd tonndyrch 
Wybren entyrch 

ar fib drwy fiyrch, 
Ergyr aergyrch. 

6 Aergyrch ar wydd, 
Gwarrau gelltydd, 
Myssaing mynydd, 
Myssarn meysydd, 
Murn adeilwydd 

A dail dolydd, 

7 Dolydd nithiaw, 
Neb i'th rwystraw, 
E-hwysdren rodiaw 
Ehydrais bwyllaw ; 
Noethdir cliwiliaw 
Nerth draig arnaw 

8 Arnat fy nghwyn 
a'th drais ymddwyn, 
Attal Bardd mwyn 
Knag Bun addwyn, 
Gwr wyd ar dwyn 
Garw i'm gorllwyn. 

9 Gorllwyn meinwen 
wyf im hamdden, 
Heb fyth i benn 
Bodd ai pherchen, 
Mydwyf fardd Gwenn 
CTm gwawd aren. 

10 Aren wyt ti 
arawd weini, 
Dwg erof fi 
Wawr fain iddi 
Mau gan cynni 
Mad y medri. 

11 Medri hadeg 
at fun wendeg 
Hyd arw a theg 
Yn ddiattreg. 
A'm cerdd anrheg 
at ail Indeg 

12 Indeg: feinais 


un a gerais 

Hoen gwendonn bais, 

a ryserchais, 

ag oer fy llais 

am wawr lednais 


13 Llednais ne cann 15 Gwendonn Riain 
wrth bawb pob man a'i thwf mirain 
Ond wrth druan myth draed elain, 
Ai car meingan, Ar Iwybr gwyrain, 
wrth ei bardd gwann mawr am ddyn gain 
Gwenn nid yngan. Mau hir ochain. 

14 Yngan wrth honn 16 Ochain a'm hyllt 
Hoywne hinon, am ail Essyllt, 
Maint blinderon ym mangre byllt 
A briw calon Gorsaf gwersyllt. 
Maint cur Tm bronn Serch am eddyllt. 
Am bryd gwendonn. Au gur gorwyllt. 

Gorwyllt o'm nwyf 
ac a . ac n . ac n . 
Rhys Goch ap Rhiccert ab Einion ab Collwyn ai cant. 


GWNEYTHUM o'm serch Meillion yn frith 

Oed a gwenferch, Manddail cymmhlith, 

Dan gangen cyll, Minnau a gwenn 

Gwyrddion defyll, yno'n llawen. 

Fe ddaeth Meinwar Gorwedd ein dau 

at fab ai car, ym mysg blodau, 

Yno Bun dlos Gorwedd ar donn 

MPn ei haros. ymhlith meillion, 

Dodi cusan Finfin a gwenn 

Ar fin Meingan, O'm holl awen, 

Ar y min mau Gwledd a gefais 

Gael cusanau, ar fin meinais 

Ensail ymgred Gwledd Dewi Sant 

ac ail Luned, Ynghor Hodnant 

Clo cyfaredd Gwledd Taliesin 

Nwyf cyslynedd, Yn Llys Elphin, 

CTn amgylch haf Gwledd y fort gronn 

Haul gorphennaf, yng Nghaerllion, 

Ac ar glawr maes Gwledd angel glwys 

Glas dwf hirllaes. ym Mharadwys. 



Ninnau ddeuddyn 
ar wledd fal hynn 
Heb ofalu 
Am ddim a fu 
Heb fyfyriaw 
Am ddim a ddaw, 
Gwynfyd y sydd 
Byth ni dderfydd 
yn cyfymnawdd 
yn un ansawdd. 
Hyn ar ein can 
oedd y cyfan, 
Felly mynni 
I fyw yn Ian 
Ar wledd cusan 
I farw ein dau 
O gusanau 
Nycha uwch benn 
Gwr aflawen 
Hen Eiddig du 
Dan wargrymmu, 
Wyneb tomlyd 
Golwg barllyd 
A barf Iwydgoch 
Cyfliw gwrych moch 
Dwylaw gwas gau 
yn gigweiniau, 

Rhys Goch 

A minbryd glas 
Gan ail Suddas, 
Derchafael fFonn 
Parth a gwenfron 
Ac heb oedi 
Ffonnawd ami 
Ergydiaw gwenn 
ar ei thalcen 
a dodi clais 
Ar gain arlais, 
Ffonnawd neu ddau 
I'm penn innau, 
A meinael gu 
yn llewygu. 
gorfod codi 
ac ymffrommu 
A gyrru tarf 
A was bychfarf, 
a gyrru braw 
a ifwyr arnaw, 
a gyrru fib 
a men iddo. 

Am a wnaeth ef 
Ai oer ddolef 
I ddeuddyn gu 
Yn ymgaru, 
A'n rhoi mewn braw 
Oerfel iddaw. 
ap Rhiccert o Dir larll ai cant. 


TRIPHETH ni clieir ei heilryw 
Grymialog, serchog a syw, 
Grymialog a fynn rymial, 
Achwyn heb achos a dal. 
Grymial a grymus dafawd 
Gremian heb daw pei dydd brawd, 

Dioer ni fynn o fodd dewi 
Dywedwyf a fynnwyf fi, 
Grymialu grymaldawd maith 
Un ai haw yn anhywaith, 
Ni char daw na diwedd son, 
Am y modd y mae dynion, 


Beunydd y dydd fal y daw Ni thai son nid digon da 

Aflonydd pawb iw flinaw. Diamommedd dim yma, 

Bai ar bawb bei wybai'r byd, Rhaid ar oil amgylch bylch byd 

A ddaw drostaw yn dristyd, Ei wellhau a llaw ddiwyd, 

ag ni fydd wrth ei fodd neb Ag ar bawb cyd bei gorau, 

Na dyn heb ddwyn dau wyneb, Ymlaen o hyd ymlanhau. 

Gwell fydd imi ddydd a ddaw Nid iawn o'r byd llyd lledryw 

Nai ladd rhyadael iddaw, nid digon byth boddhau syw. 

A grymialed a fynno Mynnu manol ar bob peth 

Yma'n y byd man y bo. Ei Ddofydd braidd yn ddifeth. 

Serchog ni serch ar dafawd Mawr am y mawr mae bob dydd, 

Flas y gerdd na fo lais gwawd, Ai ddirfawr boen ni dderfydd. 

I fursen, ar fawrserch fydd Felly ef heb fall ofeg 

Orn a boen arni benny dd. Am oil i ben diben deg 

dim arall gan wallofain, Ni fynn weled un lied llaw 
Nid annerch ond rhyw ferch fain. Heb oernad mae bai arnaw. 

Llawer iw fryd llwyr iw fronn Na llythryn o'r llythrod man 

Lloer ai henwi lliw'r hinon. Ar un gronyn o'r graean. 
Ni fynn son na sain amgen A minnau yn nyddiau nwyf 

Dyma ei waith ond am wenn, Trwy adwyth y tri ydwyf, 

Dim yw ei gais ond am gael, Grymialus wyf trwyf traserch 

Ne manod gain ei meinael. Am nas caf ddifeiaf ferch. 

Honn y cwbl cablu arall I'm lleferydd bob dydd dioer, 

Cylch cerdded a gweled gwall ; Grymialus egr am wiwloer, 

Goreu yw oil a gar ef Serchogwas serchogaidd wyf 

Gwira gwynn dan gaer gwiwnef, Yma ornais o'm irnwyf, 

Lie bo pei yno llu byd, Holl waith fy nghalon son serch 

Un a wel yn anwylyd. Mai ynfyd am edlinferch, 

ni fynn y dynyn dawnsyth ag ni ddaw taw im tafawd 

ymoralw am arall fyth. Fy holl swydd i gweini gwawd, 

A chlust dyn dinag annerch I ferch, am holl serch y sydd 

Nid yf swn ond ef ai serch. Ar loywgeinddyn liwgwenddydd 

Syw a ddilyn swydd alathr Ym mhob mann, er ei mawl hi, 

Ail serch ar fun bob llun llathr, y mae dyn, son am dani. 
Ni chais aur nag arian fyth, Wyf Syw er honn Gwenonwy 

Nawsfwynaphlwmtrwmtrasyth, Ni bu o fab gwn neb fwy. 

Mynn gywraint ar faint a fo Ymgallhau ag i m gwellhad 

ym myd unawr am dano, Uniawn ystyr yn oestad. 

Mynn Ian ar bob man fal merch, O'm holl nerth ymbrydferthu 

A ymdrwsiai am draserch, ymboenu gwn er Bun gu 


A lie gwelych gwych im gwisg, Hi'n iach yn uchel fawredd, 

Difriw er hoen eiry difrisg. Ai Bardd yn myned i'r bedd. 
Glan pob maun a modd arnaf Rhys Goch o Dir larll, 

Gwae a n^ch ym, gwenn ni chaf, ab Rhiccert ai cant. 


DEULIW blodau meinion aeliau, 
Mwyn ei champau wrtli gydchwarau, 
Serw yng ngolau dan aur dlysau, 

Gwae fi tlysau 

Gwae fi tlysau. 

Tlysau oedd rhaid im dyn gannaid 
Pentre nis caid wrth droi'r defaid, 
A gwenn ni phaid a dwyn fenaid, 

Gwae fi fenaid 

Gwae fi fenaid. 

Fenaid yw'r ferch ar gwr llannerch 
ac am wenferch marw o draserch 
A mi'n llawn serch yn ei hannerch 

Gwae fi annerch 

Gwae fi annerch. 

Annerch Wenddydd gan ei phrydydd 
Annerch beunydd ar don newydd 
A mwy ni bydd lie ddaf trennydd. 

Gwae fi trennydd. 

Gwae fi trennydd. 

Trennydd ydd af gwenddydd ni chaf 
Gwae fi dd wy'n glaf a marw fyddaf 
Ai chlod liw'r haf mwy ni chanaf, 

Gwae fi canaf 

Gwae fi canaf, 
Canaf ogan fm Bun eirian 
O draws amcan lie bum druan, 
Mwyn fy nghwynfan wrth ymddiddan 

Gwae fi 'mddiddan 

Gwae fi 'mddiddan, 
Diddan y bu Cyn ei serchu 
Ynawr dygnu a gwallweddu, 
Yn gruddlasu wrth ei charu, 


Gwae fi caru 

Gwae fi caru. 

Caru meinwen wyneb lawen 
Heb oed i benn a dyn irwen, 
Am nis caf wenn gwnn fy Ni'en, 

Gwae fi dien 

Gwae fi dien, 

Dien i mi meingorph wisgi 
Dioer os tydi am gwrthodi, 
Gwn wynofi gan ymboeni, 

Gwae fi poeni, 

Gwae fi poeni, 

Poeni beunydd dwyn ei cherydd 
Ochawr ni'm bydd o lawenydd, 
Y fory'r dydd ac fe dderfydd, 

Gwae fi derfydd 

Gwae fi derfydd. 
Derfydd poeni, Bun am deni 
Gwnaeth gwenn imi a welwch chwi, 
Dyn deg yw hi am dug oerni, 

Gwae fi oerni 

Gwae fi oerni, 

Oerni angau dan wraidd fasau, 
Mi 'mhen tridiau dan fy ngolau, 
Am fun yn fau deuliw blodau, 

Gwae fi blodau 

Gwae fi blodau. 
Rhys Goch ab Rhiccert o Dir larll ai cant. 


1 3 

A GLYWAIST ti chwedl Ciwg, A glywaist ti chwedl Cynrain, 
Bardd cyweirddoeth Gwynhylwg Pen cyngor Ynys Prydain, 

Perchen pwyll pell ei olwg Gwell ydyw cadw nag olrhain. 

2 4 

A glywaist chwedl Cadeiriaith, A glywaist ti chwedl hen idloes, 

Bardd awenfawr ei araith, Gwr gwar hygar ei Einioes, 

Cam cyntaf banner y daith. Goreu cynneddf yw cadw moes. 

* Lyfr Tre Brynn. lolo Morganwg. 



5 14 

A glywaist ti chwedl Meigant, A glywaist ti chwedl Illdud 
Yn ysgar ai Ysgarant, Farchog Aurdorchog astud, 

Enwir difenwir ei blant. A wnel ddrwg drwg ai dylud, 

6 15 

A glywaist ti chwedl Cattwg A glywaist ti chwedl y Car cu 
Ddoeth, mab Gwynlliw Essillwg, Gwedi gorfod ar gadlu, 
Bid galon lie bo golwg. Nid anghlod ymwellianu. 

7 16 

A glywaist ti chwedl Cyngar A glywaist ti chwedl Urien 
Sant wrth a fu'n ei watwar, A phwy a ddywaid amgen ? 
Hwy pery Hid na galar. Dichon Duw trist yn llawen. 

8 17 

A glywaist ti ehwedl Gildas A glywaist ti chwedl Heinin 

Y Coed aur mawr ei urddas, Fardd o Nangon* Llanfeithin 

Ni ryfein ffawd i atgas. Gwrawl ni fydd disgethrin. 

9 18 

A glywaist ti chwedl Ystyphan A glywaist ti chwedl Ceinddar 
Bardd Teilaw atteb buan, Wrth a weles aflengar-f- 

Dyn a chwennych Duw a rann. Ai gwatwores Crist niw car. 

10 19 

A glywaist ti chwedl Madog, A glywaist ti chwedl Cynfarch, 

Mab Idwal, Prydydd serchog, Milwr esgud dihafarch, 

Ni Iwydd i anghalonog. Y neb na'th barcho na pharch. 

11 20 

A glywaist ti chwedl Cynllwg A glywaist ti chwedl Cadgyffro 

Fardd llwyd llydan ei olwg, Hen, yn darllain llyfr Cato, 

Cafas dda ni chafas ddrwg. Nid mad gwr ni bai Gymro. 

12 21 

A glywaist ti chwedl y cynfyd. A glywaist ti chwedl Dewi 
Ai glyw gloywa dywedyd. Gwr llwyd llydan ei deithi 

Chwardd pan y bawdd, yr ynfyd. Goreu defawd daioni. 

13 22 

A gly waist ti chwedl Cynog, [iog, A glywaist ti chwedl Ystudfach 
Sant Penrhaith gwlad Brychien- gyda'i Feirdd yn cyfeddach 
Deuparth addysg ym mhenglog. Wyneb llawen calon iach. 

* Q,u \ Bangor. lolo Morgan wg. 
t Afleugar. lolo Morganwg. 


1 * 

23 33 

A glywaist ti chwedl Cibddar, A gly waist ti chwedl Cynon 

Wrth a weles yn anwar, Yn ymochel rhag meddwon ? 

Ni thai busting a byddar. Cwrw da yw allwedd calon. 

24 34 

A gly waist ti chwedl Bedwini, A gly waist ti chwedl gwrhylwydd, 

Oedd Escob da diwegi, Oedd henwr call cyfarwydd? 

Khagreithia'th air cyn noi ddodi. Nid treftad anrhydedd Arglwydd. 

25 35 

A glywaist ti chwedl y Cwtta A glywaist ti chwedl Hu Arddar, 

Cyfarwydd wrth gynnutta, Yn ymddiddan ai gylbar ? 

Nid edwyn diriaid ei dda. Dedwydd un ai gwyl ai car. 

26 36 

A glywaist ti chwedl Dwynwen A glywaist ti chwedl K-heged, 

Santes, merch deg Brychan hen, Oedd ffyddlawn cyfiawn ei gred ? 

Nid caruaidd ond llawen. A wnel ddrwg ymogeled. 

27 ,37 

A glywaist ti chwedl Huail A glywaist ti chwedl Cynghellawr 

Mab Caw, cymmhwylliad arail, Yn ymddiddan a lliw gwawr ? 

Mynych y syrth mefl o gessail. Ni phery pryd ond unawr. 

28 38 

A glywaist ti chwedl Cawrdaf A glywaist ti chwedl Ifor 

Fab Caradawc Freichfras Naf, Hael, Neuaddbyrth egor ? 

Llwyddid gorchwyl Haw araf. Gwae'r hen a gohVi mogor. 

29 39 

A glywaist ti chwedl gwr call A glywaist ti chwedl y gwr hy \ 

Yn cynghori gwas arall Bid lawen pawb yn ei dy, 

A wnel ddrwg arhded y Hall Wyneb trist drwg ai ery. 

30 40 

A glywaist ti chwedl Lleynawg, A glywaist ti chwedl Llywarch, 

Milwr urddol ardderchawg? Oedd henwr dryd dihafarch? 
Gwellbeddnabucheddanghenawg.Onid cyfarwydd cyfarch. 

31 41 

A glywaist ti chwedl Cynan A glywaist ti chwedl Dingad 

Wledig, Sant da ei anian I Yn ceryddu mab drygdad ? 

Dryccai* bob ammhwyll ei rann Moch ddysg nofiaw mab hwyad. 

32 42 

A glywaist ti chwedl Gwrgi A glywaist ti chwedl Mordaf, 

Ar y sul yn cynghori? Oedd un o'r Triwyr haelaf ? 

NidrhakliDdedwyddnamneieni. O'r drygau gorau'r lleiaf. 

* Dyccid, al. 


43 53 

A glywaist di chwedl Dynolwas, A glywaist ti chwedl Cewydd 
Goreu mab yng Nghymdeithas? Sant. wrth ami ei garennydd? 
Deddfol neud hir ei garas. Nid car cywir ond Dofydd 

44 54 

A glywaist ti chwedl Afaon A glywaist ti chwedl Endigant 
Mab Taliesin gerdd gofion ? Fardd. lie bu hardd ei amgant ? 
Ni chel grudd gystudd calon Geiriau drwg adwedd nid ant. 

45 55 

A glywaist ti chwedl Morgan A glywaist ti chwedl Cydwgi 
Mwynfawr, mwynfawr ei anian? Bach, a orflai ar gewri ? 
Nid doeth ni chel ei amcan. Nid afiechyd ond diogi. 

46 56 

A glywaist ti chwedl y Famaeth A glywaist ti chwedl Haearnwedd 
Yn cynghori ei mab maeth ? Fradawg, filwr Teyrnedd? [edd. 
Celfydd celed ei arfaeth. Trech nerth na gwir wrth ddigas- 

47 57 

A glywaist ti chwedl Ysgafnell, A glywaist ti chwedl Bleddyn, 
Mab Dysgyfundawd Gad-gym- Yn ymddiddan ai elyn ? 
Nid anrhegir tlawd o bell, [hell? Nid gwir gwir heb ei ganlyn. 

48 58 

A glywaist ti chwedl y Caw? A glywaist ti chwedl Eildderw 

Cyt bei hawd datrhewi rhew, Marchawg serchawg ger syberw ? 

Byd anhawdd datrywiaw rhyw Hir y cnoi'r tammaid chwerw. 

49 59 

A glywaist ti chwedl Ysperir, A glywaist ti a gant Caradog 

Yn ymddiddan a Menw hir ? Breiniol fab Bran ardderchog ? 

Car cywir yn yr ing ai gwelir. Bid pob hir ledrad i grog 

50 60 

A glywaist ti chwedl Ifan A glywaist ti chwedl Cennydd 

BrawdffyddCattwgLlancarfan? Fab Aneurin Fardd celfydd? 
Tywyned graienyn ei rann Nid diofal ond dedwydd. 

51 61 

A glywaist ti chwedl Heledd A glywaist ti chwedl Ffollwch 
Ferch Cyndrwyn, fawr ei rheuf- O gymmryd edifeirwch ? 
NiellirllwyddoFalchedd. [edd? Gnawd gwedi rhedeg* atregwch. 

52 62 

A glywaist ti chwedl Eleri A glywaist ti chwedl Hugyflwydd 

Lie ni chaid Haw yn rhoddi? Yn cynghori rhag tramcwydd? 
Nid llusen a bair tlodi. Gnawd gwedi afrad afrwydd. 

Rheg mewn llyfr arall. lolo Morganwg. 


63 73 

A gly waist ti chwedl Geraint A gly waist ti chwedl Crallo 

Mab Erbin. cywir cywraint? Lie nid oedd dim yng nghyffro ! 

Byrr hoedlawg digasawg saint. Hawd pery i fingam wylo. 

64 74 

A glywaist ti chwedl Andras A glywaist ti chwedl Marthin 

A ddioddefwys Ooesteas? Breiniol Sant i gyffredin? 

Rhannwys Duw nef a gafas. Namyn Duw nid oes Tefin. 

65 75 

A gly waist ti chwedl gwrhywydd, A glywaist ti chwedl Gwrthefyr 

A fuasai berchen swydd ? Fendigaid, doeth ei ystyr ? 

Gnawd gwedi traha tramcwydd. Llinyn rhy dynn hawdd y tyrr. 

66 76 

A glywaist ti chwedl Padarn A glywaist ti chwedl Gwrhir 

Pregethwr cywir cadarn? Gwas Teilaw, Bardd iaith gywir? 

A wnelo Dyn Duw ai barn. A wnel dwyll ef a dwyllir. 

67 77 

A glywaist ti chwedl Rhydderch A glywaist ti chwedl Teilaw, 

Trydydd hael gorseddawg serch? Pan ydoedd yn penydiaw 

Gnawd rhygas gwedi rhyserch. A Duw nid doeth ymdaraw 

68 78 

A glywaist ti chwedl Mygotwas A glywaist ti chwedl Rhioged 
Mawr wybodau ym Marddas ? Gwedy cafiael Teyrnged ? 
Ys drwg y ceidw y diawl ei was. Ni chwsg Duw pan ry wared, 

69 79 

A glywaist ti chwedl Anarawd, A glywaist ti chwedl Dyfan 
Tywysawg doniawg didlawd ? Ferthyr yn nydd cyflafan ? 
Rhaid wrth ammhwyll pwyll Trech Duw na drwg ddarogan. 

70 80 

A glywaist ti chwedl Pen Gwlad A glywaist ti chwedl Hid 
Yn rhybuddiaw pob anllad ? Sant, o'r Israel ei hendid ? 
Haws llosgi ty no'i adeiliad. Nid ynfydrwydd ond trallid. 

71 81 

A glywaist ti chwedl Mabon A glywaist ti chwedl Gwynlliw 

Yn rhoi addysg iw feibion ? Fab Glywis yn cyfymliw ? 

Ond Duw nid chwiliwr calon. Cymmhwyll ag ynfyd, nid gwiw. 

72 82 

A glywaist ti chwedl Sandde A glywaist ti chwedl Arthur 
Bryd Angel yn ysgardde ? Amherawdr mawr Benadur? 

Nid cadarn ond Brodyrdde. Nid difrawd on geuadur. 




A glywaist ti chwedl y Fran* 
Fendigaid wrth y Clodfan ? 
Nid da ond Duw ei hunan. 


A glywaist ti chwedl Angar 
Mab Caw, Catfilwr clodgar ? 
Bid tonn calon gan alar. 


A glywaist ti chwedl Tyfodwg 
Sant o Flaenau Morganwg ? 
Ni ddaw da o drythyllwg. 


A glywaist ti chwedl y Penwyn, 
Yn gwrthod y medd melyn ? 
Nid anferthwch ond meddwyn. 


A glywaist ti chwedl Bleiddan 
Sant o Frodir Gwladforgan ? 
Meddu Pwyll, meddu'r cyfan. 


A glywaist ti chwedl y Bardd 
Ynrhoicyngorcyweithas? [Glas. 
Gwell cariad y ci na'i gas. 


A glywaist ti chwedl Rhiwallawn 
Yn athrawiaethu Rhadlawn ? 
Lie na bo dysg ni bydd dawn. 


A glywaist ti chwedl Gwiawn, 
Dremynwr, golwg uniawn ? 
Duw cadarn a farn pob iawn. 


A glywaist ti chwedl Taliesin 
Yn ymddiddan a Myrddin ? 
Gnawd i anghall trachwerthin. 


A glywaist ti chwedl Goliffer 
Gosgorddfawr, gwych ei nifer ? 
Cas pob gwir lie nis carer. 

* Bran, ond odicl. 


A glywaist ti chwedl Beuno, 
Wrth bawb a gyrchant atto ? 
Rhag Angau ni thyccia ffo. 


A glywaist ti chwedl y Bergam 
O Faelor, wrth ei ^lysfam ? 
Hwyr cam ar foethus ei tham. 


A glywaist ti chwedl Dirynig 
Milwr doeth detholedig ? 
Digawn Duw da i unig. 


A glywaist ti chwedl Mathafar 
Yn rhoi addysg i Fab Car ? 
Hir bydd mud ym mhorth byddar. 


A glywaist ti chwedl Ffagan ? 
Gwedi dangos ei ddatgan ? 
Lie taw Duw nid doeth yngan. 


A glywaist ti chwedl Bardd Cwm 
Yneihenainta'iheddwch? [Llwch 
Dedwydd a gar ddadolwch. 


A glywaist ti chwedl Clodri, 
Gwedi Gormes a Nidri ? 
Dedwydd a gar ddadoli. 


A glywaist ti chwedl Hywel Grwm, 
Wrth ei gydenw Hywel Llwm? 
Pan tery Duw tery'n drwm. 


A glywaist ti chwedl Eldad, 
Yn cynghori gwyr ei wlad ? 
Dedwydd, Dofydd a'i rhydd rhad. 


A glywaist ti chwedl Gwgan, 
Gwedi dianc o'r ffwdan ? 
Addaw mawr a rhodd fechan. 
lolo Morganwg. 


103 113 

A glywaist ti chwedl Cadwaladr, A gly waist ti cliwedl ni wyl neb 
Brenin Cymru Benbaladr ? Air ynddi'n annoethineb ? 

G-oreu cloff yw cloff aradr. Nid harddwch ond cyttundeb. 

104 114 

A glywaist ti chwedl y melyn, A glywaist ti'r chwedl rhwng dau 

Yn ymddyraith ai elyn ? Yn eiste'n eu cornelau ? 

Goreu canwyll pwyll i ddyn. NichymmyddDedwyddaDadlau. 

105 115 

A gly waist ti chwedl Comminawd A glywaist ti chwedl Gutty n, 
Gwr ffraeth ffrwythlawn ei geu- Ni wyddai o'r dorth ba du'r me- 

dawd? nyn? 

Byddwrthgrybwyllpwyllparawd.Naill ai cadno ai llwyn rhedyn. 

106 116 

A glywaist ti chwedl Hy wel A glywaist ti chwedl hen Awdu r 
Arglwydd Cadarn yn rhyfel 2 A chwilwys holl dyllau Nattur 2 
Lie bo Cariad nid ymgel. Ni cheir afal per ar bren sur. 

107 117 

A glywaist ti chwedl Talhaiarn A glywaist ti chwedl yr Henddyn 
Wrth Arthur yrthwayw try ddarnSWrthArglwyddbalchysgymmyn? 
Namyn Duw nid oes gadarn. Meddwl dyn Duw ai terfyn. 

108 118 

A glywaist ti chwedl Dathan A glywaist ti chwedl hen Garadog 
Sant wedi collier cyfan ? Pan golles hanner ceiniog 2 

Duw yn anghyfiawn ni rann. Ni wyr llawn gwyn anghenog. 

109 119 

A glywaist ti chwedl Cadrawd A gly waist ti chwedl yr hen frawd, 
Calchfynydd, fawr fyfyrdawd ? Am drin celfyddyd barawd 2 
Goreu gwraig,gwraighebdafawd. Nid Dosparth ond Gwalystawd. 

110 120 

A glywaist ti chwedl hen Wrlais A glywaist ti chwedl Gwr Doeth, 
LleMd oedd dau Bia'n creglais ? Yn ymbwyllaw am gyfoeth ? 
Fob cyffelyb a ymgais. Ni Iwydd a gaffo annoeth. 

111 121 

A glywaist ti chwedl Idwallon A glywaist ti chwedl Matholwch, 

Hen wr llwyd ar bwys ei ffonn 2 A garai bob llonyddwch ? 

Ag annoeth nag ymryson. Gwledd i bob Dedwydd heddwch. 

112 122 

A gly waist ti chwedl gwrhyddysg A gly waist ti chwedl unMwynwas 
Yn cynghori rhag terfysg 2 Oedd Frenin mawr ei urddas 2 

Nag ymryson ag annysg. Gwledd i Gigfrain Galanas. 




A glywaist ti chwedl y Penllwyd 
Wrth gyfeillion ei aelwyd 2 
Ymborth pob Dedwydd ydfwyd. 


A glywaist ti chwedl Myfennydd 
Bardd, llyfreugar ei wenydd 2 
Namyn Duw nid madlywydd. 


A glywaist ti chwedl agant Nonn? 
Mam Dewi Sant ydoedd honn. 
Nid ynfyd ond ymryson. 


A glywaist ti chwedl Pryderi 
Doetha Gwr yn cynghori 2 
Nid Doethineb ond tewi. 


A glywaist ti a gant Maelwg 
Marchog pellgyrch ei olwg? 
Nid ymgar y da a'r drwg. 


A glywaist chwedl Peredur, 
Ynys Prydain Bennadur2 
Calettach glew na llafn dur. 


A glywaist ti chwedl Lleuddad, 
Er Athraw gwr anynad 2 
Digared pob digariad. 

A glywaist ti chwedl Dysgyfn- 


Ar ei Osgordd yn Bendawd 2 
Goreu gafael y parawd. 


A glywaist ti chwedl Cadell 
Dywysawg, ni chaid ei well? 
Ni ddaw da o dra dichell. 


A glywaist ti chwedl Anarawd 
Brenin Gwynedd Bro ddidlawd? 
Ni wyl annoeth ei ystawd. 


A glywaist ti chwedl Merfyn 
Brenin Powys oedd y Dyn 2 
Heb ddechreu ni cheir terfyn. 


A glywaist ti chwedl Gwrgan 
Brenin clodfawr Gwladforgan ? 
Pob Trugarog Duw o'i rann. 


A glywaist ti chwedl Elystan 
Glodrydd, doethaf ei amcan 2 
Gwell rhy draws na rhy druan. 


A glywaist ti chwedl Elfyw, 
Gwr tradoeth heb ei gyfryw ? 
Eled rhyw ar barth pa yw. 


A glywaist ti chwedl hen wr tlawd 
Y lie ni chaffai gardawd 2 
A f o a blawd a gaiff flawd. 


A glywaist ti chwedl Cybi 
Sant o Fon wrth fab Gwrgi 2 
Nid anfiawd on drygioni. 


A glywaist ti chwedl hen wr clau, 
Athraw pryffwnt wybodau 2 
Taer yw'r gwir am y golau. 

A glywaist ti chwedl gwr geir- 


Perchen gwybodaeth gywir 2 
Ni chydfydd Doeth ag enwir. 


A glywaist ti chwedl hen Uriad 
Escob doethaf yn ei wlad 2 
Hawdd cymmod lie bo cariad. 


A gly waist ti chwedl MabMerfryn, 
Wrth ei chwaer yng nghoed y 
Nag ymddiried i'th Elyn. [Glyn 2 


143 152 

A glywaist ti chwedl Meudwy A glywaist ti chwedl gwr hy- 

Gwynn bwyll, 

Tlawd lie nid oedd llaw'n estyn ! Wrth ni wnai a ddylai pwyll ? 
Clyd pob clawdd i Gardottyn. Ni hir Iwydd a geir o dwyll. 

144 153 

A glywaist ti chwedl Cyfarwydd A glywaist ti chwedl y Derwydd 
A weles lawer digwydd 2 [wydd. A weles ansawdd Gwledydd ? 
Gwell crefft nag arllawd Argl- Odid o fil un Dedwydd. 

145 154 

A glywaist ti chwedl Difwg A glywaist ti chwedl gwr cymmen 
Bardd hen Forgan Morganwg ? A wyddai syrth Tynghedfen 2 
Na chais y da arhoed y drwg. Hiraeth pob un ei Awen. 

146 155 

A glywaist ti chwedl Einion Sais A glywaist ti chwedl Cadair, 
Am ddoethineb mawr ei gais 2 Ymhob atteb byrr ei air ? 
Ynfyd ymryson a ? i bais Ysgafn Iwyth a glud y gwaith* 

147 156 

A glywaist ti chwedl gwr doeth, A glywaist ti chwedl dan y dail 
Wrth a golles ei gyfoeth? Hen wr doeth ni chaid ei ail? 

Ni llwydd golud i annoeth. Pob Dedwydd Duw ai arail. 

148 157 

A glywaist ti chwedl Dafydd A glywaist ti chwedl y caeth. 
Brophwyd, wrth wr annedwydd? Wedi gorfod pob hiraeth 2 
Ymgais a Duw tra chei Ddydd. Duw da nid adwna a wnaeth. 

149 158 

A glywaist ti chwedl Gwiawn A glywaist ti chwedl Ceredig 
Bach yn dangaws deddf gyfiawn? Brenin doeth detholedig 2 
lawn pob iawn lie bo lawn Pawb ai droed ar syrthiedig. 

150 159 

A glywaist ti chwedl hen Bryd- A glywaist ti chwedl gwr golau, 
Afu Athraw yn ei ddydd? [ydd, Yn treiglo'i fyfyrdodau ? 
Heiniar Celwydd Cywilydd. Uwch pob dim cofier angau. 

151 * 160 

A gly waist ti chwedl Gwaith Foed A glywaist ti chwedl leuan 
Lie ni charai hir addoed Ebostol gloyw ei ddatgan 2 

Hwya'i oed aed bella i'r Coed. Gael rhad Duw cael y cyfan. 

Ag felly terfyna wythugain o chwedlau'r Doethion a doeth dyn 
a\i deallo, ag a elo y ganthynt. 

* Gwair, ond odid, herwydd synwyr a phrifodl. AB IOLO. 




1. 10. 

A GLYWAIST ti chwedl y Fran A glywaist ti chwedl y fwyalch 

YndaroganTynghedfen?[wenn, Yn ymguddiaw rhag y Gwalch? 

Llaw Ian diogel ei pherchen. Nid oes ond amser i Falch. 

2. 11. 

A glywaist ti chwedl yr Eos A glywaist ti chwedl y Bi 

Yn y Coedydd yr hafnos? [ddos. Le 'ddoedd nyth iV chysgodi ? 

Gnawd uwch benn Dedwydd di- Trech llafur na diriedi. 

3. 12. 

A glywaist ti chwedl y Pelau, A glywaist ti chwedl y Grugiar 

Gyda'i adar yn chwarau ? Wrth y Barcut ym mlaen dar ? 

Ymhob rhith y daw Angau. Doeth a Diriaid nid ymgar. 

4. 13. 

A gly waist ti chwedl fachy Dry w A glywaist ti chwedl y Llyffan 

Yn y nyth lle'dd oedd yn byw ? Yn ymgaru ai Maban 2 

Elid rhyw ar barth pa yw. Car pob rhyw rhith ei hunan. 

5. 14. 

A glywaist ti chwedl yr Hebog A glywaist ti chwedl y Gath 

Yn ymddiddan a Budrog ! Am y llygod yn chwiltath ? 

Cyfaill Blaidd Bugail diog. Gnawd i bob rhyw ei gydfath. 

6. 15. 

A glywaist ti chwedl Dylluan A glywaist ti chwedl y Llew, 

Yn y coed wrthi i hunan ? Yn ymddiosg ai henflew ? 

Dedwydd digon ei am can. Ymhob gwlad y megir glew. 

7. 16. 

A glywaist ti chwedl aderyn A glywaist ti chwedl yr Enid 

O ganol y llwyn celyn I Yn y gwyddel rhag ymlid ? 

Ni ddaw da hir arofyn. Drwg pechawd oi hir erlid. 

8. 17. 

A glywaist ti chwedl Morgrugyn A glywaist ti chwedl y colwyn 

Yn y gaeaf o'i dyddyn \ Gwedi dyfod dydd achwyn \ 

Bid gwsg Haf gaeaf newyn. Nid twyll ondGweniaith morwyn. 

9. 18. 

A glywaist ti chwedl ysguthan A glywaist ti chwedl y Pysg 

Ar goedydd yn lie cwynfan? Wrthymdraphullymhlithgwrisg? 

Gossymdaith Dyn Duw ai rann. Ys trech nattur nag addysg. 





A glywaist ti chwedl yr wydd 
Gwedi gweled pob damcwydd ? 
Nid ymgais diriaid ai swydd. 


A glywaist ti chwedl y Fran, 
Ar bren uchaf y Berllan ? 
Gwell rhy draws na rhy driian. 


A glywaist ti chwedl y llinos 
Yn ymborth ar Addon rhos ? 
Dyfydd dihirwaith aros. 


A glywaist ti chwedl yr hedydd 
Yn yr wybren foreddydd ? 
Ni all drwg drygu Dedwydd. 


A glywaist ti chwedl y Gegin A glywaist ti chwedl yr wylan 
Yn ymddadwrdd am ddatrin I Wrth ei chwaer yn ymddiddan ? 
Na fid dy wraig dy gyfrin. A rwy gwyn ni ry gwynfan. 

22. 30. 

A glywaist ti chwedl y Barcud A glywaist ti chwedl Peneuryn 
Wrthddyn ysglyfgarglewddrud? A ganai 'ng ngwydd y Dyffryn? 
Moch fydd barn pob ehud. A lygrwys Duw a lygrwys Dyn. 

23. 31. " 

A glywaist ti chwedl y FronfraithA glywaist ti chwedl y Gog, 
Wrth wr a rodiafr diffaith ? Wrth ganu ar fore gwlithog ? 
Na fid gelyn dy gydymaith. Anhydyn pob afrywiog. 

24. " 32. 

A glywaist ti chwedl yr hwch A gly waist ti chwedl Bronrhuddyn 

Yn ymloi mewn llaid a llwch ? 
Anferth a gar anferthwch. 


A glywaist ti chwedl y Ci 
Yn y clawdd wedi cloffi 2 
Gwybydder barn cyn crogi. 


A glywaist ti chwedl yr Eryr 
Gwedi treiglaw pob tymyr f 

Y lie bu er yn Blentyn ? 

Na chais Ddiriaid yn ei dyddyn.* 


A glywaist ti chwedl y Mochyn 
Yn ymswyn rhagCampBryntyn? 
Nid ffiaidd ond y Meddwyn. 


A glywaist ti chwedl y man 
Gwedi datgan pob chwedlau \ 

Nid rhwystr un gwaith ei ystyr. Nid doeth ond dethol y gorau. 

Ag felly terfyna hynn o chwedlau'r Doethion. 

A gwynn ei fyd y Dyn a fo mor ddoeth ar Mochyn. 

* Cais Ddedwydd yn ei dyddyn. 
lyfr. lolo Morganwg. 

-Felly xnewu Haw ddiweddar yn yr hen 




Gwarchadw ty a thyddyn 

Goreugwaith un mab mad 
Syberwyd i fam a thad. 

Goreugwaith un merch 
Ystyriaw'n dda pa annerch 

Goreugwaith. un gwr 
Ystyr a ddylai gwladwr 

Goreugwaith un gwraig 
Syw ar ei chorph ai saig. 

Goreugwaith un dydd 
Dala Tifedd wrth fedydd. 

Ag felly terfyna.- 

Goreugwaith ar y cyfan 
Dedwydd ymgais'ag amcan. 

Goreugwaith Bardd 
Arail molianus hardd. 

Goreugwaith Arglwydd 
Ymdrefn yn gyfiawn ei swydd 

Goreugwaith pob call 
Ymoludaw yn neall 

Goreugwaith pob doeth, 
Dangos yn neddf pa goeth. 

Goreugwaith pob gwybod 
Chwiliaw ei galon ai hadnabod 
-O Lyfr Esaia Powel. 

Sef y Bardd Glas o'r Gadair ai cant 


GORUC Menw ap y Teirgwaedd 
Gof glud ar a glywai floedd. 
A chyd a chadw cyfarwydd. 


Gorug Einigan Gawr hen 
Llythyru llafar addien 
A dosparth dispwyll A wen. 


Goruc Tydain Tad Awen 
Oi fyfyrdawd fawr aren, 
Glof ar gof gan gerdd gymhen. 


Gorug Ehufawn ar gledrad 
A cherdd a chof caffaeliad 
lawnder greddf ar ddeddf cy wlad. 


Goruc Gwron gyfreuau 
A threfn lefn ar lef odlau 
A chyfawd gorddawd goreuau. 


Goruc Hugadarn Gymmhrain 
Ar Gymry Ynys Prydain 
I ddyffryd o ddeffro feain 

Maent yn ddienw yn rhagysgrif fy Nhad. AB IOLO. 




Goruc Prydain ab Aedd Mawr 
Gyfrdanc ystre gyfarlawr 
Barn ganBenraithgymmrodawr. 


Goruc Arthen ap Arth Hen 
Rhag ffwyr Esgar ac asgen, 
Llafn ynghad ynghadr aerfen. 


Goruc Dyfnwal Dar moelmut 
Rhag anneddf a ffrawdd ehut 
Deddfeu a cherddeu cydlut 


Goruc Ffermael ap Ffer Gwyllt 
Gwallofiad Gwelleifau Gwellt 
Agwrdd yn ar Dar Dryollt. 


Goruc Coll ap Collfrewi 
Rhag amgyrch amgymphelri 
Yd yn ar a chyferi. 


Goruc Beli mawr mynawg 
Ab Myhogan* wr bannawg 
Wyr meirch a threfneu march- 


Goruc Greidiawl lynghesawc 
Unben mawr mor ewynawc, 
Gweilgi gwelwgan yn eichiawc. 


Goruc Alawn Fardd Prydain, 
Gofrodeu cleu clodysgein, 
Coel cyd celfyddyd cyfrein. 


Goruc Caswallawn wallofiad 
Ffo ystrin ar Estrawn Gad 
A gwared gwerin a'u Gwlad. 


Goruc Bran ap Llyr Llediaith, 
Rhag drwg o dranc yn Niffaith, 
Ffydd ynghrist ynghrairdyraith. 


Goruc Coel fab Cyllin Fardd 
Drefn gynneddf ar gain Osgordd, 
Golychawd a gwawd Gwengerdd. 


Goruc Manawydan ddoeth, 
Gwedi galar a Bar poeth, 
Gaer Esgyrn Oeth ac Annoeth. 


Goruc Lleirwg gwar unben 
Fab Coel fab Cyllin Aren, 
Gyfryngeu a Llyfreu LlSn 


Goruc Gwdion ap Don Ren 
Gan gynghor Mor ap Morien 
Ar Dir Gwynedd Dynghedfen. 


Goruc Sefyr Udd waith Cain 
Ar draws dros Ynys Prydain, 
Rhag Gwerin Gythrawl gwawl 


Goruc Garmon Gwr mwyn ef 
Waith cyfrain cain cyfystref, 
Saint y ng Nghor y ng nghaer addef . 


Goruc Cynwyd Cynwydion 
Cynnwyre cain Ddefnogion, 
Ag ar Gorau Deddfau doethion. 


Goruc Manawydan ddoeth 
Rhag Twyll Brad Gwlad a Chyf- 

Garchar Pyd Oeth ag Annoeth 

* I. e. Mynogan. (lolo) 




Goruc Urien fab Cynfarch 
Yn Aberllyw lladd dihafarch 
Ugeinmil Gwyddyl Gwr March. 


Goruc Morfudd Merch Urien 
Gwerinaw gwybodau Lien ; 
A dangaws deuparth Awen. 


Goruc Owain ap Urien 
Yn Aberllychwr rhag Asgen 
Ehaith Barn a Charn a Chaer 


Goruc Plennydd ab Hu hydr 
Arwain coel cylmau cymydr, 
Awgrym cof cyfawd ar glydr. 



Goruc Llew ap Cynfarch Fardd 
Orwyddawd ar blagawd Hwrdd 
Yn addawd Lien a chof Cerdd. 


Goruc Arthur amherawdr 
Eirf ar bais Sais yn ffoawdr, 
Ger Liu ef Goreu Llywiawdr. 


Goruc Ehodri ap Merfyn 
Frych ei wyneb, Gwr terwyn ; 
Gymmrawd ar Gymru Derfyn 


Goruc Hywel Fab Cadell, 
Da oedd, ac ni chaid ei well 
Ehaith a chyfraith ar Freithell 
Bardd Glas o'r Gadair ai cant. 

Bu farw Alfred yn 899. Gwnaeth Hywel ei Gyfraith yn 927. 
Gallasai'r Bardd Glas fyw i ganu Clod a chof Hywel Dda. 



GORUG Hywel fab Cadell 
Hynaf Eodri Ystafell 
DdosparthBrawda defawdgwell. 

Gorug Bran ap Llyr Llediaith, 
Gorddawd arawd yn Nifaith, 
A chyfawd rhawd rhag anraith. 

Goruc Cystenin Carneu, 
Deddf yng ngreddf anrhyfertheu, 
A gwoleith gweith gorwyeu 

Goruc Garmon mab E-hedic 
Arwedd ar wyr eglwysic 
A ffydd yn Nydd neuedic. 

Goruc Mor ap Morien Fraint 
Ar Dir Cymru gyfurddaint 
Arad yn rhydd a ffydd Saint 

Goruc Garmon Sant Gymri, 
A Braint Saint ag Eglwysi, 
A llaith llawd Llyr Merini 



1. CORONOG Faban medd Aneurin 

Wrth Seiniau Cylfeirdd Cor Llanfeithin, 
Canol ei oes ef nertha'i werin 
Ac yn y diwedd y bydd Frenin. 

2. Coronog Faban yn y dydd cynta 
A gant ganon yn y gwenydfa 
Ac Awen gogoniant oV uchelfa 
Gan dardd bydoedd a byw Adda 

Ganfloedd Bydoed (mewn llyfr arall) H. Y. 

3. Coronog Faban goreu dawn Deon 
A Ddyfu o nef er nawdd dynion 
Yn arwedd ei addysg yn oen tirion, 
Ac yna a las gan lu luddewon, 

4. Coronog Faban penna yw lesu, 
O dir Gogelau y daw i Gymru, 
Gwynfyd geli pan weler Teulu, 

A meibion dyddon dysg weinyddu. 

5. Coronog Faban llyma beth rhyfedd 
gan ddyfod cawod a gil i'r gogledd, 

Ef gyll yn Lloegr Arglwyddiaeth mawredd, 
Ac etto Brenin fydd e'n y diwedd. 

6. Coronog Faban medd Barddoni 
A nertha Brydain o gefn Gweilgi, 
Pan ddel Llynges daer hyd Gaer Ceri, 
Yno gwae Saeson a^u holl gymhelri. 

7. Coronog Faban a dynnir ei adanedd 

O waelod Lloegr hyd llwybr y gogledd, 
Ond un o'i esgyll a- dyf yn y diwedd, 
Yn nheyrnas y beilchion a bydd rhyfedd. 

* Lyfr Mr. Sanders, o'r Nortwn. 


8. Coronog Faban medd hen Dderwyddon 
A wna ryfeddod ym mysg luddewon, 
Pair iddynt gredu fal Cristnogion 

I Grist a golles waed ei galon. 

9. Coronog Faban medd doethion Dwyrain, 
A dry dros foroedd i diroedd Deain, 

I ddwyn tair Coron, cariad ddarwain, 
Ac i ddwyn urddas i Ynys Prydain. 

10. Coronog Faban credwn yn ddiau, 
Yn Nhwr Bablon a gyfyd Eglwysau, 
Brenin Coronog fydd ef heb ammau, 
Ar bawb fe orfydd yn ddiarfau. 

11. Coronog Faban a orchfyga, 

CVr mor gogledd hyd Tir Iwdaia, 
Pob cenedl ai cais am y cynta, 
Gwae Feilch o'i ddyfod i fawr ddifa. 

12. Coronog Faban gwedfr gadfel 

Er moroedd a thiroedd a thra rhyfel, 
A glywir yn glaer a llais Archangel 
Yn Nyffryn Euron ar y tir isel. 

13. Coronog Faban medd y Barddas, 
a eilw yn galonog o'r galanas, 
Yn ol caethyd cyfyd ei urddas, 
Hyd glawr y byd y bydd gwynias, 

14. Coronog Faban a dan irgyll 

A Chaerau Cedyrn y pair yn gandryll, 

Fe gyfyd Baner yn ei sefyll, 

Gwae Arglwydd wrth gledd. Pen y Pebyll, 

15. Coronog Faban gan gaseion 

A sengir yn llaid a chaiff drallodion, 

Ac yn y diwedd, dial ar Alon, 

A thra bo byth bydd Frenin ar ddynion. 


1 6. Coronog Faban ceir ef gyferbyn 
Angerdd y Hew a llif dyiFryn, 
Ac am ei orsedd, fal y perthyn, 
Gwyn ei fyd o fab a fo'n ei ganlyn. 

Aneurin Gwawdrydd ai Cant. 


1. CORONOG Faban medd y Beirddion 
A ddaeth or nef i wlad luddewon. 
Ac yno ei erlid a llid creulon, 

A'i ladd ar y grog rhwng dau ladron. 

2. Coronog Faban Wawr y trydedydd 
A Gyfodes o'r bedd yn ysplennydd, 
Ac yn ei lawnoed ef a ddyrydd 

I bawb o'r holl fyd gred a bedydd 

3. Coronog Faban gwedi mawr draha, 
Medd leuan Broffwyd drei y passia 
ef a gaiff orfod ar bob tyrfa, 

Ac ar frenhinoedd Byd bydd y penna. 

4. Coronog Faban a gaiff mawr urddas 
Medd Bardd o broffwyd a elwir Gildas, 
yn Rhufain dir ef a wna farddas 

Ai gasogion a syrth mewn anras. 

5. Coronog Faban a gaiff ei gyfarch 

gan werin ym Mhrydain er cael ammharch 
Ef ddianc o ddwylaw fal hen Lywarch, 
Fal y diengis lonas o fol y morfarch 

6. Coronog Faban medd Taliesin 
Ac y Heir yn llyfrau Merddyn, 
Gwae a gant ragddaw ruthr ei elin 
Ban dyddwg yn wlad ei gad gyflin. 

2 M 


7. Coronog Faban medd Ernigus 

Hen Broffwyd yr Alban a fydd allus 
Gwisg yn ei leunctid goron ddestlus, 
Ag yn ei henaint bydd lor dawnus. 

8. Coronog Faban medd Bardd arall, 
Mydonwy Escob, a fydd ryall 

Ef yn ei leuenctid a las yn ddiball 
Ef yn ei lawnoed a ladd a bwyall 

9. Coronog Faban gwedi'r gorymfel 

Ar foroedd a thiroedd a thwrw rhyfel, 

Ef a gleddir tra thridiau medd yr Archangel 

Yn Nyffryn Josaphat yn y tir isel. 

10. Coronog Faban credwch yn hylwydd, 
A ddwg y groes gyda Sancteiddrwydd, 
Ac yn ei amser ni ludd un aflwydd 
Efe ymddengys yn wir ac yn ebrwydd. 

11. Coronog Faban a gyfyd Dduw Gwenar 
Yn erbyn Gog Magog a'u holl nifer 
Yno gwae'r Sarsin a fo'n ei amser, 

A gwae battelu dan ei faner. 

12. Coronog Faban a gyfyd lynges, 
Medd Sibli ddoeth a fu Frenhines, 
Ac fr Twrciaid gwna'r mawr afles, 
A chilio rhagddo nid oes neges. 

13. Coronog Faban ar dir a moroedd 
A geidw yn gadarn ei holl luoedd 
Er Hid yr anghred a'u niferoedd, 

Ag yn y diwedd a'n dwg i'r nefoedd. al. au dwg 
lonas Athraw M ynywai Cant. 



1 . CORONOG Faban medd Rhys o'r Ryri, 
A ddenfyn llynges i Aberteifi, 

Ag yn Swydd Benfro y bydd gweiddi 
Pan ddel ai wyr i dir Pryderi. 

2. Coronog Faban medd merddin Emrys 
A gwr a elwir lohanis Collescensis, 
Yn ei leuenctid y bydd gwr ofnus 

Ac yn ei henaint y bydd gwr grymmus, 

3. Coronog Faban a ddenfyn i ? r Coedgyll 
Ac at y gwyr sy'n cadw'r Cestyll, 

ac yna codi Banerau'n eu sefyll, 

Gwae Arglwydd Rhaglan pan wel y Pebyll. 

4. Coronog Faban pan ddel ei henaint, 
Drwy nerth lesu, pen yr holl-Saint 
A fyn gyfiawnder i'w holl geraint, 

Er ei fod heddyw yn Salw ddichwaint. 

ddifraint, in al. 

5. Coronog Faban a dynn Tr mawredd. 

waelod Lloegr y cyrch i'r Gogledd, 
Ef yw un asgell a gyfyd o Wynedd, 

1 ynnill Prydain hynn fydd ryfedd. 

6. Coronog Faban credwch yn ddiau, 

A ddaw a'i lynges i Aberdaugleddau, 
yno cryn Lloegr pan clywir chwedlau 
Am un nis bawdd dwr deyrnas faddeu. 

7. Coronog Faban a gaiff Dir Prydain 

Ei enw adwaenir ym Mharlant Llundain, 
Trwy gyngyr saith iaith a saith ugain, 
Gwae'r Sais a'i clyw onid ar ddamwain. 


8. Coronog Faban medd Doethion Ehufain 
Yn ol amser lesu mab Rhiain, 
Mil pumcant deg a phedwar ugain 
a ddial draha gwyr Tre Llundain, 

Rhys Goch o'r Ryri ai cant. (Quaere ?) 

Y Caniadau rhagflaenol a gefais o Lyfr Huw Huws, y Bardd 
Coch o Fon yn niwedd y flwyddyn 1771. 

Fe allai mai gwir waith Aneurin yw'r gan gyntaf, a'r Testun 
mewn rliann iV trallodion ac, agos, dadymchweliad yr Eglwys 
Gristnogawl yn Ynys Prydain dan ormes y Saeson. Ac mewn 
rliann darogan ei hadfywiad ymhen hir o amser yn Ynys Pryd- 
ain, ai gwaith yn goresgyn yr holl fyd ; nid oes yn honn nem- 
mawr neu ddim o'r ofergoelion pabaidd ; ac am y meddyliau, ni 
pherthynant i oesoedd diweddarach nac Aneurin, ag nid oes yn- 
ddi ddim yn y byd a ellir meddwl a barnu ei fod wedi ei ysgrifenu 
ymhlaid ac er annogaeth a chefnoctid i unrhyw Farn neu ragfarn, 
i unrhyw Drefn a Dosparth, mewn na gwlad nag Eglwys yn un- 
rhyw oes ac amser canlynawl. Hefyd, nid yw'r Bardd, pwy byn- 
nag ydoedd, ai Aneurin ai arall, yn cymmeryd arno i brophwydaw 
am ddim yn y byd ond a geffir yn amlwg yn yr ysgrythyrau, Sef 
er maint y rhwystr ar amgudd a ddelai ar Gristnogaeth, yr ad- 
gyfodai yn y diwedd, megis o farw yn fyw ; ac os felly, ceid ei 
weled yn ddilys yn Ynys Prydain, yn gystal ac mewn gwledydd 
eraill ; canys ynnill yr holl fyd yn y diwedd a wna'r Grefydd 
Gristnogawl ai hegwyddorion tangnefgar. Y mae iaith a mydr y 
gan, hefyd, yn cyttuno'n dda ddigon ac Iaith amser Aneurin. Ac 
nid oes yn hon, nac yn un o'r amgylchiadau eraill a nodais, a ludd 
i Aneurin y Gan hon. Er hynny nid analledig iddi fod yn waith 
mwy diweddar. Ni fyddwn haerllug ymhlaid y naill na'r Hall o'r 
ddwy farn. A fo cyfarwydd a'r hen Farddoniaeth Gymraeg, barned 
hid eithaf ei wybod ai ddeall ; nid iawn i amgen agor ei fin. 

Gildas ap y Caw ai cant medd rhau Lyfrau. Brawd Aneurin 
oedd Gildas, medd ambell hen Lyfr achau, eithr yr un, yn fy 
marn i, oedd Aneurin a Gildas, canys yr un peth yn y Saesoneg 
yw Gildas ac yw Aneurin yn Gymraeg, a Chrysostom yn y 
Groeg. Y mae rhai amgylchiadau eraill, pe bai lie yma iddynt, a 
brofant yn lied amlwg hynn o beth. 

Am yr ail gan, hawdd y dichon mai gwaith lonas, Athraw 
Mynyw, yw hi. Ni ellais erioed ddeall Tm boddlondeb, pa amser 


ydoedd lonas yn byw, fy marn yw mai ynghylch y flwyddyn 
1200 yr oedd ef. Hoff oedd gantho, yn ei gerddi, ddyn wared 
Taliesin, ac eraill or hen feirdd. Yn ei gan ef, lew Grist^ fal 
ynghan Aneurin, yw'r Coronog Faban. Amcan y Gan hon yw 
annog i ymarfogi yn y Owysgadau (Crusades) yn erbyn y Sar- 
siniaid ar Twrciaid. Yr oedd Athraw Mynyw, debygid, yn ryw- 
faint o ysgolhaig ; y mae yn ei gerddi rai Meddyliau lied anghyff- 
redin, yn enwedig Tn hamseroedd ni. 

Dywedir mai Gwaith Ehys Goch o'r Yri yw'r drydydd Gan ; 
nid annhebyg i wir hynny. Nid mwyach lesu Grist, eithr Harri, 
larll Rhismwnt, neu yn hyttrach ei hynaif, Owain Tudur, o Fon, 
yw ei Goronog Faban ef. Yn amser Rhys Goch, yr oedd gwybod- 
aeth grefyddol ac ysgrythurol, mor isel ei sawdd ynghymru, fal y 
gellir barnu'n deg ddigon, nad oedd hen Fardd yr Yri yn deall 
achos ac amcan caniadau Aneurin ac lonas Mynyw. Cymmerer 
hynn, bydded a fynno, yn lie meddwl, neu ddychymmyg, yn hyt- 
trach na'm barn, yn hynn o beth. 

Y mae'r Tair Can uchod wedi eu cymmysgu, neu eu cym- 
mhlethu, yn un, mewn llawer llyfr ; ac ynddynt fwy neu lai o 
ddiffygion a chamsynniadau, fal y gwelir, mewn rhan, yn y 
Copiau canlynol. (lolo Morganwg.) 


1. CORONOG Faban medd Taliesin 
A ddarlleir yn llyfrau Merddin, 
Ynghanol ei oes ef nertha Werin 

Ac yn niwedd ei oes ef a fydd Brenin. 

2. Coronog Faban a gyfyd Dduw gwener 
Yn erbyn Gog Magog ai holl nifer 
Ac a dynn battelu o dan ei fanner 
Yno gwae'r Sais a fo'n ei amser. 

3. Coronog Faban penna yw lesu 

dir y Gogledd y daw i Gymru, 

Gwynfyd Elise pan welir teulu, 

A meibion Gruff udd ac wyrion Dyddgu 

* O Lyfr Mr. Williams, Llanrhwst. 


4. Coronog Faban llyma beth rhyfedd 
Rhag ofn cafod ef a gilia i'r Gogledd, 

Fe gyll yn Lloegr Arglwyddiaeth ryfedd, 
Ac etto Brenin fydd e^n y diwedd. 

5. Coronog Faban credwn yn ddiau, 
Y daw llynges i Aberdaugleddau, 

Yna y cryn Lloegr pan glywer chwedlau, 
A'r ynys bawdd dwr Deyrnas maddau. 

6. Coronog Faban medd proffwydi 

a ddaw i Brydain dros gefn Gweilgi 

Pan ddel llynges daer i Gaergybi. 

Yna gwae'r Saeson ai holl gwmpeini gymhelri, in al. 

7. Coronog faban a dynnir adanedd 

waelod Lloegr hyd y gogledd, 
Ond un o^i esgyll a geidw Gwynedd 

Ac yn nheyrnas y beilchion hyn sy ryfedd. 

S.Coronog faban medd HenriCwS 
Hen brophwyd yr Alban a fudd gall u s 
Ac yn eu ieuenctid y goron ddystlwS 
Ac yn ei henaint a fydd ddown^s 

9. Coronog faban medd prophwyd arall 
Mettonys Esgob a fu rygall, 
Ac yn eu ieuenctid ef a ladd a bwyall, 
Ac yn ei henaint ef a ladd yn ddiball. 

10. Coronog faban a gyfyd Llynges, 
Medd Sibli ddoetli a fu Frenhines, 
Ac i'r Twrciaid ef a wna afles, 

a chilio rhagddo nid oes neges. 

11. Coronog faban medd Apostolion, 

A wna rhyfeddod ym mysg yr luddewon. 
Ef a bair iddynt gredu fel Cristnogion 

1 Grist golli gwaed ei galon. 


1 2. Coronog Faban medd doethion Ehufain 
A a dros for i dir y Dwyrain, 

I ddwyn tair Coron ef fydd ar ddamwain 
Ac i ddwyn urddas i Ynys Prydain. 

1 3. Coronog faban a gaiff mawr urddas 
Medd hen broffwyd a elwir Gildas, 
Yn Rhufain tir ef a wna urddas, 
Ai gasogion a syrth mewn anras. 

14. Coronog faban gwedi mawr draha, 
Medd loannes drei y passia 

Ef a gaiff gorfod hyd Gaerdroea, 

Ac yn mysg Brenhinoedd ef a fudd penna. 

15. Coronog faban yn ddiammau, 

Yn Nhwr Babilon a gyfyd Eglwysau 

Brenin coronog fydd yn ddiammau 

Gwae'r Twrc a'r Sarsiniaid pan ddel heb ammau. 

1 6. Coronog faban a gaiff ei gyfarch, 
rhag ofn i Loegr gaffael ammharch, 
fe ddianc o ddwylo hil Lwarch, 

fel y diengis Sionas o fol y morfarch. 

17. Coronog faban wedi mawr drafel, 

Dros foroedd a thiroedd a cliwedi rhyfel, 
fo ai clywir medd yr Archangel, 
Yn Nyffryn Siossifath yn y tir isel. 

18. Coronog faban a dan irgyll 
At y gwyr sy' yn y Cestyll, 
fo gyfyd baner yn ei sefyll, 

Gwae Arglwydd Rhaglan penn y Pebyll. 

Ag felly y Terfyna 

Lyfr J. Wms. o Lanrwst 

gan Owain Jones. 



1 . CORONOG faban medd Aneurin- 

ac a ddarlleir yn Llyfrau Merddin 
Ynghanol ei oes ef a nerth ei werin, 
Ac yn y diwedd bydd eu brenin, 

2. Coronog faban yn y dydd cynta 
A gant ei ganon yng ngwenydfa, 
A cherddi gogoniant yr uchelfa 
gan floedd bydoedd a byw Adda. 

3. Coronog faban credwn yw'r lesu 
O dir y Gogledd y daw i Gymru, 
Gwynfyd ei wal ban weleV teulu 
A meibion Dyddon dysg weinyddu 

4. Coronog faban medd Barddoni 
Daw i dir Prydain dros gefn gweilgi 

Ai lyngesdaer o Gaer Geleri 
Yna gwae Saeson gan gymhelri, 

5. Coronog faban a dynnir ei adeinedd, 
O waelod lloegr hyd Iwybr y gogledd 
A'i lioll esgyll a dyf yn y diwedd 

Yn nheyrnas y beilchion a bydd rhyfedd. 

6. Coronog faban credwn yn ddiau 

A ddenfyn llynges i Aber Cleddau, 
yn y cryn Lloegr lie delo'r chwedlau, 
Yn ysbawdd dwr deyrnas maddau. 

7. Coronog faban llyma beth rhyfedd 
Rhag ofn cafod a gil i'r Gogledd, 

Cyll yn Nhir Lloegr yn llwyr ei fawredd, 
Ac etto brenin bydd ef yn y diwedd. 

* O Lyfr Ifan o'r Fferm. 


8. Coronog faban a gyfyd Ddyw Gwener, 
Yn erbyn Gog Magog a'u henifer, 
yna gwae Sarsin a fr/n ei amser, 

A gwae rhyfelu dan ei faner. 

9. Coronog faban medd Derwyddon 

A wna waith rhyfedd ym mysg Iddewon, 
Pair iddynt gredu yn Gristnogion 
I Grist a golles waed ei galon 

10. Coronog faban medd Doethion Deain, 
A dry dros foroedd o Dir y Dwyrain, 
I ddwyn tair coron cariad ddarwain, 
Ag i ddwyn iawn i Ynys Prydain. 

11. Coronog faban creder yn ddiau 

Yn Nhwr Babilon y cyfyd Eglwysau 
Brenin coronog y bydd heb ammau, 
Ar bawb fe orfydd yn ddiarfau. 

12. Coronog faban a orchfyga 

O For y gogledd hyg gaerau Iwdaia, 

Pob cenedl ai cais am y cynta, 

Gwae ddiriaid oi ddyfod gan fawr ddifa. 

13. Coronog faban medd y Barddas 
A eilw yn galonog o'r galanas, 
Ynol caethfyd cyfyd i urddas 
Hyd bannau byd y bydd gwynias. 

14. Coronog faban a a dan irgyll 

A gado'r gwyr sydd yn y Cestyll, 

Fe gyfyd baner yn ei sefyll 

Yn Arglwydd eurglod pen y pebyll. 

15. Coronog faban gwedPr gadfel 

Ar foroedd a thiroedd a thra rhyfel, 
A glywir yn glaer medd yr Archangel 
Yn Nyffryn Ebron ar dir isel. 
2 N 


1 6. Coronog faban ceir ef gyferbyn, 
Ag angerdd y Hew a llif dyffryn, 
ag am ei orsedd fal j perthyn 
Gwyn ei fyd o fab a fcTn ei ganlyn. 

1 7. Coronog faban gan gaseion 

A sernir y llaid a chaiff drallodion, 

Ac yn y diwedd dial ar alon 

Ac hyd fyth brenin y bydd ar ddynion. 

18. Coronog faban goreu dawn Huon 
a ddyfu o nef er nawdd dynion. 
Yn arwedd ei addysg yn oen tirion, 
Ac efe a las gan lii luddewon. 

19. Coronog- faban a ddaw fal lonas 

O fol y morfarch mawr fydd ei urddas, 
Efe a esyd pob gradd yn ei addas 
Ef yn bennaf un Gwr Twr Teyrnas. 

20. Coronog faban medd Aneurin 

Wrth Seiniau Cylfeirdd Cor Llanfeithin 

Ef goreu Ner nerth ei werin, 

Ag ar bobloedd byd y bydd frenin. 

Gildas Broffwyd ai cant. 


(anghof o ba lyfr a'i tynnais, fallai mai o ryw Lyfr yn Ysgol y 
Cymry yn Llundain.) Medd lolo Morganwg. 

1. CORONOG faban medd Taliesin 
A ddarlleir yn llyfrau Merddin 
Ynghanol ei oes ef a nertha werin, 
Ac yn niwedd ei oes ef a fydd brenin. 

2. Coronog faban yn y dydd cynta 
A gant ganon yn y gwenydfa 
Ac Awen gogoniant o'r uchelfa 
Gan dardd bydoedd a byw Adda. 


3. Coronog faban er nawdd dynion 
A ddyfu o nef i wlad y Ganon 

Yn arwedd ei addysg yn oen tirion, 
Ef yno a las gan lu luddewon. 

4. Coronog faban a gyfyd dydd gwener 
Yn erbyn Gog Magog a"*! holl nifer 
Yno gwae'r Sais a fo'n ei amser 

A gwae battelu dan eu faner. 

5. Coronog faban penna yw lesu 

O Dir y Gogledd y daw i Gymru, 
Gwyn fyd Elise pan weler teulu 
A meibion dyddon dysg weinyddu. 

6. Coronog faban llyma beth rhyfedd, 
Ehag ofn cafod a gil Tr gogledd, 

E gyll yn Lloegr Arglwyddiaeth Rheufedd 
Ac etto brenin y fydd ef yn y diwedd. 

7. Coronog faban credwn yn ddiau 
Daw a'i lynges i Aberdaugleddau, 

Yno y cryn Lloegr pan glywer chwedlau, 
Ar Ynys bawdd dwr deyrnas maddau. 

8. Coronog faban medd Barddoni 

a ddaw i Brydain dros gefn gweilgi 
Pan ddel llynges daer i Gaer Gybi, 
Yno gwae Saeson au holl gymhelri, 

9. Coronog faban a dynnir ei adanedd 

O waelod Lloegr hyd llwybr y Gogledd, 
Ond un o'i esgyll a dyf yn y diwedd 
Yn Nheyrnas y beilchion a bydd ryfedd. 

10. Coronog faban medd Ernigus 

Hen brofiwyd yr Alban a fydd allus, 
Gwisg yn ei ieuenctid goron ddestlus 
Ag yn ei henaint bydd lor dawnus. 


11. Coronog faban medd Bardd arall 
Mydonwy Escob a fydd ryall, 

Ef yn ei ieuenctid a las yn ddiball 
Ef yn ei lawnoed a ladd a bwyall. 

12. Coronog faban a gyfyd llynges 
Medd Sibli ddoeth a fu Frenhines, 
Ac i'r Twrciaid efe a wna afles, 

A chilio rhagddo nid oes neges. 

13. Coronog faban medd Derwyddon 

A wna ryfeddod ym mysg luddewon, 
Pair iddynt gredu fal Cristnogion 
I Grist Golli Gwaed ei ddwyfron. 

14. Coronog faban medd doethion deain 
A dry dros for i Dir Prydain, 

I ddwyn tair Coron, cariad ddarwain 
Ag i ddwyn urddas i Ynys Prydain 

15. Coronog faban a gaiff mawr urddas 
Medd Bardd o broffwyd a elwir Gildas, 
Yn Bhufain dir ef a wna farddas, 

A'i gasogion a syrth mewn anras. 

16. Coronog faban gwedi mawr draha 
Medd leuan broffwyd drei y passia, 
Ef a gaiff orfod ar bob tyrfa, 

Ag ar frenhinoedd byd bydd penna. 

17. Coronog faban credwn yn ddi'au, 
Yn nhwr Bablon a gyfyd Eglwysau, 
Brenin coronog fydd ef yn ddiammau, 
Ar bawb fe orfydd yn ddiarfau. 

18. Coronog faban a orchfyga 

CTr mor gogledd hyd dir Iwdaia, 
Pob Cenedl ai cais am y cynta 
Gwae'r Twrc oi ddyfod gan fawr ddifa. 


19. Coronog faban a gaiff ei gyfarch 
Rhag ofn i Brydain gaffael ammharch 
Fe ddianc o ddwylo fal hen Lywarch, 
Fal y diengis Sionas o fol morfarch. 

20. Coronog faban gwediV gadfel 

Ar foroedd a thiroedd a thra rhyfel 
A glywir yn glaer medd yr Archangel 
Yn Nyffryn Ebron yn y tir isel. 

21. Coronog faban medd y Barddas, 
A eilw yn galonog oV galanas, 
Ynol caethyd cyfyd ei urddas 
Hyd bawr y byd y bydd gwynnias. 

22. Coronog faban a dan yr irgyll, 
Ac at y gwyr sydd yn y Cestyll, 
Fe gyfyd baner yn ei sefyll 

Gwae Arglwydd wrth gledd Pen y Pebyll. 

23. Coronog faban cair ef gyferbyn 
Angerdd y Hew a llif dyffryn, 
Ac am ei orsedd fal y perthyn, 
Gwynfyd o fab a fo'n ei ganlyn. 

24. Coronog faban gan gaseion 

A sengir yn llaid a chaiff drallodion, 
Ac yn y diwedd dial ar Alon, 
A thra bo byth bydd frenin ar ddynion. 
Ac felly terfyna. 


O Lyfr Printiedig gan mwyaf yn Saesoneg, a elwir fal hynn 
"British and Outlandish Prophecies, &c. Published by Thomas 
Pugh. London printed by Lodwick Lloyd, at his Shop next to 
the Castle in Corn hill. 1 658." 

1. CORONOG faban medd Taliesin 

a hynny a ddarllenir yn llyfrau Merddin 
Ynghanol ei oes i rhuthr iw elin, 
Ag yn ei diwedd y bydd brenin. 


2. Coronog faban dyma beth rhyfedd, 
Knag ofn cafod i cilia i'r Gogledd, 

Ef a gyll yn Lloegr Arglwyddiaeth a mawredd 
Ag etto Brenin fydd e*n ei ddiwedd. 

3. Coronog faban medd Hen Riccus 
Prophwyd yr ^i n n yn Abergassis. 

A gyll yn ei ieuenctid y goron ddyledus 
Ag yn ei ieuenctid y bydd gwr dawnus. 

4. Coronog Faban medd prophwyd arall 
Estodiws esgob a fydd anghall 

Pan el yn ei henaint i ladd a bwyall 
Ag yn ei ieuenctid yn farnwr angall. 

5. Coronog faban a gyfyd lynges 
Medd Sibli ddoeth a fu Frenhines, 
Ag Tr Twrciaid ef a wneiff afles, 
Ffoi rhag hwnnw nid oes neges. 

6. Coronog faban medd yr Apostolion, 

A wna ryfeddod ym mysg yr luddewon 
Par iddynt gredu fal Cristnogion 
I Grist a golles irwaed ei galon 

7. Coronog faban medd llyfrau Rhufain 
Ef a dros foroedd i dir y Dwyrain, 

I ddwyn coronau yn ol y damwain, 
Ag i ddwyn urddas i Dir Prydain. 

8. Coronog faban a gaiff fawr urddas 
Medd hen Brophwyd a elwyd Gildas 
Ag yn Rhufain Dir ef a wna Bwrcas 
Ai gasogion syrth mewn andras. 

9. Coronog faban credwch yn ddiau 
Yn Nhwr Babilon i cyfyd Eglwysau, 
Brenin coronog fydd yn ddiammau, 
Gwae Tr Twrciaid pan ddel iV difau. 


10. Coronog faban a gyfyd ddydd Gwener 
Yn erbyn Grog Magog a'u hannifer 
Ag a rydd fattel dan ei faner 
Gwae'r Sarasiniaid pan ddel ^ anifer 

11. Coronog faban medd doethion Rhufain 
Yn ol amser lesu mab Rhiain, 

Mil pumcant deg a phedwar ugain 
A ddial Draha Gwyr Tre Llundain. 

12. Coronog faban pan ddel i henaint 
Trwy nerth lesu pen yr hollsaint 
A fyn gyfiawnder iw noil Geraint 
Er ei fod heddiw yn salw 

13. Coronog faban medd Merddin Emrys 
A'r gwr a elwir JoJiannis Collescencis, 
Yn ei ieuenctid y bydd gwr ofnus 
Ag yn ei henaint i bydd gwr grymus. 

14. Coronog faban a ddenfyn dan irgyll 
At y gwr a fo'n cadwr Cestyll, 

Ag yna codi'r manerau'n eu sefyll, 

Gwae Arglwydd Rhaglan pan welo'r Pebyll. 

15. Coronog faban medd Rhys o'r Yri, 
A ddenfyn llynges i Aberteifi, 

Ag yn swydd Benfro i bydd gweiddi 
Pan ddel ei wyr i dir heb ballu. 

16. Coronog faban a gaiff ei gyfarch 

Er iddo yn Lloegr gaffael ammharch 
Ef a ddianc o ddwylo hil Llywarch, 
Fal y diengis lonas o fola'r Morfarch. 

1 7. Coronog faban wedi mawr amrafael 
Ar foroedd a thiroedd a chwerw rhyfel 
Ef ai cleddir medd yr Archangel, 
Yn nyffryn lehosaphat yn y tir isel. 


18. Coronog faban a dynn Tr moroedd, 

waelod Lloegr hyd y Gogledd, 
Ef yw un asgell a gyfyd o wynedd 

1 ynnill Prydain hynn fydd ryfedd. 

19. Coronog faban a gaiff dir Prydain, 

ei enw adwaenir ym Mharlment Llundain, 
Trwy gyngor saith iaith a saith ugain 
Gwae'r Sais ai clyw onid ar ddamwain. 

20. Coronog faban credwch yn hylwydd 

Y groes fe ddwg gyda Sancteiddrwydd, 
Ag yn ei erbyn ni ludd dim aflwydd, 
Pan ymddengys yn wir ag yn ebrwydd. 

21. Coronog faban credwch yn ddiau 

A ddenfyn llynges i Aberdaugleddau, 
ag a gryn Lloegr pan glywer chwedlau, 
Nis bawdd dwr dur nis maeddau. 


koronog Faban a dynn i'r moroedd 

waelod Lloegr hyd y Gogledd 
ef yw un asgell a gyfyd o'i omedd 

1 enill prydain hynny fydd ryfedd 

koronog faban a gaiff tir brytain 
i enw adwaenir ym harlament llundain. 
trwy gyngor saith iaith a saith igain 
gwae'r sais ai klyw onid ar ddamwain 

koronog faban a gymer arwydd 
Y groes fendigaid ai santaiddrwydd 
ag yny erbyn ny lydd dim aflwydd 
pan ymddengys yn wir ag yn ebrwydd 


koronog faban kredwch yn ddiau 
a ddenfyn lynges i Aber dau gleddau 
ag a gryn lloegr pan glyw r chwedlau 
nis bawdd dwr dur nis maeddau. 

koronog faban medd Taliesin 
a hynny ddarllenir yn llyfrau Myrddin 
ynghanol i oes i rhythur yw elyn 
ag yny diwedd i bydd brenin 

koronog faban dyma beth rhyfedd 

rag ofn kafod i kilia ir gogledd 

ef a gyll yn lloegr arglwyddiaeth a mawredd 

ag etto brenin fydd yn i ddiwedd 

koronog faban medd hen Elennys 
proffwyd yr Almaen yn abergasis 
a gyll yny iengtid y goron ddyledis 
ag ny henaint i bydd gwr dawnis 

koronog faban medd proffwyd arall 
Estodiws esgob a fydd angall 
pan el yn y henaint i ladd a bwyall 
ag yn y ieuenctid yn farnwr angall 

koronog faban a gyfyd llynges 
medd Sibli ddoeth a fu frenhines. 
ag ir Twrkiaid fe a wnaeff atles 
ffoi rag hwnnw nid oes neges 

koronog faban medd yr apostolion 
a wna ryfeddod y mysg yr iddewon 
par iddynt gredu fal gristnogion 
i grist a golles irwaed i galon 

koronog faban medd llyfrau Ryfain 
ef a dros foroedd i dir i dwyrain 
i ddwyn koronau yn ol y damwain 
ag i ddwyn urddas i dir prydain 
2 o 


koronog faban a gaiff fawr urddas 
medd hen broffwyd a elwid Gildas 
ag yn Ryfain a wnaiff bwrkas 
ai gasogion fyth mewn atcas 

koronog faban kredwch yn ddiau 
yn hir babilon i kyfyd eglwysau 
brenin koronog fydd yn ddiammau 
gwaer Twrkiaid pan ddel yw difa 

koronog faban a gyfyd ddydd gwener 
yn erbyn Gog a Magog ai hanlfer 
ag a rhydd fattel dan i faner 
gwaer Saraseniaid pan ddel yr anifer 

koronog faban medd doethion ryvain 

yn ol amser iesu mab y rhiain 

mil pum kant deg a ffedwar ugain 1594? 

a ddielyff draha gwyr tre lundain 

koronog faban pan ddel i henaint 
trwy nerth iesu pen yr holl saint 
a vynn gyviawnder yw holl geraint 
er i fod heddyw yn salw ddisgaint 

koronog faban medd Myrddin Emrys 
a gwr a elwir johanis kolosencis 
yny ienctid y bydd gwr ofnis 
ag yny henaint i bydd gwr grymis 

koronog faban a ddenfyn dan ir gyll 
aty gwyr a fon y kadwr kestyll 
ag yna roddir mannerau yn y sefyll 
gwae Arglwydd Raglan pan welor pebyll 

koronog faban medd Rys o r yri 
a ddenfyn lynges i Aberteifi 
ag yn swydd benfro i bydd gwaiddi 
pan ddel i wyr i dir heb balli 

*Felly'r camgyfrif. AB IOLO. 


koronog faban a gaiff i gyfarch 
er iddo yn lloegr gaffael amarch 
ef a ddiank o ddwylo hil lowarch 
fal y diengis Jonas o fola r morfarch 

koronog faban wedy mawr amrafael 
ar foroedd a thiroedd a chwerw ryfel 
ef ai kleddir medd yr archangel 
yn nyffryn jehosaphat yn y tir isel 


1. Duw Tri, Duw Cell coeliwn, (Daf, Eli, 

Dwyf eilwaith da folwn. 
Gwiwner ei glod a ganwn 
Arglwydd Dad mawr gariad gwn. 

2. Ener, Muner, Ner, naf ydyw, heb au 

Fob bywyd a wneddyw, 
Cynnon neb un nis cenyw, 
Modur y Byd am du'r byw. 

3. lor, Por, puraf laf, iawn weithiau Deon 

Yn dyall calonau, 
Huon, Ion, goreu i ddoniau, 
Duw, Dofydd mawr, lonawr, lau. 

4. Crist, Union, Dafon, difeth, Creawdur 

Cariadawl ei Achreth, 
Mab Mair dianair Eneth, 
Pab Byd yn peri pob peth. 

5. Pannon ar Ganon gannaid ai gelwir 

Da gwelwn ef o'n plaid, 
O. I. ac W. yw a gaid 
Oiw beunydd i pob enaid. 

Sion Y Cent ai Cant. 

*Llyfr Wm. Rosser. 



TRI oedran hoywlan helynt 

Trioedd a fu gyhoedd gynt, 

Tair blwydd oedran yn fannawd 

Yw pawl gwern medd eppil gwawd 

Tri oed pawl gwern a fernir 

Ar gi da mewn argoed ir 9 blwydd. 

A thair oes ci gwaith ery w 

Ar farch dihafarch da yw, Da ei barch fr 27 

Tri oed march dihafarchdroed [byw. 

Ar wr a bychan yr oed, 81 

Tri oed gwr toriad gwiwrym, 

Ar yr hydd llamhidydd llym, 243 

Tri oed Carw hwyrfarw hirfain, 

Ar fwyalch goed eirfalch gain, 729 

Tri oed y Fwyalch falchdeg, 

Ar Dderwen Daiaren deg, 2187 

Tri oed Derwen a fernir 

Gwarant yw ar y Grwn Tir 6561 

Oil honyn fal rhwymyn rhod 

A dderfydd yn ddiarfod 

Ac nis gall neb wrth hebu* * wrnebu 

Awr ing y daw'r angau du, 

Angeu ni ad fwy'n angof 

Y gwyllt naV diwyllt ar dof, 

Fal gwar a'r un drugaredd 

Y rhydd glew i Bydew bedd, 

Dywain ef ni ad yn ol 

Anrhydedd fwy na'r hudol. 

Ceisiwn anrhydedd gwiwsyth 

Y Gwr fry a bery byth, 

Yn y nef yn bendefig 

Heb dranc heb orphen a drig, 

Lie mae pob prif ddigrifwch 

A phlas ein Penadur fflwch 

Dydd heb nos cunos canu 

Heb fwg heb dywyllwg du, 

lechyd heb orfod ochain 

O glwyf cy iached a'r glain, 


Pawb yn ddengmlwydd, herwydd lor, 

Ar hugain heb ddim rhagor, 

Y lie mae pob pwyll awen 

Heb un bach a phawb yn ben, 

Awen a lien yn ei lie 

Da i achreth fal bu'r dechre, 

Gochel uffern Gethern gaeth 

Ai helwyr drwy hy alaeth, 

Lie mae^n barod cyfnod cas 

Bachau cigweiniau gwynias, 

A rhew er hynn cynn canoed 

Ar ia ni thoddwys erioed, 

A maglau rhwydau mal rhod 

Meginau peiriau parod, 

A chloi uffern o iernyn 

Ar fuchedd dialedd dyn, 

A phawb yn taflu a ffon 

Eneidiau am anudon, 

Ag yfed mewn gogofydd* * gwagofydd 

Gyda'r fieils a gwadifr ffydd, 

Yno bydd llwm trwm trymfryd 

Dyn a fu da iawn ei fyd, 

Heb rhoi cardod i dlodion 

Na dim er mwyn enw Duw Ion 

Gwrthod pader a fieren 

Sul a gwyl a Selwif gwenn, -f- Selu, 

Nid o hynny gwedy'r gwaith 

Mawr gwybydd y mae'r gobaith, 

Trown on bai trueni byd, 

Yw awch hudlawn pechodlyd 

Am gyfoeth annoeth unawr, 

A phrif wyd ni phery fawr, 

Awn heb au er golauad 

I Eglwys Duw ein glwys dad, 

Gwnawn gyfiawnder arferol 

Er nef heb droi'r gwir yn ol, 

I wan, bid ei enw yn ben 

Hael lesu rhown elusen 

Os hynn a wnair gair gwrol 

Ar hynt ni a gawn yr hawl 


A thrugaredd a wedda 
Yn y Bedd, a Diwedd da. 

Yr Athro Gan Sion y Cent ai Cant, 

Yr oedd ef yn byw yn amser Wicliff ac yn un o'i blaid. 


A wnaeth Gruffydd Llwyd ap Dafydd ap Einion Lygliw, i 
Forgan Dafydd Llywelyn ab Philip Trehaern o Rydodyn yng 
Nghaeo pan ydoedd yn myned ar Gwest am ladd Ustus Caer o 
hanaw ar Fainc Caerfyrddin. Yr hwn Forgan Dafydd Llywelyn 
ap Philip Trehaern oedd frawd i Ifor hael o Wern y Cleppa yn 
Sir Fynwe. (O Lyfr Mr. Lewys o Ben llin.) 

SYR Dafydd ddiheurydd* hawl * ddihedrydd 

Saer y gyfraith fesurawl in al. 

Helm eurdo o hil Mordaf 

Henw mawr yn wyd Hanmer Naf, 

airian berffaith gyfrithiwr 

Ail Dafydd i'n dydd wyd wr 

Pell glod o'th dafod a'th dyf 

Pell y seiliaist pwyll Selyf. 

Dyred i Gaer drwy dy gof 

Fawrddawn wr Fyrddin erof. 

I gynnal dros ganol y drin 

Rhisiart farwnwart frenin, 

Pan welych anwylwych Naf 

Holi gwr hael a garaf 

Mil gydag mi ai diaur, 

Morgan un a rann yr aur, 

Par i hwn cyn cyfrwn cant 

Gwest Iwyswych gwas dilysiant, 

Ni fyn hael moel helm wiwlas 

Na thaelwyr procurwyr cas, 

Na chryddiaid, haid ddi hyder, 

Na phorthmyn o gyndyn ger, 

Na gwyr dyrif a rifir 

Ar y gwaith*f- ni wyr y gwir "f* Gwalch, al. 


1 . Griffydd ap Rys, Gwr hoffhael 
Gwinionydd hoyw brydydd hael 
Gwr er aur, nid garw ei ron, 
Awdur ni thwng anudon, 

2. Llywelyn rathlyn rythloyw 
Berchen gwych awen goch hoyw 
Nid anhawdd cael, hael hoywlys, 

3. Barn gywir o rhifir Rhys, 
Un o'r gwyr goreu ieuainc 
dyry farn ef aed Tr fainc. 

4 Mod y Pantri. nid milain 
Eurwr cerdd yw'r eryr cain, 
Gair honnaid y gwr hwnnw 
Gyda'i wlad a geidw ei Iw, 

5. Ehifer Rhys hysbys ei hawl 
Brydydd y gerdd briodawl, 

6. A Dafydd awenydd wawd. 
Gerth fab lorwerth bybyrwawd, 

7. Deddf yw dioddef Owain 

Fab Dafydd SAEB CYWYDD cain 
Gwr a gan organ irgoed 
Gwiliadus certh gwlad is Coed, 

8. A rhwydd fydd cywydd y Cyw, 
Ag afrwydd cael ei gyfryw, 

9. Gwr yw'r Pasned a gredir 
Awdur Serch adar y Sir 
Nid amheuwn gwn gannair 

10. Lw'r Crack ai law ar y crair, 
Rhoer yn y gyfraith ar hynn 

11. Rhifer ar Swpper Syppyn 
Rhemnant ydyw'r moliant mau 

12. Bhifer pan fynner finnau, 

Neu'm gwnaeth Duw Nef dangnef don 

Un ni ad dyngu nidon, 

Onid awn gwynlawn ganlyn 

Un ai twng am enaid dyn, 

Os dydd y cydeisteddir 

Yn nhal ty gwenllian hir 

Diddau* yw ynt y deuddeg * diddau 

0m barn yn y dafarn deg. Glarn. 


Er deulong o aur dylyth, 
Ni adwaenan Forgan fyth, , 
Boed melldith Mair feurgrair fro 
A Duw ar ai gadawo. 

Grufiydd Llwyd Dafydd ap Einion Lygliw 
ai cant, ynghylch 1390.* 

A hynn a fu. yn amser Ehisiart yr ail Brenin Lloegr, a'r Syr 
Dafydd Hanmer rhagenwedig oedd Penn Ustus ar fainc Caer- 
fyrddin pan y cafas y Morgan a enwyd ei ddodi ar Gwest am 
ladd y ddau Ustus ar y Fainc. 

* Cymmerais y Cywydd uchod, (ac felly y cyfan yn agos o barthred 
Gymmraeg y llyfr hwnn,) o dynysgrifau fy NHAD ; ond gann fod y bummed 
linell yn eisiau yno, herwydd y cyfry w ddifFyg yn y cynysgrif, lloffais honno 
o hen ysgrif arall yn fy meddiant, tua 250 mlwydd oed : pa un, beth byn- 
nag, a fernais yn rhy lygredig, parth y cyfansoddiad trwyddo, iddei dilyn 
ym mhellach. Ar ol y Cywydd, yn yr hen ysgrif grybwylledig, rhoddir, 
yng Nghymmraeg a Saesneg, y cyfarwyddyd canlyniadol, parth y ddichwain 
hynod a gyfeirir atti yn y rhagymadrodd : sef 

"griffith llwyd davyd ap Inon Ligliw ai kant y vorgan davyd lien ap 
phillipp traharne orydodyn yng hayo, pan ydoedd y mynd ar gwest, am 
ladd iestys Caer a Canaw, ar vaink Caervyrddin, rwn r vorgan M lien ap 
phe traharn oedd vrawd un vam y Ivor hael o wern y kleppa in sire vonwe 

and this was don in y e tyme of Rychard the second then king of England, 
and the above named Sir davyd hanmer was cheif Jestys in the countye of 
karmarthinshire when this morgan was rayned for the killinge of the sayd 
two judges viz Caer and Canw" AB IOLO. 


1. BETH a gaiff Cristion o'r Byd a dirawd 

Daiaroedd a golud, 
Ond bedd i orwedd wryd 
Ag un amwisg bach i gyd. 


2. Ni lenwir Tr corph lonaid byth yma 

Beth ammall melldigaid 
Ceisio'dd wyf </m rhwyf am rhaid 
Wrth rann ymborth i'r enaid. 

3. Un doeth yw Cristion a da yn gysson 

geisio Duw'n benna 
A gaffo Dduw a gaiff dda 
Dawn a gaiff dyn cTi goffa. 

4. Da yw'r di'en yn y diwedd i ddyn 

A ddywed y gwiredd, 
Duw a digon wiwdon wedd, 
Heb Dduw gwynn heb ddigonedd. 

5. Tostedd dialedd yn dielwi y sydd 

ysowaeth I'm poeni, 
gwae'r un a gwae 'rieni, 
A gae rann om gweywyr* i, *pro gwewyr 

6. Clyw fi yn ochi ag yn aehwyn yn flin 

ail i flaidd wrth gadwyn 
Paid lor Nefol adolwyn 
O fyd yn danllyd a'm dwyn. 

7. Oes undyn nag un a gair yn ddifai 

1 ddyfod i'r gadair ? 
Oes un er nad oes anair I 

Oes, mab ein Arglwyddes Mair. 
(Fab al) (Fair al) 

8. Duw Geli imi maddeu o bechod 

A bechais ersdyddiau, 
Cyn treng, cyn cwyn taer angau, 
'Y nydd y sydd yn neshau. 

9. Ir Bedd oer ddygnedd ddignawd asgwrn 

Heb ysgog un aelawd, 
Heb olwg gwiw heb le gwawd 
Hyd ddiweddbrawf hyd ddyddbrawd. 


10. Balch yw'r Cristion llawn mewn llwyn (Hynn) 

a rhyfedd ywV Englyn [ar ryfig 

Ystyria'r dyrfa derfyn, 
Tr ddaear dew ydd a'r dyn. 

11. Da fydd ar rywddydd rhyddyd mab Duw 

ym mhob dyn ei Ysbryd, 
gwedi'r dydd ni bydd bywyd 
Dyn na dydd ni bydd na byd. 

12. Ni bydd gwedi'r dydd dyddhun yn llwyr 

Haul na lloer iwch attun 
Na ser na llais aderyn. 
Na bref hydd na dydd na dyn. 

13. Goreu gair myn Mair ymaraw a Duw, 

Am nad oes dim hebddaw. 
Angau dall i'n wng dwyllaw 
. sCr angau'n ddiau a ddaw. 

Sion Cent ai Cant ar ei wely Angau, yn amser y Brenin 
Harri'r pummed ydd oedd ef. (Llyfr T. Bona.) 


[O Ysgrif yn llaw Thomas ab levan o Dre'r bryn, plwyf Llan 
grallo ym Morgan wg, cylch 1670.] 

fi sant wr da saint war dir 
vlltyd o waed llydaw dir 
marchog o lin olin oedd 
ymrytain wr mawr ytoedd 
Bikanys vab kenais vawl 
barrwn hen waed brenhinawl 
brenhinferch bur vu henfam 
brytaen vawr brytwn i vam 
dysgai naf dysg iawn ovwy 
ny ddysgawdd vab ddysg oedd fwy 
arfer yn wr fry a wnaeth 
o lirig a milwriaeth 


milwr diiw yn malur dur 

marchog mawr waithog Arthur 

Oi dir ogylch drwy aigion 

i troi sant yr ynys hon 

i ymweled a milwyr 

a thair wyl Arthur au wyr 

brenin gwlad vawrgad vorgan 

bu wr o lais mewn bro Ian 

aeth i weled wrth helynt 

ansodd gwyr yn soddi gynt 

ef ai dy o vadwyaeth 

ag at ei gar gatwg aeth 

ymadaw megis maudwy 

or byd mawr ar bywyd mwy 

a bwrw i vab wyry a vedd 

i holl vaich wella i vychedd 

gwrthodes gwyrth ehydwych 

gwleddau gynt i Arglwydd gwych 

ynglynn nant Angel ai nawdd 

oi hun fwyn ai hanvonawdd 

hyd y mann i damunwyd 

hyd y nant lynn hodnant Iwyd 

lie sailiawdd llys a welwn 

lie glwys hardd oil eglwys hwn 

Dy frig a fyn bendigaw 

urddal i iad ar ddwy law 

yno i bu yn dwyn bywyd 

ai drefn bwys dra vy ny byd 

yn weddiwr yn dduwiol 

i dduw nef am a ddoi'n ol 

un pryd a phenyd i ffydd 

yn bennoeth a wnai baenydd 

A phaenoeth mewn oer ffynnon 

awr yn hoeth ir ai i hon 

gwnaeth wrthau ar liniau r lyd 

wrth for hallt wrthfawr Ulltyd 

llafur dwys llafirio i dir 

llif vordwy vy'r holl lavurdir 

mor a yrroedd mor wrol 

oi ffon ef i ffo yn ol 


lie ni ddoi y llanw i ddawon 
lie dodai ffwys Ulltud ffonn 
y karw ymlaen kri emlyniaid 
yw nawdd Tr aeth ban oedd raid 
kyvaill inarch a thwarchawr 
kario main a wnai'r karw mawr 
bu lawen wrth y brenin 
bu or dwr barod i win 
bu or halen dduw gwener 
bu or pysg ar bara per 
pen swyddwyr pan nas hoeddynt 
yn oes gwr marsianws gynt 
un a doddes enw diddawr 
y Hall a lynkawdd y llawr 
bar a Hid lie boV lledwg 
bu arnon drist brenin drwg 
aeth vlwyddyn aeth vawl yddaw 
gauaf driid ir ogof draw 
i boenyddiaw ban ydoedd 
ar vara dwr i vryd oedd 
Marsianws lie mrysonid 
mynnai ladd er mwyn i lid 
lie gwelas yn lie gelyn 
Hid ai dwg ar Ulltyd wynn 
ddoer gwyr yn y ddaear gau 
i syrthient lie roes wrthau 
danfon yd noevio a wnaeth 
draw i dynnu drydaniaeth 
dwy sgibor lawn dros voroedd 
i lydaw aeth i wlad oedd 
i briod dall brid diwg 
a gae ailwaith i golwg 
y ddau laidr i ddiawl ydynt 
y gwyr caeth aen gerrig gynt 
Adar yngwarcha ydoedd 
wyllt a dof gan ulltud oedd 
ymladdoedd a mil addef 
liw nos wrth olau o nef 
marchog kaidw i blwyvogion 
moled duw am y wlad hon 


Aros heddyw ras yddynt 
wrth i ras ai wrthaifr ^nt 
aros ir wyf awr sy raid 
i minnau nef ym enaid 

lewys Morgan wg ai kant. 
(0 Ysgriflyfr Thomas ab levan o Dre'r bryn.) 


radau dalm K6 diiw deilaw 

ryeddogloew aurog law 

gwych vu r term yth gonffermwyd 

glan val diddig ensig wyd 

llin hychdwn pen varwn piir 

dawn i wiwglod yn eglur 

A llin yrddedig sant llwyd 

kedig karedig ydwyd 

mawr oedd vonedd cynedda 

wiw loewdeg ddawn wledig dda 

dovraeth benadur divreg 

dy oriigaw deilaw deg 

esgob santawl vrainiawl vryd 

a vuost o iawn vywyd 

Aur lythr diorwag ragor 

yn llann daf karaf y kor 

Wr gwleddrym o Arglwyddryw 

ef ath gonffermwyd Iwyd lyw 

yn benn raith drwy saith iaith sant 

morganwg mawr ogoniant 

val i mae gwarau gwiwras 

o rym gwrthau diiw ai ras 

dewi dy iawngar diwael 

yn hir deheubarth wr (yn) hael 

wr kadr val i mae padrig 

vycheddawl o vrainiawl vrig 

yn benn or saint iawnfraint ion 

aur wiwddull ar iwerddon 

megis tomas yrddasa^,awl 

merthyr lie kyr bwyllyr mawl 


Arlwydd ar fonedd aur lyn 

gantrbri gwn honni hyn 
velly sant trwy warantrwydd 
ir wyd rywiog broffwyd rwydd 
yn saith gantref nef nifer 
morganwg fy niwg ner 

un or tri per voli pur 

da ydwyd myn dtiw awdiir 

oedd yn myned ged gyfoeth 

ti a Kyvain deml gain goeth 

per voliant pan gant yn gain 

gloywacli ryvedd gloch Ryvain 

yn wir praff i honnir hynn 

wych hirbarch yn ych erbyn 

yno yn ff^s union ffawd 

ath bregeth diveth davawd 

ti a gefaist teg avael 

tailaw yth ddeulaw hael 

gloew chwaen wimp y gloch yn wir 

velen glaer gain a volir 

yr hon a wna wiwdda wedd 

byw o varw heb overedd 

wedi hynny i honnir 

da len wych deilaw yn wir 

ar 61 mae duw yth voli 

aiiryn dy wir derfyn di 

tri llu pwnk blin vy r trallawd 

a aethant trwy ffyniant fiawd 

1 ben alyn gyvyn gar 
dyvod gwaith di edivar 

ai bryd ar gael ddiwael ddydd 

dy gorff deilo deg aur ff^dd 

yna rhag terfysg annoeth 

am danad y kywrad koeth 

tailwng waith glan di anair 

tri chorff a wnaeth mab maeth mair 

pob un or tri ddifri ddawn 

a gafas korff yn gyfiawn 

da vy ran gwyr morganwg 

cliiw ir rai grasys ai dwg 


kael yno nyd koel annoeth 

y korff kysegredig koeth 

ath drwsiad glanwedd heddiw 

ath dlysau gwrthfawr gwawr wiw 

ath goron trwy ddaioni 

wasgad diiw a wisgyd ti 

Ath gloch mi yw un oth gler 

ath grib ath lyfr iaith groewber 

duw a wnaeth llawer erod 

da wrthau glan di warth glod 

gwna dithau mygr drwy wrthau mwyn 

draw deilaw dros adolwyn 

dewin wyd o daw yn nes 

llongau gwyr lloegr ai llynges 

lladd rai ar drai o ryw draill 

bydd ddewra sant bawdd eraill 

dial yn sorr am dorri 

da glos duw dy eglwys di 

teilo vab llewych fab llais 

ensig na ado un sais 

gyrr hwynt oer vraw bwynt ar vrys 

aiirfawl enw ar vel ynys 

teilwng wynfyd pryd prydferth 

tegan wyd ti a gau nerth 

o rai ysbrydol ar hynt 

atad dy genedl ytynt 

gwenllaw praff gwinlliw proflwyd 

diwael iw a dewi Iwyd 

gwedy keflych koeth wych kad 

gwir ytiw y gwyr attad 

na vydd war na thrigarawg 

bydd groelawn radlawn yr hawg 

ynghilbant ny lyniant les 

wrthynt lin alis arthes 

teilwng gwna ddinist tylwyth 

hen sais o lin heinsies Iwyth 

aur oedd dy sens vab ensig 

er diiw ai wrthau ior dig 

hel ar unwaith hil Ronwen 

vryt iawn waith o vrytwn wen 

ievan llwyd ap gwilym ai kant. 


(0 Ysgriflyfr Thomas ab levan o Dre'r bryn.) 

wrth glybod chwedl tafod tyfyr 
a darllain pob diwair llyfyr 

lyfyr aiir lythyr loewfraint 
a son am vycheddau saint 
nyd gwell sant ffyniant i ffawd 
na dewi iawn i dywawd 

deng mlynedd kyvannedd kor 
arigain teg vy ragor 
kvn sreni dewi i doeth 

i/ o 

kanu teg kaniad lioewgoeth 

1 yrru padrig orior 

er mawl i ddewi ir mor 
a gadyr tir a guddiwyd 
o dduw Ian i ddewi Iwyd 
sant i dad o vwriad vy 
a nillwyd o iawn allu 

nonn santes wenn annwyl 
verch gynyr naf hoewaf hwyl 
rwydd i manegaf yr hawg 
vychedd nonn dra vu vaichawg 
bara or haidd a berwr rif 

a dwfr fy ymborth difrif 

Gildas yna gas anair 

heb alii pregethu gair 

am vod non wiw gainlliw gynt 

is gil y ddor nys gwelynt 

yn eglwys y groes oesir 

1 ganed hwn ganiad hir 
pan esgores y pennaeth 

y llech yn ddwy lech y ddaeth 
duw wrth vedyddio dewi 
a wnaeth ffons o ddwfr i ni 
roes yw dad bedydd medd rai 
i olwg gynt ny welai 
gwelad kalomen wen war 
yny ddysgu iawn ddwysgar 


palinus gwn pa lyniaeth 
dull o nych dallu a wnaeth 
gwnaetk dewi roddi ar hynt 
i lygaid fal na Iwygynt 
pan vy wr wiw gyflwr wedd 
aeth i Ryvain waith ryvedd 
klych Ryvain aurgain ergyd 
a gant i hunain i gyd 
kroeses heb vost ar osteg 
yr enaint twym ryw nant teg 
gwnaeth yn rydd luniaeth y wlad 
gwanwyn y grawys gwynnad 
bwyd dewi gu dra vy vyw 
bara a dwfr bwriad afryw 
i dad ef ai holl daid oedd 
arglwyddi mawr i gwleddoedd 
angel a ddoeth goeth gerynt 
i gor llann gyvelach gynt 
i yrru dewi aiiriaith 
i vedd kaerysalem vaith 
dyg hynt y ddau sant deg hael 
gydag ef i gadw gavael 
pwy a dry rann padarn rwydd 
a theilo sant iaith hylwydd 
dauthant a phob meddiant mawr 
i vyniw santaidd vaenawr 
diiw a roes meddiant nys dwg 
i deml dewi naid amlwg 
ryw dyd nef rydid i ni 
a roes duw o ras dewi 
roes yn deg lynn rosyn dir 
rydid i gymry lie redir 
velly i gwnaeth aiirfaith arfoll 
dewi deg yn diwyd 611 
a da i gwnai vagna oi vagi 
o varw yn vyw oi vyragl 
mawr vy r nifer am gerynt 
a gad ynghwm brevi gynt 
saith igain mil syth ganiad 
o saith mil kynnil i kad 


a ddauth i bregeth ddethol 

a wnaeth dewi sant yn 61 

kyvodes bryn kof ydoedd 

dan i droed arglwydd gwaed oedd 

klywad ef klav wawd ofeg, 

val cloch yn llann dydoch deg 

karas vod kyvoesi vydd 

yny bennaf or saint baenydd 

teml dewi sant saith gant sathr 

teg olaule tai gloew lathr 

davydd broffwyd loywlwyd lem 

a sailiodd kaerysalem 

yn un rodd i ddiiw'n anreg 

yngwlad dda diwidia deg 

velly davydd ddedwydd wr 

da ddifri dewi ddyfrwr 

sailiodd deml glan di semi glau 

ail kaerysalem olau 

pefr waith dwys amlwaith di semi 

pryd ystaen paradwys deml 

a thoi y plas a tho plwm 

a chrbl a nonn a chriblwm 

a sainsau einioes iawnsyw 

sens a mwg ail sain siom yw 

ryw le hardd ry olav hoew 

Eelix a gwisgoedd ryloew 

delwau hoywdeg lampau liydr 

disglair waith dwys eglurwydr 

eglur gor a gloew organ 

eglur gerdd a gloew ar gan 

a elilywed kerdd wych lewych 

a chlau lef musig a chlych 

cystal om ordal i mi 

dwywaith fyned at dewi 

a phe delwn kystlwn kain 

rif unwaith i By vain 
myned dairgwaith araith yw 
am enaid hyd y mynyw 

1 maen kystal a myned 

i vedd krist unwaith vydd kred 


bedd krist kynny ddi drist kain 
a ryvedd deml o Ryvain 
dewi a bair gywair ge"d 
i werin Gymro wared 
dewi ddyfrwr yw'n diwyd 
dafydd bensaint bedydd byd 

nef i doeth ffyrf goeth fiydd 

1 nef i ddaeth yn yvydd. 

ieuan Rydderch ap ieuan llwyd ai kant 


Y SANT dewis syn tyedd 

i ddwyn i vyw ddyn oi vedd 

mawr i ddeall aii allu 

aii wrthau n vab wrthun vy 

kyrchu tan ny bu lanach 

aii ddwyn ny bais yn ddyn bach 

nydoedd ar edau yddi 

un 61 tan ny welad hi 

or yd gyrrwys yr adar 

rad diiw nef Tr ty n war 
ag yna rwn dwy gynor 

1 byon ddydd heb un ddor 
mawr yw rif o chyfrifir 
mwy wyrth ef na mor a thir 
i karw union koronog 

ae dynnu llwyth aidon Hog 
ef a wnaeth ni fynnai wall 
wrth ddewrion wrthau arall 
yn gerrig yny gorwedd 
ar dir glas i vordwy gwledd 
pan roed sopynniau redyn 
ir tir gynt ar y tarw gwynn 
ar dda byw arwydd i bod 
ar gam ny wrai gymod 
kattwg i wayn llwg un Haw 
au talodd dan gor Teilaw 


nid ae o vab diiw 6i fodd 

nid oedd ddysg ond a ddysgodd 

ni chae By vain aii chrevydd 

yn lie i phab un well i ffydd 

tra gwr mwyn trwy gairau main 

travael ty hwnt i By vain 

wrth dduw byth aii nerth i bo 

wrth unair ir aeth yno 

i dy grist un da i gred 

i doi angel aii dynged 

esgob lie mae vyngobaeth 

o nef er kael anfri kaeth 

ir oedd yr iddew main 

aii gefn yny ddigovain 

a gwaew ar vronn y gwr vry 

ag ar hwn gwir yw hynny 

mab santes arglwyddesryw 

mab sant teg a mab sant yw 

kadwed venaid synned syr 

kattwg fawr wrthfawr verthyr 

Risiart ap Rys (o Langarfan) 
ai kant. I. M. 


kadw yn tir kaedwad da 
kynog o wlad vrekania 
pen raith y wlad yth adwyd 
perchen a mab brychan wyd 
bodd drosom ymliob goddeg 
brenin Dolff geyr bronn yn deg 
a bydd ble bynnag i bon 
vigail ar dy blwyvogion 
dygais hwy ath vendigynt 
yn iwerddon goron gynt 
gwrthodaist gwr yth edir 
o gariad diiw dad dy dir 
gwrthon coron ffrwythlon ffraith 
a dewis i vaiidwyaeth 


pan ddauthost penn i ddoethion 

eirian sant ir ynys honn 

kawr dros blwyf kaer wedros blant 

a leddaist rag aflwyddiant 

blaidd ne ryw ddiawlaidd elyn, 

bwytta ddoedd o bob ty ddyn 

pan guddiaist pennaig addwyn 

Ragddo vab y wraig weddw vwyn 

golwyth a roest or gelain 

yn lie r mab o ddyn llerw main 

y kawr a wyby r kerynt 

o ddamwain y gelain gynt 

y gwr llwyd goryw i llid 

a gaisawdd lie krogysid 

ag yna ir aiithog Cynog 

yn lie hwnn ir prenn krwn krog 

torres y gormes dy gig 

dy vorddwyd ti o vawrddig 

tyvoedd ar vorddwyd davad 

gwlan gwynn ar dy glun a gad 

aii vryd oedd vwriad addig 

ailwaith gael i wala oth gig 

yna i dauth enaid ethawl 

arf i ti i orfod diawl 

torch o nef trychu a wnaeth 

trwy vilain torf o alaeth 

diwg i roed ar dy grair 

dyviad heb naviad navair 

dygaist wr o bendigaeth 

dorch ag nid aiirych ai gwnaeth 

krair o vetel rydd velyn 

kyngron dorch kangrwn dyn 

odid o thorrid o than 

nag un gof aii gwnai n gyfan 

y gof yn Evena gynt 

ei thorri bu waith hirynt 

tair darn kadair i kiidiawdd 

iesii hwn aii iasau n hawdd 

penn raith heb ovailwaith vy 

pan welad iasad iesu 


ban dorred dy ben dewrwych 
i gwnaeth gwyrth a gwrthau gwych 
kerddaist ath ben wrth dennyn 
wrth dy gorff o wyrth diiw gwyn 
ny allay r byd hyd hyfryd hwyl 
ddwyn deinoes dd^n da anwyl 
hyd pan gad daliad dilys 
dwyn dy grair o dan dy grys 
penn raith rag poenau yr hawg 
ywch annwyl y Mrycheinawg 
a phan aeth dofriaith wyd wr 
aii phenn aii hamddiffynnwr 
amddifin wlad y tad tau 
iaith o ddiiw ath weddiau 
bydd veddig ir gynvigen 
bwrw on mysg yn bar amen 
galw dy hun ynyn gwlad hedd 
ag airiol am drigaredd. 

Howel ap davydd ap jevan ap Rys aii kant 


DILYS gan anfedrys gaii 
taerys vawr i anturiaii 
llyfr wyd heb roi llafar iawn 
dalenno<r diwael iniawn 


Arwest gekr o bymthekryw 
aro dy farn or wyd vyw 
nau dithau kryn airau kred 
a i ffo rwng hen gist a phared 
drud wyd ymhob diraidi 
darfy dy ddivainti di 
paid erof onid kof kwymp 
olcastr ti a gair ailkwymp 
dig yw r kedyrn klochwyrn klyd 
dig iawn nas diogenid 

gasgliad gann Thomas ab levan o Dre'r Bryn; ysgtifennedig tuag 1670. 


dig hefyd wiw ftyd i ffordd 
yw r esgyb gwael yw r ysgordd 
dig yw r gwyr lien ar menaich 
dygn vyth dwyn dogon o vaich 
dig yn ryw odrig rydrist 
ywr brodyr krefyddwyr krist 
di wann gannoedd dan gynnull 
dig ywr oflairiaid ny dull 
tryth noeth traethu a wnaethost 
na chant hwy gwn achwyn tost, 
groen dii fiol graen yw dy ffed 
gaiirydd nef yn agored 
nawdd y goruchel geli 
ny thraathais ny soniais i 
na ddelynt yn un ddolef 
ai llii o nerth oil i nef 
dywedaf chwedl gwiraf chwyrn 
om kaiidawd am y cedyrn 
ony chant nef dref dradoeth 

vodd diiw wr yvydd doeth 
meddir o bydd kywir kant 

1 minnau hwy ai mynnant 
airau glew ar y glywais 
orddwy driid ar ddiiw o drais 
hoewdda rwysg heddiw r esgob 
ai sidan ny gyvan gob 

gwin a vynn nyd gwann i var 
awch a gaidw a chig adar 
llefain na bai alluvawr 
a llyfrau n damaidiau mawr 
ny wy"dd o gwyl i arglwyddes 
vennaid teg aur vannau tes 
annwyl oedd a wnel yddi 
yny lie i hune hi 
y menaich ami i mwnai 
muriau teg mawr yw i tai 
braisgon ynt ar i brasgig 
braisgon dinwygyddion dig 
ba hawl drom ba hwyl dramwy 
ne ddeallynt i hynt hwy 


twyn unfodd tinau unfaint, 

tyrched yn synned ar saint 

ar brodyr prygethwyr gynt 

a oeddyn heb dda yddynt 

ar i traed airau trydyn 

wrth bwys heb orffwys oi ffynn 

i maent hwy hoeywbwy hybairch 

yn dri llii ym meddu mairch, 

nyd amlach kyfeddachwyr 

gwleddau na gwarau y gwyr 

kryfion ynt yn y krefydd 

kryfion diffodyddion ffydd 

y ffairiaid yn amlaid ni 

mae ar hwntan i renti 

pob un heb na llun na lies 

over iawn ai vorones 

ni biau r gwragedd meddant 

hwyntau biau r plwyfau ar plant 

pob plwyf heb berchen dwy vuw 

ai plant yn bwytta da diiw 

i weddu nid oedd wiwdda 

i wlad nef medd ef i dda 

mynnau om dysg am anian 

a thrwy ly w r ysgruthyr Ian 

mi a gaf gwiraf gwarant 

oi gwrs ef y gorau sant 

na lewas gwiwras gwerin 

ddewi ar i weddi win 

na medd glas gloew eglwyslew 

na rost mawr i sawr na sew 

na gwisgo krys gwiw ysgawn 

na phais ond yr un bais rawn 

na llanw yn ddi salw i sain 

y pot na rythro piitain 

kyd bod hynof kof kawdnwyf 

a medr oil mae awdur wyf 

nyd un nerth yn ymdynnu 

unig ag eglwysig lu 

gwn gyfraith aiiriaith arab 

y tad airau mad ar nmb 


i nifer hwy nef ar hynt 
am i gael ymogelynt 
wedy r kig rost vost vaethrin 
ar lliain gwynvain ar gwin 
ar gwleddau gwarau gwiwreg 
ar gwragedd tyd aiirwedd t&g 
astyd wyf ystad ofwy 
ystyrn twyll ystyrient hwy 
nad o wleddau gau gymen 
i ddair i nef ddioer nenn 

Sion y kent ai kant. 


DEWRDDRYD lywelyn daerddraig 
dyred taer gred tiar graig 
lie mae penn brawd Gystenin 
vendigaid lafn drafn y drin 
yngwyl derw angel dauriidd 
ynghoed Pharaon ynghudd 
ar oer garreg Eryri 
mae ged vawr lie magwyd vi 
pai delyd aiir vryd ir vro 
enaid prydyddion yno 
kaid gerddawr air mawr a medd 
a gwin ynraigiau Gwynedd 
Bygl benn rag mor gymen goeth 
i roddaist ateb ryddoeth 
ymliw kail ami yw kellwair 
om brys gerdd am bris y gair 
ar gair yn gyviawn nid gau 
moes air yn y mesiirau 
gwddost yn valch walch o wen 
deall hynn o beth dien 
pai prisid airid erof 
pob gair om gwawd kaiidawd kof 
yn ddrud anianawl mawl Mair 
doeth ringamp diaithr un gair 
2 R 


tal odl ni byddwn tylodach 
na mi na neb wyneb iach 
er bod un gair lie kair kel 
brys osod ar bris isel 
mefl a ddel am lywelyn 
yn voes dig vydd anfoes dyn 
o'r bydd gair hagr gorwagrwydd 
Eon i kawn y byd yn rwydd 
raid yn son kerddorion kain 

blegid awen bylgain 
ymlynwn rad provadwy 
ymhenn y maes am hynn mwy 
di semi i dywedysoch 

eirias y gerdd i Rys goch 

1 mae r siil gwynn syn vy r son 
yngolau sampl angylion 

i dangosed nawdd ged naf 

i gant awen yn gyntaf 

daii kant mlynedd haelwedd hil 

nod hoff amod a phumil 

ys diiw a oedd ystiwart 

kyn y slil gwyn kwnsel gwart 

i kad lien gloew awen glau 

or trwn lie maer taranau 

ai bonedd hu odl baunoeth 

ddysg Ganapla* a ddoeth * Einigan 
ynglynn maes maillonwyn mwy (lolo Morganwg.) 
Ebron angylion obrwy 

ag yno gloew gyffro glwys 

1 prydwyd vydr paradwys 
ag Addaf diiw naf dy nawdd 
o dasg Alpha ai dysgawdd 

y gerdd gyntaf llathr naf llwyd 
a genau doeth a ganwyd. 
ar mesur o rym oesoedd 
hwnn ar gerdd hen aurawg oedd 
a ddyg henw o ddig hynod 
ir glynn aeth etto ar glod 
pont hu ag yn gu gywir 
o gwn wawd, ag e yn wir 


a roes diiw oi ras i del 

ir gobr yngenau Gabriel 

a Gabriel yn air gobraff 

da gwnn grM ai dygyn graff 

or ne"f gatholig ar naid 

vawr gynnydd i vair gannaid 

ysbryd tad urddad aiirddellt 

glan a mab golaini mellt 

or tair llythyren air teg 

byw vyrainryw vy r anreg 

drwy unryw lythr dro iawnrodd 

on balch gelfyddyd an bodd 

ir ysgrivennir wir wen 

daw pyrth diiw dauparth dawen. 

ar hain o HENW VENW vanol 

o nef gyda hynny n 61 

gwrdd ennill gerddau anian 

ag am hynn lywelyn Ian 

dywedaist diau wewdydd 

yn egliir ffyrfir y ffydd 

Myr uwchder mydr mawr echdoe 

yn iawn ddysg am awen ddoe 

enaid y bairdd onid bod 

gorau baibl GAIR HEB WYBOD 

gwrdd ir attebaist deg ach 

a hu odl yny hauach 

daeth ddi vagi i doeth Eva 

nef ddoeth anavai dda 
felly doeth awen gennym 
gwrdd ras yn vam y gerdd rym 
nid kamp lythr aurgamp len 
na bywyd krefft heb awen 
Taliesin hydr ar vydr vy 
gobaith proffwyd ai gwyby 
llywelyn hynod glod giaer 
naddwr kerdd awenyddair 

a mefl ir dyn tremyn tro 
na thraetiir ar ethrotto 
kar bax o dir mab Maxen 

1 ti gan wr briglwyd hen 


a chrio klod ochrawg kledd 
awch ymrwydr a chymrodedd 

Rys gocli o eryri ai kant 


[0 ysgriflyfr yn Haw Llywelyn Sion o Langewydd : sef Casgliad 
o hen Brydyddiaeth a wnaethpwyd tuag 1590.] 

MAIR yw n hyder rag perigl 
morwyn wyr y mlir yn arogl 
murain nevawl vain vwnwgl 
mawr yw yn gael oi miiragl 
gorff diiw Iwys nyr eglwys rygl 
ag airw i waed o garegl 

da vair loewair olau wemp 
dangos rex nyd symplex swmp 
da beth i kevaist dy bump 
llawenydd chwaer ddedwydd chwimp 
da anrheg deg yw dy dymp 
dwyn diiw goeth da iawn dy gamp 

diasgembwynt dysg iawn bibl 
disgin krist di drist dew drebl 
dwysgbarch yth vry vair dysg bobl 
dysgaf ganu vel disgibl 
dwysglaurgerdd diiw disglairgwbl 
dysg deg odl pefr dasg digabl 

mawr glaerlaes Mair egliir lathr 
dysg heb gyd ami kaethvyd kethr 
vab diiw gloew hoew loew i lythr 
er gwresgin kroes garw ysgwthr 
degn wawd Iwybr dygyn waedlithr 
dygyn hoelion orion ariithr 

Mair loew megit bias kroew sywgr 
krist vab diiw aiirfab air vegr 
ywn gwiw gwbl ymborth an gogr 


a diiw er dynion deagr 
a vynnoedd bystl a vynegr 
ar y groes dogn loes dygn Iwgr 

piiraf wawd tavawd tivedr 
ar Ian wyry ar lun arodr 
hoew vab diiw aeth yn hyvedr 
yth vry vair ddawnair ddianidr 
mal haul wybr byw Iwybr baladr 
drwy fFenestr wawd restr o wydr 

Mair urddedig vendigedig 
etholedig yth aiilodau 
vam grist wledig, ddivethedig 
ior ganedig or gwiw nodau 

klyw dy warant, klod a barant 
hwynt ath garant, hawnt iaith gorau 
kar dy waison, nid yn vraison 
kai kill glaison rag kael gloesau 

kai vawl telyn, nad yn gelyn 
kythraul melyn, kaeth rol moelau 
yn dii bwyllo, wan godwyllo 
er kiir bwyllo, i'r korr byllau 

dwg vorynion, a gwyr gwynion 
a holl ddynion o holl ddoniau 
ras wawd baredd, heb waith karedd 
yth driigaredd, oth dro gorau 

dwg brydyddion, yn wyr ryddion 
awenyddion, i wiw noddau 
kair yn llawen, gair gorawen 
o gain awen wiw genauau 

morwyn bwysyd maint yth gwysyd 
o saint hoewsyt, a santesau 
yt arfaethant, nef a wnaethant 
ag a wnaethant egin waethau 


mam grist geli, seren heli 
luna sell, Ian y sulau 
oportere, nos habere 
miserere, moes ar airau 

Mair ny hena grasia plena 
sine pena, son heb poenau 
qui vo caris, salutaris 
stela maris dalm o airau 

imperatrix, consontatrix 
miseratrix, mois ar otrau 

maria, vyrgo pia 
recte via, rag tew vaiau 

pe peristi, iesu cristi 
sine tristi, son nid trystau 
mundi rosa, et presiosa 
esbesiosa hysbys oesau 

nwnc vidamus, et ploramus 
adoramus, daear rwymau 
et codamus, ut vidamus 
te lawdamus tal di ammau 

Mair vorwynaidd, mur addfwynaidd 
Mair gyflawnaidd, miir gyflawnau 
er dy weddiant, anrydeddiant 
er dyveddiant, er duw vaddau 

drwy holl niver, daear diver 
pan yth river, poen iaith rwyvau 
ir lie tradwys, lie maer tadwys 

1 baradwys o bur oedau 

ir nef telir, kerdd ny clielir 
yn lie gwelir yn lliw golau 

Mair ywn hyder rag perigl 

ieuan ap Eydderch ap ieuan llwyd ai kant (i Vair o Benn 
Bys, medd loloMorganwg.) 


(O Lyfr Hafod Uchtryd.) 

MOROG mawrwyrthiog a roes Tn Harri 

Caiff hiroedl ac einioes 
A fFared Crist ffrydiau croes 
I fab lemwnt fyw bumoes. 

Oes oesoedd rhaid oedd anrhydeddwr Lloegr 

Llugorn Cenedl Dewdwr 
Na bai raid ofni Bradwr, 
Na llanw gwyllt, na llew na g#r. 

Nis lladd gwr na thwr na tharan na draig 

Na dragwn na Melldan, 
Nag arswyded grys sidan 
Neidr na thwyll na dwr na than. 

Er Tan nag ymwan na bo gwaith na Pholax 

Na phelydr Marchogaeth, 
Nag a gwenwyn goginiaeth 
Na ffonn sais na phenn i saeth. 

Er saith na bo gwaith na draig wen na glaif 

Neu gledd nag ysgien* * Ysgien, a rapier. 

Na glin March nag olwyn Menn I. M. 

Na chyhyrwayw na chwarren. 

Chwarren, teg i benn nyw baidd na bwa 

Na bwyall na dyrnflaidd 
Gwaew nag isarn haearnaidd, 
Geneu blwng neu gi na blaidd. 

Na bleiddiau deau neu ysdiwart Gwyddil 

Nag Iddew neu Lwmbart 
Na byw osier na Baslart 
Na maen o dwr na min dart, 


Na Llewpart na dart na daint anghenfil 

Na henfaedd o grynfaint 
Na chyrn hydd na chur na haint 
Na dihennydd ond henaint. 

Henaint a rann saint Tr Ynys honn 

Harri a adon yn hir oediog 
Mair Gabriel Sariel Tomas Uriel 

Mihangel, Rhiniel, a fo rhannog, 
Nawdd Bened, Berned, yn lie i barno 

A nawdd Duw arno a nawdd Dyrnog 
Brothen a Sulien a Sain Silin, 

Buan, Cylynin, Beuno Clynog, 
Cynin ai weision, Cynan Assaf, 

Cowrdaf Car Eudaf fab Cariadog, 
Collen, Haw Elien a Llywelyn 

Cynwyd Cynfelyn. Cedwyn Cadog, 
Cadfan a Dyfnan ys da Dyfnig, 

Caron a Churig Padrig, Pedrog, 
Peris, Cristiolis, Denis, Dwynwen, 

Pedr, leuan, Gwnnen, Padarn, Gwnnog, 
Sain Ffagan, Afan esgob Ifor, 

Sain Grugor, Sain Sior, Mor, a Mwrog. 
Sain Clar nawdd liar, a Chynddilig, 

Sain Domnig, Peblig, Meilig, Maelog, 
Dochwyn, a Theccwyn, ef a Thyccwy, 

Dochdwy, Gwenfrewi, a Thyfriog. 
Derfel, a Dwyfel, a Gredifel, 

Dogfel, nai Daniel, a nawdd Dwynog, 
Deinioel, a Seirioel, a nawdd Saeran, 

Dirdan, Ystyffan, Cynan, Cynnog, 
Deiniolen, Llowdden, Cathen, Ceithyw, 

Dewi o Fynyw, nawdd Dyfaenog, 
Tybi'e, Nonn, Einion yna, 

Tegla, Agatha, Anna Enwog, 
Tanwg a Thrinio, lago Egwad, 

Tyssylio, Lleuddad, Tyssul, Llwyddog, 
Lawres ai croeses, marc a Rhissiart, 

Luwc, Lambart, Edwart, a Thyfrydog, 
A dodi iechyd o Dydecho, 

A Theilo iddo, a Thylyddog. 


Yn Arglwydd Rhismwnt lor hwnt j rhed 
Yn Arglwydd Swmrsed a gred Tr grog, 
Yn Farchog urddol j detholwn, 

Yn eurlliw i wn, yn larll enwog. 
Yn ddug i weled, newydd goler, 

Inni Dewiser yn Dywysog, 
Ag yn Frenin Gorllewin Llywiawdr 
Ag yn Ymerawdr y gwna Mwrog. 

Dafydd Nantmor ai cant. (Quaere ?) Ai nid rhy ddiweddar 
ydyw i fod yn waith Dafydd Nanmor, yr oedd y Bardd hwnnw 
yn byw yn amser Rhys Goch Eryri. 

(Rh'ys Nanmor medd Llyfr arall.) 

Y mae fal hynn mewn un llyfr a welais yn Hafod Uchtryd. 
Dafydd Nanmor ap Rhys Nanmor o Faenor Fynyw, ap Dafydd 
Nanmor o Wynedd y Bardd. I. M. 


A gant Gutto'r Glynn i Ddafydd Llwyd o Gedewain am yr 

Eisteddfod a wnaeth efe ir Beirdd yn ei Dy. ar 

uchelwyl y Sul Gwynn. 

DAFYDD mae'r Beirdd yn dyfod, 
Daw^r Gler oil ith dy ar glod, 
Dafydd fab Dafydd fy Ion, 
Da ' rannwyd orwyr Einion 
Dyfal mae^r Beirdd yn d 1 ofyn 
Dafydd Llwyd difaddau llynn, 
Degle fab carediglwyd 
Tra fych cymmanfa Tref wyd. 
Ty sydd yt tes oi ddeuty 
Teg ael Glynn Tywyn yw'r Ty, 
Ty Ddewi dai fri'n dy Fro 
Neu Sin yr Ynys yno, 
Ynys y Saint neu Sain Siam 
Ysbyttu Eos Bettam. 
Pererindawd pob rhandir 
Pab Rhufain Cydewain dir, 
Cadell ail Tn cadw oil wyd 
Cu Deyrnllew cadarnllwyd, 
2 s 


Croes naid cywiriaid Ceri, 
Cydewain Nudd a^n ceidw ni, 
Ni chiliaist ni ochelud 
I Arbed traul o'r Byd drud, 
A dal ty y dulwyd hael 
A rhoi da Tr rhai diwael, 
Pel brenin, PAB yr Ynys, 

daw ith wlad aed ith Lys, 
Pob clerwr pob rhodiwr hy 
Pobl attad pawb iw letty, 

Pob Gwann hyd ym Morganwg, 
Pob ffol mal pei'r Pab a Ffwg. 
Pob genau pawb a ganawdd, 
Byth yt a llyna beth hawdd, 
Po amla fo cerdd dafawd 
Anhawsa fydd cael gwydd gwawd, 
Ag e oedd ar gywydd ym 
Goed talm pel gattai wilym 
Mae deufin ir mau dafawd 

1 dorri gwydd, Deri gwawd, 
Naddu mae'r awenyddion 
Eu gwawd fry o goed y fronn, 
Fel nas gellir in hiroed 
Gael defnydd cywydd o'r coed, 
Aeth y Gwydd ith gywyddau 
Kvffridd nid hir ei pharhau. 
Dau a chywyddau i chwi 
Drwy fydr yn ymdrafodi, 
Swrdwal waisg Saer dilysgerdd 
Yn bwrw coed i beri cerdd^ 
Llawdden sCrfwyall eiddaw 
Ni ad wydd deunydd lie daw, 

7 / 

Ehangwaith yw ei hoengerdd 
Lladd coed er allweddau cerdd, 
Dau ydynt o ? u dyedir 
Ni adant liwy goed {*n tir. 
Ychydig yw coed brig bronn 
Yn eu hoi yn wehilion, 
Naddu cerdd newyddu coed 
Nid a'r wangyll na dreingoed, 


Dechreu gwawd diochri* gwydd *dyochri I. M. 

Etto 'dd wyf itti Ddafydd, 

Ym mhen Catterwen teiriaith 

Mae lie 'i roi mwyall ar waith, 

O derfydd coedydd ceudawd 

Dafydd ti y w gwydd tai gwawd 

Goreu deunydd Ddafydd wyd 

Gwydd awdl neu gywydd ydwyd. 

Ti yw coed Deunydd Ty Cerdd, 

Trafn iawngefn trefni angerdd, 

Trawst ein iaith trosti ai nenn 

Ai chambost ai gwych ymben, 

Post union o Einion ym, 

A Chalon wych o Wilym, 

Catterwen Ceri wenn wyl, 

Coed nenn Cydewain anwyl, 

Tre tad nid rhaid dy oedi, 

A Bwrdd Tal y Beirdd wyt ti, 

Ifor y dref a'r ford rydd 

Nid Ifor un ond Dafydd, 

Un hyfryd yng nglann Hafren 

Anhyfryd Byd hebddo'n Benn. 

Gutto'r Glynn ai cant. 
(0 Lyfr Mr. Dafies, Penegos.) 


OCH am Lawdden y leni 
O brudd nwyf a gwae'n Beirdd ni 
Awen gatterwen torred 
A grym Barddoniaeth holl gred, 
Bwrw Saer gwawd tafawd hyfedr, 
Berw eurwawd bwy mwy ai medr, 
Bwrw pencerdd bu wr pynciau, 
Bu hoyw dra fu'n eu bywhau, 
Bardd ydoedd nid Braiddwydiwr 
Buan au wawd a bu'n wr, 
Tydain ddoeth Tad Awen dda, 
TALIESIN Teulu Asia, 


Adferai diau fwriad 

A gwirddawn glaer gerdd ein gwlad, 

Adferyd celfyddyd faith 

Cain geraint Can ag araith 

Dyn a frfn dwyn y Fwyall 

Yn bann ai caid ai benn call, 

A gwr oedd un goreu'i air 

A gaid yn dwyn dwy gadair 

Aur gadair ddianair ddysg 

Caerfyrddin carai fawrddysg 

Cadair unwedd ae gweddai 

A mawredd Gwynedd a gai, 

A bwyall Aur, da'i bwyll oedd, 

Morganwg lie mae^r gwinoedd, 

Llyna Fardd llawn ei fawrddysg 

un mawr oedd Llawdden i'n mysg, 

Trefnau Eol tra fu'n wr hardd 

iawn brawf imi^n Brifardd. 
Rhol rhywiau mesurau sydd 
Ar waith parodiaith Prydydd. 
Rhol achau oedd ry lychwin 
Ei threfn cyn iddaw ei thrin 
Rhol Statud, nid mud y mawl 
A nillai ynddfn ollawl, 

Rhol hylwydd pob Cyfrwyddyd 
Ar gampau gwybodau byd. 
Pwy mor Ian a gan i goed 
Hoewblaid agwedd blodeugoed ? 
Pwy a gan Serch i ferch fain ? 
Ag eurwawd gwr mor gy wrain ? 
Pwy ar wydd un gelfydd gainc 2 
Ag eilgamp pwy ar goelgainc, 
Pwy ai nadd cerdd mor addwyn 

1 gariaw mawl a^r gwr mwyn ? 
Bwyall oedd drwy bwyll iddaw 
Un a wnai les yn ei law, 

Ai holion gwych ei helynt 
Ar wawd y gerdd dafawd ynt, 
Ef a naddai'u fwyn wiwddoeth 
Ei luniaidd wawd ai law'n ddoeth, 


Ar wydd rhoi hoyw arwyddon 
lawn ei hwyl a wnai a honn, 
Rhoddai'n ei gerdd ryw ddawn gall 
A fai yn ol ei fwyall, 
A naddafr cynghaneddion 
Mai Prifardd yn hardd a honn 
Fob mann heb gel fe welir 
Ei hoi naturiol i*n tir, 
Ar bob can, a 1 ! hamcan hi, 
Rhoi gwarant, a rhagori, 
Gwarant yw i bob byw byd 
Gloewfoddion ei gelfyddyd, 
Ar bob cynghanedd meddaf 
Y gwir ar ddosparth a gaf, 
Ar bob mesur pur yw'r pwyll 
lawn ddodiad odlau'n ddidwyll 
Am saerwaith j mesurau 
Nid oes o braidd fwy na dau 
Fal ef ai gwyr llwyr wellhad 
Newyddodd ddull ei naddiad 
Gwyddai rif campau'r Prifeirdd 
Holl Rolau gwybodau Beirdd, 
Pob swydd a phob cyfrwyddyd 
A gwaith athraw cerdd i gyd. 
Athraw henddawn athronddysg 
Awenaidd oedd yn ei ddysg 
Disgybl efe ai dysgai 
Dasg lawn ag yn iawn y gwnai, 
Dwned a roe mhlith dynion 
Dawn hoeyw o rodd Duw yn honn. 
Rhoi gwellhad gwirgall ydoedd 
Ar waith can ei amcan oedd, 
Rhoe iach ystyr gorchestawl 
Ar iaith ai mydr, eurwaith mawl, 
A Rhol lefn a threfn a thrin 
Ar fawrddysg ynghaerfyrddin 
Rhoe Rol, rhag afreol fraith 
Oferfeirdd, a fif n fawrfaith, 
Defodau difai ydynt 
Rhys fab Tewdwr, da'r gwr gynt 


A Rhol Arthur o bur barch 

Da hefyd a dihafarch, 

Athraw ym oedd aeth a'r mawl 

Am wybodau mebydawl 

Am gelfyddyd gwynfyd gwr 

A medrai bob gwaith mydrwr, 

Gwae oer a brwyn gwae awr brudd 

Gwr ai hofFai mab Gruffudd 

Ab Nicolas ai dras draw 

Ai genedl o'i fawr gwynaw. 

Til hoes bwy geir i iawnhau 

Deddf adail Eisteddfodau 

wedi Llawdden dall heddyw 

ydynt feirdd am nad yn fyw 

Un ai dysgai'n benn dwysgwbl 

Ar waith lien ag awen gwbl, 

Mae'n y bedd gwae ni heddyw, Aeth i'r bedd. al. 

Ai fath ni welir yn fyw, 

Aeth Llawdden ai dalcen doeth 

yr unwedd a gwr annoeth. 

Aeth i Gor bencynghor cant 

Ar ei 61 a fawr wylant, 

Lie ochaf, yng Nglynn Llychwr Gty nn ? Uyfr 

Ym medd y gorwedd y gwr, arall.) 

Yng Ngwyddfa, oer drigfa draw, 

Ei dylwyth yn Llandeilaw, 

Ai enaid aeth yn uniawn 

Fr nef mewn hedd i wledd lawn. 

Ag yno'n fardd ai gan fyth 

Yn addoli Duw'n ddilyth. 

A minnau fal y mynor J=2 

Yn wylaw a'm f athraw'n for. 

lorwerth Fynglwyd ai cant. 

lorwerth Fynglwyd yn ymweled a Bedd Llawdden Fardd ym 
Mynwent Llandeilo Tal y Bont, a gant yr Englyn hwnn. 

LLAWDDEN ai Awen Eos a ballodd, 

Pwy bellach Tn dangos \ 
Dan y ddaear mae'n aros; 
Dall yw^n laith mae^n dywyll nos. 

lorwerth Fynglwyd ai cant. 



IPAN ddoeth o fewn ei ddydd, 

Goreu^i ofeg ai grefydd, 

Pendefig pwy un dyfiad 

Penadur o Dudur dad, 

Llin union llew un anwyd, 

Llaw Nudd a llin Euffudd llwyd. 

Hil ag ettifedd haelwych, 

Hael un fraint o Heilin frych, 

Ni bu Eryr na Barwn 

Mor hael ac ftfr Cymro hwn, 

Da wr i fodd dewr ar farch 

Wyd y llew o waed Llowarch, 

Da yw'r lliw y darllewr, 

Da dy nerth od adwaen wr, 

Dy ras sy un dro o Siob 

Yn* ddysg fel Dafydd Esgob * Dy 

Mowrddysg synhwyrau Merddin, 

Mae^r ddwy gyfraith faith Tth fin, 

Mewn dadl ni chaid man didwyll, 

Cymen ond o'th b&n a'th bwyll, 

Drudwych yn y frwydr ydwyd, 

A Sant yn yr Eglwys wyd, 

Oen difalch yn y dafarn 

Athraw y beilch wrth roi barn, 

Yn wr tal yn yr oed dydd 

Yn Ifor yn Llan Ufydd, 

Pawb a wyr bod tafod doeth 

I chwi Ifan a chyfoeth, 

Poed hir, gair gwir, y gwr gwych, 

A fb'ch nerth Fachwyn wrthych, 

hel 'rwyf heolau'r Afon 

Ar hyd dwr a dryll rhwyd don 

Gweled pysgod brig Alun 

Gwilio'r wyf heb gael yr un, 

Praff awdur in proffwydwyd 

Prudd yw Meredydd am rwyd 


Efo i praw, gwell gan fab Rhys, 
Eitha'r dwr no thir dyrus 
Esgud i'r af Tr Afon 
A chael haf i chwilio hon 
A chael unwaith ei cheulennydd, 
A chael rwyd uchelwr rhydd, 
Mae rhwyd Ian mawr huodl lor, 
I chwi Ifan awch Ifor, 
O cha rodd chwenychu'r wyf 
iwch rhwyd a'i herchi ydwyf, 
Rhawd fry'thylliaid o rhodir 
Rhwng deuddyn a dyn i dir, 
Ei dwy ff on ydyw ei ffyniant, 
Ai diwyd waith ai dau dant, 
Ai gwydraidd blwm iV godrau, 
A thramwy hbn i'w thrymhau, 
fry yn hert yw dwyfron barch, 
Obry'n gau wybren gowarch 
Gwe deg i anrhegu dyn, 
Gannaid fal diliau gwenyn, 
Brwydrai'r dwr bwriad ar dant 
Breccini Aber Ceunant. 
Lluric o waith Haw wrol, 
Llaes ei hun llawes o'i hoi, 
Dwr hardd a dorri'r a hi 
Dwr a dreiddia dioer drwyddi, 
Drwy y dwfr dy rwyd Ifan 
A ddaw o led fr ddwy Ian, 
Gras mawr y grawys ym oedd 
Gael rhwyd a gwilio rhydoedd, 
Ai chael yn rhodd gennych chwi, 
A cherdd hwdiwch chwi erddi 
Meredydd ap Rhys ai Cant o ddeutuV flwyddyn 1440. 


PA wr ydwyf tra fwyf iach ? 
Pysgodwr pwy esgudach 2 
A mil o bysgod Maelawr, 
Ar fy mwrdd llyna rif mawr 


pawb yno sydd pob nos lau 

yn aros y Gwenerau, 

Deliais ar Nos Nydolig 

Pam waeth dydd caeth no dydd cig ? 

Hawdd Amor i*r Catcoriau, 

Hawdd fyd bwrw'r Ynyd brau. 

Pam na ddaw y garawys 

Fal y daw Mefiliau dwys, (Mai y daw mywil- 

Ystyried ter Ystor ty \iau dwys) 

o.Biwyd ami a roed ymy. 

Ysgo ebrwydd ysgybwraig, 

Ysgipiol ar ol yr aig, 

Man a bras y mae^n brysur 

A ddeil y rhwyd a ddylif r hur. 

Pwy ai rhoes o hap a rhan 2 

Pendefig pwy ond Ifan, 

Ap Tudur, Awdur ydyw, 

Llew doetli ap Gruffudd Llwyd yw. 

Llin Heilin (llan i hiloedd) 

Frych, ai law ail Frochwel oedd 

Llyna'r mab o'r llun a'r modd 

YD wr addwyn a wreiddodd, 

Bonheddigaidd ywV gwraiddyn 

O Bwriwyd twf ar bryd dyn, 

Gwraidd a geidw i gweryl, 

Gwalchmai y galwai ai gwyl, 

Gwr dryd, wrth egorfr drin, 

fo ar wanas iw frenin ; 

Gwr yn rhaid gwir anrhydedd *$ 

Gwych ei law a gwaew a chledd 

Ar ddydd ef a wyr ddyddio 

Ac ar far goreu yw fo, 

Heliwr yw'r gwr a garwn, 

Hoedl hir fo Tr huawdl hwn, 

Helied Ifan hael dyfiad 

Ar ei dir teg wir dre Tad, 

Mewn awr dda minnau ar ddwr 

O fodd hael a fydd heliwr, 

Mahog wych mwyedig wedd 

lawn genau Owain Gwynedd, 



Ni fynnai dir, f enaid oedd, 
Na da mawr ond y moroedd, 
Madog wyf im oed ai gais 
ar foroedd hyn arferais, 
Ehodiaf hyd For ag Afon 
ar hyd eu gro a'm rhwyd gron 
Gwell bod yn wraig pysgodwr 
Nog Tr rhai nid elai Tr dwr 
Pedr gwr mawr eu hap ydoedd 
Pysgodwr oreugwr oedd, 
Ir un helwriaeth i*r af 
Mwy no Phedr mi ni pheidaf 

Meredydd ap Rhys ai Cant 


I ofyn benthyg y Greal, i Dryhaearn ab leuan Amheyrig ab Hy wel 
Gam, o Waun llwg, Dros Abad Llanegwestl. 

OED Triwyr yt Tryhaearn 
Awdur Beirdd i dorri Barn, 
Ab leuan R6n o Ben Rhos, 
Amheurig wyd i'm haros, 
Yr ail gwr o Hywel Gam 
Y Trydydd at Ryw Adam, 
Cyd-teyrn yw Coed teyrnaidd 
Cynfyn a Bleddyn a Blaidd, 
Dy Lin o Wysg i Lynn Nedd, 
Dy Genedl Deau a Gwynedd, 
Dy waed rhywiog Tryhaearn, 
Dy ddiwedd byd fo Dydd Barn, 
Gwreiddodd a cherddodd ych lau 
Glod Dwywent a Gwlad Deau 
Llygaid Gwaun Llwg wyd i gyd, 
Llaw a Llyfr y lleill hefyd, 
Aberthau gwybodau'n bur 
A barthaist mal bu Arthur, 
Llaw Nudd Caerllion oeddych, 
A'i llu a ddo'nt i'r lleMd ych, 


Genau dysg Beirdd Morganwg, 
Gwiw enau Lien Tir Gwaun Llwg, 
Genau holl gampau Gwynedd 
O Deirnion wyd i Dir Nedd 
A thafod ein laith hyfedr, 
Tad ai maeth tydi ai medr, 
Awn Teh Cwrt yno y'ch cair 
Uwch Hawlffordd fal Uchelffair 
Wyth gan mil a'th ganmolant, 
OV Berffro i Benfro Bant 
Doeth wyneb, da i'th enwir, 
Defodau holl Dyfed hir, 
O Aber teg, lie berw tonn, 
Daugleddau hyd Gelyddon, 
Un o weilch a'i waew ai Nerth, 
larll Herbert gerllaw Arberth 
A chael henw, uwchlaw hynny, 
Wyth wlad dy hun a thai Ty ; 
Enw Dysgawdr llywiawdr pob Lien, 
Un mesur ag enw Moesen 

Abad, o'n gwlad a wna'n gwledd, 
Llanegwestl oil un agwedd, 
Un gost gwin a rhost yn rhydd 
Yw'ch. dwyfort chwi a Dafydd ; 
Un ddiwig yn y Ddwyallt 
Eithr ei wisg a thorr ei wallt, 
Holl Gymry yn y Ty tau, 
Holl Wentoedd, felly yntau ; 
Ef o i wraidd y Gyfrwyddyd, 
Chwithau o Wybodau Byd, 
Holl Wynedd yma'n llinyn, 
Wythwlad Gwent ith loywdy gwynn 

Gwybodau ArgyfFrau Gwydd 
Gwirio 'ddwyf a gar Ddafydd 
Am un llyfr y mae^n llefain 
A gar mwy nag Aur, a Main, 
A chwynfawr am Teh anfon 
Y Greal teg Tr wlad honn, 
Llyfr y Gwaed, llyfrau y Gw^r, 
Lie syrthynt yn Llys Arthur, 


Llyfr am enwog Farchogion, 

Llyfr teg radd yr holl fort gronn ; 

Llyfr etto yn llawfryttwn, 

Llin Hors ni ddarllenai hwn ; 

Benthig hwn Bennaeth y Cor, 

A gais Dafydd Gost Ifor, 

Brenhinllyfr Barwn henllwyd, 

Bes cai by w fyddai heb fwyd, 

Swnd* menych sy'n dymunaw (* Saint) 

Sain Greal i Dir lal draw ; 

A thrachefn ni tharia chwaith, 

O Dir lal y dawV eilwaith, 

Y Gutto Ef ai Gattel, 

Eich hen Ddall ywch yny ddel. 

Da Duw fal o Dai Dewi, 

Diau y Tal daw i Ti. 

Gutto'r Glynn ai cant. 

Y mae'r copi sydd yma'n llawnach nag un o'r copiau eraill ; 
felly y gwelir ambell cywydd arall ; a'r achos bod rhai felly sy'n 
lied amlwg, sef y Prydydd yn gwellhau ag yn chwanegu at ei 
gywydd, ag yn rhoi allan copiau o'r cyfryw gywydd neu awdl mwy 
cwbledig ; ond nid cyn y bo'r un cyntaf wedi cael ei gopio, fallai 
gan lawer un, mwy neu lai yn amrafaelu ar y Hall a'r llaill. Y 
mae amrafaeliadau, hefyd, wedi cymmeryd lie achos gwallau ac 
ysgaelusdod ysgrifyddion ; ag hefyd, mae'n debyg ddigon, drwy 
fod ambell un a fedrau hynny yn gwellhau, neu yn tybied ei 
fod yn gwellhau, rhai bethau; eraill yn ysgrifenu oddiwrth a 
wypai ar dafod, a thrwy anghof, yn camddatgan rhai bethau, yn 
camleaw eraill, ag yn gadael allan ar anghof ambell peth. 


Y mae lolo Morganwg, rhwng y cywydd a^r synniadau, yn yr 
ysgrif dann olwg, yn cyfeirio at ysgrifau eraill o^i eiddo ; ym mha 
rhai, hefyd, y mae y cyfryw gywydd yn gynnwysedig ; ag yna 
yn myned ym mlaen fal uchod. AB IOLO. 



Y GWR a'r Llyfr geirwir llwyd 

O Lynn Nedd a lunieiddwyd, 

A drawdd mewn deuair neu dri 

Gymmendod Magamwndi, 

Saith gwybod da cydnodwn 

Mae'n y saith ym mynwes hwnn, 

Gramer a ffyrfder y ffydd 

Grym deugain Gramadegydd, 

Ym mewn art y mae yn wr 

Mewn suful y mae'n waesafwr, 

Mewn soffstri mae'n berwi'n bur 

Mewn Miwsig mwy na mesur. 

Nid oes ysgolhaig na dau 

Yn y byd un wybodau, 

Mae dysg ar feddiant gantaw 

Mae'n wr drych o mynnir draw. 

E wnai benn a fai'n y byd 

Pris ei ddadl, pres ei ddVedyd, 

Purhaed y Pab purwaed pell 

Penn Ehydychen ai dichell, 

Ei frodyr oedd 'n ei fwrw draw, 

Ai frawd oedd yn frad iddaw 

y modd yr aeth dros draeth dro 

Y Ffair at Frenin Ffaro. 

A mab neuaf Addaf oedd 

Breuddwydiwr a Bardd ydoedd, 

Serchog a rhywiog y rhon, 

Sioseb nid un ar Saeson, 

Meibion Ysrael wiwrael wenn 

Ym meusydd medd Llyfr Moesen. 

Gwelai o'r haul i'w gilydd (i. \ m JV|, 

Y lleuad oil a lliw dydd, 

Hwynteu'n addoli'r lleuad 

Hoedd a Ser i ddewis had. 

Y Braenar arddodd Brenin, 

Brynu a phant a Bronn a ffin, 


Diwaith wedi doeth ydoedd, 

Dasau o yd eisiau oedd, 

E gad dangos had Sioseb 

yd a nerth heb oedi neb, 

Danfoned Syr dan fonedd 

Lewys* i ni i Lys nedd, (o al. I. M.) 

Gweddol i sardio geudduw 

A gwedd deg gweddio Duw, 

Ag o chaf gan fab Dafydd, 

Lyfr yr hawg dilwfr ai rhydd, 

Y Greal erbyn Grawys, 

Dail beilch ef a dal ei bwys, 

Cawn frig Cyfraith Sain Grigor 

Cawn bylgain cywrain mewn cor, 

Ynol gosper lleferydd 

Mawl i Fair yn ami a fydd 

Da gan Dduw hael gael ar gan 

Dawn eurgerdd ar don organ, 

Careglau llyfrau nid Hid 

Llonn ar air rhydd llin Birid, 

lach Baun dysg uwch benn ei dad, 

A gai arwydd o'i gariad, 

Beunydd Tm cywydd e'm caid 

I ganu rhag ei enaid, 

CTr C$r y rhoe y Carwr (CJr plur. a Cor.) 

A dynn dyn o dan y dwr I. M. 

Ei rodd rag gorfod goddef 

Degan aur a'n dwg i Nef. 

leuan Du'r Bilwg ai cant. 

* Lewys ab Dafydd, Abad Glynn [Nedd] Mab Dafydd Ddu 
Offeiriad, o Lynn Nedd, oedd ef, a wnaeth wasanaeth Mair yn 
Gyraraeg. ANT. POWEL. 









IESTYN, the son of Gwrgan, the son of Ithel, the son of Owen, 
the son of Morgan the Aged, who was called, in his own time, 
Morgan the Great, the son of Howel, the son of Rhys, the son of 
Arthfael, the son of Gweirydd, the son of Brochfael, the son of 
Meyryg, the son of Arthfael, the son of Rhys, the son of Einydd, 
the son of Morgan, the son of Adras, the son of Meyryg, the son 
of Tewdric, the son of Teithfallt, the son of Nyniaw, the son of 
Bran, the son of Edric, the son of Creirwy, the son of Meyryg, 
the son of Meirchion, the son of Gwrgan the Freckled, the son of 
Arthfael, the son of Einydd, the son of Gorddyfwn, the son of 
Goryc (alias Goria,) the son of Eirchion the Thumb-warrior, the 
son of Owen, the son of Cyllin, the son of Caradog, the son of 
Bran, the son of Llyr, the son of Baran, the son of Ceri of the 
extensive navy, the son of Caid, the son of Arch, the son of Meir- 
ion, the son of Ceraint, the son of Greidiol, the son of Dingad, 
the son of Anyn, the son of Alafon, the son of Brywlais, the son 
of Ceraint the Drunkard, the son of Berwyn, the son of Morgan, 
the son of Bleddyn, the son of Rhun, the son of Idwal, the son of 
Llywarch, the son of Calchwynydd, the son of Enir the Bard, 
the son of Ithel, the son of Llariau, the son of Tewged, the son of 
Llyfeinydd, the son of Peredur, the son of Gweyrydd, the son of 

1 From one of MSS. of the late Mr. Thomas Truman, of Pantlliwydd, in 
the parish of Llansannor, Glamorganshire. (See Preface.) 


Ithon, the son of Cymryw, the son of Brwth, the son of Selys the 
Aged, the son of Annyn of Troy, the son of Prydain, the son of 
Aedd the Great. 

1. Annyn 1 of Troy, called in leuan Deulwyn's 2 book, Einion 

1 In this personage, who is here introduced as the patriarchal stock of the 
British Royal Lineage, we recognise the Trojan Prince JEneas, from whom, 
also, nearly all our ancient chronicles trace the primitive dynasty of this 

"Annyri Dro" signifies Annyn of Troy ; and, from some connexions here 
given, his identity with ^Eneas cannot reasonably be doubted : but the latter 
name deviates, in its conformation, from Cimbric appellations ; whereas An- 
nyn presents a term that would very probably have been used in translation. 
Einion, another British rendering, presents a rather analogous form ; but, 
notwithstanding this resemblance, I would not assert that it is one of the 
many British names that were, during the Roman occupation, derived from 
those of that nation ; for it may, etymologically, be fairly deduced from the 
Celtic primitive iawn, which signifies right, or 'just. 

The origin and fallacy of this Trojan descent, claimed by the Romans 
themselves, and, subsequently, by the vanquished nations of western Europe, 
are ably examined in Gunn's Nennius, pp. 91, &c. to which the reader is 

In nearly all the Welsh chronicles, the cognomen " Ysgwydwyn," written 
also " Ysgwyddwyn" by Robert Vaughan, Esq. of Hengwrt, and others, is 
applied to .^Eneas ; and it has been rendered " Whiteshield', by English 
translators. The Rev. Peter Roberts, in his Collectanea Cambrica, Vol. I. 
p. I. says, " All the copies I have seen mark this distinction, (Whiteshield,) 
the intent whereof was probably to signify that his armorial bearings were 
(as they must have been) unknown, &c." This translation supposes the 
Welsh term to be " Ysgwydwyn," unalterably ; and to be formed of " Ys- 
gwyd" a shield, and " gwynn," white : but, after mature consideration, I am 
induced to reject this hypothesis, conceiving that the word is "Ysgwyddwyn" 
or rather " Ysgwydd-ddwyn" being compounded of "Ysgwydd" a shoulder, 
and " dwyn," to bear, or carry away ; and that, hence, ^Eneas Ysgwyddwyn 
signifies JEneas, of bearing shoulder, in allusion to his filial devotion, in bear- 
ing away his father, Anchises, on his shoulders, from the flames of Troy. 
But, if a figurative etymology be admitted, (and it is certainly sustained by 
classic authority) we shall conclude, that the last syllable of Ysgwydd wyn is, 
radically, gwynn, white, but signifying, metaphorically, blessed (as in the 
phrase " Gwynn ei fyd," blessed is he) and hence, pious, an epithet so fre- 
quently applied to uEneas by Virgil, " Pius jEneas." 

2 leuan Deulwyn, a Welsh Bard of superior genius, and a native, according 
to some notices, of Kidwelly, Carmarthenshire, flourished between 1450 and 
1490. A great number of his compositions are still extant ; being, more or 
less, included in every extensive collection of rather old Welsh poetry. AI- 


of Troy, was the first king of Cambria. 1 He was the son of 
Prydain the son of Aedd the Great, who was a king of the 
Cimbric nation before they came to the island of Britain, which, 
before it was inhabited, was called the Sea-girts Country ; but 
after it became peopled by some of that nation, it was named, 
the Honey Island, from the abundance of honey found there- 
in. When Prydain 3 the son of Aedd the Great understood 
this, and what a fine country it was, he furnished men and means 
to conquer the Honey Island ; which having effected, he called it 
PRYDAIN, after his own name. He divided the island into three 
parts ; one of which was given to Locrinus, his eldest son, who 
gave his name to that division. Another son, the youngest, had 

though generally noticed only as a poet, he appears, from this " Genealogy," 
" The Royal Lineage of Coetty," (p. 17.) and other records, to have contri- 
buted largely to the History of Wales. He seems to have been a person of 
considerable figure in his day ; for, in the Commission from Edward IV. in 
1460, " Touchy nge the progenie and descent of the honorable name of the 
Herberts," he is cited to Pembroke Castle, among the "fowre cheyffest men 
of sky 11 within the Provynce of Sowth Wallys ;" and having, among many 
other " auncyent wrytyngs," searched the " Rowles of Morgan [Margam] 
Abbey, and many soche oder Bookys and Warrantes of Awthoryty," he 
signs, with his coadjutors, the return of the said Commission. 

Lewis W. Dilwyn, Esq. of Sketty Hall, near Swansea, who so indefati- 
gably represented Glamorganshire in several Parliaments, considers, I under- 
stand, that he is descended from leuan Deulwyn : and this Gentleman's 
recent History of Swansea (a valuable auxiliary to any future History of 
Glamorganshire) indicates that the literary mantle of his distinguished an- 
cestor still remains in the Family. 

1 Although, in the translation presented in this volume, the words Wales 
and Welsh are, as expressions of usual application, given for the original 
terms Cymmru, Cymmry, and Cymmraeg, still the substitutes, Cambria, Cim- 
bri, and Cimbric, will also be occasionally used, when appertaining to circum- 
stances of primitive British History. In no instance, however, will Cambria 
be applied, as deduced from Camber, of fabulous record ; but rather as a lati- 
nized form of Cymmru (Wales,) which seems to be a compound of cyn, first, 
and bru., matrix ; and hence it implies, Primitive Mother ; an expression that 
infers a belief among the Aboriginal Britons similar to that entertained by a 
portion of the ancient Greeks, who, to sutain their unalienable claim to the 
country, asserted that they were descended from the direct offspring of their 
native soil. Caesar attributes this belief to the Britons. 

2 See Myvyrian Archaiology, Vol. II. Triad 1st, p. 57. 

3 A manifest error of the Welsh text is here corrected, which says " A 
phan wybu Aedd Mawr," (and when Aedd the Great knew,) instead of " A 


the northern part of the island ; and it is said that his name was 
Dynwallon. The second son, called Annyn of Troy, had the ter- 
ritory of Cambria, lying between the Severn 1 and the Irish Sea. 
How far this narrative 2 is credible, or otherwise, either from its 
own intrinsic authority, or its deviation from received history, let 
the learned determine. Annyn was a hero. 

2. Selys 3 the Aged, the son of Annyn, caused the woods to be 

phan wybu Prydain ab Aedd Mawr," (and when Prydain the son of Aedd 
the Great knew,) an alteration that is fully sustained by the context. 

PRYDAIN is a patriarchal personage who recurs so frequently, under various 
appellations, in the history and mythology of the Ancient Britons, parti- 
cularly in the Historical Triads, that a cursory allusion to him here could 
not adequately define the different characters assigned to him ; but a suitable 
notice of him, among other topics of peculiar interest, will be found in the 
Appendix ; where the deviations of this narrative from better known accounts, 
relating to the three legendary sons of Brutus (Locrinus, Camber, and Al- 
banactus,} will also be duly considered. 

1 By this demarcation, the river Severn, to a considerable extent, was ori- 
ginally the eastern boundary of Wales, which, hence, contained extensive 
portions of Shropshire, Worcestershire, and Gloucestershire, and the entire 
counties of Monmouth and Hereford. Several ancient Welsh documents cor- 
roborate this inclusion, independent of old legislative enactments relative to the 
claims of the Crown, of Lords Marchers, c. Indeed those districts were deem- 
ed debatable ground, until the effectual union of England and Wales. The se- 
paration of Monmouthshire from the Principality of Wales, merely because it 
became, for jurisprudential convenience, included in an English circuit, was an 
act quite repugnant to the early history arid generic character of its Cimbric 
inhabitants ; who, so far from becoming particularly deteriorated by alien im- 
migrations, sustained their ancient British independence, for several genera- 
tions, even after the vale of Glamorgan had become subject to Norman sway. 
But if the exclusion of this county from Wales was formerly justifiable, the 
Principality must have consequently become extinct by the recent assimila- 
tion of its legal circuits with those of England ; an inference too glaringly in- 
consistent to be deduced for a moment. The absurdity of the excision, is, 
therefore, so obvious, that Monmouthshire cannot, on any just principle, be 
considered as an English county. " Tair-sir-ar-ddeg Cymmru" (the thirteen 
counties of Wales) is a very old expression both in tradition and record; but 
its justness cannot be sustained unless this county be included. 

2 The remote transcriber, who occasionally blends his commentaries with 
the text, seems somewhat perplexed by this introductory deviation from other 
chronicles, with regard to Brutus and his sons ; being apparently biassed by 
those authorities. To present, however, additional means of deducing just 
conclusions, a Comparative Tablet of Ancient British Sovereigns, with eluci- 
dations, will be appended ; selected from various sources. 

3 This prince corresponds, in affinity, with Silvius, otherwise Silius, the son 
of jEneas, by Lavinia, the daughter of Latinus, mentioned by Nennius, 


burnt, that he might have open ground for corn and cattle. He 
gave his name to the district called the Circle or Cantred of Selys. 

3. Brwth, 1 the son of Selys the Aged, was the first who made 
war in the island of Britain. 

4. Cymryw, the son of Brwth, first instituted laws in Britain. 
He was a great improver of land and live stock ; and kept a con- 
siderable number of all kinds of animals. 

Geoffrey of Monmouth, and other old authorities : but it is observable, that he 
is, here, called Selys Hen, (Selys the aged or the elder,} as if to distinguish him 
from his nephew, Selys the Younger, the son of Ascanius, who, in most histories, 
is mentioned as the father of Brutus, although not at all noticed in this account. 

The territory here called Cantref Selys, is, apparently, the northern part 
of Brecknockshire, which, under the ancient delineations of minor districts, 
was generally designated " Cantref Selyf." Among other numerous varie- 
ties of early narrative, Selys and Selyf may have been indiscriminately used 
for the same name. (See Cantref Selyf, Myv. Arch. Vol. II. p. 611. Jones's 
History of Brecknockshire, Vol. II. p. 209. Liber Landavensis, p. 523.) 

As no English word of strictly synonimous import could be appropriated 
for the subdivisional term, Cantref, the still older Welsh word, Cantred, is 
here substituted ; having, for a similar reason, been used by lolo Morganwg, 
and other able antiquaries, in preference to the translated term, Hundred : 
which, although frequently adopted, does not convey a sufficiently approxi- 
mate signification. The term, Circle, as applied to some districts in Germany, 
is too comprehensive in its appropriation to be properly substituted for either 
Cantref or Cantred; it corresponds, however, with the latter in etymology ; 
cant implying a circle, and rhed a course. But Cantref, being capable of two 
rather discrepant renderings, is not so unexceptionable. Canton, a territorial 
appellation of the Swiss departments, has an affinity of sound ; and claims, 
perhaps, a common Celtic origin with the Welsh terms ; but its signification, 
also, is obviously too extensive to represent their limited acceptations. 

1 Brwth and his son, Cymryw, are, manifestly, only varied forms of Bru- 
tus and Camber, as expressed in other records ; but (as just noticed al- 
ready) the former is here made the son of Silvius the Elder, contrary to the 
preponderance of history. 

Gunn, in his Notes to Nennius, thus justly refers to the inconsistent ac- 
counts given of Brutus : "It is, perhaps, hardly worth remarking on the un- 
settled opinion as to the identity of the hero." This able commentator, how- 
ever, falls into delusion, in the credibility he attaches to an evidently fictitious 
poem, (" Hanes Taliesin,") attributed, until recently, by prevalent opinion, 
to Taliesin ; and still passing current, as his production, with general readers. 
But, to rescue the genuine fame of the Chief Bard of the West from the an- 
nihilation intended by such as have lately denied the originality of his works, 
and would fain even pronounce his very existence a romance, it is high time 
to divest his compositions of the spurious productions commixed with them ; 
productions that are characterized by comparatively modern expressions and 
idioms, and (like other similar deceptions) by their anachronisms, and other 


5. Ithon, the son of Cymryw, was a great improver of national 
government. He systematized the manner of sowing corn. 

6. Gweirydd the Great, the son of Ithon, was a very wise 
prince. It was he who first introduced the practice of preparing 
and preserving hay for feeding horses and cattle in winter. 

7. Peredur, the son of Gweirydd, became, in succession, a pow- 
erful king; although but little is known now of his achievements. 

8. Llyfeinydd, 1 the son of Peredur, was a mighty man ; and 
so loud of voice, as to be heard through the whole extent of a 
man^s journey from morning to mid-day sun. 

9. Gorwst, 2 the son of Llyfeinydd, was the swiftest man of foot 

denouncing incongruities. Nor would this expurgation materially affect the 
literary remains of this remote votary of the Cimbric Muse ; for his nume- 
rous and genuine poems, being intrinsically sustained by consistency of allu- 
sions, primitive features of versification, and originality of sentiment, would 
still extensively vindicate the palm so long conceded to his hoary merit, 
lolo Morganwg, in his manuscript compositions, frequently laments the in- 
jurious effects of the counterfeit pieces ; and the Rev. Thomas Price, whose 
" Hanes Cymru" (History of Wales) ably supplies the desideratum, hereto- 
fore so long the object of hope, impugns, occasionally, their originality. An 
English translation of this worthy Author's History would be an important 
acquisition ; and who so competent as himself to accomplish it ? Many of 
the princes that follow Brwth and Cymryw, for some centuries, are peculiar 
to this Genealogy ; a circumstance that is explained by the consideration, 
that nearly all the descents hitherto given present only varieties of the line- 
age of Locrinus ; whereas the succession from Camber is the course here 
followed, although equally involved in the mist of early romance. 

This Silurian Dynasty, whoever its real founder might have been, was con- 
sidered the most unalloyed of all the British Royal Houses ; and we read 
that its direct descendants were assiduously sought for, when the ancient 
sovereignties were restored, at the final departure of the Romans, and other 
periods of re-established legitimacy. It is, also, worthy of particular notice, 
that the list of its princes, whether traced through the periods of mythology 
or of authentic narrative, presents a greater number of names in identity with 
numerous personages mentioned in the " Triads of the Island of Britain" 
than any other Chronicle furnishes. Indeed, these peculiarly national docu- 
ments of antiquity record a predominant portion of Silurian traditions and 
historical events. 

1 The occasional extravagancies attributed to these princes, so far from im- 
pugning the originality of this account, are rather corroborative of its anti- 

> quity ; for such erratic notions and superstitions appear, more and more, to 
have been topics of general credulity, the further we retrospectively trace 
the current of history. 

2 This name is omitted in the leading Pedigree : for which, and similar 
deviations, see the Preface. 


that ever existed : but nothing further is known of his actions. 
He had no children. 

10. Tewged the Dark, the son of Llyfeinydd, succeeded to the 
kingdom, after his brother Gorwst. In his time the strangers 
came from the City of Troy to Britain, and performed here the 
actions recorded of them in the works of Guttyn Owain 1 and 

11. Llarian 2 the Gentle, the son of Tewged, was a very mild 
and exceedingly good king. 

12. Ithel, the son of Llarian, was a very beneficent king, and 
the first who taught effectually the proper culture of wheat. It 
was he, also, who originally organized the laws of landed property. 

13. Enir, the son of Ithel, called Enir the Bard, was an ex- 
ceedingly wise king, and a good bard. He reduced to fair order 
the maxims of wisdom, and conferred high distinctions on bards 
and druids ; so that he and they became supreme through the 
world for wisdom and knowledge. Druids was the appellation, in 
those days, given to persons of learning and faith. 

14. Calchfynnydd 3 the Aged, the son of Enir the Bard, was 

1 Guttyn Owain, (See Owen's Cambrian Biography, p. 152.) The copy 
whence that eminent Antiquary, Robert Vaughan, Esq. of Hengwrt, took, 
nearly two centuries ago, his transcripts, of the Chronicle of Basingwerke 
Abbey, is said, by him, to have been in the hand writing of Guttyn Owain : 
but it is hardly to be supposed that the reference here made to his works can 
apply to that Chronicle ; which, though containing an account of the Trojan 
fallacy, deviates widely from this Genealogy in its lists of princes : nor does 
it even mention either Tewged's name, or the second Trojan colonization 
here attributed to his reign. The only just apology for early incongruities 
of this sort is, that the origin of every other nation recorded in history is 
equally involved in fable. Why the Chronicle of Basingwerke Abbey 
should have been called *' Llyfr Teilo" is rather unaccountable : for it con- 
tains but little, if anything, in common with the Liber Landavensis, (the 
real " Llyfr Teilo,) recently edited by the Rev. W. J. Rees, of Cascob ; 
whose gratuitous translation and elucidations of that venerable work, for the 
Welsh Manuscripts Society, equally evince his genuine patriotism and lite- 
rary erudition. 

2 This name is expressed Llariau and Llarian in the text ; but in the trans- 
lation, the most suitable form for a proper name is selected ; a principle that 
will be observed with regard to similar orthographical varieties. 

3 The appellation Calchfynnydd is here given for Calchwynnydd, the form 
that appears in the leading Pedigree, and which signifies, in accordance with 
the concluding allusion of the notice, Whitclimer, or Lime-whitewasher. 


the first who made lime, which he discovered first by making a 
bread kiln, with stones, under his hearth. But these stones, being 
pulverised by fire, were thrown away ; and then the rain, having 
first completely reduced them to dust, converted them to mortar, 
that hardened exceedingly in the weather. With some of the 
lime he whitewashed his house ; and hence his name. 

15. Llywarch, the son of Calchfynnydd, was the first who 
constructed fortresses of stone and mortar. A severe war took 
place between him and the Saxon aliens, or Coranians, 1 who came 
in his time to the island of Britain. 

16. Idwal the Proud, the son of Llywarch, was a man supreme 
in all great exploits, and lived in the time of Dyfnwal 2 Moelmud, 

1 The Coraniaid (Coranians) are mentioned, in the Historical Triads, as the 
first of "The three predatory Tribes that came into the Island of Britain, and 
never went out of it." The other two were the Picts and the Saxons. They 
are said to have inhabited the borders of the Humber, and the shore of the 
" Hazy Sea," (Mor Tawch) or German Ocean ; hence they may reasonably 
be considered the same people as the Coritani of the Roman writers, who, 
appear to have moved eastward. From Llywarch, the fifteenth sovereign 
of this catalogue, in whose reign the Coranians are said to have arrived here, 
to Ceri-hir-Lyngwyn, the thirty fifth, who probably governed in Essyllwg 
(Siluria) a little before the period of the Nativity, twenty reigns intervene ; 
and allowing an average period of twenty years to each sovereign, this people 
must have first settled in Britain about 400 years before the Christian aera. 

The Triads say that they came from " Gwlad y Pwyl," (the country of the 
Pwyl, or of Pools, as some have asserted,) an expression that has variously 
been conjectured to denote Poland, Belgium, &c. From the singular phrase, 
" Saxon aliens" here applied to them, it may be fairly supposed that the 
Britons considered the Coranians, and the kindred tribes who, in after 
ages, established the Saxon Heptarchy, as descendants of a nation who origi- 
nally inhabited a common mother country ; an hypothesis that is corrobo- 
rated by their recorded promptitude to unite with those tribes, to dispossess 
the aboriginal inhabitants of the paramount sovereignty. (See Myv. Arch. 
Vol. II. pp. 58 & 60. Tri. 7 & 15.) 

The etymology of the appellation Coraniaid, as well as Coritani, is some- 
what obscure. If derived from corr, an ancient Celtic term for sheep, it sig- 
nifies shepherds; an inference that is sustained by the terms Corlan a 
sheep/old, and Glynco/rwg, Cwmcorrwg, Pant-y-corraid, &c. which imply 
Sheep-dales or walks : but it may not be sufficiently certain that this people 
were so designated from any correspondent avocation. 

2 Dyfnwal Moelmud, (Dunwallo Moelmutius,) the great Welsh or Cimbric 
legislator, is a personage of uncertain date. He is, by several writers, sup- 
posed to have lived about 400 years before the Christian aera, a period that suf- 
ficiently accords with his position in this account. 


of whose court he was chief elder ; and, thence, the princes des- 
cended from him became chief elders in the courts of all the kings 
and princes of the island of Britain. 

17. Archwyn, the son of Idwal, was a deaf and dumb king, 
but a very wise and brave man : still, for his defects, he was de- 

18. Khun Gamber, the son of Idwal, was a very valiant king. 
He enacted a law that no one should intermeddle with his nei<rh- 


hour's concerns, except by permission or request. 

19. Gorfyniaw, the son of Rhun Gamber, was a very wicked 
and cruel king. He was killed ; and his brother Cynfarch suc- 
ceeded him. 

20. Cynfarch, the son of Ehun, was killed for his cowardice, 
and his brother Bleddyn succeeded him. 

21. Bleddyn, the son of Rhun, was an exceedingly good king, 
and many times triumphant over his enemies ; whence he was 
called Bleddyn the wolf; but he was held in high esteem. 

22. Morgan, the son of Bleddyn, was a truly good king, who 
effected incalculable benefits 1 for his country, both in peace and 
war. He passed a law that the forests should not be destroyed, 
except with the consent of either the king or the wisemen of the 
country ; that all murderers and traitors should be burnt ; and 
that the wealth of thieves should be taken from them, and res- 
tored to those whom they had despoiled. Some say it was from 
him that Glamorgan 2 derived its name ; an assertion, however, 
that is quite erroneous, whether supported by written authority 
or tradition, as will presently be seen. 

23. Berwyn, the son of Morgan, was a mighty king, who in- 
flicted summary vengeance on his enemies. He exercised his 
power equally in supporting the good, and in punishing the 

24. Ceraint the Drunkard, the son of Berwyn, was the first 
who made malt liquor properly ; and the commencement was 
thus : After he had boiled the wort, together with field flowers 
and honey, a boar came there, and, drinking of it, cast in his foam, 

1 The particulars recorded of this reign, seem to depict an early state of 
transition from sylvan to pastoral and agricultural life. The especial pro- 
tection extended to forests, indicates that human existence, then, depended 
principally on the chase. 

5 See the reign of Morgan ab Adras, the 62nd Sovereign. 



which caused the liquor to ferment. The beer thus prepared, 
was superior to any ever known before ; and thence arose the 
practice of putting barm in wort. Having attained this know- 
ledge, Ceraint gave himself up entirely to drunkenness ; in which 
state he died. 

25. Brywlais, the son of Ceraint, was a good king, a melodious 
bard, and a sweet singer ; but nothing further is known of him. 

26. Alafon, the- son of Brywlais, was a very kind king in word 
and action; and, also, a bard of transcendent compositions. A 
tremendous earthquake 1 occurred in his time, until the mountains 

1 Cambro-British traditionary records commemorate many violent convul- 
sions of the earth, that seem to have occurred too far back in antiquity to 
admit of any chronological computation of their real periods : still other tes- 
timonies, aided by natural appearances and geological comparisons, frequently 
tend to verify those immemorial events. Druidical mythology (Welsh Prize- 
Essay on the Coelbren, p. 7,) says, that the ALMIGHTY, when neither life nor 
being existed, save Himself, vocalized his NAME, and consequently that all ani- 
mated nature sprang simultaneously to light and life, at the ineffably melodi- 
ous sound : thus transmitting to futurity a magnificent reference to the crea- 
tion. The awful bursting of the Lake of Floods, that deluged the world, and 
drowned all living things, except Dwyfan and Dwyfach, (the Man and Wo- 
man of GOD,) who escaped in " the Bald Ship," and, by their offspring, re- 
peopled the world, is another recorded tradition of the deluge ; (13 Hist. 
Tri.) which is sustained by an additional Celtic version of that event, that 
probably appertained to the aborigines of the island ; for, among " The three 
arduous works of the Island of Britain" is named, " The Ship of Nefydd, 
Lord of Lords, that carried in it a male and female of every living creature, 
when the Lake of Floods burst." (97th Triad.) The mighty occurrences, 
thus recorded, would, probably, have only been retained as the imaginings 
of erratic genius, were they not elucidated by the Mosaic accounts, indepen- 
dently of the mythologies, in varied forms, of, perhaps, all other nations, 
kindreds, and tongues of the earth. 

In nearer association with the effects of the earthquake attributed, in the 
text, to this reign, may be quoted the 67th Triad : " The three subordinate 
islands of the Island of Britain ; the isle of Orkney, (Ore) the isle of Man, 
and the isle of Wight. Afterwards the land was so rent by the sea, that 
Mon (Anglesey) became an Island ; and, in the same manner, Orkney was 
rent into a multitude of islands ; and other parts of Alban (Scotland) and 
Cambria became islands." (E. W.'s trans.) The testimony of this Triad is 
supported by Mark the Hermit's copy of Nennius, where the following 
passage occurs : " Tres magnas insulas habet ; quarum una australis vergit 
contra armoricas. et vocatur insula guerth. Secunda sita est in umbilico 
maris inter hiberniam et bryttaniam ; et nominatur eubonia vel manau. 
Tertia est in extreme boreali limite orbis bryttanise ultra Pictos et vocatur 
orch." (It [Britain] has three great islands ; one towards the south, opposite 


and rocks were rent ; and the rivers, being diverted from their 
beds, ran through the chasms of the ground. 

27. Annyn the Rugged, the son of Alafon, was a potent 
monarch. In his time a new king sprang up in Gwynedd, in 
utter violation of justice. A severe war took place between An- 
nyn and the Coranians, in which he frequently vanquished them. 
The Dragon Aliens 1 came, in his reign, to Britain and Ireland. 
In Britain, they perfidiously confederated with the Romans 
against the Cimbri ; and, subsequently, with the Saxons ; but 

the Armorican shore, called Wight ; the second, situated mid-sea, between 
Ireland and Britain, called Eubonia or Man ; and the third, to the extreme 
north of the British boundary, beyond the Picts, named Orkney.) An an- 
cient proverb, quoted by the same venerable author, as applicable to the rule 
of the paramount monarchs of the island, affords further corroboration : 
"ludicavit bryttanniam. cum tribus insulis." (He ruled over Britain and 
its three islands.) From tbe construction of the foregoing triad, it is pretty 
clear that its latter clause is merely a commentary, appended by some remote 
transcriber, to account for the altered appearance of the Orkneys, after the 
rupture : and we may fairly conclude, also, that the triads were among 
the ancient traditions, and ancient books, from which Nennius professes to 
have drawn bis information. "Ex traditione veterum ex antiquis libris 
nostrorum." The third triad of the Hengwrt series (Myv. Arch. II. p. 2.) 
gives, like the fac-simile prefixed to Gunn's translation of the Historia, 28 
as the number of ancient British cities, although some of the names vary in 
those records. Different copies, however, have extended that number to 33 
and 35. This discrepancy will be again alluded to, in noticing the identity 
of Caergworcon (Nenn.) Caergorgorn (Tri.) with Lantwit Major. 

The extraordinary bed of the Avon, from Bristol to the Severn, is evidently 
an immense, cleft formed by some tremendous convulsion ; and Caer-odor- 
nant, (the city of the rift river,) the Welsh name of that ancient city, seems 
to support the hypothesis. Whether this rupture was produced by an earth- 
quake, similar to that recorded in the text, or by volcanic eruption, cannot 
now be determined, further, than that the agency of the latter may be ratio- 
nally inferred from the proximity of Brandon-\\\\\ to it. I am informed by 
persons who have examined the district, tbat the original course of the 
Avon, through Somersetshire, from Nailsey, near Bristol, to its confluence 
with the Severn at Clevedon, may still be traced. 

1 These Dragon Aliens were the Picts, mentioned in the triad already no- 
ticed, at p. 338 ; and their confederacies with the Romans and Saxons in 
Britain, are merely mentioned as successive events that contributed to the 
subjugation of the primitive Britons ; but their movements and dispersions 
here narrated, may contribute to elucidate some complexities connected with 
their history. The triads state that they settled originally in Scotland, 
(Alban ;) and the expression "ultra Pictos" of Nennius, for the Orkney 
isle, strengthens their testimony. 


they are, now, become quite extinct in this island ; although they 
still entirely possess Ireland, where they are termed Gwyddel- 
ians (Woodmen.) The invasion of this people constituted the 
second, and principal, of the " Three Chief Depredations of the 
Island of Britain." The third was that of the Saxons. 

28. Dingad, the son of Annyn, was the first who raised cavalry 
to repel hostile invasion. He constructed many strong cities and 
wood-fortresses ; and was the first, also, who accustomed people 
to live in places of defence. 

29. Greidiol, 1 the son of Dingad, fought against the Coranians, 
slew them, and drove them entirely out of Cambria ; upon which 
many of them went to the Gwyddelians, (Woodmen,) in Ire- 
land, and numbers to Alban (Scotland.) 

30. Ceraint, 2 the son of Greidiol, was a wise king ; but having 
fallen in love with a young woman who did not requite his af- 
fection, he became deprived of memory and reason. 

31. Meirion, the son of Dingad, Ceraint's uncle, succeeded 
him ; and it was from him that Meirionydd 3 (Merionethshire) 
was named ; where he lived as a lord, before he became a king. 

32. Arch, the son of Meirion, systematized the art of war ; be- 
yond which nothing is known of his achievements. 

1 2 Ceraint, and his father, Greidiol, are thus commemorated in the 
91st historical triad : " The three beneficent Mechanics of the Island of 
Britain ; Corfinwr, the hard of Ceri, of the extensive navy, who first huilt a 
ship with sails and rudder for the Cimbri ; Morddal, man of the ocean, the 
architect of Ceraint, the son of Greidiol^ who first taught the art of building 
with stone and mortar to the Cimbri, about the time when Alexander the 
Emperor was subjugating the world ; and Coel, the son of Cyllin, the son of 
Caractacus, the son of Bran, who first made a wheel-mill and carriage wheels 
for the Cimbri. These three were bards." (E. W.'s trans.) The expres- 
sion, Man of the ocean, which probably means a foreigner, might also be 
rendered, Husband of the ocean. The invention of carriage wheels, attri- 
buted to Coel, can only refer to some improved principle that he in- 
troduced ; for the war-chariots of the Britons are mentioned in history 
long before his time. In "Englynion y Gorugiau," (the Triplets of Acts,) 
the appellation Llynghesydd, or Admiral of the Fleet, is applied to Greidiol. 
See p. 263, and the translation. 

3 In the Genealogies of Saints, it is said that Meirionydd derived its name 
from Meirion ab Tybiawn ab Cynedda Wledig, a chieftain who lived about 
five centuries after this Meirion, who reigned, probably, about 140 years 
before the Nativity. The sameness of both names may, in the lapse of ages, 
have caused some circumstances appertaining to one to be attributed to the 


33. Caid, the son of Arch, was the first who constructed bridges 
over rivers ; the repairs of which he enjoined on the country. 
He had children ; but 

34. Oaradog, 1 the son of Arch, succeeded, because of the infancy 
of his nephew Ceri, 2 the son of Caid. This Caradog (Caractacus) 
was the bravest and most renowned of any in the whole world ; 
having evinced pre-eminent valour on all occasions. He van- 
quished the Romans in many battles ; but was, at last, overcome 
through treachery, and carried captive to Eome, whence he re- 
turned eventually to Cambria. By this time, however, his ne- 
phew, Ceri, had assumed the government. This Caradog built a 
palace, after the manner of the Romans, at Abergwerydwyr, called 
now Llanddunwyd Major, or St. Donats. 3 His daughter, Eur- 
gain, 4 married a Roman chieftain, who accompanied her to Cam- 
bria. This chieftain had been converted to Christianity, as well 
as his wife Eurgain, who first introduced the faith among the 
Cambro-britons, and sent for Hid 5 (a native of the land of Israel) 
from Rome to Britain. This Hid is called, in the service of his 
commemoration, St. Joseph of Arimathea. He became the prin- 
cipal teacher of Christianity to the Cambro-britons, and intro- 
duced good order into the choir of Eurgain, which she had 
established for twelve saints near the place now called Llantwit ; 6 

1245 The intrusion of Caradog (Caractacus) here, quite out of his period, and 
the recurrence of the name, in due order, seven reigns onward, are circumstan- 
ces that create perplexity. Were it not that the most remarkable events of 
Caractacus's distinguished life are here recorded, it might be inferred that 
two princes of that name actually reigned. Or, had but one sovereign of 
the name been enumerated, although misplaced, the error of false position 
might not unreasonably have been charged to early transcribers ; but the 
appearance of both, with an intervening period of about 140 years, is sustain- 
able by no authority, either direct or deducible. The parentage of this Cara- 
dog accords with no other historical account of Caractacus, whether Roman 
or British ; whereas, that of the other, (the 41st sovereign,) perfectly agrees 
with the Triads, Genealogies of Saints, and other British records ; although 
the second memoir presents no other feature of identity. This dilemma, it 
must be acknowledged, might impugn the very existence of this prince, but 
that Roman writers so amply testify of him ; although they decidedly err 
respecting his parentage ; a consideration that will be again resumed ; and 
the circumstances related here of Ceri, Eurgain, and Ilid, will also be investi- 
gated in due order. 

3 St. Donats, Glamorganshire. 

6 Llantwit Major, Glamorganshire. The demolition here noticed is con- 
firmed by Hollingshed, (B. VII. c. 53. p. 161.) who relates a curious legend 


but which was burnt in the time of King Edgar. After this ar- 
rangement, Hid went to Ynys Afallon, 1 (the Isle of Apples,) in 
the Summer Country, 2 (Somersetshire,) where he died and was 
buried ; and Ina, 3 king of that country, raised a large church 
over his grave, at the place called now Grlasinbyri, 4 (Grlastonbury,) 
in Welsh Aberglaston. 

of Edgar's sacrilege, in robbing Lantwit church of Iltutus's bell ; his conse- 
quent vision ; his restitution of the bell ; and his death within nine days 
after. This bell, perhaps the oldest in the kingdom, is now part of the town 
clock at Lantwit, and bears the following inscription, in antique characters : 

1234 GWLAD YR HAF, the Welsh name of Somersetshire, is generally 
translated Summer-country, a signification that is still retained in the two 
first syllables of the English name. The received translation, although ap- 
parently a literal one, is too inconclusive to be implicitly admitted : but an 
inquiry into the real import of the original name, involves a disquisition 
into Celtic mythology that would far exceed the limits of a mere expla- 
natory note. 

GLASTONBURY. The name of this place appears to have undergone some 
curious changes; being variously written, Aberglaston Ynys Afallon 
Ynys Wydryn Gleastingbyrig Avalonia and Glastonbury. 

The term, aber, always signifies a confluence. Glas, and ton, when applied 
to land, severally imply green, and grassy ground ; conjunctively, they sig- 
nify greensward : but, when those terms are descriptive of water, they mean 
blue, and wave; compounded, their acceptation is, blue-wave blue-stream 
or, blue-river. When two streams unite, the confluence usually receives the 
name of the smaller one : still, in exception, it is occasionally designated 
from some bordering peculiarity ; and as the hundred in which this place is 
situated is still called Glaston, the British name, Aberglaston, must signify 
the confluence at the greensward ; an appellation in accordance with the 
character of the vicinity. In explanation of Ynys Afallon and Ynys Wydryn, 
(sometimes Wyttryn,) it should be premised, that, although generally the 
term Ynys signifies an island, it also frequently implies a rising dry spot, in a 
marshy place, or bordering a river. Ynys Afallon has been translated The 
Isle of Apples, a very doubtful acceptation. In Speed's Map of Somerset- 
shire, there is a place, between Glastonbury and a contiguous confluence, called 
Aveland Island, which may not inaptly be deemed a modification of Avallon 
Island. The Welsh appellation, " Ynys Wydryn," for Glastonbury, was, 
perhaps, the original Celtic name of the spot on which the Abbey was first 
built ; for Wydryn (Gwydryri) implies the watery or marshy spot, from gwy, 
the ancient British word for water: but " gwydr" being glass in the same 
language, and the syllable glas in "Aber^foston" presenting a seemingly co- 
incident designation, " Ynys Wydryn" became " Glass-Island," according to 
some translations ; and hence, it may be inferred, the original Saxon name 
" Glaestingbyrig." The following quotation from the Pen. Cycl. supports 


35. Ceri,i the son of Caid, was a remarkably wise man, and 
constructed many ships at the expense of the country and its 
lords ; hence he was called Geri of the extensive navy, having 
numerous fleets at sea. He lived at the place called Forth- Kery. 

the allusion of the text to IN A : " The Monastery, which had fallen into 
decay, was rehuilt with great splendour, by Ina, king of Wessex, about 
A. D. 708." (See Somersetshire.) 

1 Professor Rees, in his valuable Essay on the Welsh Saints, considers, 
(pp. 82, 307,) that the Church of Porthkery, Glamorganshire, was dedicated 
to St. Curig ; an opinion that he appears to have adopted rather from the 
seeming identity of names, than any decisive authority. He enumerates two 
saints of the name ; and the only difficulty he insinuates is to which of them 
this church was dedicated ; leaving the difference between Ceri and Curig 
unnoticed. It must be acknowledged, that Genealogies of a secondary cha- 
racter, and apparently depending on tire same conceived identity, countenance 
his opinion ; which, however, upon mature examination, appears untenable. 

Not far to the west of Porthkery, there is a place called Fontugary, (Font- 
de-Gery ;) a translation, it may be fairly inferred, of Ffynnon Geri, (Ceri's- 
well,) which, probably, was the original Cambro-British name. 

The natural association of circumstances rationally supports the testimony 
of this memoir. Ceri was a prince of Siluria ; and Porthkery is a sea-port 
of that ancient district. This sovereign was also a distinguished naval com- 
mander, for his name is seldom mentioned without the adjunct Hirlyngwyn 
(extensive navy ;) hence he must have frequented one of the harbours of 
his own dominion. In early, as well as subsequent ages, places were frequently 
designated from the persons who first raised them to celebrity ; and this 
name Porthkery, or Porth-Ceri, (for c. and A:, having exactly the same 
power in Welsh, are interchangeable,) determines its origin. That it is now 
inadequate to the accommodation of a fleet, is not a valid objection ; for 
Caradoc of Llancarvan's Chronicle, and other concurrent accounts, describe 
several sea-floods (morlif) that permanently inundated extensive plains, 
and swept away castles on this very coast. Indeed, the progressive rise of 
the Severn has been recently verified, in excavating the Bute Docks and 
Port Talbot, places at some distance each side of this locality, where ancient 
harbour- conveniences were discovered at considerable depths below the pre- 
sent surfaces. But Sir Edward Mansel, in his MS. History, determines the 
decay of Porthkery, in relating the landing of the Normans there in aid of 
lestyn. His words are : " They came to land in Porth Kery, where waa 
then a good haven for ships before the fall of the clifft there which was in 
our Grandfathers' days." Ceri having lived before Christianity, the places, 
that strictly bear his name, have no allusion to worship ; such as Kerry, in 
Montgomeryshire ; Castell Ceri, otherwise Caer-Ceri, in Llanilid, (possibly 
the Caer-Ceri of Nennius ;) and this place, Porthkery : but the churches 
dedicated to Curig, such as Llangurig, (the church of Curig,) Montgomery- 
shire ; and Eglwys Fair a Churig, (the church of St. Mary and Curig,) Car- 
marthenshire, have appellations appropriate to religion. The practice of 


36. Baran, the son of Ceri, was a mighty king ,- far surpassing 
any of his predecessors in military courage ; being deemed the 
most redoubtable of all princes. He lived to be 187 years of age, 
married eighteen wives, and had a hundred children. He would 
wrestle with, and overthrow, the three strongest men in existence ; 
and he vanquished the Romans in every engagement. 

37. Lleyn, 1 the son of Baran, was a sagacious monarch of cou- 
rageous might. He fought against the king of Gwynedd (North- 
Wales,) conquered his dominion, and called it the Country of 
Lleyn. He lived, like his father, to extreme old age. 

38. Tegid, 2 the son of Baran, was a wise king and a good bard. 
He enacted excellent regulations for literature ; restored ancient 
learning, which had nearly become lost ; and instituted a council 
of bards and druids, as of old. He continued at war with his ene- 
mies ; but they took him, at last, through treachery, and drowned 
him in the great lake called, from that circumstance, Llyn Tegid, 
(Tegid^s Lake,) in Gwynedd. He had no children. 

39. Llyr, 3 (Lear,) the son of Baran, fought powerfully with 
many hostile nations. He expelled the Romans from Deheubarth, 4 
the Gwyddelians from Gwynedd, 5 and the Americans from Corn- 
wall. He united the latter kingdom to that of Cambria ; and 
went to reside there ; transferring Siluria, by which name Gla- 
morgan was then called, to Bran, his eldest son. 

40. Bran, 6 the son of Llyr, was a valiant king, who effected 
much good in repelling his ene.mies. On the death of his brothers 

sometimes inferring the existence of certain early Christians merely from the 
names of places, is suspected by Professor Rees, in his Essay. Among in- 
stances of substituting one name for another, already adverted to, that of 
converting Ceri to Curig occurs in the old list of Welsh parishes in the My v. 
Arch. II. p. 626, where, in the text, this place is inserted Forth Ceri, but 
among other various readings of the margin, it is Curie, without any editorial 

1 Lleyn, an ancient cantred of Carnarvonshire, that comprised the three 
commots of a promontory on the south-east. 

2 Llyn Tegid, or Tegid's Lake, is situated near Bala, in Merionethshire. 

3 Llyr is mentioned in the Triads, both as a principal character, and in 
conjunction with his son Bran. 

* South Wales. 5 North Wales. 

6 The oldest Genealogies of British Saints, the Historical Triads, and other 
ancient sources, assert that, after Caractacus was ultimately conquered, and 
carried in bondage to Rome, his father, Bran, was detained there seven years, 


without children, he left Siluria to his second son, Caradog, and 
went to reside in Cornwall, where he permitted the Armoricans to 

as a hostage for the homage of his son, who, it is additionally stated, was 
restored to his country and former authority ; that, during his detention, he 
became a convert to Christianity ; and that, on his release, at the expiration 
of the said period, he strenuously exerted himself to propagate the Gospel in 
Britain ; for which reasons, he was called Bran Fendigaid, or Bran the 

As the Genealogies of Saints will appear in due order, it is only necessary 
to observe here, that the older series afford internal evidences of genuine anti- 
quity, in the brief simplicity of their statements, unblended with legen- 
dary superstition, as well as in the very ancient names of districts and 
subdivisions they perpetuate ; most of which have been discontinued for 
many centuries. 

The Triads are documents that were manifestly written at different 
periods ; but many of them present features of great antiquity ; in corrobo- 
ration of which, the Gododin, a poem of Aneurin, confessedly written about 
the commencement of the sixth century, enumerates the titles of several ; 
some of which are still extant, but others lost. For instance : (Myv. 
Arch. p. 4.) " Tri Chat varchawc ; Tri llu llurugawc ; Tri eurdeyrn 
dorchawc ; Tri marchawc dywal ; Tri chad gyhafal ; &c. &c." 

The Triads that relate to Bran are evidently, from some obsolete expres- 
sions contained in them, of the older class ; and it is an important trait, that 
those which refer" to him, in different capacities, previous to the contests of his 
son, with the Romans, have not the epithet, Blessed, affixed to his name ; be- 
cause, it may be presumed, they were successively written as the historical 
records of current events prior to his conversion ; while others, which mention 
him subsequently, give that appellation. 

Although no notice of Bran's conversion is recorded here in the text, still 
all the concomitants of that strongly corroborated event are inserted in the 
memoir of Caradog the 34th sovereign. 

The Rev. T. Price, in his HANES CYMRU, (pp. 73 to 80) presents a candid 
and lucid investigation of Roman and British authorities on this head. His 
valuable work being in Welsh, the following synopsis of his arguments may 
not be unacceptable to English readers. 

" Tacitus (who describes their appearance) neither mentions the names of 
Caractacus's relations, nor the number of his Brothers ; but Dion Cassius, 
who wrote nearly two centuries later, states that Caractacus and Togodumnua 
were the sons of Cunobelinos, who died before their great struggle. But 
those who rely on the concurrent testimonies of Welsh history, presented in 
the Triads, Genealogies, &c,, consider Caractacus as the son of Bran the son 
of Llyr. In the Triads we read as follows. 

'The three Holy Families of the Island of Britain : The Family of Bran 
the Blessed, the son of Llyr of defective utterance, who first introduced the 
Christian religion into this Island from Rome, where he had been detained a 
prisoner ; having been betrayed by Aregwedd Voeidawg (Cartismandua) the 

2 y 


remain, on condition of assisting him against the Romans ; which 
they did most manfully, and he vanquished that power. This Bran 

daughter of Afarwy, the son of Lludd : secondly the family, &c.' (Myv. 
Arch. II. p. 61. Tri. 18. E. W's trans.) 

' The three Blessed Sovereigns of the Island of Britain : BrSn the Blessed, 
the son of Llyr, &c., who first introduced Religion among the Cimhri 
(Cymry) from Rome, where he had been seven years as a hostage for his 
son Caractacus, who had been taken a captive to Rome ; being betrayed 
through the deceit, treachery, and ambush of Aregwedd Voeddawg : (Cartis- 
mandua,') The second, &c. (Tri. 35, E. W's trans.) 

" Among the strongest objections to the British authorities, it is urged 
that Tacitus, after particularizing the wife, daughter, and brothers of Caracta- 
cus, makes no allusion whatever to his father, whom he could not have passed 
unnoticed, had he been there at the time. But, by a close examination of the 
latter triad, we find in it an expression tending to the conclusion that Bran 
was not among the captives, at their public exhibition before Claudius at 
Rome, for it states, that he had been detained there as a hostage for his son, a 
position that he could not have appeared in, had he been already there as a 

" Again : If Caractacus was not the son of Cunobelinos, how came Dion 
Cassius, or the authorities he found, to advance that assertion ? In reply, 
I believe that the Triads unravel this perplexity. 

* The three Loyal Legions of the Island of Britain : The legion of Belyn, 
the son of Cynfelyn, in the wars of Caradawc, the son of Bran : &c.' (Tri. 
79. E. W'stransO 

" It will thus be seen, that the triads acknowledge the co-operation of a son 
and a legion of Cunobelinos, (Cynfelyn) and state also that they acted under 
Caractacus the son of Bran ; a circumstance that, in my opinion, gave rise 
(at a distant period) to the mistake under consideration ; some Roman histori- 
ans, having concluded, from the facts just stated, that Caractacus must have 
been another son of Cynfelyn. 

" It is also highly probable that the Lloegrian tribes, already weakened by 
intestine divisions, placed themselves under the protection of the leader of a 
nation so celebrated and warlike as the Silures ; an opinion that is apparently 
sanctioned by Caractacus, in his speech before Claudius ; where he says, that 
he governed many tribes. (Pluribus gentibus imperitantem.) 

" The Triads likewise attribute to him this federal supremacy ; for he is 
there expressly named among The three elective Supreme Sovereigns of 
the Island of Britain. The three Federal Sovereigns of the Island of Bri- 
tain. &c. &c." 

Mr. Price also adverts to the indubitable fallacies of Roman writers in 
speaking of other nations, instancing the misrepresentations of Tacitus, 
then* most correct author, with regard to the Jews. But Ni'ebuhr and others 
have so recently exposed the fabulous basis of their writings, even relating to 
their own nation, that their authority rapidly declines. The early footsteps 
of Truth will eventually be cleared of the superincumbent dross of ages. 


became Emperor of Britain ; but his other sons being dead, his 
son Caradog succeeded him to the government. 

41. Caradog, 1 (Caractacus,) the son of Bran, was a very puissant 
king ; and, when the empire of Britain devolved on him, he went 
to Cornwall to reside ; giving Siluria to his son Cyllin. 

The applicable testimonies of local names are readily admitted as cogent 
auxiliaries, even of mere oral tradition ; but when they clearly concur with 
recorded authorities, the aggregate evidence thus afforded must be conclusive. 
The following still existing, primitive, and unbiassed witnesses concentrate 
many of the facts here advanced ; and confirm them, according to the old 
Welsh adage, by wood, field, and mountain. (Coed, maes, a mynydd.) 

Llanilid, in Glamorganshire, appears to have been a retirement of the Silu- 
rian princes. Some manuscript statements assert, and with great probability, 
that its ancient name was Caer-Geri ; an appellation that Edward Williams 
adopts in his MS. History of Dunraven Castle. In this parish, there is an 
old well, never dry, called Ffynnon-Geri, or Ceri's well, (from Ceri-hirlyng- 
wyn) and, at a little distance, a spot of ground called Castell Ceri, or Ceri's 
Castle ; but no vestiges of habitation are now known to have existed there, 
except a flagged causeway towards the church, through a bordering marsh, 
discovered, in draining, about sixty years ago. Close to the church, a very 
large round tumulus appears, called Y Gaer Gronn, or circular fortress, on 
which, within the memory of persons now living, immense old oaks grew. 
The top of this tumulus has been rendered concave ; apparently for warlike 
defence ; but we may infer that it was originally a Druidic Oratory ; for the 
first Christian churches were built near such places. The parish wake was, 
until of late years, held for several successive days, between this hillock and 
the adjoining church-yard ; commencing on Gwyl-Geri, (the vigil of Ceri) 
about midsummer. At a short distance is an old farm-house, called, from 
time immemorial, Tre-Fran, or Bran's residence. The parish is called Llan- 
ilid,or the Church of Hid ; and a contiguous ancient mansion, is also called 
by that name ; where, it may be conjectured, Hid first resided ; for he neces- 
sarily must have sought the near refuge of his royal patron Bran while 
encountering ancient prejudicies in propagating a new creed. Lastly, old 
fortifications are numerous in the vicinity, and Bryn Caradoc (Caractacus's 
eminence) stands not far off ; rather adjacent to which, extensive remains of 
early encampments appear. 

Whether Llanilid, Kerry, in Montgomeryshire, or some other place, be 
the Caer-Ceri of Nennius and the Triads, is a question still open for antiqua- 
rian decision. 

1 Caradog (Caractacus) here occupies his right position, according to the 
numerous pedigrees, and other records, that notice him. But unaccountably, 
the distinguishing events of his life are attributed to the prior, fictitious Cara- 
dog. The origin of this palpable error is, perhaps, at this distant day, inscru- 
table. By rejecting the former Caradog, and attaching the actions related of 
him to this prince of the same name, an untoward confusion would be obvi- 
ated. W- ** -inwg's notice of him will further illustrate his character : 


42. Cyllin, 1 the son of Caradog, was an exceedingly wise and 
mild king. In his time a considerable number of Cambrians be- 
came converts to Christianity, through the ministry of the saints 
of Eurgain's congregation, and many other holy men from Greece 
and Rome, who were in Cambria at this time. This prince was 
the first in this country who gave proper names to infants ; for 
previously, persons were not named before years of maturity, 
when the disposition became developed. 

43. Owain, the son of Cyllin, did signal service to the Chris- 
tians. He constructed a large and fair palace, in the Roman style, 
on the site of Caradog the son of Arches court at St. Donates ; 
and there the princes descended from him resided, till the time of 
Meyrig the son of Meirchion. He endowed the congregation of 
Eurgain with Adequate means of subsistence for twelve saints. 

44. EircHon,2 the son of Owain. In his time, the infidels slew 

<( Though Bremis was the first British convert to Christainity, we do not find 
the name of his son Caractacus with those of his family who are reckoned 
amongst the first converts ; but a daughter of his, named Eigen, Eigan, or 
Eigain is mentioned as one of the saints." (MS. History of Dunraven.) 

Being now fairly within the period of the Roman occupation, it will create 
no surprise that the princes who follow in succession, for many generations, 
appear to have exercised but little political or military power, except to aid 
their conquerors in the expulsion of different invading hordes. 

1 Cyllin is often named in the Triads ; but mostly as a genealogic link ; 
and, similarly, in the Genealogies of Saints. Coel, his son, though not here 
included, is also frequently noticed in those records ; but particularly in the 
91st triad, quoted p. 342. 

Lleurwg, the King Lucius of Usher, Stillingfleet, &c. is here likewise 
omitted ; a circumstance that is satisfactorily explained by the following 
translated notice of him, taken from another genealogy among lolo Mor- 
gan wg's transcripts from the Tre-bryn MSS. " Lleurwg, the son of Coel, the 
son of Cyllin, called Lleufer Mawr, or Lucius the Great, was a good king ; 
and he sent to the Pope of Rome for Bishops to baptize the Cambro-British 
nation. He founded a church at Llandaff; and did great service to the 
Christians ; but he resigned the Kingdom (Siluria) to his nephew, called 
Meirchion, the son of Owain, because he had no children." 

It seems more than probable that he and his father Coel never, in fact, 
would assume the reins of a mere nominal government, for the vain parade 
of outward show, real power being then exercised only by Roman 

He is repeatedly distinguished in the Triads ; and also in the Genealogies 
of Saints ; consequently, he will be noticed hereafter. 

2 Eirchion is frequently named Meirchion. 


great numbers of the Christians ; but he went against them, and 
without even an edged weapon or anything else, save his bare 
hand, killed many of them ; from which circumstance he was 
called Eirchion the thumb-warrior. 

45. Gorwg, the son of Eirchion, was an exceedingly wise and 
religious king. He caused wars to cease, procured skilful men 
from Rome, to instruct his subjects in the right systems of agri- 
culture, raising corn, and architecture, contributed largely towards 
the support of learning and piety, and was a good bard. He gave 
a new name to his court, calling it Tresilian, 1 from a saint of that 
name whom the infidels had killed ; which name was retained till 
the time of lestyn ab Gwrgan. 

46. Gorddyfwn, the son of Gorwg, was a turbulently mad king; 
for which reason he was deposed, and his brother Rhun placed in 
his stead. 

47. Rhun, the son of Gorwg, an exceedingly sagacious monarch, 
pursued the invariably beneficent course of his father. He insti- 
tuted laws for learning and science ; so as to confer freedom and 
immunities on literary and skilful persons, according to Roman 
usage ; and he became, like his father, distinguished, above all 
other kings, for peace and wisdom. When his nephew became of 
age, he resigned to him the government. 

48. Einydd, the son of Gorddyfwn, was a good king. He ad- 
hered to the faith of his uncle and grandfather, raised to exalted 
privileges all who professed Christianity, and was the first who 
constructed towns after the manner of the Romans. 

49. Arthfael, the son of Einydd, called Arthfael the aged, erect- 
ed, like his father, many churches, towns, and villages ; but in his 
old age, he became an infidel. 

50. Gwrgan the Freckled, the son of Arthfael, was a puissant 
sovereign. He enacted a law that no one should bear a shield, but 
only a sword and bow ; hence, his countrymen became very heroic. 

51. Meirchion, the son of Gwrgan, built many towns, subdivi- 
ded the country into cantreds, established literary and scientific 
regulations, and gave increased force to the privileges and degrees 
instituted for persons of approved learning and art. 

1 Tresilian is still the name of a dingle opening to the sea, mid- way between 
Lantwit Major and St. Donat's. The introduction of Roman arts and 
domestic improvements is conspicuous in this, and several succeeding reigns. 


52. Meyryg, the son of Meirchion, was a brave far-famed king. 
In his time the Irish- Picts came to Cambria : he however marched 
against them, drove them away, and slew them ; but was killed 
by an Irishman concealed in a wood, since called Ystrad Mey- 
ryg. 1 He built a palace at a place called Boverton, 2 which has 
ever since been considered one of the chief royal residences of 
the country. 

53. Crair, the son of Meyryg ; a very religious, wise, and mer- 
ciful prince, who was slain by the unconverted. 

54. Edric, the son of Crair, was an exceedingly unwise sove- 
reign, and the cause of great ignorance and impiety in the country. 
He died of gluttony. 

55. Bran, the son of Edric, was a frantic, wicked king, who 
died of anger and rage. 

56. Tryhaearn, the son of Edric, succeeded, and was a haughty, 
impetuous sovereign. In his time the Saxons 3 and Picts came to 
Oower, in Cambria ; but he would not have them harrassed ; for 
which reason he was put to death. 

57. Nyniaw, the son of Bran, who was a better king than his 
more immediate predecessors, cleared the country of enemies, and 
gave possessions to the churches ; but in his latter period he be- 
came deprived of memory and reason. He was a great glutton, 
which caused his phrensy. 

1 Probably Ystrad Meuric, parish of Yspytty Ystrad Meuric, Cardiganshire. 

2 This royal palace might have been constructed before the place became a 
Roman station. 

Boverton is in the parish of Lantwit Major ; about a mile eastward of the 
town. Notwithstanding the uncertainties of some distinguished authorities res- 
pecting the real position of the Roman station, BOVIUM, a close examination 
of Boverton, would convince any competent antiquary, that it is the locality of 
that station ; for, independent of the approaching similarity of name, there 
are extensive remains of Roman camps in the vicinity ; and, at a small dis- 
tance, a considerable number of Roman coins, of different emperors, were 
found in 1798, and sold to the Rev. Robert Nicholl, (now Carne) of Dim- 
lands, near Lantwit ; a gentleman of high antiquarian taste. Other remains, 
of a concurrent description, have also been discovered there. 

3 According to Ammianus Marcellinus, the Saxons appeared in Britain so 
early as A. D. 364, a period that sufficiently coincides with the tune of Try- 
haearn' s reign, according to the chronological test adopted. Gwyr, or Gower, 
is the western district of Glamorganshire ; where the Roman station, Leu- 
carium, was situated : a name that (like those of the not very distant 
stations, Bovium and Nidum) has long reverted to its primitive British appel- 
lation Llychwr, in English Loughor. 


58. Teithfallt, 1 the son of Nyniaw, called, also, Teithfalch in 
some books, was a beneficent and religious, a wise and heroic 
monarch. He fought powerfully with the Saxons, and vanquished 
them ; and he past a law that made it imperative on all to contri- 
bute a portion of their wealth towards supporting religion, the 
clergy, learning, and the repairs of churches. Many of the Sax- 
ons and Picts came to Cambria in his time, and slew great num- 
bers of the natives ; burning also churches and choirs. He 
retired in his latter days, to a life of sanctity, transferring the 
government on his son Tewdric. 

59. Tewdric, the son of Teithfallt, an eminently good king, who 
drove the infidel Saxons and Irish out of the country. He 
founded many churches and colleges, endowing them with posses- 
sions, built the church of Llandaff, where formerly stood the 
church of Lucius, the son of Coel, which was burnt by the infidels, 
and endowed it amply with extensive lands ; he also gave property 
to the College of Iltutus ; and instituted there four fair establish- 
ments for the votaries of religion and learning. It was at his 
suggestion that this Iltutus brought Saint Germanus 2 to Cambria ; 
for the college of Eurgain was now extinct, having been entirely 
destroyed by the Saxons ; but a new, and contiguous one was 
established by Iltutus, through the gifts and affection of Tewdric ; 3 
so that it became the principal college of all Britain, and the first 
in the world for learning and piety. Saint Germanus now founded 
a college at Llancarvan, which became celebrated for its saints ; 
after which the Saxons made a second irruption into the country ; 

1 Teithfallt is noticed in the Liber Landavensis ; pp. 354. 452. 

2 Germanus is said to have come to Britain, on his first mission, in 429 ; 
and on his second, in 447 ; at which latter period he is considered to have 
instituted the colleges recorded in the text. 

3 Tewdric's life might have included hoth periods ; but as it is recorded 
that, sometime hefore his death, he retired to devotional privacy, consigning 
the goverment to his son Meyryg, we may conclude that his reconstruction 
and endowment of LlandafF church, and other religious benefactions, together 
with his support of Germanus, were acts subsequent to his resignation ; 
which event appears, from probable computation, to have taken place about 
the time of the final departure of the Romans ; (A. D. 446.) an opinion that 
is materially strengthened by the severe onset of the Saxons in the reign of 
his son. His benefactions to LlandafF are recorded hi the Liber Landavensis, 
p. 621. See also Godwin's Bishops of LlandafF. 


but they were opposed and vanquished by Tewdric ; who, how- 
ever, was slain in the engagement, at a place called Merthyr 
Tewdric. 1 

60. Meyryg 2 the son of Tewdric, was a good king, who gave 
lands to the church of Teilo at Llandaff, and to the college of Iltu- 
tus, called now Llanilltud ; (Llantwit Major) but his life was of 
short duration compared with the ages of his royal predecessors. 

61. Adras, the son of Meyryg, was a very heroic sovereign, 
who frequently put the Saxons to flight ; killing and destroying 
them. He enacted many laws and ordinances fgr civil and ecclesi- 
astical government ; and was the first who instituted a class of 
Equestrians, for the maintenance of correct comportment in war, 
and due discipline at arms ; and also to guard well the country, 
watch carefully its enemies, and to establish an efficient system of 
communications with regard to hostilities and legislation. 

62. Morgan, 3 the son of Adras, called Morgan the Courteous, 
and Morgan of Glamorgan, was a renowned king, and an Eques- 
trian of Arthurs court, and of the Round Table. He was 
Arthur's 4 cousin ; particularly handsome ; extremely courteous ; 
and so cheerfully kind and merciful, that, when he went out to 
war, no one, old and strong enough to bear arms, would remain at 
home ; hence it was that he acquired the designation of Morgan 
the Courteous. It was he that gave the appellation Morganwg 

1 Now called Mathern, near Chepstow, Monmouthshire. See William's 
Hist. Mon. for his monument and inscription ; Ap. p. 36. 

Prof. Rees cannot be much in advance in placing his period between A. D. 
440 and 470 ; (Welsh Saints, p. 184) but many writers have erroneously 
dated it considerably further on. 

2 Meyryg. This prince's ecclesiastical endowments appear in the Lib. 
Land. pp. 310, 318, 393, 405, 621 ; and Godwin's Bish. Lland. See also 
Rees's Welsh Saints, p. 154. His great distinction however is, that, accord- 
ing to several authorities, he was the father of the renowned Arthur. (Price's 
Han. Gym. p. 271. Owen's Camb. Biog. Arthur. Parry's Cambrian Plu- 
tarch, p. 3. Pen. Cycl. Arthur.) 

3 A more extended memoir of this prince appears at the commencement of 
the succeeding Genealogical Section. 

4 The Chronicles of Geoffrey of Monmouth, Tysilio, and others that treat 
largely of Arthur, although based on considerable realities, are yet so extra- 
vagantly imbued with fiction, that the truths involved are only perceptible to 
persons, thoroughly conversant in Welsh literature, and who may devote 
their analytical research to this object. But, rejecting all fabulous accounts, it 
appears, from the affirming testimonies of several unpublished Welsh records 


to his country ; which name it has retained to this very hour. So 
greatly beloved was this prince for amiableness of disposition, that 
"The suavity of Glamorgan" became an adage proverbially applied 
to the country. He enacted a law that no one should kill an 

in my possession, and presenting internal evidence of general authenticity, 
that this distinguished character was a son of Meyryg the 60th monarch of 
this Genealogy ; consequently Adras being his brother, Morgan, the son of 
that prince, must have been his nephew, and not his cousin, as stated in the 
text. He is, however, here satisfactorily identified as a collateral branch of 
the royal house of Siluria, then restored to the full exercise of power. Some 
accounts go so far as to assert, that he succeeded to the hereditary dominion, 
just before his death at the battle of Camlan ; but, upon stricter views, we 
cannot come, with any certainty, to that conclusion. It is manifest, however, 
that he had risen to distinct and paramount power at this time ; for his reign- 
ing nephew figured as an equestrian at his court ; a circumstance that is 
confirmed by the Triads. That he instituted some order of distinction, cannot 
reasonably be doubted ; and we trace its incipiency in the military appoint- 
ments of his brother. That he, also, instilled into his exalted courtiers an 
ardent spirit of chivalry, which might occasionally have impelled them to 
considerable extravagance, may also be safely conceded ; but interposing 
Truth forbids any further admission on this head. 

Authors, of deserved credit for impartiality and general accuracy, have 
urged, as a cogent objection, that (allowing his accession to the hereditary 
dominion) the limited province of Siluria could not have furnished him with 
means adequate to the mighty resistance he made. When, however, we con- 
sider, that, according to Tacitus's own confession, " after his captivity [that of 
Caractacus] the Romans were often defeated and routed by the single state of the 
Silures" (Romanosque post ejus captivitatem ab una tantum Silurum civitate 
sepius victos et proflgiatos) it can create no surprise that it should, after a long 
course of improved discipline, have repelled invading hordes, of rude adventu- 
rers, however numerous. But, in what light soever viewed, the achieve- 
ments of Arthur appear to rest on real bases, for we find satisfactory testi- 
monies that he was the Sovereign Elect of a military confederation ; and, as such, 
directed the combined energies of many states against the common enemy. 

In the 31st triad, (Myv. Arcli. II. p. 63) Arthur is recorded as one of the 
three red (gory) chieftains of Britain ; in the 23rd, as one of the three heroic 
supreme sovereigns of Britain; in the 21st, as the victim of his nephew Med- 
rod's treason ; who, on that account, is consigned to perpetual infamy as one 
of the three detestable traitors of the Island of Britain. 

Llywarch Hen, a Cumbrian prince, and a distinguished bard of the sixth 
century, who is recorded as one of the three wise-counselling equestrians of 
Arthur's court, names him repeatedly as a great warrior. See Owen's transla- 
tion of Llywarch Hen's Heroic Elegies. 

Nennius is considered to have written his "Historia Brittonum" in the 
ninth century ; or about three hundred years after Arthur's death ; but 
prior to the romances of the middle ages : and Mark the Hermit's copy of it, 

2 z 


enemy if otherwise vanquishable ; ordaining that whoever would 
do so, unless where no alternative offered, should thereby lose his 
military immunities and the refuge of Saints ; which law became 
adopted by other kings after him. 1 

in the Vatican, is, from internal tests, assigned to the tenth century. This 
work introduces Arthur as the Leader of War ("dux helli") in accordance 
with the Triads, and other ancient Welsh records, in which the federal 
sovereign is frequently termed Catteyrn, or War-King, and his monarchy 
Catteyrnedd, or War Sovereignty. The same venerable author also describes 
him as the warlike Arthur, ("belliger Arthur") and enumerates his twelve 
great battles. 

Several authors, under an impression that he succeeded to the paternal 
government, have considered Adras, Arthrwys, and Arthur, as different 
modifications of the same name ; a supposition, however, that will be found 
untenable upon mature inquiry. Those who continue to deny his very exis- 
tence, would, apparently, require proofs, little short of ocular demonstration, 
to induce a change of opinion. To such, the arguments here presented may 
have little or no weight. 

LADY CHARLOTTE GUEST, who has honoured Wales with sueh excellent 
Translations and Illustrations of the MABINOGION, or Institutional Tales, can 
view ARTHUR only as the haloed Sovereign of Chivalry ; and (consigning the 
realities of his life to less ardent minds) she introduces him as such to 
her readers. See " LADY OF THE FOUNTAIN," p. 85. 

1 The Chronicle here breaks off abruptly, long before the reign of lestyn, 
which the title mentions as the purposed extent. The defect is, doubtless, 
attributable to imperfection of MS. at some period or other of transcription. 



1 . MORGAN Mwynfawr, was king of Glamorgan ; and it was 
he who gave this name to that country. 2 He was a good, 
merciful, valiant, profoundly wise, courteous, and humane king ; 3 
excelling all his contemporaries in gentleness and generosity. He 

1 From lolo Morganwg's copy of Llywelyn Sion's transcript, which was 
written, probably, about 1580. Sir Edward Mansel mentions Llywelyn Sion 
as "Llywelyn John of Langewydd." See, also, Camb. Biog. p. 228. 

2 Notwithstanding the claim laid in favour of Morgan ab Bleddyn, p. 336, 
it is borne out by satisfactory authorities, that Glamorgan (Gwlad-Forgan, 
or the country of Morgan) derived its name from Morgan Mwynfawr ; for, 
until his time, this territory was known by the primitive appellation, ESSYLL- 
WG, or Siluria, according to the Roman modification of it ; but its limits at 
his accession appear to have been reduced. Gwent is a very ancient name 
for a considerable portion of the same country ; still it never was an inter- 
changeable term with Siluria, for the same principality ; but rather implied 
a minor district, of far less extent in some directions ; but entirely included 
in the other. The Roman station Venta Silurum, or Gwent of the Silures, 
(in distinction from other Gwents) not only retains both of these ancient 
names, but also shows the inclusion of the former district in the latter. 
Several writers have confounded this prince with Morgan Hen, who reigned 
about three centuries and a half after him ; and, unaccountably, Mr. W. 
Owen (Dr. 0. Pughe) has fallen into the same error, in his " Cambrian 
Biography," a work, generally, of great merit ; but, like all other first at- 
tempts in any branch of literature, it is erroneous in some respects, and 
deficient in others. The first number of a similar publication, by the 
Rev. R. Williams, of Ch. Ch. Oxon, has just emanated from the press; and, 
if we may anticipate the merit of the whole from this specimen, it will be a 
valuable acquisition. See notes to Morgan ab Adras, p. 354. 

3 The excessive application of epithets, observable here and other places, is 
a feature that occasionally characterizes other cognate dialects of the primi- 
tive Celtic language. In the important works recently published by the 
Irish Archaeological Society, redundances of this sort frequently attract 


established good and just laws and institutes for the welfare of his 
dominion ; and so greatly was he beloved in his country, that 
when he went out to war, all chose to accompany him rather than 
remain at home. He was invariably victorious over his enemies ; 
and made a law that neither himself, nor any of his men, should 
exercise cruelty either to a vanquished foe, or any other living 
being ; and that no illegal deed should be perpetrated in tyranny, 
nor any law enacted from aversion or envy. All this caused such 
pervading love to be cherished throughout the land, that thence 
sprang the proverb, "The suavity of Glamorgan." He estab- 
lished an ordinance that enjoined the appointment of twelve wise, 
erudite, pious, and merciful men, to determine all claims ;* the 

1 The origin of Trial by Jury lias given rise to much controversy, according 
to the varied views in which the ancient usages of different states have been 
considered. Sir Francis Palgrave, in his History of the English Commonwealth, 
maintains that, if not actually introduced by the Conqueror, it was derived 
from the Normans ; but had this eminent author been aware of Morgan 
Mwynfawr's juridical institution, and its adoption, not only by his descendants, 
but even by the alien lords who succeeded them by conquest, his unpreju- 
diced mind would not have disregarded altogether the initiatory claim of 
Glamorgan to this vital principle of legal science. 

In Rees Meyrick of Cottrel's "Morganise Archaiographia " (1578) the sub- 
stitution of Sir Robert Fitzhamon's twelve knights for the previous juridical 
authorities, is noticed ; and also the partial restoration of ancient customs and 
usages, to allay the repugnance of the natives to the feudal system, attempted 
to be enforced on them. Sir Edward Mansel of Margam, but of Norman 
descent, and hence not liable here to national prejudices in favour of the old 
system, makes the following explicit observations on the subject, in his manu- 
script "Account of the Conquest of Glamorgan," written in 1591. 

" Before the time of Robert Fitzhamon there was one Chief Lord of Gla- 
morgan whose were the high Royalties, and he assembled the other Lords 
every month to his Court where all matters of Justice were determined and 
finally settled, these Lords sat in Judgment on all matters of Law, with 
twelve Freeholders from every Lordship to give opinions after what came to 
their knowledge, and the Bishop of Llandaff sat in the high Court as a Coun- 
cellor of Conscience according to the Laws of God, this Court was formed 
they say by Morgan who was Prince of the Country after King Arthur in 
the manner of Christ and his twelve apostles, and this form of Law was kept by 
Sir Robert Fitzhamon according to the old usage of the Country, after the 
high Court was held, which lasted three days, the Courts of the twelve Lord- 
ships were held in turn, and from them an appeal might be made to the high 
Court of the Country, the Lord and his yeomen in the same form and manner 
as in the high Court. 

" After the winning of the Country by Sir Robert Fitzhamon, he took to 
him his twelve knights to supply the places in his Courts of the Lawful and 


king being their supreme counsellor. This act was called the Apos- 
tolical law ; because it is thus that Christ and his twelve apostles 
judge the world ; consequently, so should the king and his twelve 
wise-men judge the country in mercy and mildness ; that in this 
manner judgment, justice, and mercy, should be administered 
according to the nature and equity of the claim. He likewise 
ordained that the testimony of any one should be rejected in all 
matters whatever of church and state, who should conduct himself 
in an impiously haughty, ferocious, or cruel manner, to any living 
being ; whether a neighbour or a stranger, a friend or foe, a Cam- 
brian or an alien ; and that no credence whatever should be given 
to his evidence, until the expiration of a year and a day after he 

right Lords of the twelve Lordships, which caused discontent insomuch that 
Welsh Lords took arms under Pain Turberville arid Caradock ab lestyn and 
Madoc his Brother, and they came to Cardiff Castle and surrounded it inso- 
much that it was on the point of being taken when King Henry the first going 
to the top of the Raven Tower to enquire concerning the tumult which was 
heard, he saw the place all encompassed by fierce armed men, whereupon he 
called a parley when Pain Turberville told him the reason saying that if 
rightful orders were not made, to restore the Laws of Morgan the first, that 
he and Robert Fitzhamon should feel at the ears very soon of what stuff the 
Castle walls were of at the heart on which all in the Castle councelled toge- 
ther, and it was seen best to yield to the Country that request." 

In another place he refers to a second perfidious infraction of the ancient 
Laws, notwithstanding the previous stipulation. 

" Ifor Petit rose up the country for that the old laws were not kept to, and 
at this time it was again settled for the proper Courts to be held in all the 
Lordships and the Lords of the Courts to join with the Chief Lord in his 
high Court which Laws had been a second time broke by the Norman Lords, 
and in this engagement as was said before the Welsh Lords won the right 
and it so remained till Wales and England were united in one Realm, and the 
Laws were altered." 

" So good was the manner of Rule and Government in Glamorgan thought 
of that many things were taken from it to add to the Laws of England, and 
more specially in the time of King Elfred." 

Morgan Mwynfawr is called by Sir Edward, Morgan the first, to distin- 
guish him from succeeding princes of that name : but, according to this 
Chronicle, with which he may not have been acquainted, he was, in fact, the 
second ; the 22nd sovereign (Morgan ab Bleddyn) being Morgan the first. 
In explanation, it should be observed, that historical accounts of this lineage 
generally commence with Morgan Mwynfawr. 

The successful resistance of Ifor Petit (A. D. 1110) took place in the time 
of Robert Earl of Gloucester, the second Norman Lord of Glamorgan ; and 
is recorded by Caradoc of Llancarvan. See Myv. Arch. II. p. 540. 

A different copy of the above MS. work, purporting to be " Another ac- 


. should have, in public court, both civil and ecclesiastic, abjured, by 
wood, field, and mountain^ his wrongful conduct, whether in word 
or deed ; adducing, at the same time evidence to testify, from con- 
scientious knowledge, his upright, just, and repentant conduct 
towards all ; and that he had, to his utmost ability, rectified the 

count of the coming of the Normans in a shorter storry than that before by 
Sir Edward Mansel of Margam" (Thomas Trueman) has these closing 
observations : 

" Courts of like nature were held by turn in all the other twelve Lordships, 
where sat the Lords in Judgment with their yeomen as substantiates of the 
Country to prove evidence and report very much after the nature of the 
Juries that now are in the King's Courts of Sessions." 

The Shorter Account ends thus : "In my searching I have looked for the 
truth in such manner as to give pleasure to men and Glory to God :" and 
the Longer Account has this conclusion ; " and this I gathered from numbers 
of old Books and much Labour and pains of Study, 

Edward Mansel." 

In recording the demolition of Llantrythyd Castle, he says that "the place 
was never afterwards built castle fashion, but in form of a Great Place house 
as it is at this day to be seen, 1591," thus determining the date of his 
clever Account. 

He was contemporary with Rees Meyrick, and also with Sir Edward Strad- 
ling, another historian of the Norman conquest of Glamorgan. Lewys Dwnn, 
in his "Heraldic Visitation of Wales and the Marches, temp. Eliz." enumerates 
the three, as eminent authors on Welsh History ; and, with his characteristic 
zeal, invokes the ALMIGHTY'S blessing on them, for their kind hospitality to him ; 
and for the great information he derived from them. Sir Samuel R. Meyrick 
has prepared Dwnn's important work for publication, and it will shortly ap- 
pear. It is a source of peculiar gratification that it is in such able hands. 

Sir Thomas Phillips, Bart, of Middle Hill, zealously anxious for the pre- 
servation of Rees Meyrick's History from final destruction, has liberally pub- 
lished, or rather printed at his private press, a limited number of copies of 
it, (from the only remaining MS.) for distribution among his friends ; a 
patriotic course, which, had it been heretofore adopted by others, would have 
preserved from destruction many ancient and valuable works on Welsh liter- 
ature, that are now irretrievably lost. 

From the close scrutiny of evidences enjoined in the text, it should seem 
that Morgan Mwynfawr's Institution involved, not only Juries of accusation 
and inquisition, but also a juridical principle, as described by Sir E. Mansel, 
" much after the nature of Juries that are now in the Courts" of Law. 

1 The peculiar phrase "By Wood, Field, and Mountain, (Coed, Maes, a 
Mynydd) an expression rather of denial or vehement assertion, than of general 
affirmation, is still used in the Vale of Glamorgan and Gwent ; where they 
say " Fe wadwys, neu haerwys Goed, Maes, a Mynydd." (He denied, or 
vehemently asserted, by Wood, Field, and Mountain.) In some respects it 
seems equivalent to the Roman Catholic supplication "By Belly Book, and 


injustice he had committed : hut, upon doing this, he became re- 
admitted to his national rights, under the decision of wise and 
pious counsellors. 

He erected a Court at Margam, a place which he raised to a 
Bishoprick ; which retained that distinction during the lives of five 
bishops ; l when it became united to Llandaff. Morgan, 2 when 

Candle. It is evidently a Druidic idiom ; but its origin is too much involved 
in the obscurity of obsolete rites, to be now satisfactorily explained. The fol- 
lowing ancient triad (the 73rd of "Trioedd Braint a Defod," or The 
Triads of Prerogatives and Rites 9 unpublished) may however impart some light: 

" Tair Gosteg Gyffredin y sydd, a pha bynag ai rybydd, ai haer, ai gwaedd. 
ai gwad. a rodder bydded wrth bob un o'r tair a dan rybydd undydd a 
blwyddyn sef ydynt, Maes Arglwydd Cyrch golychwyd a gorsedd 

The three usual expressions in commanding silence ; and whether it be for 
warning, positive assertion, proclamation, or denial, every such occasion 
must be announced by each of these three modes ; under a year and a day's 
notice. The said terms are ; the Lord's Champain, the established Place 
of Worship, and the Supreme Bardic Chair. 

1 The following list of "Bishops of Glamorgan, alias Kenffig," extracted 
from lolo Morgan wg's papers, may possibly include the five alluded to 
in the text : 

"1. M organ, the son of Adras, Bishop and King. 2. Ystyphan. 3. Cattwg. 
4. lago. 5. Cawan. 6. Tyfodwg. 7. Cyfelach. 8. Mabon." (See Lib. Land. p. 
625.) But it does not appear that they ever ranked higher than Chorepiscopi ; 
if all of them even attained that dignity. Margam, (originally Morgan, see 
Williams' s Monm. p. 104) as well as Glamorgan, is said, and with apparent 
reason, to have derived its name from Morgan Mwynfawr ; and the designa- 
tion City, conferred on all Sees of bishops, is applied to it by former writers. In 
one of the Prefaces to " CYFRINACH Y BEIRDD," a work of surpassing erudi- 
tion on Welsh Prosody, the compilation of that treatise, from old authors, is 
thus noticed : " Ag Edward Dafydd o Ddinas Margam ym Morgan wg ai 
trefhodd." (And Edward Dafydd of the City of Margam, hi Glamorgan, 
arranged it.) See " Cyfrinach y Beirdd" second Preface. 

2 The outrage recorded of him in the Liber Landavensis, p. 396, may have 
been an instance of the impetuosities here referred to. This outrage is also 
laid to his charge under the name of Morcant, in Nicholl's Abbots of Llantwit. 
Sir Henry Spelman places an assembly held just previously at the church of 
St. Iltutus, in the year 560. 

There is an old genealogy of the Princes of Siluria, called " The Coychurch 
MS." which is not now available ; but a translated copy of it, among other 
extensive and important contributions, was transmitted, by Mr. Edward 
Williams, to Mr. David Willia'ms, for his History of Monmouthshire, and pub- 
lished in that work, in detached portions. This MS. appears to have been 
mostly compiled from the sources that furnished the basis of the True- 


young, was of a wild and impetuous disposition ; but he subse- 

man MS.; (that of the text) for numerous passages occur in both, that 
correspond, verbatim, in expression. But, notwithstanding such close 
coincidences, these records present some varieties and discrepancies of narrative 
that seem, on the contrary, to indicate some distinct authorities. The Coy- 
church Genealogy, in some instances, enumerates princes that are not noticed 
in the Trueman MS.; while the latter, again, in other places, supplies the 
omissions of the former. But, although discordances of this nature tend 
momentarily to impede the progress of investigation, still, by carefully col- 
lating various genealogies, pedigrees, and other testimonies, a satisfactory 
course of succession, in the lineage under consideration, may be deduced, that 
would eventually reconcile the apparent incongruities of abstract accounts. 
In any attempt to trace the footsteps of Truth, through the ancient scenes of 
Cambrian events, the Liber Landavensis becomes a prominent auxiliary ; for, 
although that work is much interwoven with legend and superstition, it is 
still well sustained by other sources of acknowledged authenticity, as well as 
by tradition and local remains, in most of the historical portions of its contents. 
It appears, from Trioedd Ach a Bonedd, Braint a Defod, &c. unpublished, 
(the Triads of Pedigree and Ancestry, of Prerogatives and Usages, &c.) 
that it was incumbent on princes, chieftains, and other persons of distinction, 
to keep one domestic Herald-Bard at least, (Arwyddfard) whose office, among 
other obligations, enjoined the duties of preserving and continuing family 
pedigrees, and recording historical events. The appointment, being one of con- 
siderable emolument, privilege, and dignity, was highly appreciated ; but 
such was its responsibility, that any dereliction of duty, either by neglect or 
falsification, subjected the delinquent to degradation. The course of events, 
however, frequently imparted conflicting features to the records thus transmit- 
ted ; for the very fulfilment of one of the principal obligations, that of record- 
ing the regular succession of princely families, became the source of inconsistent 
accounts. By the law of Gavelkind, so prevalent among the Britons, not 
only were extensive properties and patrimonies (occasionally re-accumulated 
by default of issue in different branches) liable to various distributions, but 
even regal authority became divisible. In early ages, different districts were 
consigned, by paramount sovereigns, to the government of adventurous chiefs, 
upon the sole tenure of expelling invaders ; but, in most instances, such ter- 
ritories, however conspicuous in history, for short intervals, became eventu- 
ally merged again in the primary state, until re-granted, either from similar 
motives of safety, or as settlements, in appanage, for younger sons, as they 
successively attained maturity. Siluria presents ample instances of such sub- 
divisions and re-unions ; for though originally but a principality of no great 
extent, at its utmost limits, it contained, at various periods, the minor domini- 
ons of Gwent, Morganwg, Bheged, Glywyssyg, Garth Mathrin, Erging, 
Fferyllwg, and even still more insignificant territories. These, however, do 
not all appear to have been separate governments at the same time. While 
the paternal prince governed the general state in hereditary descent, it was 
usual for his heir, on becoming of age, to assume the rule of some constituent 
district ; and even a second or third son had another included territory simi- 
larly allotted to him. At the decease of the parent, his plenary authority 


quently adopted a better course, and, repenting of his irrationality 
and error, became the best king that ever lived. 

does not always appear to have devolved on the heir, who, from want of energy, 
or some other cause, still continued in his first settlement ; among the reguli 
of which his Bard had duly enrolled his name ; while a more popular rela- 
tion, or more powerful chieftain, seized the hereditary sceptre, and became 
recorded, hy his historian, as the consecutive prince. But in case of restora- 
tion (and in general legitimacy prevailed ultimately) the bard of the rightful 
heir, from a laudable sense of justice, recorded his prince in immediate succes- 
sion after the father : and thus it is that we find, in separate accounts, two 
different persons named as sovereigns of the same country, at the same time. 

The foregoing observations will be found applicable to the princes that 
claim notice in the present stage of this genealogy ; especially as the identity 
of some of them with similar names that appear on very ancient monuments, 
at Llantwit Major, is a consideration of peculiar interest ; and, as such, re- 
quires cautious investigation. 

These monuments are thus described by Edward Williams, (priority being 
here given to the most ancient)and the account given by him, bespeaks judi- 
cious zeal, and extraordinary perseverance. 

" About forty years ago, a very old man, named Richard Punter, lived at 
Llanmaes juxta Lantwit : and, though only a shoemaker, was a more intel- 
ligent person than most of his class. He had read history more than many ; 
was something of an antiquary ; and had stored his memory with a number 
of interesting popular traditions. I was then about twelve or fourteen years 
of age, [the time here alluded to, must have been circ. ann. 1758] and, like 
him, fond of history and antiquities. He, one day, shewed me a spot on the 
east side of the porch of the old church, at Lantwit, where, he said, a large 
monumental stone lay buried in the ground, with an inscription on it, to the 
memory of two kings. The tradition of the accident that buried it, he gave 
as follows : 

'Long before the memory of the oldest persons that ever he knew, (and he 
was then about eighty,) for their knowledge of it was only traditional, there 
was a young man at Lantwit, commonly called Will the Giant. He, at seven- 
teen years of age, was seven feet seven inches high ; but, as is usually the 
case in premature or preternatural growth, he fell into a decline, of which at 
that age he died. He had expressed a wish to be buried near the monumental 
stone which stood near the porch ; his wish was complied with, and the grave 
was dug, necessarily much larger and longer than usual ; so that one end of 
it extended to the foot of the stone that was fixed in the ground. Just as the 
corpse had been laid in, the stone gave way, and fell into the grave, filling it 
up nearly. Some had very narrow escapes for their lives; the stone 
was so large as not to be easily removed, it was left there, and covered over 
with earth. After I had heard this traditional account, I had a great desire 
to dig for this stone, and many times endeavoured to engage the attention of 
several, and their assistance ; but my idea was always treated with ridicule. 

In the summer of 1789, I employed a great part of one evening in dig- 
ging in search of this stone, and found it. I then cleared away alt the earth 

3 A 


2. Einydd, the son of Morgan Mwynfawr, succeeded, and 

about it, and, having obtained assistance, got it out of the ground ; and on it 
we found the following inscription.' (See below.) 

" It lay on the ground, where it had been raised out of the grave, till Au- 
gust 28th, 1793, when I procured assistance to erect it against the east side of 
the porch, where it now stands. It must have been buried in the ground be- 
fore the continuator of Camden copied the inscriptions on Iltutus, &c. other- 
wise he would certainly have copied this also. 

" The additions to Camden were made, for Wales, by Mr. Edward Llwyd, 
keeper of the Ashmolean Library, Oxford, a gentleman of the most indefatiga- 
ble attention in ancient as well as natural history. (He died in 1709.) 

" The dimensions of this stone are, 9 feet high, 28 inches wide at bot- 
tom, 19 inches wide at top, and 141 inches thick. It is a silicious freestone, 
of the same kind as that found in the parishes of Coychurch, Coyty, &c. in 
this county ; and is of a durable nature. The workmanship is sufficiently 
rude, but, at the same time, appears to be in some degree an imitation of the 
Roman taste of that age. The letters are promiscuously Roman and Etrus- 
can. The history here given of this monument affords a remarkable instance 
of the fidelity of popular tradition." 

Entertaining some doubts as to the entire import of the inscription, I sought 
the valuable assistance of my worthy friend, the Rev. Thomas Price, (Carn- 
huanawc) and he kindly furnished me with the following reading and expla- 
nation of it. 

"The inscription on Samson's Cross I read as follows, 

in nomine di summi incipit crux salvatoris quae 
preparauit samsoni apati pro anima sua et 
pro anima iuthahelo rex et artmali tecani t 
Which in more grammatical Latin would be thus, 

In nomine Dei Summi incipit crux Salvatoris quam 
praeparavit Samson Abbas pro anima sua et pro 
anima luthaheli Regis et Artmali Decani t 

In the name of God Most High, here begins the Cross of the Saviour, 
which Samson the Abbot prepared for his own soul and 
the soul of King Ithael and of Artmal the Dean, f 

The first of the above names, I am satisfied, is that of St. Samson, who 
was Bishop of Dole, in Brittany, in the sixth century ; and also Abbot of 
Lantwit. The next corresponds with that of luthael king of Brittany, the 
contemporary and patron of Samson, sometimes written ludual. The last 
name, Artmal, I am not able to identify, but think it possible that he, also, 
may have been of Dole. What appears as an m in the last word, I take to 
be ni joined at the top, like the in on Rhys's Cross." 

My father (Edward Williams) has left behind him several faithful copies 
of this inscription, with attached readings, in the present [alphabet ; but I 
have not been able to discover a translation by him ; although, from his cor- 
respondence, I find that he has given it both in English and Welsh. 




was an excellent sovereign. He gave much wealth to the 

In any attempt to ascertain the persons really commemorated by the 
Lantwit monuments, the following lists of princes, for several generations, 
commencing with Morgan Mwynfawr, may render assistance. The names 
given in Italics, correspond with those inscribed, according to my conclusion, 
after careful consideration. (See Frontispiece.) 


1. Morgan Mwynfawr. 1. Morgan Morganwg (Mwynfawr) 

2. Einydd, the son of Morgan. 2. Ithel, the son of Morgan. 

3. Rhys, the son of Einydd. 3. Einydd, the son of Morgan. 

4. Arthfael, the son of Rhys. 4. Rhys 

5. Meyyrg, the son of Arthfael. 5. Hywel, the son of Rhys. 

6. Brochfael, the son of Meyryg. 6. Arthfael, the son of Rhys. 

7. Gweirydd, the son of Brochfael. 7. Brochmael, the son of Meiric. 

8. Arthfael the 2nd, the son of Gweirydd. 8. Meiric, the son of Arthfael. 

9. Rhys, the son of Arthfael. 9. Gwynnydd, or Gweirydd, the son of Broch- 
10. Hywel, the son of Rhys. 10. Arthfael, the son of Gweirydd. [mael. 

11. Rhys, the son of Arthfael. 

12. Hywel, the son of Rhys. 

Both the above lists commence and terminate with the same princes ; but 
the first contains ten generations and successions ; while the other has ten 
generations and twelve successions, (brothers following each other in two dis- 
tinct instances ;) cases that constitute the sole difference ; for the misplacing 
of Brochmael before his father Meiric is too palpable an error to require ex- 
planation. It is observable, however, that the two princes omitted in the 
Trueman list were elder brothers ; and, consequently, the first, in probability, 
to obtain separate territories ; an inference that is borne out by the testi- 
monies to be hereafter adduced. 

It has been already perceived that I differ with Mr. Price, as to the persons 
really commemorated on this monument. 

The inscription on this stone, however, is evidently to the memory of some 
Ithael, and Arthfael, names rather of common recurrence in Silurian genealo- 
gies ; and, it would seem, not rare in Armorica, at early periods. It also express- 
ly states that the stone was erected by Samson, who, at one period, was Arch- 
bishop of Dole in Brittany, (Stillingfleet's Orig. Brit. pp. 204, 330, &c.) but 
at another, he appears to have been Abbot of Lantwit : (Rev. D. Nicholl's Ab- 
bots of Lantwit, in Williams's Monm.) he is, however, stated to have died 
about 570, whence it is certain, that the persons thus recorded by him to 
posterity, must have been prior to that period. 

Whether this prelate was a native of Armorica or Siluria, for authorities 
are not altogether concurrent on the point, it is quite authentic that he was 
highly patronised by a prince of Brittany, variously named Juthail, Judhual, 
Juddail, &c. But had he raised a monument to that sovereign, it would have 
been, we may reasonably suppose, at Dole rather than at Lantwit. In fur- 
therance, however, of Mr. Price's hypothesis, which is by no means destitute 
of plausibility, it is but fair to state, that Iltutus's monument appears also to 
have been erected by Samson ; and that another equally ancient monument at 
Llangrallo, (the church of Crallo, in English, Coychurch) still bears faintly 
his name on it, although the inscription is otherwise obliterated by time. The 
latter monument is, in all probability, the venerable gravestone of Crallo, Iltu- 
tus's nephew, both of whom were Armoricans ; but, having spent the greater 


churches; but did not live long. He caused the churches of 

part of their lives in this country, we may conclude that they died here, and 
were buried at the churches dedicated to them ; which will account for the 
erection of their monuments at those places. 

The identity of Ithael, otherwise Ithel, the son of Morgan the Courteous, 

with the " iuthahelo" of the stone, comes now under consideration. The 

immediate ancestors of this prince, (Morgan, Adras, Athrwys, Meyryg, 
and Tewdric) were munificent benefactors to the primitive see of Llandaff ; 
(Lib. Land.) and they are mentioned in Nicholl's Abbots of Lantwit as con- 
siderable benefactors, under the names Morcant, Teudric, Mourice, 8$c. to 
that church also, where the ancient princes of the country were generally 
buried ; their chief residence being at Boverton in the same parish : and, 
were the vestiges of all the very old Lantwit churches closely examined, (the 
sites of seven separate ones being traditionally pointed out) it is probable that 
many other monuments might be discovered, inscribed to some of the above, 
as well as other princes ; although several are stated to have been wantonly 
destroyed in the outrageous zeal of the reformation. 

But it might be urged, in objection, that Ithael is not even mentioned in 
the genealogy of the text : granted ; yet, in the succeeding section, (Kings 
of Glywysyg) he is not merely recorded as the son of Morgan, and a Prince of 
Glywysyg, but also as a great benefactor to the church. 

In the Liber Landavensis, (pp. 440, 446, 448, &c.) he is frequently men- 
tioned as " King Ithael the son of Morgan," and " Ithael the son of Morgan 
King of Glewissig ;" and, in each instance, as a great benefactor to the church. 
Under all these circumstances, it seems to me conclusive that, " King Ithael 
the son of Morgan" is the "iuthahelo" of the stone. 

Edward Williams, in his remarks on this sovereign, in the Coy church 
Genealogy, says, 4 ' I know not whether Judhul, who is twice mentioned in 
the Account of Lantwit, (Nicholl's) be the same with this Ithel, Ithail, and 
Iuthahelo of the inscription. The time wherein this Ithel lived exactly co- 
incides with that of Samson, who died about 570." 

That Arthfael, the great grandson of Morgan, corresponds with the 
" artmali " of the inscription, is not so evident as the preceding case of iden- 
tity ; but, that the latter name was Arthfael in Welsh is a point that can ad- 
mit of little, if any, doubt. The omission of the appellation " rex" to this 
name, although applied immediately before to Ithael, rather perplexes in- 
quiry. But it may be observed here, that although the order of ArthfaePs 
succession seems to indicate a latter period than that of Samson, still it does 
not exclude him from the pale of possibility, nor even of some probability, 
considering that the successive casualties of the times might have brought him 
young to the throne. 

The association of a King with a Dean, on the same monument, produces 
a rather unfavourable impression ; nor is the effect at all neutralized by the 
fact that the name of the person (Samson) who erected and consecrated the 
stone, is also engraved thereon, for s.uch dedicatory associations have been 
usual at all times. 


Teilo, 1 Cadocus, 2 and Iltutus 3 to be embellished, and built the 
church of Llaneinydd, called now St. Nicholas. 4 

3. Rhys, 5 the son of Einydd, was a brave prince, who drove away 

In noticing King Arthfael of the Coy church Genealogy, Edward Williams 
says, " He seems to be the Artimalus of the above inscription." 

Adhering scrupulously to the appearance presented, Edward Williams could 
make nothing but " tegam" of the last word on the stone, when first taken 
out of the ground ; but he has marked the g and m of that word as im- 
perfect letters. Considering these defects, Mr. Price's reading, " tecani" is 
by no means a forced one. But, after all, it is possible enough that the final 
word was, originally, neither " tegam" nor " tecani" a suggestion that may 
induce a closer examination, and thus tend to an indisputable conclusion. 

1 Llandaff. 2 Llancarvan. 

3 Llantwit Major probably ; although some MSS. mention Llantwit 
juxta Neath. 

* St. Nicholas is a village finely situated, a few miles distant from the Severn 
sea, about mid- way between Cardiff and Cowbridge. Whatever associations 
of Einydd might formerly have existed in this locality, the name is connected 
now, with neither wood, field, nor stream there. 

I inquired of the Rev. William Bruce, the present incumbent, and a gen- 
tleman well disposed to promote literary and antiquarian research, but he 
knew of no tradition remaining there respecting this prince. 

5 This is the sovereign to whose memory the monumental cross delineated 
in the frontispiece, appears to have been erected by his son Howel, who, al- 
though not included in this genealogy, is enrolled immediately after his father, 
who follows Einydd, in the Coychurch MS. This Howel, it may be inferred, 
was one of the sub-reguli of Glamorgan, at one time ; a circumstance that 
may account for his omission, in hereditary succession, in some accounts. In 
noticing this person, Edward Williams says ; " He is probably the same 
with the Howel mentioned in the Account of Lantwit. Howel is the name 
also of a prince on an ancient cross there," 

Rhys and Howel (father and son) occur again, after the intervention of 
five generations, in this account ; but from the close similarity of the letters 
on this and the other monuments just noticed, as well as some other coinci- 
dent features, characteristics of the same age are sufficiently presented, to 
preclude the latter Rhys and Howel from any association here. 

The history of the restoration of this monument is also given thus by 
Edward Williams : 

"About the year 1730, as I am informed, Mr. Thomas Morgan, a school- 
master at Lantwit, found an ancient cross of the same age and style with that 
of Iltutus, in an old ruinous place, where tradition says, a church formerly 
stood. This ancient cross Mr. Thomas Morgan placed on the ground before 
the church door, expressing a desire to be buried under it ; and his wish, I 
am told, was complied with." 

He then gives a copy of the inscription ; adhering, as usual, with the 
greatest fidelity to the forms of the characters on the stone, regardless of any 


the Saxons from Wales. He built a church called Peterston- 
super-Ely. 1 

4. Arthfael, the son of Rhys, was a bold king; but he was 
killed in fighting with the Saxons, near the church of Roath, 2 where 
he was buried : his men, however, vanquished the enemy. 

5. Meyryg, the son of Arthfael, was a good king, who attained 
superiority in all laudable pursuits. He kept off his enemies from 
the country, by force of arms, and repressed crimes through the 
efficacy of the laws of Morgan Mwynfawr : thus by his vigorous 
and benign government, his name has become proverbially dis- 
tinguished to this very day, in the current adage " The name of 
Meyrick is a great name? 2 * He lived mostly at Lantwit Major, 
where he had a mansion. 

manifest error of expression : but he marks some letters as presenting " very 
faint and uncertain" appearances, and gives " confused dots" where portions 
of the inscription appear evidently " defaced and worn out." 

Mr. Price, after perusing Edward Williams's copies and history of the Lant- 
wit inscriptions, and having procured a tracing from the original, has suc- 
ceeded, I am persuaded, in giving the correct reading of it, thus : 

" The inscription on what I have ventured to call Rhys's Cross at Lantwit, 
when perfect, I imagine must have been as follows, the obliterated por- 
tions being given in Italics. 

t in nomine di patris et fiU & speretus santi hanc crucem 
houel iprope^rabit pro anima res padres e j us 

Which, in grammatical Latin, would be thus, 

t In nomine Dei Patris et Filii et Spiritus Sancti ; hanc crucem 
Houel impropetravit pro anima Res, patris ejus. 

t In the name of God the Father and the Son and the Holy Ghost : 
this Cross Howel caused to be made for the soul of Rhys his father. 

You will notice that I have not joined what appears as a t to the word 
houel as I conceive it to be intended for the contraction I ( im) the prefix to 
propetravit, and that by a mistake of the sculptor it was cut in its present 
form, just as the i at the end of Santi was curved, and joined to the h in 
hanc and thus made into a d, and has been mistaken for that letter. The/, in 
ejus, I take to be formed by lengthening the first limb of the u. Propetro is 
a Low-Latin word, and very expressive." 

1 Llanbedr ar Fro ; Peterston-super-Ely, in Glamorganshire. 

2 Rhath ; Roath church is about a mile and a half N. E. by E. of Cardiff. 
It is probable that the Roman station Ratostabius derived its appellation from 
the Cambro- British name (Rhath) of this place, which seems to correspond 
with the locality of that station. 

3 (Enw mawr yw enw Meyryg.) This honourable expression was, accord- 
ing to the Coychurch MS. originally applied to Meyryg ab Tewdric. It will 


6. Brochfael, 1 the son of Meyryg, who succeeded to the throne, 
erected many churches and castles ; and performed other great 
actions, both good and bad. He was the first who built a castle 
at Cardiff, where still existed extensive remains of an ancient 
royal city. 

7. Gweirydd, 2 the son of Brochfael, was a wise, but unfortunate 
king; for diseases and rough ungenial seasons had greatly damaged 
the country ; 3 being the calamitous consequences of wickedness 
that occured in his age; and which emanated from a prevalent 
recourse to depravity, illegality, and impious abominations. He 

be found appropriated again to another Meyryg. It is conclusive, from vari- 
ous concurrent testimonies, that a King Meyryg reigned in Glamorgan about 
this period, which, we may fairly infer, did not extend far into the seventh 
century, but his parentage appears involved in some confusion. In the Liber 
Landavensis he is very often recorded as a great benefactor to the church of 
Llandaff, under the name of Meurig the son of Ithael, the son of Morgan. 
In the Coychurch MS. he is named Meyric the son of Rhys, the son of Ithael. 
(Williams's Monm. p. 106.) It is not improbable that two princes of this 
name governed, in rather close succession, about this period, either as kings 
of Glamorgan, or among its sub-reguli. 

1 It would seem that the Brochfael here mentioned was the first to restore 
Cardiff from its Roman ruins to the rank of a place of populous residence. 
From the memoir of Morgan the son of Howel, or Morgan Hen, the llth 
sovereign of this section ; it would appear that this Brochfael lived rather be- 
yond the year 660, in which Cadwaladr is stated, by Caradoc of Llancarvan, 
to have ascended the throne of Britain. "VVe find a Brochmael ab Meurig 
recorded in the Lib. Land, in the times of several Bishops ; some of which 
lived so long before the others, as to induce a belief that errors must have 
crept somewhere into the statements there respecting him. 

2 Gweirydd, in Nicholl's Abbots of Lantwit Major, is called Guedguerius. 
In many MSS. he is named Quedquerius. 

3 Edward Williams, in noticing Gweirydd, (Williams's Monm. Ap. 68.) says 
" If other historians mention bad weather and pestilential times in those ages, 
the dates may thence be tolerably ascertained." The suggestion of the above 
judicious note tends to the attainment of the anticipated desideratum ; for we 
find in Caradoc of Lancarvan' s Chronicle of the Princes, (Myv. Arch. p. 468) 
that the pestilence called "Y Fall felen," or The Yellow Putridity, made its 
appearance in A. D. 674 in this Island, causing great mortality and famine 
for eleven years ; and that, in consequence, " Cadwaladr, together with many 
of the principal families of the Britons, went over to Letavia or Armorica." 
By carefully comparing various events, as related by different historians, and 
computing upon the average duration of reigns, it will be found that Gweir- 
ydd and Cadwaladr were contemporaries. The former probably commenced 
his reign somewhere between 670 and 680. 


built the church of Llanweirydd, which is called now, Y 

[The Fortifications,'] where he had a mansion, although he held 

his court at Cardiff. 

1 Caerau is the Welsh term for fortifications. The ancient fortifications at 
Caerau are of Roman formation ; consequently the locality must have borne 
that designation long before a Christian church was built there by this prince, 
and called Llanweirydd, after his own name. It is probable that this latter 
ecclesiastical name never became generally acknowledged, for we find the 
place noticed in history only by its former name, Caerau^ which it still re- 
tains. Many places in Glamorgan, and throughout the primitive Diocese of the 
venerable Dyfrig, (St. Dubricius) present instances of altered names ; such 
as Senghenydd, changed to Caerffili, (St. Cenydd and his son Ffili, from whom 
these names originated, lived in the sixth century) Llanufelwyn to Sant 
lorys, or St. George's ; (Ufelwyn, or the Sacred spark, was Ffili's brother.) 
Llangawrdaf to Llantrisaint ; Llanwerydd to San-Dunwyd, or, St.Donat's; 
Aberbernant, to Fonmon, or, Faulmont, according to some MSS. ; Llanmi- 
hangel y Twyn, to Flemingston ; Llaneinydd, to St. Nicholas', &c. (For 
several of these, see My v. Arch. II. pp.525 6. From the very considerable 
number of ancient British names of places, (now either extinct, or altered 
into other designations, consequent on the settlement of Normans, Flemings, 
&c. in different parts of this district,) which we find recorded in the Lib. 
Land, it is manifest that the above constitute but a small portion of the 
changes of this sort that progressively took place. 

An extraordinary instance of longevity is connected with this place, 
(Caerau.) On the further side of a dingle, immediately to the east of Caerau 
church, appear some vestiges of a house, garden, and orchard, where, local 
tradition still says, an " Old Man" named William Edwards, lived to an 
extraordinary extension of human existence ; having witnessed the entire du- 
ration of the sixteenth century, and nearly seventy years of the seventeenth. 
The site of his residence is still called by the surrounding natives, " Ty yr 
Hen Ddyn" or the " Old Man's House" Many years ago, a tombstone, in- 
scribed to his memory, was to be seen in this church, under the south win- 
dow. Edward Williams had frequently noticed it ; and at one time he took 
a careful fac-simile of its form and inscription ; of both which the confronting 
delineation is a faithful copy, so far as typographical arrangements would ad- 
mit. Soon after this fac-simile was taken, the stone was culpably removed 
by the Parish Clerk, and placed, inscription downwards, as an hearth- 
stone before his own fire-place : (Malkin's Scenery of South Wales, vol II. 
p. 548.) and when, some years ago, I went there to ascertain its fate, I was 
informed by an old man who resided close to the Clerk's house, that, about 
six months previously, it had been cleared out, having become quite broken to 
pieces, and mostly pulverised. This is one of the many glaring instances of 
neglected duty on the part of parochial authorities, by which our churches 
have been successively despoiled of the venerable remains of antiquity : and 
justice demands that the officiating ministers of this place should doubly par- 
take of the censure so undeniably incurred ; for they could plead neither 



8. Arthfael the second, the son of Grweirydd, was more prospe- 
rous ; for he expelled the Saxons, denied them contribution, and 
vanquished them in battle. 

9. Rhys, the son of Arthfael, built many strong castles, and con- 
structed a considerable number of ships. He enacted a law that 

nonattendance, nor want of education, to palliate, not only their total want 
of taste, but also their disregard of kindred associations and the sanctuary 
of the grave. 

The Tombstone and its Inscription. 






O Happy Change 



& Ever Blest 





When Griefe & Pain is 



Changed To Eest. 

















1669 AGED 83. 














9 3 tiL \3L\j ^?fj 3 H JJ 3 ^n SIHJJ 

But a much more extraordinary instance of longevity is recorded in an old 
parish register of Lanmaes juxta Lantwit Major, where the following entry 
appears ; 

" Ivan Yorath buried a saterdaye the xvn daye of July anno doni 1621 
et anno Regni regis vicesimo primo, annoq setatis circa 180. he was a 
soldier in the fighte of Boswoorthe and lived at Lantwitt major, and he lived 
muche by fishing." 

There are other very remarkable ages recorded in this register of Lanmaes ; 
but Ivan Yorath' s, being the greatest, as well as the best supported by cir- 
cumstances, is the only one selected here. (See Malkin's Scenery of South 
Wales, vol. II. p. 545. for numerous instances of longevity, supplied, 
among other extensive contributions to that interesting work, by Edward 

3 B 


every landed proprietor in the vale, should sow half of it in corn ; 
that every such owner in the hills, should similarly appropriate a 
fourth part of it ; and that all lands that were neither corn nor hay 
ground, nor yet depastured by live stock, should revert to the king 
at the expiration of a year and a day after legal claim ; unless 
such land should be deemed legal woodland or forest-land. This 
enactment caused ample abundance of provision for man and beast 
in the country, until it became the resort of persons from all parts of 
Wales, as a chosen place of residence ; and so very populous and 
powerful, that Glamorgan acquired the appellation of " Queen of 
countries," from its fruitfulness and numerous inhabitants. 

10. Howel, the son of Rhys, made war on the lords of 
the country of Brychan, 1 for the districts of Ystrad-Yw 2 and 

Iran Yorath's extraordinary duration of life seems to be satisfactorily sus- 
tained by the Register ; where his service in the Battle of Bosworth ap- 
pears to have been carefully recorded, in corroboration of his great age ; as 
if from a misgiving that the reality of so extreme an extension of human exis- 
tence would be held, by futurity, in great doubt, unless convincingly attested. 
From the cautious expression about (circa 180^ prefixed to his age, its dura- 
tion was probably either deduced from data supplied at different times by 
himself, or from the oral transmission of his kindred, in succession ; for the 
time of his birth must have become a circumstance of tradition when his 
singularly protracted locomotion on earth terminated. 

The battle of Bosworth, in which the register states that he fought, took 
place in 1483, 1 38 years before his decease : now, supposing that he was 
only 32 years old then, he must have been 170, at least, at his death ; but 
if 42, (by no means an improbable supposition) the record of his age has been 
correctly given. In fact, the statement of the register has altogether an air of 
authenticity, and affords, perhaps, a better corroboration of extreme longe- 
vity, that can be adduced in support of any other instance on British record. 

The following synoptical statement may not be deemed irrelevant. 

Ivan Yorath died in 1621, aged 180, hence he was born in 1441. 

Old Parr died in 1635, aged 152, and, therefore, was born in 1483. 

William Edwards died in 1668, aged 168, therefore he was born in 1500. 
Henry Jenkins died in 1670, aged 169, consequently he was born in 1501. 

It is remarkable that these four persons were born before the introduction 
of parish registers, which were first instituted by the unfortunate Thomas 
Cromwell, Earl of Essex, while Vicar General to Henry VIII. in 1535, and 
that they all died after those useful records had become general. 

1 The present county of Brecknock was contained in the country of Bry- 
chan, which, however, included additional districts. 

2 YSTRAD Yw appears to have been the ancient name of the country known 
now as the hundred of Crickhowel, in Brecknockshire ; but, in Owen's " Map 
of Wales according to its Ancient Divisions," it is confined too much to the 


Euas, 1 which territories appertained, in justice, to Howel and the 
country of Glamorgan ; but the lords of Brecknock transferred their 
claim in those lands, to Cadell, the king of South Wales ; so that 
Howel was forced to relinquish his right to them, and to fix the 
boundary of his country at Crickhowel, 2 because it was there that 
the boundary stones were raised, and here it was that he constructed 
a town and castle, calling the place Cerrig Howel ; which town is 
now considered to be in Brecknock. Morgan, the son of Howel, 
succeeded him. 

Morgan, the son of Howel, 3 was a mighty, brave-hearted king ; 
and great, beyond measure, in generosity, justice, and mercy ; for 
which he was designated, a second Arthur. He married Olwen, 4 
the daughter of Ehodri the Great ; and succeeded in his dispute 

northern boundary of that county. Mr. Owen's (Dr. 0. Pughe) map, how- 
ever, is a creditable performance, and useful to the historian. See Price's des- 
cription of this district ; Hanes Cymru, p. 451. 

1 Euas, or Ewyas, an ancient territory, now in Herefordshire, and adjoin- 
ing Ystrad Yw. 

2 CERRIG HOWEL, or, The Stones of Howel, (the name by which CRICKHOWEL, 
in Brecknockshire, is called in Owen's Map of Ancient Divisions, as well as 
by the country generally, in Welsh colloquy,) is a designation that conveys 
its own satisfactory definition, and affords a local corroboration of the man- 
ner in which the territorial contest between Howel and the Lords of Breck- 
nock was then determined ; although that settlement was soon after rescinded. 

3 The parentage of this prince is here erroneously given ; for in the Coy- 
church Genealogy, (Williams's Monm. pp. 704, and Appendix, 69) he suc- 
ceeds Owen, the son of Howel ; and, in an important MS. historical pedigree, 
said to have been transcribed from leuan Deulwyn's book, (see note p. 332) 
he is called Morgan, the son of Owen, the son of Howel, a testimony that is 
confirmed by several other genealogies. Owen, Lord of Glamorgan,, is re- 
corded by Caradoc before Morgan, (Myv. Arch. II. p. 483) although omitted 
here ; but, as his father, Howel, died at a very advanced age, (p. 484) it is pro- 
bable that he survived his son ; who, for some years, might have governed as 
his Regent. However, as he did not, perhaps, exercise power in the due 
order of succession, he was not included, by some historians, among the ruling 
sovereigns. Blegy wryd, Archdeacon of Llandaff, who so efficiently assisted Ho- 
wel theGood in framing hisnewCode of Welsh Laws,(circ. ann. 926)is named, 
by Caradoc. (p. 585) as the son of Owen, and brother of Morgan, King of Gla- 
morgan. Another brother Idwallon is also similarly described, (p. 494.) 
In the Liber Landavensis, Morgan the Aged is mentioned as the son of Owen. 
The error just committed, as to Morgan's parentage, is, it will be observed, 
almost immediately repeated with respect to that of Blegywryd. 

4 The wife of Morgan is, by historians and genealogists, generally named 
Elen, the daughter of Rhodri the Great. 


with Howel the Good, through the interposition of Edgar, king 
of London, the Bishop of Llandaff, and the Bishop of Saint 
David's. 1 Howel, however, renewed, after that, his claim to those 
territories, [i. e. Ystrad Yw and Ewyas] and war ensued : but 
Blegywryd, the son of Howel, and brother of Morgan, solicited 
again the arbitration of Edgar and the two Bishops, between Mor- 
gan, and Hywel the Good, and obtained it. Edgar selected 
twelve wise-men of the country to adjudicate the case ; in accor- 
dance with the law of Morgan Mwynfawr ; that is, twelve men 
from Deheubarth, the country of Howel, and twelve from Gla- 
morgan, 2 the country of Morgan ; presiding, himself, in council 
at their deliberation. The award, publicly announced, was, that 
Morgan and his country's claim had been fully established in jus- 
tice to Ystrad Yw and Ewyas, which were restored accordingly ; 
excommunication against any who should oppose that decision, 
being simultaneously proclaimed at the altar of Teilo at Llandaff, 
where the record of that righteous decision is still to be seen: and 
thus it was that peace was restored to the country. Morgan had 
a palace at Cardiff, where formerly stood the court of the Roman 
general, Aulus Didius ; 3 but that palace was reduced to heaps of 

1 The arbitration here attributed to Edgar, between Ilowel the Good and 
Morgan the Aged, involves a palpable anachronism ; for Edgar was a mere 
child when Howel died, in 948. See Lib. Land. p. 513, where the Editor, 
in pointing out the error, gives an explanatory note. 

But although Howel the Good could not have been concerned in the above 
seizure, it is equally certain that his turbulent son, Owen, committed the 
aggression ; for Caradoc, together with other concurrent authorities, express- 
ly attributes the wrong to him in the year 958 ; Myv. Arch. II. p. 490) and, 
as expressed in the note just alluded to, " The arbitration made by Edgar 
was, most probably, one of his first acts, after he commenced his reign, in the 
year 959." The expression " er yn oes oesoedd" (through all ages) used by 
Caradoc to characterise the right of the princes of Glamorgan to the unjustly 
seized territories, argues great antiquity of claim. 

2 Here Morgan wg, or Glamorgan, is correctly mentioned as a dominion 
quite distinct from that of Deheubarth, or South Wales. 

'Opinions are divided with regard to the etymology of Caerdydd, Anglice 
Cardiff. Our text here, and, I think, justly, derives the Welsh name from 
Didius (Aulus Didius) the Roman general, who commanded in Britain from 
A. D. 53, to about 57 ; who was strenuously opposed by the Silures ; and 
who, according to this genealogy, which is supported by other Welsh records, 
as well as by strong probability, built a fortress on the Taff, where, from its 
contiguity to the sea, he would have been much less exposed to the onsets of 
that warlike people, than had he selected a more inland position. However 


ruins by the Saxons, in the time of Cadwalacler the Blessed. He 
had, also, a royal residence at Margam, and another at Brigan, 1 
where he usually held his national and juridical courts. He lived 
to the age of one hundred and twenty-five years ; 2 being, conse- 
quently, called Morgan the Aged. 

short the occupation of the place might have been, his name, as the founder, 
become, according to frequent usage, attached to it ; Ratostdbius, another local 
designation, evidently formed from the British expression Rhath Taf, (The 
Taff moorland) and Rhath, Anglice Roath, a contiguous parish, still partakes 
of that appellation ; hence we may fairly infer that it was a distinct place 
from Caerdydd. In the adoption of British names, the Romans latinized them 
with increments, such as Cassivellaunus, from Caswallawn, Lucarum and 
Lucarium, from Llychwr ; (implying both a lake and fenny ground,) Ni- 
dum, from Nedd ; &c. On the contrary, the Britons rejected the final syl- 
lable of Latin names and words ; as Iwl, from Julius ; Aleg, from Alectus ; 
Sevyr from Severus ; modd, from modus ; gradd, from gradus ; ysplennydd, 
from splendidus; and Dydd, from Didius, whence, Caer-Dydd, or the 
fortress of Didius. 

Had Caer-Daf (pron. Caer Dav, i. e. the fortress on the Taff) been the 
original appellation, it would, in all probability, have retained that form ; 
and Caerdaff or Cardaff, instead of Cardiff, would have been the English ex- 
pression ; especially as the primitive see, Llandaf, (pron. Llan-Dav, i. e. the 
church on the Taff) Anglice Landaff, in the immediate vicinity, must, by 
retaining, in unaltered purity, its first name, have analogously tended to pre- 
vent any fixed adoption of such deviations as Caerdydd, Caerdyf, and Cardiff, 
from Caerdav, had the latter been the original appellation. It is also pretty 
certain that Caerdydd was, always, the name in colloquial use by the sur- 
rounding country. It is with unfeigned diffidence that I find myself com- 
pelled to differ, in this, as well as in a few other cases, from the recorded 
opinions of far superior scholars ; but my Bardic motto Y GWIR YN ERBYN Y 
BYD (Truth against the World) enjoins the expression of my carefully con- 
sidered and honestly entertained notions on historical subjects, that seem to 
require further illustration. 

1 Breigan, an old mansion in Llansannor parish, Glamorganshire, is now in a 
state of dilapidation ; but vestiges of an ancient castle are still observable 
near it. 

2 Caradoc, having casually noticed the proceedings of this Ruler for a very 
long period, states that he died in 1001, at the extreme age of 329 years, nor 
have we any reason to suspect that duration to have been materially over- 
rated, for we find him in power in A. D. 893, or 108 years before his demise, 
an event that could not have been involved in distant obscurity at the time of 
the historian, who is stated by some writers to have died himself, at an ad- 
vanced age, in 1156 ; his chronicle having, it should seem, been continued by 
a later hand to 1196. This historian's account of the death of the hoary and 
worthy Prince here noticed, concludes thus : " Gwedi gadael ei Fraint yn 
nwylaw ei feibion a'i wyrion, yn hir flynydau cyn ei farw achaws ei henaint 


12. Owen, the son of Morgan the Aged, was involved in war by 
Owen, the son of Howel the Good ; but Edgar marched an army 
against the latter, and compelled him to abide by his and the wise- 
men's decision in favour of Morgan the Great. 1 Owen, the son of 
Howel, was now excommunicated ; but, having made restitution 
to Owen, the son of Morgan, he was absolved. This Owen, the 
son of Morgan, built a church and castle at Ystrad-Owen, 2 where 
he and his wife were buried. 

13. Ithel, the son of Owen, was a very valiant and potent king, 
and lived mostly at his new summer-house, called Ton Ithel 
Ddu. 3 He fortified Cardiff castle, where he held his national and 
juridical courts. He was called, Ithel Ddu, (Ithel the Dark) 
from his very black hair and beard. 

14. Gwrgan, the son of Ithel, was a generous king, who restored, 
in full efficacy, the laws of Morgan Mwynfawr, and Rhys, the son 
of Arthfael, and the country flourished greatly under his govern- 
ment. He was an eminent bard, and framed many excellent laws 
and institutes for that order, which are to be seen in books to this 
very day. He gave the plain called Gwrgan's Long-meadow, 4 in 

ac anallu ;" i. e. having, for long years before he died, resigned his sovereignty 
to his Sons and Grandsons, on account of his great age and decrepitude. 

Placing the death of Morgan Mwynfawr in A. D. 560, we have an inter- 
vening period of 333 years from that time to 893, the year in which Caradoc 
first refers to Morgan the Aged, as excercising sovereign authority : but 
during that long space of time, we find in the text only nine successions ; 
giving thereby the improbable average of 37 years to each reign. The Coy- 
church authority, corroborated by leuan Deulwyn's pedigree, (see Appendix) 
gives, however, 12 years reign within that period ; thus reducing the average 
to the admissible extent of 27f years. 

1 It was at this time that the arbitration of Edgar appears actually to have 
taken place. 

2 Ystrad Owen ; a village near Cowhridge. There is a large tumulus 
within the churchyard of this place, which, probably, was raised, in comme- 
moration, over the grave of Owen and his wife. 

3 This place, the name of which has been contracted to Ton Du is situ- 
ated in the parish of Llangynwyd, about five miles, nearly to the north of 
Bridgend. It is a respectable old residence, and still inhabited. Ithel died in 
994. (Myv. Arch. II. p. 500.) 

4 This mountain-plain extends nearly westward, for some miles, along the 
confines of Glamorganshire and Brecknockshire ; commencing about six miles 
from Merthyr Tydfil. In its south-easterly direction it includes a considera- 
ble portion of Aberdare parish ; and it is still, under some modifications, con- 


Glyn-Rhondda, to his poor subjects, and all other Welshmen, in 
perpetuity, for raising corn, and breedimg sheep and cattle ; and 
it was from his name that this place was called Gwrgan's Long- 
meadow. He conferred upon every person in Glamorgan, who did 
not possess land, the privilege of feeding cattle and sheep, and 
erecting houses, as it exists at this day. He was called a second 
Solomon for his knowledge. 

15. lestyn, 1 the son of Gwrgan, succeeded his father; hut he 
was a very wicked, cruel, and merciless king ; incurring the hatred 
of his countrymen and subjects. Great animosity arose between 
him and Rhys, the son of Tewdwr, king of Deheubarth ; and he 

sidered as a free common. Gwrgan is celebrated by Bards and Chroniclers 
as a generous and patriotic prince. He died in 1030. 

1 This untoward but brave prince has, from the period of his existence to 
the present day, been the object of unqualified censure ; nor is it here in- 
tended to shield his grievous faults ; still the charity even of stern justice 
requires that, while his transgressions appear so amply on the records of cen- 
turies, the partially retrieving features of his character, together with the 
rebellion so unjustly charged to his conduct, and the exasperating aggressions 
inflicted, through many reigns, on his paternal dominion, should be considered. 
When the sons of Rhodri, under the new order of government, instituted by 
their father, attained unopposed power, they not only aimed at the extermi- 
nation of Morganwg as an independent state, but also immediately endeavoured 
to accomplish the extirpation of each other's authority, notwithstanding that 
the federal code framed, as if by paternal presentiment, for their regulation, 
so explicitly denned the distinctive rights of each. lestyn, in favourable 
contrast, when debarred, at the death of his father, from his legitimate right 
of immediate succession, created no dangerous commotion in the country, in 
vindication of his just claim ; but, having asserted his hereditary title, sub- 
mitted to his rejection ; although, during the thirteen years of its continuance, 
he was perpetually, and powerfully, in arms in support of his grandson's 
claim to the dominion of Deheubarth. It should here be remarked that les- 
tyn' s temporary exclusion, although unnoticed in this record, is particularly 
and satisfactorily narrated by Caradoc (Myv. Arch. II. pp. 506, 509) and 
others. The omission here may be fairly attibuted to an impression on the 
mind of the author, that the intervening government of Howel, after Gwr- 
gan' s death, could not be considered but either as an usurpation, or a regency, 
while lestyn was exclusively engaged in warlike operations. 

This Prince has been accused of treason and rebellion for his war with Rhys 
ab Tewdwr, Prince of Deheubarth, or South Wales, ; but the charge, upon 
reflection, appears quite unfounded, for Morganwg was at no period included 
in the dominion of Deheubarth, (Han. Cym. p. 450 522. Myv. Arch. II. 
p. 516, &c. &c.) on the contrary, it has been mentioned, by Caradoc and 
other ancient writers, as an independent state, throughout the whole of its 


entered into an unjust war against him ; for which object he engaged 
the mercenary aid of Sir Robert Fitzhamon ; with whom came 
twelve knights, twenty-four esquires, and three thousand men. To 

history. It has, also, by several writers, been identified, although under 
progressively circumscribed limits, as the Essyllwg of remote antiquity ; 
which, on some occasions of imminent danger, gave War-Kings (Catteyrn) 
or Paramount Sovereigns, to the whole British confederation. Caractacus, 
its hereditary Prince, in his celebrated speech before Claudius, urges, at 
that very distant period, his descent from illustrious progenitors, and that he 
was a sovereign of many nations : nor was the rule of that lineage ever re- 
duced to a state of subordination, until the overthrow of lestyn ; wlien it 
passed over to the Norman Lords. 

Rees Meyrick, in his Morgania Archaiographia, written in 1578, says that 
this war " sprang of the unsatiable desire of Rice ap Tewdwr, to Justin's wife, 
and not, for any title of subjection, as some lately by misreport affirmed." 
(p. 7.) Again, "As concerning any title of subjection due upon the Signory 
of Morganwg to Dehybarth, I never sawe authority for the Testimony thereof 
neither yet the matter to be doubted or called into question, untill lately, that 
well learned Master Humphrey Lloyd in his ' Breviary of Bryttaine/ by mis- 
instruction, affirmed, &c." (p. 8.) Futhermore, in discussing the consideration 
that " Morganwg was included in Deheubarth," he convincingly says, ''The 
contrary whereof may appear by the decree made by Edgar, King of England, 
betweene Hywel Dda (sonneof Cadell then Prince of Dehybarth,) and Mor- 
gan Hen, then Lord of Morganwg, for Istrady w and Eus, which is registered in 
Tilyaw his booke at Llandaph, about the year of our Lord 970 ; for if Mor- 
ganwg had been Subject to Dehybarth, in vaine had they then contended 
seeing the question was(as by that Decree may be seene) Whether those two 
countryes were part of Morganwg or Dehybarth?" " Alsoe in Wales are 
reputed five Kingly or Princely generations, which the Bryttans term 'Pump 
brenynllwith Kymry ;' among whom Justyn vap Gwrgan was one in Mor- 
ganwg, an Rhys vap Tewdyr in Dehybarth, &c." (p. 9.) 

Humphrey Llwyd, however, appears merely to have reiterated the charge 
of Giraldus Cambrensis, for he almost literally translates his words. Giral- 
dus's character, as an erudite, Welsh historian, has never been highly appreci- 
ated, even by his warmest friends : but his assertions with regard to the 
pretended subordination and fealty due from Morganwg to Deheubarth, inde- 
pendently of the cogent reasons already adduced, is peculiarly open to a sus- 
picion of biassed perversion, from the circumstance, that he was the Great- 
grandson of Rhys ab Tewdwr, sovereign of the latter principality, who was 
vanquished in his war with lestyn, his independent enemy. The fact that 
Rhys' s own subreguli, Einion and Cedrych, contributed mainly to his over- 
throw, but ill upholds his character as a popular and just prince. It was not, 
however, lestyn's policy to refuse such opportune aid. Giraldus's Grand- 
father married Nest, a daughter of Rhys ab Tewdwr, whom Mr. Yorke 
describes as having been previously " the beautiful mistress of Henry I." 
To this marriage Giraldus owed not only all his Welsh blood, (for his paternal 


his support came, also, Einion, the son of Collwyn, Lord of Dimetia 
and Cardigan, with a thousand men more ; and likewise Cedrych, 
the son of Gwaethvoed, Lord of Cardigan, with an additional 

ancestors were Normans) but also his inveterately unjust hostility to the 
princes of Glamorgan. 

But, independent of any other provocation, the appalling devastations in- 
flicted by the princes of Deheubarth on Glamorgan, from Rhodri's sons to 
Rhys ab Tewdwr, (which, being detailed by credible historians, whether 
Welsh or English, need not be recapitulated here, further than in allusion,) 
present ample causes of justification for lestyn's protective retaliation. 

From several allusions to him in old MSS., lestyn appears to have been .a 
man of learning himself, and a patron of literature. We find it recorded, 
also, by Caradoc, (Myv. Arch. II. p. 522) that, notwithstanding his incessant 
wars, he paid considerable attention to the internal improvements of his 
country, having rebuilt the castles of Kenffig and Boverton, and constructed, 
altogether, the town and castle of Cardiff. 

Some intricacies occur in Caradoc' s account of lestyn and his family, that 
are riot only irreconcilable with probability, but even with possibility, unless 
explained by circumstances upon which he is silent. That prince is said, hi 
A. D. 994, to have married Denis, the daughter of Bleddyn ab Cynfyn, 
prince of Powys. Now Bleddyn did not assume the government of that 
Principality, until 1062 ; and, as he fell in 1072, without any extraordinary 
age being attributed to him, we can scarcely suppose him to have been even 
born at the asserted period of his daughter's marriage ; and, hence, the obser- 
vation that Denis was his daughter, by his first wife, as stated in another 
section of this volume, does not obviate the difficulty. In 1031, Rhydderch, 
the eldest son of lestyn, fell in battle ; and in the same year, Caradoc, another 
son, fell ; but I have never seen this Caradoc included among the different 
names transmitted of Denis's children ; hence the inference that he was a 
natural son is admissible. It is stated in the same year, that lestyn, after 
the death of Denis, the daughter of Bleddyn ab Cynfyn, his first wife, (Myv. 
Arch. II. p. 307) made proposals for a second marriage, which, however, were 
rejected on account of his advanced age. Still we have another Caradoc, the 
son of lestyn, appointed, in 1090, under Fitzhamon's allotments, as regulus 
of the territory between the rivers Neath and Avan. In the previous year, 
lestyn stipulates with Einion ab Collwyn, as one of that chieftain's conditions 
for his aid against Rhys, to give him his daughter in marriage. This stipula- 
tion, although violated by lestyn, was afterwards enforced by Fitzhamon ; 
and several children issued from the union; which could not possibly have 
occurred, had that princess been the daughter of Denis, recorded to have been 
dead sixty years previously. Supposing, however, that Denis was Bleddyn 
ab Cynfyn's eldest sister, (a consideration also that involves some difficulty) 
instead of his daughter, the perplexity with regard to that prince vanishes ; 
and lestyn's second marriage with Angharad, the daughter of Elystan Glod- 
rydd, as stated by most Welsh historians of note, except Caradoc, fully ex- 
plains the other circumstances. 

3 c 


thousand: 1 but after the departure of the Normans, contention 
sprang up between lestyn, Einion, and Cedrych ; whereupon 
the two latter went after the mercenaries, and, having related the 
injustice of lestyn's conduct, invited them back to Glamorgan ; a 
country, they said, that might be easily won from lestyn, who 
was so ill beloved there, that a large portion of the Welsh were 
quite hostile to him. They expatiated, also, on the fertility of 
Glamorgan, being so rich in corn, pasturage, and all produce be- 
neficial to man and beast. Sir Robert and his men heard all this 
gladly ; 2 and returning, expostulated with lestyn on his conduct ; 
but he behaved with great arrogance and scornful pride towards 
them ; so the contention ended in war ; and a severe conflict took 
place adjacent to Cardiff, on the Great Heath, 3 where lestyn was 
vanquished. But the Normans so marshalled their combined army, 
that Cedrych was placed foremost in battle, until more than half 
of his men fell; consequently, Sir Eobert found himself at the 
head of a more numerous force than the remaining troops of Einion, 
Cedrych, and other Cambrian chiefs on their side ; so he got the 
upper hand of the country, and thus became enabled to select as he 
pleased. He, therefore, appropriated to himself and retainers, the 
rich vale ; but the lands allotted to Einion, Cedrych, and their 
adherents, were mostly the hilly districts. The portion Sir Robert 
reserved to himself, consisted of lestyn's rights ; being the Supre- 
macy and Royal Prerogatives of Glamorgan, with the castles, es- 
tates, and just claims appertaining thereto ; that is to say, the 
Castle of Cardiff and its attached lands ; the Castle of Kenffig and 
its estate; the royalties of Tir larll 4 (Earl's Land) and Glyn- 

1 Sir Edward Mansel says, that Cedrych' s contingent amounted to two 
thousand, but states the total of lestyn's own force at only " three hundred 
or a few more, for the lords and knights of his own country had refused him 
much aid." 

2 Rees Meyrick, in exposing the feigned readiness of the Normans to return, 
after the overthrow of Rhys ah Tewdwr, evidently shows that, from the first 
foot they set in the country, they had resolved on its subjugation, and the 
partition of its fertile districts among themselves ; allotting, according to the 
good Welsh adage, "Rhan y gwas o gig y iar," (the menial's share of the 
dainty chicken) to the more treacherous mercenaries, Einion and Cedrych, 
while the pittances doled out to lestyn's sons were still more insignificant. 

3 Mynydd Bychan, or the Great Heath, near Cardiff, wliich, until lately, 
was a large uninclosed common. 

4 This Lordship was, according to several unpublished Welsh records, 
called Tir larll, or Earl's Land, from William, Earl of Gloucester, the third 


Rhondda, with the manor of Cowbridge and its liberties ; also the 
manors of Boverton and Lantwit Major, with their liberties : the 
two latter Manor-towns being appropriated for the corn and dairy 
of the splendid mansion that he had at Boverton, where he usually 
resided and held his courts in summer. 

This Sir Robert, being one day engaged in a hunting party, at 
the town of Boverton, fell from his horse, and fractured his leg. 
The horse having run away, he was thus left, far from his friends, 
without any one to assist him. In a short time he saw a man called 
Qu.? 1 coming that way, being girt with a sword and other wea- 
pons. Sir Robert had seized his lands, and, therefore, expected 
nothing less than death at the hands of this armed man ; who, on 
the contrary, raised him up, and carried him to a little cottage, 
like a hermitage, in the seclusion of a wood, where he set the bone, 
and then sent for his attendants to guard him in security, until his leg 
should become well. On his recovery, Sir Robert wished to bestow 

great gifts on but he would not accept them, saying, " Thou 

didst take away my property, together with the lives of my wife, my 
children, and of most of my relations, and all thy wealth could make 
no recompense to me for them : but know that I would not reta- 
liate on a disabled enemy. Return home in security ; but bear in 
mind, that I and my countrymen want only the power to avenge 
ourselves on all the aliens who have causelessly dispossessed us of 
our property ; and that we never did to thee the least injury. 2 " Sir 

Lord of Glamorgan, from its Norman conquest, who restored the Bardic 
Chair, that' had previously been removed there from Caerlleon upon Usk, but 
which had, in periods of turbulence, quite fallen into disuse. Were such 
proofs here requisite, infinite allusions to this chair could be adduced from 
the Bards, through many centuries. 

1 This contracted form of qucere appears in the Welsh text, without the 
note of interrogation here affixed. The suggested inquiry is evidently directed 
to the omitted name of the personage noticed ; for which, perhaps, from some 
defect of MS. authority, a prior transcriber had only left a blank space. 

2 In whatever point of view, as to historical fact, the apparently romantic 
anecdote here introduced, may be considered, it faithfully depictures the rapid 
results of revolt, in its portraiture of the sad bereavements, destitution, and 
wretched vassalage that immediately befell all grades of lestyn's subjects, 
after his overthrow. While the restless mind of this prince proved inimical 
to public repose, his unrestrained passions naturally created feelings of deep- 
rooted revenge in the breasts of some of his powerful subjects, who, conse- 
quently, swerved from, their fealty to him, in the day of his need. But the 
spirit, whether vindictive or ambitious, that would aim at the total subversion 


Robert returned home very sorrowful, called his knights together, 
and ordered restitution of property to be made to all who had not 
personally engaged in the war against him ; emancipating, like- 
wise, the country from the bondage imposed upon it. From that 
time out, he never enjoyed health ; but died, at last, of insanity 
and raving madness. 1 In his time King Henry I. took to him- 
self Nest, the daughter of Rhys, the son of Tewdwr, as a feigned 
wife, and lived with her at Cardiff Castle ; inhabiting a chamber 
in the Lion's Tower, which kings always occupied when residing in 
that town. 

This king had a son by Nest, called Robert, who was brought 
up with the daughter of Sir Robert, called Mabilia ; and, when 
they became of age, they were married ; and the king created him 
Earl of Gloucester, his wife being Sir Robert^ only child and 
heiress. After his father-in-law's death, this Earl Robert Ibecame 
Prince or Lord of Glamorgan, 2 in right of his wife. He was a most 
redoubtable warrior, being esteemed more valiant than any of his 
contemporaries. He sided with the Empress Matilda against the 
King ; 3 and when that monarch was taken prisoner, he was ex- 
changed for him. Many good laws were enacted hi his time for 
the benefit of the country; their ancient rights were restored 
to the inhabitants of Glamorgan, and extensive lands in the vale 
were inclosed. This Robert, being born a Welshman, was greatly 
beloved throughout the country ; and he repaired much of the in- 
juries that had resulted from the wars of lestyn. He had one son, 
named William, who inherited the Lordship. 

of an old government, rather than the constitutional correction of abuses, will 
ultimately reap of the devastating whirlwind, the sure result of " sowing to 
the tempest." The progressive reforms so indispensably necessary to the in- 
stitutions of any country, should, with a view to permanency, be the fruits of 
time and cool deliberation ; not the crude produce of popular excitement, 
that, like hastily harvested hay, may be accumulated to conflagration. 

Man is capable of acquiring a momentum quite at variance with his own 
reason. Allured by the aspect of a subjacent plain, he may so rapidly rush 
down to it, from his less enviable acclivity, as to acquire an impetuosity far 
beyond his utmost power of restraint ; until, being involuntarily urged on by 
it, he plunges into the torrent of a verging river, and is swept onwards, in the 
wild stream, to destruction. 

1 He was wounded at the seige of Falaise, in Normandy, and died in 1107." 
See Williams's Monm. Ap. p. 76. 

2 For lists of Lord Marchers and Lords of Glamorgan, see Williams's Mon- 
mouthshire, XXXIX. Appendix. 3 King Stephen. 


William, the son of Robert, Lord of Glamorgan and Earl of 
Gloucester, was a very quiet, peaceable chieftain. He had two 
daughters, Amicia and Isabella; the latter of whom married 
John, King of England, fourth son of Henry II. King o London, 
and, in right of his wife, Lord of Glamorgan. Amicia married 
Gilbert Earl of Clare, who, through his wife's claim, was Lord of 
Glamorgan, conjointly with King John. Gilbert and Amicia had 
a son, named Gilbert Earl of Clare and Gloucester, and Lord of 
Glamorgan, conjointly with the King, who, for himself and all suc- 
ceeding monarchs, transferred to him the royal moiety of this pro- 
perty and supremacy ; a proceeding that introduced to the country 
the forms of English laws. This Gilbert married Isabella, the 
daughter of Richard Marshal, Earl of Pembroke ; and they had a 
son, called Richard. 

Richard, Earl of Clare and Gloucester, and Lord of all Glamor- 
gan, was born at Boverton. He was a very heroic man, and con- 
ferred great benefits on the country. He had a son, called Gilbert, 
who succeeded him. 

Gilbert, Earl of Clare and Gloucester, and Lord of Glamorgan, 
had a son named Gilbert. 

Gilbert, Earl of Clare and Gloucester, and Lord of Glamorgan, 
was a very generous man to Glamorgan. He built many houses 
for the poor ; gave them allotments of ground for gardens and 
orchards ; and brought men from Normandy to instruct them in 
agriculture. He had a son, named Gilbert, and a daughter, called 

Gilbert, Earl of Clare and Gloucester, and Lord of Glamorgan, 
was slain in the great battle between Edward II. and his Saxons, 
and Robert Bruce and his Scots ; where thirty thousand Scots be- 
came victorious over a hundred thousand Saxons. , This battle took 
place at Bannock-Kingsborough. Gilbert, not being married, left 
no lineal heir, so that his sister, Eleanor, became possessed of the 
Lordship, and the Earldom of Gloucester, after him. 

Eleanor, sister and heiress of Lord Gilbert, married Hugh.* 

* The Welsh transcript breaks off abruptly here, before the promised con- 







FIRST, after the Britons had regained their crown under the 
protection of Owen Finddu, (the black-lipped) the son of Maxi- 
mus, Sovereign Elect, 3 Glywys, the son of Tegid, the son of Cadell 
the Elder, king of Teyrnllwg, (the Vale Eoyal of Cheshire) ob- 
tained royal sway over the cantred of Wentloog, within the limits 
above specified ; and he called this country Glywysyg, 4 after his 
own name, having the seat of government at Caerlleon upon Usk. 

The second was Gwynlliw the Warrior, who held his court at 
Caerfule, 5 where he built the church of Gwynlliw, as it is called at 

1 Extracted from the Genealogical account of the Ancestors of lestyn ap 
Gwrgan, in a MS. in the possession of Watkin Giles of Langan. (E. W.) 

*Afan Elerch, (written also Eleirch) a river that separates Glamorgan from 
Monmouthshire, is about two miles east of Cardiff. The literal English trans- 
lation of the Welsh name is Swan-river. 

3 The British term Gwledig, which, when attached to proper names, becomes 
Wledig, is a word of difficult translation. It has been variously rendered, 
Patrician, Patriot, Royal, Sovereign, 8$c. probably from the partially differ- 
ent positions of the several persons to whom it is applied in ancient British 
records. It is evidently derived from Gwlad, (Patria.) I have given the 
expression, Sovereign Elect, as, seemingly, the most suitable translation ; 
having observed that some of the persons distinguished by the said term, ap- 
pear to have been raised to Federal Supremacy, by the voice conventional of 
the country, on occasions of peculiar emergency. This suggestion may induce 
inquiries tending to a more conclusive opinion. 

4 The erudite CARTE, whose indefatigable research, guided by superior 
judgment, led him to the consideration of ancient British documents and 
authorities, as the most probable sources of information, appertaining to the 
early history of this Island, gives, in noticing this small principality of Glywy- 
syg, the following correct account of it ; 

" Glewysig, a country between the river Uske and Rumney in Monmouth- 
shire, was so called from Glewisus (Glywys) who was prince of it, and father 
of St. Gundleus, or Gunlyw, (Gwynlliw.)" 

5 It is evident, from the text, that Caerfule (Castrum Buleum) was contigu- 
ous to Gwynlliw's church, (St. Woollos) Newport, Monmouthshire. The an- 
cient encampment hard by, still called " Y Gaer," within which the residence 


this day. Saint Cadocus of Llancarvan, was a son of Gwynlliw, 
but he would not accept the sovereignty, choosing rather to lead 
the life of a recluse in the church which he had founded at Llan- 
carvan : hence, he gave the kingdom of Glywysyg to his friend and 
kinsman, Morgan of Glamorgan, called Morgan Mwynfawr, who 
was the paramount Sovereign of the whole of Glamorgan, com- 
prising the country from the river Usk, on the borders of Gwent, 
to the river Tawy, which separates it from Gower and the Lord- 
ship of Rheged. This Morgan thus became the third king of 
Glywysyg, and was succeeded by his son, namely, 

Ithel the son of Morgan, the fourth king, who bestowed honour- 
able gifts, in lands, and worldly goods, such as gold, silver, and 
jewels, on the churches and cloisters of saints. 

Rhodri, the son of Ithel, the son of king Morgan, was the fifth 
king of Glywysyg ; and he bestowed many gifts on God and the 
saints for ever. 

Meyryg, the son of Rhodri, the son of Ithel, the son of Morgan 
Mwynfawr, was the sixth king of Glywysyg. He built a castle at 
Caerlleon upon Usk, and another at a place called Meigen cil 
Ceincoed, near the river Rumney. He was a man of great cruelty, 
and was killed by the men of Glamorgan, who threw him head- 
long from a high cliff into the sea, for an attempt to violate the 
daughter of a very worthy nobleman. 

Rhys, 1 the son of Rhodri, the son of Ithel, was the seventh king 
of Glywysyg. He built many churches in his country, and slew 
great numbers of the Saxons (who were, in number, nine, to every 

of Thomas Powell, Esq. stands, presents considerable remains of this fortified 
station ; and it is also probable, that the adjacent locality now called Court- 
y-Bela, where Sir Charles Morgan, of Tredegar, holds his important cattle 
show, annually, derives its name, also, from the earlier British Caerfule. 

1 Asser Menevensis, in the tenth century, mentions Glywysyg, and states 
that it had a king named Rhys. (Ann. Aelf. p. 49.) It is also noticed in the 
Liber Landavensis, p. 379. 

Golyddan, a Welsh bard of the seventh century, says ; 

" Na chryned Dyfed na Glywyseg." 

Let neither Dyved nor Glywysyg tremble. 

The bard here names the two districts bordering the western and eastern 
confines of Morgan wg, as it extended in his day. 

Nennius, in alluding to the wildly romantic search said to have been insti- 
tuted by King Vortigern, for a boy without a father, says, " Venerunt ad 


one of his men) on the banks of Rumney river, where they had 
landed ; which place is, to this day, distinguishable by the strong 
entrenchments that surround it. He suddenly disappeared, no one 
knowing whither he was gone ; and, leaving no son, after the 
three years of law had expired, his kingdom was given to his bro- 
ther Ffernvail. 

Ffernvail, the son of Rhodri, the son of king Morgan, was the 
eighth king of Glywysyg. He gave much alms in houses, lands, 
and other worldly wealth to the saints and to the poor : but after 
a lapse of years, his brother Rhys, who had been lost, returned ; 
having been married, at Rome, to a noble lady, who was also re- 
lated to him. Ffernvail would have restored the kingdom to him, 
but Rhys would not resume it. After the death of Ffernvail, 
Howel, the son of Rhys, succeeded him, and was the ninth king of 
Glywysyg ; but his children were all treacherously murdered by 
the Saxons in ambush ; and that at a time of profound peace, and 
of sworn amity between the several countries. After the death of 
Howel, the kingdom of Glywysyg became, by right of paramount 
sovereignty, united to the kingdom of Glamorgan ; as it had been 
before the time of Glywys, the son of Tegid, the first king. 

And thus endeth the account of the nine kings of Glywysyg, 
with respect to lineage and birthright. The Saxons, afterwards, 
made several attempts to impose kings on that country, but with 
little or no success, for the natives slew all the usurping kings 
whom they would have forced upon them. 

This account was, in the time of King Henry I., committed to 
written memorial, by Caradoc the priest of Llancarvan ; a man of 
very superior learning, in all books of history and of genealogies ; 
and of what happened to the country of Wales, and the Welsh 

Campum Electi, (Campum Aelecti, in another MS.) qui est in regione quse 
vocatur Gle vising; i. e. they came to the Field of Alectus, which is in the region 
that is called Glywysyg. 

The Campus Electi of Nennius has been literally rendered Maes-Aleg in 
Welsh, which is still the name of a parish anciently included hi the territory 
of Glywysyg. It is written in English Bassaleg. 

The Rev. W. Gunn, who merely seems to quote the Rev. P. Roberts on 
the subject, says in his notes to Nennius, p. 166, " Glevising is perhaps an 
error of the copyist : " but, with all due deference to this writer's antiquarian 
zeal and knowledge, the error appertains entirely to himself in the mistaken 
supposition he suggests. 


THE cause of war between lestyn, and Rhys, the son of Tewdwr, 
was this i 1 After the death of Owen, the son of Howel the Good, 
Meredith, his son, succeeded to the government, and prepared for 
war against Owen, Lord of Glamorgan, because of the old conten- 
tion that existed between the former Owen, and Owen, the son of 
Morgan, for the territories of Gower, Ystrad Yw, and Ewyas. 
Owen defeated Meredith ; and, in the year 998, the latter died, 
when Aedan, the son of Blegywryd, the son 2 of Morgan Mwynfawr, 
became king of all Wales ; but he was slain by Llewelyn, the son 
of Seisyllt, who succeeded him. At his death, lago, the son of Eid- 
wal, took possession of North Wales and its government ; when 
Rhydderch, the son of lestyn, the son of Gwrgan, through the aid 
of his uncle, assumed the government of South Wales, and made 
a castle at Cardiff for his royal residence, where he held his court. 
This was the first time that a castle was built at that place ; but Ho- 
wel, the son of Edwin, the son of Einion, the son of Owen, the son 
of Howel the Good, and his brother Meredith, came with a strong 
Irish host to Wales, and killed Rhydderch ; and thus both of them 
obtained the government of South Wales : but the sons of Rhy- 
dderch, with a body of the men of Glamorgan and Gwent, endea- 
voured to regain that principality, and avenge the death of their 
father; but Howel and Meredith met them at Rhaethwy, 3 where, af- 
ter severe fighting, the sons of Rhydderch were subdued. In the 
following year, Meredith, the son of Edwin, was slain by the sons 
of Cynan ab Seisyllt, the brother of Llewelyn, the son of Seisyllt, to 
avenge the death of their uncle, who had been killed by Howel and 
Meredith, the sons of Edwin. Howel, the son of Edwin, the next 
year, invited a host of Saxons to Gwent, to devastate the patri- 
mony of Caradoc, the son of Rhydderch, the son of lestyn, Lord 
of Caerlleon, Wentloog, and the two Nether- Wents ; and there 

1 This account, being a rapid recapitulation of the circumstances and mili- 
tary operations that led to, and attended, the inveterate contest between les- 
tyn ap Gwrgan and Rhys ap Tewdwr, explanatory notes are not deemed here 
necessary ; the reader being referred to Warrington and Wynne's Histories of 
Wales, and to Price's Hanes Cymru, for any verification of events and adjust- 
ment of dates. 2 Error : see Note 3 p. 373. 

3 Probably the open moor between Roath and Rumney bridge. 

3 D 


Caradoc was slain, which greatly exasperated lestyn ; where- 
upon he obtained the aid of Griffith, the son of Llewelyn, prince 
of North Wales, against Howel ; and they put him to flight, in 
the year 1038. 

In the year 1042 died Howel, the son of Owen, Lord of Gla- 
morgan, who was a good king, and disposed to peace, had he been 
allowed to follow his inclination by his relations. 

After Howel, his brother Ithel, succeeded to the government, 
and was a good man for the country ; but he died soon after, and 
his son, Gwrgan, governed Glamorgan in order of succession. At 
this time Howel, the son of Edwin, endeavoured to recover the 
kingdom from Griffith, the son of Llewelyn, king of North Wales ; 
but Howel [was slain] and Griffith overcame his forces. At the 
death of Howel, Ehydderch and Rhys, the sons of Ehydderch, the 
son of lestyn, attempted to regain and govern South Wales, by 
their father's right of conquest ; and both collected a large army in 
Gwent and Glamorgan, to confront Griffith, the son of Llewelyn, 
who came to meet them ; and a very sanguinary battle ensued, 
until Griffith was compelled to flee, at night, with his men towards 
North Wales ; but Ehydderch and Rhys, from the severe loss they 
had sustained, deemed it too precarious to pursue them ; so every 
one returned to his country, to prepare, in men and warlike means, 
for greater exertions : hence peace ensued for some few years. 

In the year 1060, Owen, the son of Griffith, the son of Ehy- 
dderch, the son of lestyn, died; whereupon, Caradoc, the son of 
Griffith, the son of Ehydderch, the son of lestyn, collected a con- 
siderable army of the men of Gwent and Glamorgan ; having soli- 
cited, in addition, the aid of Harold and his brother Tosty ; and with 
this allied force, they went to South Wales, and so ingratiated them- 
selves with the men of Griffith, Prince of North Wales, that they 
slew him. Having thus lost their prince, the men of North Wales 
were easily overcome. This occurred in the year of Christ, 1061. 

After Griffith, the son of Llewelyn's death, Meredith, the son 
of Owen, the son of Edwin, the son of Howel the Good, assumed 
the government of South Wales ; and coincident with this, King 
Edward banished Tosty, governor of the North, from the king- 
dom, and the people of that district chose Marser for their ruling 
Earl, soliciting, at the same time, aid from Wales, which they ob- 
tained of Gwrgan, the son of Ithel, and of his son, lestyn, Lord of 
Glamorgan, who became victorious ; and these Welsh Lords re- 
turned full of wealth and honour. 


In the year 1068, Gwrgan and lestyn espoused the cause of 
Bleddyn, the son of Cynfyn, against Meredith, the son of Griffith, 
the son of Llewelyn, and vanquished him ; so that Bleddyn won 
the entire principality of Yenedotia (Gwynedd) and Powys. 

lestyn, son of the Lord Gwrgan, was married to Denis, the 
daughter of Bleddyn, the son of Cynfyn, by his first wife, who was 
Haer, the daughter of Cyhylan ; from which circumstance, great 
friendship existed between them. In the year 1070, Caradoc, the 
son of Griffith, the son of Ehydderch, the son of lestyn, came, with 
a host of auxiliary Normans, against Meredith, the son of Owain, 
the son of Edwin, king of South Wales ; and in support of Caradoc 
came lestyn, the son of Gwrgan, with a numerous army of the 
men of Glamorgan. In this battle, Meredith was slain on the 
banks of the river Eumney, at the place called Eoath, near Car- 
diff Castle ; whereupon Caradoc assumed the government of South 
Wales ; but he died soon after, and his son Ehydderch ruled in 
succession ; his court being at Boverton. 

In the year 1072, Caradoc, the son of Griffith, the son of Ehy- 
dderch, sided with Gronwy and Llewelyn, the sons of Cadwgan, 
the son of Bleddyn, the son of Cynfyn, against Ehys, the son of 
Owen, the son of Edwin, who had slain their grandfather ; and 
they were victorious. 

In the year 1074, Ehydderch was slain, through the treachery 
of his cousin, Meirchion, the son of Ehys, the son of Ehydderch. 
After Ehydderch'' s death, Ehys, the son of Owen, governed South 
Wales himself, where previously they had ruled conjointly, under 
an acknowledged agreement that the right of national inheritance 
should rest in the descendants of Ehydderch, the son of Caradoc ; 
but, shortly after, Ehys, the son of Owen, Prince of South Wales, 
and Howel, his brother, were killed near Lantwit Major, where 
they had fled for refuge, to the sanctuary of Iltutus. 

In the year 1077, Ehys, the son of Tewdwr, began to govern 
South Wales, as the rightful heir, in paternal descent, from 
Ehodri the Great ; and at the same time, Griffith, the son of 
Cynan, became the just heir to the principality of North Wales; 
so that, now, all Wales had reverted to its lawful princes ; and it 
would have been well for the country had this state of things 
been allowed to continue: but lestyn, the son of Gwrgan, now 
governed Glamorgan after his father, who died at the age of one 
hundred and twenty seven years ; and he (lestyn) himself being 
by this time a hundred and six years old; and hence, it might have 


been thought, too old to claim any earthly sovereignty ; but claim 
it he did ; that is, the kingdom of South Wales for his family, 
in the persons of his great-grand-children. To effect this object, 
he collected a numerous host against Rhys, the son of Tewdwr ; 
and Madog, Cadwgan, and Rhyryd, the sons of Bleddyn, the son 
of Cynfyn, aided his enterprise ; consequently Rhys fled to Ire- 
land, where he experienced much kindness ; receiving aid both in 
men and ammunition ; whereupon he returned, with a heavy fleet, 
to South Wales, and became victorious over his opponents in the 
battle of Llechryd, 1 where Madog and Rhyryd were slain, and 
Cadwgan driven in flight quite out of the country. A short peace 
now ensued, until the year 1089, when Cadifor, the son of Collwyn, 
Lord of Dimetia, died, and his sons, Llewelyn and Einion, induced 
Griffith, the son of Meredith, to fight against Rhys, the son of 
Tewdwr, their Lord and King. 

(And so on, to the end of the history. 2 ) 

After lestyn had thus been dispossessed by the French, he fled 
to seclusion, and died at Keynsham, aged one hundred and eleven 
years ; and leaving behind him nine sons and daughters, sixty-six 
grand- children, one hundred and forty-one great grand-children, 
two hundred and nine great-great-grand-children, and fifteen great- 
great-great-grand-children. One son died before him, nine grand- 
children, five great-grand-children, two great-great-grand-children, 
and one great-great-great-grand-child, the whole of which were of 
his own family; amounting altogether to four hundred and forty- 
nine. He was the prince of the most numerous descendants that 
ever existed in Britain ; and he lived to see a great-grandson, and 
a great-great-grandson as kings ; which no man ever saw before 
him. 3 

1 A place on the Cardiganshire side of the Tivy, opposite to Cilgerran in 
Pembrokeshire. 2 gi c j n MS. 

3 The extreme ages of lestyn, and several of his ancestors, have startled the 
belief of many commentators ; the effect being, a considerable degree of incre- 
dulity respecting the longevities attributed to them. It would be quite 
superfluous here to commence a scrutinizing inquiry into the reality of their 
long periods of existence, having already given, with that view, a synoptical 
retrospect of Morgan the Aged's life. A few words, therefore, in support of 
lestyn's duration, shall suffice. From his marriage, in 994, to his final defeat 
in 1089, a period of 95 years intervenes; during which, he appears incessantly 


IESTYN, the son of Gwrgan, was Prince of Glamorgan in the time 
of William Rufus ; at which time Glamorgan contained the fol- 
lowing districts : First and principally, Morganwg (Glamorgan 
proper,) under which appellation all the country between the rivers 
Usk and Neath was included. The sea and the black mountains 
were the other extreme boundaries. 

Secondly, Gwent, under which name, the whole country between 
the Usk and the Wye, and also the higher parts of Gwent, called 
Erging, [Erchenfield] Ewyas, and Ystrad Yw, called the three 
slieves [appendages] of Gwent. 

in view, as a prominent actor in the continuous wars of that long and turbu- 
lent period ; and, as it is quite probable that he was engaged in warlike 
operations for five years previously to his marriage, we may safely conclude 
that he led an active military life through the extraordinary duration of a whole 
century ; as if verifying, in his own patriarchal person, one of the denuncia- 
tions that constituted the most hopeless portion of the Curse of Kehama, 
" Time shall not harm thee." During his astonishingly long career we see 
his sons, grandsons, and great-grandsons, advancing themselves, under his sup- 
port, to princely sway ; and many of them falling by his ever present side, in 
defence of their authority. After his overthrow, Sir Pain Turberville mar- 
ried, according to Caradoc, his great-grand-daughter, namely, Assar, or 
Sarah, the daughter of Meyryg, the son of Griffith, the son of lestyn ; but 
according to the records that immediately follow in this volume, and which 
are supported by several other testimonies in my possession, she was his great- 
great-grand-daughter ; being the sole daughter and heiress of Morgan, the son 
of Meryyg, the son of Griffith, the fourth son of lestyn. 

Sir Edward Mansel, in 1591, says that lestyn " turned monk in Kensam 
priory [Somersetshire] where he lived not giving out who he was till the 
tune of his death, when he discovered all, now being 129 years old." The 
ages of extremely old persons have always been over-rated, when mere conjec- 
ture, or events of the long past, supplied the guiding data; such, to some extent, 
may have been the case with regard to lestyn ; but, allowing him to have 
been 21 years old at his marriage, he would have been 116 years of age had 
he fallen in his last battle ; but as it is stated by some writers that he escaped 
first to St. Augustine, Bristol, and removed thence to Keynsham ; while 
others corroborate Sir E. M.'s account ; it is not improbable that this un- 
flinching chieftain was 120 years old when he drew his parting breath in holy 
refuge, at Keynsham, where he was buried, according to Sir E. M. upon the 
authority of the eminent bard and antiquary, Llywelyn Sion of Llangewydd. 


Thirdly, The Bed Cantred, between the Wye and Severn, to 
Gloucester bridge, and thence to Hereford. 

Fourthly, The part called The Cantred, at present denominated 
The Hundred, in some books, lying between the rivers Neath 
and Tawy. 

Fifthly, Gower, between the rivers Tawy and Towy, so far as 
the Three Commots extend. 1 All these countries belonged to the 


paramount Lordship or Principality of Glamorgan from the time of 
King Arthur; but when Rhodri the Great subdivided his domi- 
nion between his three sons ; Cadell, the eldest, had South Wales ; 
and consequently he, and his descendants, maintained that they 
were entitled to govern the districts called Gower and Carnwyllion, 
which claim frequently caused war between Glamorgan and South 
Wales, from CadelPs time to that of lestyn, the son of Gwrgan. 

When Gwrgan, the son of Ithel, the son of Morgan the Aged, 
was Prince of Glamorgan, Rhydderch, the son of lestyn, the son 
of Gwrgan, raised a large army, won the dominion of South Wales, 
and became its prince. One of his sons succeeded to the same 
government, after whom some of his grand-children ruled that dis- 
trict : but eventually Rhys, the son of Tewdwr, regained a large 
portion of it from the grand-children of lestyn ; however, the war 
still continued. Another grandson of lestyn, named Treharn, the 
son of Caradog, having long been prince of North Wales, was, at 
last, defeated and slain by Griffith the son of Cynan. Griffith sided 
with Rhys [ap Tewdwr] against lestyn, and against every chief- 
tain who had aided his sons and grandsons while they were princes 
of South Wales ; and, among others, there was a noble chieftain 
who was Lord of Maenor Deivy, named Einion, the son of Collwyn, 
whose possessions and property Rhys, the son of Tewdwr, had 
seized, and for whose apprehension he had proclaimed a high 
reward; offering to give three hundred heads of cattle and a 
thousand acres of land, in free lordship, to any one who would 
either take him prisoner, or bring him dead or alive, to his pre- 
sence. Thus circumstanced, and surmising treachery, Einion 
fled to Glamorgan, to lestyn, the son of Gwrgan, who was his 
uncle; and having made his complaint, and related the whole 
affair, lestyn advised him to go to London, where he was well 

1 By the expression " Y Tri Clrwmmwd," or, the Three Commots, CYD- 
WELI, (Kindred Tribes) CARNWYLLION, ( the Cam of the Banditti) and ISCENEN, 


known to the great men of King William Eufus, and in high 
esteem with the Sovereign himself; for he had filled a distinguished 
office under him, in his wars. 


IESTYN'S first wife was Denis, the daughter of Bleddyn, the son 
of Cynfyn, prince of Powis, who had, for her jointure, the Lord- 
ship of Kibor in Glamorgan. lestyn, now, built a castle at Car- 
diff, and another, for his wife, at the place called from her Denis 
Powis, conferring on this place the privilege of Lordship by Eight; 
and on the castle and its domains the privileges of a Royal Court. 
By this wife lestyn had eight children. 

1. Rhydderch, the son of lestyn, who had the Lordship of 
Wentloog, with the royal residence at Caerlleon upon Usk. He 
won the Principality of South Wales, of which his children and 
grand-children became princes : but it was in virtue of his father 
and mother's marriage settlement, under the conditions of a deed 
executed to Bleddyn, the son of Cynfyn, that Rhydderch obtained, 
by primogeniture, the Lordship of Caerlleon upon Usk. 

2. Meredith, the son of lestyn. 

3. Cadwgan, the son of lestyn. 

4. Griffith, the son of lestyn, who had the Lordship of Coetty, 
by settlement, under the condition of paying a gold noble 2 annu- 
ally to his brother Caradog, who was made Lord of Glamorgan by 
his father. 

Griffith, the son of lestyn, of Coetty, had a son named Meyryg, 
who excelled all his contemporaries in noble and military accom- 
plishments, whence originated the proverb, 

" Meyryg's name is a great name."" 3 

are generally understood. They lie to the north of Gower, between the 
rivers Burry [Llychwr] and Towy. 

1 From Watkin Giles's MS. 

2 Sir E. Mansel corroborates this ; stating that "Upon account of getting 
possession by marriage, Pain [Turberville] would never pay the noble that 
was due to the chief Lord every year, to Sir Robert, [Fitzhamon] but 
chose to pay it to Caradoc ab lestyn, as the person owned as Chief Lord of 
Glamorgan." 3 g ee note p. 368. 


This Meyryg had a son named Morgan, who had a daughter 
called Sarah, an only child and sole heiress ; and she married Sir 
Pain Turberville, who, consequently, obtained the Lordship of 
Coetty in rightful possession ; therefore he neither acknowledged 
tribute, submission, nor homage to Sir Kobert Fitzhamon, and, 
hence, he was called, by the French, " Pain the Devil." 

5. Rhiwallon, the son of lestyn, who had lands in Corboil, in 
France, given to him by Sir Robert Fitzhamon. 

6. Morgan Hir, (the Tall,) the son of lestyn, who had landed 
property in the Lordship of Miskin. 

7. Elen, the daughter of lestyn, who married Trym, the son of 
Maenarch, Lord of Brecknock ; and she was called Elen the Fair. 

8. Gwenllian, the daughter of lestyn, who married Ynyr, 
King of Gwent, who lived at Llanfoist, in the time of Edward the 

The second wife of lestyn, the son of Gwrgan, was Angharad, 
the daughter of Elystan Glodrydd, king of the territory between 
the Wye and the Severn ;* and with her he had, in dower, the Red 
Cantred between the said rivers. By this wife lestyn had five 
children, namely, 

1. Caradog, 2 the son of lestyn, who had the district between the 
rivers Neath and Avan. 3 He erected a castle in the town of Aber- 
avan, where he held his court ; and granted lands and municipal 
rights to the town. 

2. Madog, the son of lestyn, who had the Lordship of Ruthin, 
of Sir Robert Fitzhamon. 

1 Caradoc the historian takes no notice of this marriage, which is, however, 
well verified by many manuscript authorities in my possession, independently 
of the testimonies of the text ; Sir Edward Mansel alludes to it frequently, 
carefully discriminating between the children by this marriage and those by 
the first. 

2 Sir E. Mansel describes him thus ; " Caradoc the eldest son of lestin, by 
his second wife Angharad Daughter of Elysdan Glodrydd, Earl of Ferlex or 

3 The following is an extract from one of the Trueman MSS., but appa- 
rently taken from one of the many copies of Sir E. M.'s history, that seem to 
have been extant about 80 years ago. " Some say that it was the Lordship 
of Morgan or Margam, which then consisted of the Country from Cremlyn to 
Ogwyr (Ogmore) and was the largest of all the Lordships, which Caradoc had 
with a deed securing to him the Principality of Glam (sic in MS.) after his 
(lestin's) death." Fitzhamon diminished the far larger territory of this 


3. Morgan, the son of lestyn, who died before years of maturity. 

4. Rhys, the son of lestyn, who had the Lordship of Sovlen, 
between Neath and Tawy. 

5. Nest, the daughter of lestyn, who was given in marriage to 
Einion, the son of Collwyn, by Sir Robert Fitzhamon ; and with 
her, in dower, the Lordships of Senghenydd and Miskin. 

prince, who appears to have refused homage to him, to the small sterile district 
between the rivers Neath and Avan. 

Some Cambro-British primitives have become obsolete ; and others nearly 
so. The word bann, which, adjectively, means high, but, substantively, 
stands for beacon, or height, is of the latter class. The etymologies of several 
words, that include this syllable, have, consequently, been misunderstood ; 
and, hence, Aberavan has often been erroneously written Aberavon. The 
word, according to its correct orthography, is derived from Aber, a contraction 
of aberw, (a confluence} and Avan, a river of that name. Again, Avan is a 
compound of the prepositive a (with,) which has often an augmentative 
effect, and bann (height) ; and as this river receives its stream from con- 
tributary mountain torrents, its name is manifest. The river Amman, that 
falls into the Cynon, at Aberaman, near Aberdare, is similarly supplied, 
whence, also, its name ; for mann and vann are both commutative forms 
of bann. The brook Vann, that falls into the Taff, at Abervan, in the 
parish of Merthyr Tydvil, is, also, a mountain stream of very rapid descent. 

The word avon (river) is a common Cambro-British term for every river ; 
whereas Avan, Amman, &c., are the proper names of particular streams. Had 
the names of confluences been derived from the common term avon, every one 
of them must, indiscriminately, have been Aberavon. 

The Avon of Bristol evidently lost its ancient proper name, when the pri- 
mitive vernacular language ceased in the country through which it passes. 
The same may be said of the other Avons of England. 

While engaged in preparing my Welsh Prize Essay on the History of the 
Vale of Neath, I selected 24 poems, written, successively, by Bards of high 
genius, from the early part of the fourteenth century, to the end of the seven- 
teenth, in honour of different branches of the present family of WILLIAMS of 
Aberpergwm, who have resided there for about 800 years ; and in all these com 
positions, their descent from lestyn, the last prince of Glamorgan and Gwent, 
is indubitably verified. I have had access to several pedigrees of this family 
in the British Museum ; others exist in the Herald Office ; Lewis Dwnn, in 
his Heraldic Visitation of Wales, makes frequent mention of them ; and the 
whole concur in attributing to them the same princely genealogy. They are^ 
in fact, descended, by various intermarriages, from Nest, the daughter of les- 
tyn, and wife of Einion ab Collwyn, from Rhys, the son of lestyn, who had 
the territory between the rivers Neath and Tawy, and from Caradoc, the son 
of lestyn, just mentioned. The name of WILLIAMS was adopted in the reign 
of Henry VIII ; but, correctly, it should be De Avan, which, by different 
writers, has been variously given De Aven, and De Avene, with some other 
deviations. A charter granted by Sir Thomas De Avene (the seventh in des- 

3 E 


Howel, the son of Madog, the son of lestyn, had the Lordship 
of Lantrithyd, of Sir Robert Fitzhamon. This Howel had a son 
called Cynfrig, who was the bravest of all in his time ; and he led 
the Welsh against the French, whom he repressed; preserving 
his property and power, in defiance of Sir Robert Fitzhamon's 


1. RHYDDEKCH, the son of lestyn, (Lord of Caerlleon upon Usk 2 
and Wentloog) the son of Gwrgan, the son of Ithel, the son of 
Morgan the Great, King of Gwent and Glamorgan, which districts 
were included in the country called Siluria, in ancient times : but 
Siluria comprehended the entire territory between the Wye and 
the Towy, and also the Red Cantred, 3 that is, the district between 
the Wye and the Severn, extending to Gloucester bridge, and 
comprising the country from Hereford to Gloucester. 

2. Griffith, the son of Rhydderch, the son of lestyn, Prince of 
Caerlleon upon Usk. 

cent from lestyn) to the Town of Aberavan, will be given in the Appendix ; 
and also an interesting grant of Mynydd Sovlen, or Rosolvyn Hill, to the 
Abbey of Margam. The latter, with a translation, was kindly given to me 
by William Williams, Esq. the present proprietor of Aberpergwm. 

1 From Meyryg Dafydd of Llanisan's MS. 

2 The Dominion of Caerlleon retained its independence for many ages after 
that of Glamorgan (exclusive of the former) had been suppressed. See Ed- 
ward Williams's communications, Hist. Monm. App. p. 84. 

This Lineage was extracted from the Book of Meyric Dafydd of Llan-Isan, 
(now Lanishen.) Meyric Dafydd copied largely from the Rhagland Library 
before it was iniquitously burnt by Cromwell's besieging army. 

3 The north-eastern boundary of this Red Cantred is considerably south of 
Gloucester, according to Owen's " Map of the Ancient Divisions of Wales ;" 
but, as many English writers, as well as Welsh authorities, concur in stating 
that the country between the Wye and the Severn was in Siluria, the worthy 
and zealous antiquary may be deemed erroneous in the said line of demarca- 
tion which he gives. A line drawn from Gloucester to Hereford, would, if 
extended on in the same direction, nearly coincide with the Wye for a con- 
siderable distance. 


3. Caradog, the son of Griffith, the son of Rhydderch, the son 
of lestyn, the son of Gwrgan. 

4. Rhydderch, the son of Griffith, the son of Rhydderch, the 
son of lestyn. 

5. Meredith, the son of Griffith, the son of Rhydderch, the son 
of lestyn, who was Lord of Caerlleon ; and whose son, Howel, 
was Lord of Cantrev Bychan, 1 of which place this Meredith had 
previously been Lord : and hence, Cantrev Bychan acquired the 
appellation of the Territory of Meredith, in Glamorgan. 

6. Owen, the son of Caradog, the son of Griffith, the son of 
Rhydderch, the son of lestyn, the son of Gwrgan, became, after 
Meredith, Lord of Caerlleon upon Usk. 

7. lorwerth, the son of Owen, became the next Lord of Caer- 
lleon, and he erected the castles of Machen and Gelligaer. He 
married Angharad the daughter of Uchtryd, 2 bishop of Llandaff. 

8. Howel, the son of lorwerth, the son of Owen, Lord of Caer- 
lleon upon Usk. 

9. Morgan, the son of lorwerth, the son of Owen, Lord of Caer- 
lleon upon Usk. In the time of King Edward I. he was deprived 
of his possessions, after Llewelyn, the son of Griffith, Prince of 
North Wales, had been slain ; and about A. D. 1300, the sway of 
Morgan, the son of Howel, the son of lorwerth, entirely ceased 
at Caerlleon upon Usk ; for Madog the Traitor, of North Wales, 
betrayed him ; hence he was held a prisoner by King Edward ; and 
died, many years after, at Cardiff castle, where he had been crowned 
King of all Wales, a short time before. After this mastery over 
him, no other prince in Wales was able, by strength of arms, to 
withstand the King of England. 

1 This " Cantrev Bychan" seems to be the same as the "Cwmmwd Bach," or 
Little Commot, of " Cantrev Iscoed" in Gwent. (Myv. Arch. p. 612.) There 
is a " Cantrev Bychan" adjacent to Iscennen, in Dyved ; but which, an- 
ciently, appears, (according to onward testimony) to have also been included 
in Glamorgan. 

2 Uchtryd was bishop of Llandaff from the year ] 139 to 1148, when he died. 



1. CAERLLEON UPON UsK, 2 in the Cantred of Wentloog. 

2. Cardiff, where lestyn, the son of Gwrgan, built a new castle, 
with strong fortifications. 

3. Boverton. } These two being in the Can- 

4. The Castle of Dunraven. 5 tre d f Gorwenydd. 3 


THE last of the British race, who was Lord of Coetty, was Mor- 
gan, the son of Meyryg, the son of Griffith, the son of lestyn, the 

1 From Meyric Dafydd, of Llan-Isan's Book, (MS.) 

8 The fact that the territory of Glamorgan extended to the Usk, for many 
years before the reign of Henry VIII. should be borne in mind ; or, the in- 
clusion in that country of places that have, since the divisional changes estab- 
lished by the said monarch, been only known as parts of Monmouthshire, 
must appear, at first thought, as inconsistent. 

3 GORWENNYDD, or the Uttermost of the Gwents. Corrupt forms of this 
word have been variously given, by different authors. Caradoc of Llancarvan 
introduces it frequently, and correctly, (Gorwennydd) in his Chronicle. It 
occurs often also, and correctly, in the Silurian Genealogies of the Cambro- 
British Saints, that appear onward; and, in Sir Richard C. Hoare's translation 
of Giraldus Cambrensis's Cambrian Itinerary, the primitive form is presented. 
But, in the Latin text of the Liber Landavensis, it is expressed Wurhinit, 
(p. 237) which is rendered Gorfynydd hi the translation. The worthy Edi- 
tor was, doubtless, led to this error by a correspondent mistake in the Myv. 
Arch. II. p. 512. This Cantred, probably, was co-extensive with the present 
ecclesiastical Deanery (upper and lower) of Groneath, which appellation is 
evidently a corruption of GORWENNYDD. See E. W.'s. contributions to Wil- 
liams's Monm. p. 14, 15. 

* From Thomas Hopkin of Coychurch's MS. ; one of Thomas ab levan of 
Tre-bryn's numerous transcripts. See preface to Myv, Arch. III. 


son of Gwrgan ; and he had a daughter named Assar ; who, in 
some books, is called Sar, (Sarah.) This daughter married Tur- 
berville, who was one of the thirteen knights of spoliation that 
came to Glamorgan in the time of lestyn, the son of Gwrgan, to 
seize the kingdom from that prince, and their possessions from the 
rightful owners. This took place in the year of the Son of God"*s 
age, 1089. 

Griffith, the son of lestyn, exercised authority under his bro- 
ther, Caradoc, and paid an annual tribute to him of a noble, 
which, by a similar obligation, is paid to the king, who is now 
Lord of Glamorgan. 

1. Pain Turberville. who married Assar, the daughter and only 
child, and, hence, the heiress, of Morgan, the son of Meyryg, the 
son of Griffith, the son of lestyn, the son of Gwrgan, King of 
Glamorgan, and Prince of the Seven Cantreds of Siluria ; which 
country included all the territory between Gloucester bridge and 
the river Towy. 

2. Sir Sinimont Turberville, the son of Sir Pain, by Assar, the 
daughter of Morgan. He erected the Old Castle that is now at 
Bridgend upon Ogmore. 

3. Sir Pain the second, son of Sir Simmont, whose wife was 
Matilda, the daughter of Morgan Gam, the son of Morgan, the 
son of Caradog, the son of lestyn, the son of Gwrgan. 

4. Sir Gilbert Turberville, the son of Sir Pain the second, by a 
daughter of Morgan Gam. 

5. Sir Pain Turberville the third, the son of Sir Gilbert. 

6. Sir Gilbert, his brother, who succeeded him, and was mar- 
ried to Meiwen, the daughter of Cadwgan, (Lord of Castle upon 
Alain 1 ) the son of Ithel, the son of Ivor, the son of Morgan, the 
son of Caradog, the son of lestyn. 

7. Sir Gilbert the third, the son of Sir Gilbert the second, who 

8. Sir Richard, the son of Sir Gilbert the third, who came next. 

9. Sir Pain Turberville the third, 2 the son of Sir Richard, who 
married Gwenllian, the daughter of Sir Richard Talbot, and had 
four sons, namely, Gilbert, Richard, Simmont, and Edward, and 
four daughters, who were, Agnes, married to Sir John Delabear, 
Lord of Weobly Castle, [in Gower;] Margaret, married to Sir 

1 Castle upon Alain is in the parish of St. Brides Major, Glamorganshire. 

2 Sic in MS. 


Eichard Stackpoole, in Pembroke; Catherine, married to Sir Roger 
Berkrolles, of New Orchard, called Norchard, in St. Athan, who 
was Lord of St. Athan ; and Assar, (Sarah) who was married to 
Sir William Gamage, Lord of Rogeate, in Gwent. 

10. Sir Gilbert the fourth, the son of Sir Pain the third. 

11. Sir Gilbert the fifth, his son, followed ; but he had no legi- 
timate children. 

12. Sir Richard, the son of Sir Pain the third, succeeded, but 
he had no legitimate issue. A natural son of his, named Simmont, 
took to his possessions and property ; but he was not allowed to 
retain them ; his father having settled the whole on his nephew, 
Sir Laurence Berkrolles, Lord of St. Athan, and the son of his 
sister Catherine, the wife of Sir Roger Berkrolles. 

13. Sir Laurence Berkrolles, who succeeded next to the Lord- 
ship of Coetty. His wife was Matilda, the daughter of Sir Thomas 
Despencer, Lord of Glamorgan, who lived at the Castle of Ffili, 
(Caerphily.) She poisoned her husband, Sir Laurence Berkrolles, 
so that he died ; whereupon she was buried alive, agreeably to the 
sentence pronounced on her by the country and the Lord Sir 
Richard Began, who was Lord of Glamorgan. 1 

After the death of Sir Laurence Berkrolles, the property came to 

14. Sir William Gamage, the son of Gilbert, the son of Sir 
William Gamage, by Assar, the daughter of Sir Pain Turberville 
the third: and now as the possessions had thrice descended by 
distaff, that is, by the right of a daughter, the Royal Lordship of 
Coetty became alienated, and went as an escheat to Sir Richard 
Began, as the law required. But although property may, still pre- 
rogative cannot descend beyond three times successively by distaff; 
hence, the king is now Lord of the Court of Coetty, and is 

1 This circumstance is mentioned in Homfray's Norman Castles of Glamor- 
gan. It is also additionally supported by the tradition of the place, (St. Athan;) 
some superstitious inhabitants of which continue horror-stuck at the bare 
mention of " Y Lady Wenn," (the White Lady) whom they believe still to 
haunt the reported scene of her cruel death, near the by-road leading to Bat's 
Lays, (possibly Beast's Lays) an ancient residence, a little to the west of St. 
Athan village. 

Dreamt she of torture's frantic start, 

When, light of foot, and light of heart, 

Beside Senghenydd's * mighty towers, * Caerphily. 

She ranged among her rosy bowers, 

Herself the beauteous flower of flowers ? 


Supreme Governor of the county halls of justice; 1 but the Gamages 
are the Lords of the Land ; and to them appertain the possessions, 
and manorial supremacy of the estates. Still, as already stated, 
the king is Lord Paramount of the courts of justice and of the 

leuan Deulwyn says, in the book that he made relating to the 
Lords and Knights of Glamorgan, that it is unjust to call the Tur- 
berville a knight of spoliation, seeing that he married the daughter 
and heiress of Morgan, the son of Meyryg, the owner of Coetty, 
and thus obtained, by heirship, a rightful claim to the property 
and possession both in the sight of God and man ; and that it sig- 
nifies not to what nation the person married belongs, if professing 
the Christian Faith ; having received belief and baptism. The 
Turbervilles, in truth, continued very friendly to the Welsh, 
during the whole time that they possessed the seigniory and king- 
dom of Coetty, of which the Gamages were deprived in the time of 
Sir Richard Began, King of Glamorgan, as aforesaid; but although 
they may still rightfully exercise authority in civil and criminal 
courts, yet they are not entitled to prerogatives in the National 
Assembly, except in cases of appeal, like all other freeborn natives ; 
for superiority and legal supremacy can appertain only to the 
governing Lord of Glamorgan; no one's voice being paramount 
to his. 

In the time of the last Earl of Clare, the royal authority ceased 
in the lineage of lestyn, in the territory of Aberavan ; because 
they avenged the murder of the Lord Llewellyn, the son of Grif- 
fith, of North Wales : but this seizure of government from the 
Neath and Avan family, was an act of national usurpation, their 
royalty being the last, in continuity, of any in Wales ; and no 
Lordship, except that of Coetty, was entitled to a restrictive voice 
in their enactments. 

These two Lordships, in fact, remained the last in power, like 
rekindling brands, to preserve, as it were, from extinction the in- 
herent rights of the Welsh race : but those rights we eventually 
lost, through our sins, by continuing to offend GOD, until ven- 
geance and degradation deprived us of our power, claims, and 
rights of supreme prerogatives ; and now we retain, as a people, 
nothing beyond a mere name and our language ; but we ought to 

1 It would be difficult to identify the "King " here alluded to, the Gamages 
having possessed Coetty for a long period. 


preserve the latter free from corruptions ; accustoming ourselves, 
through its medium, to all sciences, accomplishments, and benefi- 
cial institutions ; so as to regain the approbation of the ALMIGHTY 
and the praise of men ; that, by such means, the Prophecy of the 
Bards may be fulfilled, which declares that " The Oambro-Britons 
shall yet regain their territory, their rights, and their crown, and 
still be the supreme nation of the Island of Britain ; and so con- 
tinue, while the world shall remain a world:" and let every one 
say Amen! so be it. 


ONE thousand two hundred and eighty, with two superadded, 
When fell, gallant War-Chief ! Llewellyn of Cambria the Sove- 

leuan Gethin, the son of leuan, the son of Lleison. 1420. 

One thousand three hundred and eighteen, when ceased through 

The ancestral kingdom of Avan ; of time immemorial. 

One thousand four hundred and twelve, sway became extinct in 

Then vanished all semblance of justice to Cambria devoted. 

1 The ancient Welsh stanza of the verses here translated is called "Englyn 
Unodl Union," (direct unirhythmic stanza) and consists, according to its usual 
structure, of four lines ; the two first of which, sometimes, constitute a per- 
fect Hexameter verse, and the other two, a Pentameter. But, Welsh verses 
being principally regulated by accent and syllables, instead of quantity and duly 
arranged feet, the resemblance is frequently quite defective. Rhyme has 
always been an enjoined feature of Welsh poetry ; but, in the compositions 
of the Primitive Bards, it is, in some portions, perceptible only in the recur- 
rence of the same vowel in corresponding final syllables. Alliteration, under 
defined rules, is a characteristic of much later adoption ; but yet it must be 
admitted that the manifest assonances of Aneurin and Taliesin develope its in- 
cipiency. Although its euphony may occasionally gratify the ear, still its 
severe restrictions are injurious to energetic expressions of thought ; having a 
frequent tendency to verbosity and anticlimax. 

Some ancient writers on Welsh prosody assert, that the metre variously 
called Toddaid Byrr, Toddaid Englyn, and Toddaid Taliesin, was first 
formed, in the sixth century, by Taliesin, Chief of the Bards, who, from 
many Latin expressions that occur in his poems, appears to have known that 


One thousand four hundred, when Owen raised nobly his falchion, 
To cleave to nonentity Britain's fell period of treason. 1 

leuan Gethin, the son of leuan, the son of Lleison. 1420. 


A KING PARAMOUNT is a monarch placed in supreme authority 
over other kings ; his voice being superior to theirs, either indi- 
vidually or collectively : and the sovereign whom the confedera- 
tion might deem the wisest and bravest of all the allied kings, 
was the personage selected for this supreme dignity ; and to him 
appertained the prerogative of Monarch of the whole Island of Bri- 
tain, and of all its kings. 

Rhodri the Greats wife was Angharad, the daughter of Mey- 
ryg, the son of Dyvnwal, the son of Arthen, the son of Seisyllt, 
King of Dyved and Ceredigion. They had four children, name- 
ly, a daughter called Ellen, the first born, who married Morgan 

language ; and this Toddaid, from its prosodial structure, seems to correspond 
with Hexameter verse, from which it probably was derived. See Cyfrinach 
y Beirdd, pp. 49, 76, and 95 ; also p. 171, where the Latin origin of some of 
the metres is acknowledged by Simwnt Vychan, in his Institutes of Vocal 
Song, confirmed by Voice Conventional, at Caerwys, in 1567. See, likewise, 
p. 212, where two examples of Toddaid Englyn are scanned, with the follow- 
ing marginal note, in explanation, by Edward Williams. 

"Toddaid Taliesin yw hwnu a'r nesaf ; a mesur ydyw a elwir Hexameter 
yn Lladin." IOLO MORGANWG. 

That is, in reference to the instances adduced, 

" This and the next example belong to the metre called Toddaid Englyn, 
which is called, in Latin, Hexameter ."Bow ARD WILLIAMS. 

Purposing, in the course of two or three years, to realize a long postponed 
intention of publishing;, with a prefatory Essay on Welsh Prosody, the curi- 
ous Grammar of Edeyrn the G olden- tongued, composed about the middle of 
the 13th century, and dedicated to the three reigning princes of Wales at that 
period, I now close my strictures on the Toddaid and Englyn. 

1 In the foregoing translation some distant tendency to Hexameter verse 
may, possibly, be perceived. 

2 From Thomas Hopkin of Coychurch's MS., one of Thomas ab Ivan o 
Trebryn's numerous volumes of transcripts. See Myv. Arch. vol. III. p. 5, 
Preface, where he is respectfully noticed. 

3 F 


the Aged, King of Glamorgan, and Prince of the territory between 
Gloucester bridge and the river Towy ; and three sons, the eldest 
of whom was Cadell, King of Dyved and Ceredigion ; the second 
Anarawd, King of North Wales ; and the third Mervyn, 
Kins: of Powis. 


Rhodri had, also, five sons by a concubine, who were Rhodri 
the Bed, Meyryg, Eidwal, Gwyriad, and Gathelig ; and also two 
daughters, Elgain and Creirwy. 

In A. D. 872, Rhodri the Great was killed by the Saxons in 
Mona, and with him, his son Gwyriad, and also Rhydderch, the 
second son of Morgan the Aged, Prince of Glamorgan ; who, al- 
though then but fifteen years old, fought in aid of his grandfa- 
ther, the said Rhodri the Great. 

Rhodri the Great divided his possessions between his three sons 
as follows i 1 

Cadell, the eldest son, had the province of Dinevor, which com- 
prised Dyved [Dimetia] and Ceredigion [Cardigan] under their 
respective boundaries ; and to him appertained the sceptre of the 
Principality ; a pre-eminence due only to the eldest of the three 
Kings of Wales. The royal court of Dyved and Ceredigion was 
at Caermarthen. 

Anarawd, the second son, had Gwynedd [North Wales] under 
its boundaries ; the royal court being at Aberffraw. Some books 
assert that Anarawd was the third, that is, the youngest of 
the sons. 

Mervyn, the third son, had the province of Mathraval, that is, 
all Powis, within its boundaries ; the royal residence being at 
Pengwern Powis, that is, Shrewsbury. 

It was in the following manner that Rhodri the Great fixed the 
seats of arbitration, for the final settlement of disputes, whenever 
contentions should occur between any of the three provinces ; viz. 

1 The following passage, translated from Caradoc's Chronicle, My v. Arch. 
II. p. 481, supports the authenticity of the documents presented in the text, 
respecting Rhodri's new system of tripartite government. , 

" Rhodri the Great instituted a new system of government in Wales, as far 
as his jurisdiction extended ; and it was as follows : 

Ceredigion he gave to Cadell, his eldest son ; his court to he at Dinevor. 

North Wales he gave to his son Anarawd ; his court to he at Aberffraw, in 

Powis he gave to his son Mervyn ; his court to he at Mathraval. The 
eldest of these he enjoined to pay a tribute to the King of London ; and to 
this eldest son the other two were, each of them, to pay tribute also. These 


If contention arise between the provinces of Dinevor and Aber- 
ffraw, in Mona, the seat of arbitration shall be at Bwlch-y-Pawl, 
on Dovey-side ; the King of Powis being the juridical and judicial 

If contention arise between the Provinces of Mathraval and 
Dinevor, the seat of arbitration shall be at Bhyd-helig, on the 
Wye ; the King of North Wales exercising the supreme prero- 
gatives in law and judgment. 

Should contention arise between the provinces of Mathraval and 
Aberffraw, in Mona, the seat of arbitration shall be at Dol-yr- 
Hunedd, in lal ; the King of Dinevor to exercise supremacy in 
law and judgment : and wherever the seat of arbitration shall be, 
there shall also reside the aggregate Sovereignty of the three pro- 
vinces ; which, severally, are as follows, viz. 

The Sovereignty of Dinevor ; consisting of KING, LORDS of 
the court and throne, and Country, which implies the repre- 
sentation of landed proprietors by HEADS OF KINDRED. 

The Sovereignty of Aberffraw ; consisting of KING, the fif- 
teen tribes of North Wales, represented by their HEADS OF KIN- 
DRED, and JUSTICES of court. 

The Sovereignty of Mathraval ; consisting of KING, the chief 
families of Powis, represented by HEADS OF KINDRED, and JUS- 
TICES of court. 

The Sovereignty of Wales Paramount ; consisting of the ELD- 
EST of the three diademed princes ; ENTHRONED KINGS, and their 
STOCKS OF SOVEREIGNTY, or the inherence by which sovereignty 
is rendered perfect. But a Sovereign Stock is not of the same 
principle in each of the three provinces, being, to some extent, 
differently constituted, in each, as already shown. 

The prerogative of the Sovereignty of Wales Paramount is, to 
select the wisest and bravest of its kings, to be instated as the Predo- 
minant Prince, and Juridical Chief of the whole Island of Britain. 

A Head of Kindred is an elder of tribe, kindred, and family, 
who enjoys thorough enfranchisement ; and one, consequently, 

were called the three diademed princes, because they, contrary to all that 
preceded them, wore frontlets about their crowns, like the kings of other 
countries ; whereas, before that time, the kings and princes of the Welsh Na- 
tion wore only golden chains. Rhodri settled the supreme sovereignty on 
the eldest of the diademed princes ; with a request and commandment that 
they should defend and protect Cambria, and its people, against all assaults of 
enemies, and against all anarchy and disorder." 


whose kindred, of the same family and tribe, partake of his privi- 
leges to the ninth generation, lineally and collaterally. A man of 
thorough enfranchisement is one who is neither mad nor imbecile ; 
neither blind nor dumb; neither deaf nor lame; nor yet one of 
a strange tongue; one who is neither unskilful nor unlearned; 
who is not married to a natural alien, and who is not a con- 
demned criminal ; one who is not liable to the claim 1 of retri- 
bution for murder, nor yet for insult ; and who has not fled in 
the day of hostility and battle : but he is one who knows all 
the usages and prerogatives of the sovereignty of the Island of 
Britain, and the privileges of every freeborn Cambrian. A man 
thus capacitated, and being descended from elders of his tribe and 
family, is entitled to the rank of Head of Kindred in the supreme 
council of sovereignty in all courts of country and kindred, and in 
all courts of law and judgment. 

He claims, also, the position of father to every fatherless or- 
phan of his tribe, kindred, and family ; and it appertains to him 
to correct all the transgressions of his tribe and kindred, without 
subjecting himself, thereby, to any penalties resulting from claims 
of redress. A Head of Kindred is also privileged to convoke a 
jury and stir up a gathering of country and kindred on any law- 
ful occasion; and no authority can counteract such a proceeding ; 
for the integrity of sovereignty depends on Heads of Kindred, to 
whom should be presented every appeal against wrong and illegal- 
ity inflicted on any of their kindred. 


CADELL, the son of Rhodri the Great, in South Wales. 
Mervyn, the son of llhodri the Great, in Powis. 
Anarawd, the son of llhodri the Great, in North Wales. 
Morgan Mwynfawr, in Glamorgan. 
Ely stan Glodrydd, between the Wye and the Severn. 

Thus, in other Books. 

Rhys, the son of Tewdwr, in. South Wales. 
Griffith, the son of Cynan, in North Wales. 

1 These claims are distinctly specified in the Laws of Ilowel Dda. See the 
Welsh copy, Myv. Arch. vol. III. Wotton's Leges Hoeli Boni, &c. 

2 From Thomas Hopkin of Coychurch's MS. 


Bleddyn, the son of Cynvyn, in Powis. 

lestyn, the son of Gwrgan, in Glamorgan. 

Eljstan Glodrydd, between the Wye and the Severn. 



THE Sovereignty of South Wales : A KING of genuine stock ; 
LORDS of the court and throne ; and, Country and Kindred, re- 
presented by HEADS OF KINDRED possessing lauds. 

The Sovereignty of Glamorgan : A LORD of supreme jurisdic- 
tion, being a KING of genuine stock ; TWELVE SESSIONAL LORDS 
(at least) of court and state, with any additional number that 
may be ; and Barons, that is, freeholders, represented by their 

The Sovereignty of Powis : A LORD of supreme jurisdiction, 
being a KING ; the lineages of Powis, represented by their HEADS 
OF KINDRED ; and JUSTICES of court and high sessions. 

The Sovereignty of Aberffraw: A KING; the fifteen tribes of 
North Wales, represented by their HEADS OF KINDRED ; and^Jus- 
TICES of court and high sessions. 

The Sovereignty between the Wye and Severn : A KING; the 
freeholders of the country, represented by their HEADS OF KIN- 
DRED ; and JUSTICES of court, with a Jury of twelve. 

The Paramount Sovereignty : The OLDEST SOVEREIGN of the 
three diademed princes ; that is, those of North Wales, Powis, 
and South Wales : and this Monarch has the prerogative of hold- 
ing a convention of Wales generally, within the three provinces. 

Supremacy in jurisprudence becomes the prerogative of the 
Prince of Glamorgan, when the necessity occurs of opposing the 
approach of enemies and aggression in South Wales; in which 
case, the right of presidency in council, devolves on the Prince 
between the Wye and the Severn, and the Prince of Powis ac- 
quires the supreme military command ; for these princes, from 
the relative situations of their respective countries, can best judge 
of the proximate causes and position of the irruption, when it takes 
place by land ; but if the invasion come by sea, the prerogative of 
supremacy in jurisprudence shall appertain to the prince of that 
particular district (whether North or South Wales) where the 

i From Thomas Hopkin's MS. 


aggression shall disembark ; and the other of those two princes 
shall simultaneously become president of the council. 

When an invasion takes place by land, some say that supre- 
macy in jurisprudence rests exclusively between the Princes of 
Glamorgan and Powis ; the precedence of either, in this respect, to 
be determined according as the territory invaded may be within 
the dominion of the one or the other of them. But on whichever 
of them this right may devolve, the other shall immediately become 
president of the council ; no mention being made of any preroga- 
tive appertaining to the house of Elystan Glodrydd. 

The prerogatives of supreme sovereignty, and organizing an as- 
semblage of all Wales, do not appertain to the Prince of Glamor- 
gan, who exercises such rights only within Glamorgan, Gwent, and 
Gower, with their dependencies ; and the tribe of Elystan Glod- 
rydd is similarly circumscribed. 

No one of the three diademed princes is entitled to exercise 
the power of paramount sovereignty over either Glamorgan or the 
territory of Elystan Glodrydd. 

Upon any hostile invasion of Wales, the prerogatives of para- 
mount sovereignty, and assembling of the country, shall be vested 
in the more distant from the irruption of the two aforesaid dia- 
demed princes ; that is, those of North Wales and South Wales ; 
their countries being the most powerful and secure states ; and, of the 
two, the more distant from the aggression, being the safer. But 
when one of these two princes becomes the supreme sovereign, 
the other assumes the precedence of chief elder : the dominions of 
Elystan Glodrydd and Glamorgan being entitled to a voice in the 
confederate council. 

If the hostile aggression come by sea from a foreign country, 
the prerogative of paramount sovereignty shall be vested in the 
King of England ; for he is the richest and most powerful of all 
the kings ; and also the greatest military commander ; but, un- 
der such circumstances, each of the kings of the Island of Britain 
shall be entitled to give his advice in the assembly of the King of 
England, whose command, however, shall govern them all in repel- 
ling the approach of foreign foes in aggressive war. 

This system was instituted in the time of Edgar, King of the 
Saxons, by the concurrent enactment of the Five Royal Tribes of 
Wales, in confederate council. 1 

1 This extended " Constitution of Sovereignty," appears to have been 
adopted by Glamorgan, and Elystan Glodrydd's district between the Wye 



1. IESTYN, the son of Gwrgan, King of Glamorgan, and Prince 
of the country extending from the river Towy to Gloucester bridge, 
[Prince of Glamorgan, Gwent, and Ewyas,] who bore, or, three 
chevronels, %&, [who bore three chevronels, argent,] and died at 
Keynsham Monastery, which he had endowed with lands and 
property in Wentloog ; his age being one hundred and twenty- 
six years. [One hundred and twenty years.] 

2. Marchell, the son of Gwynn, the son of Arthrwys, the son 
of Ithel, the son of Morgan the Great, Lord of St. Tathan, 2 who 
bore, azure, three merles, or, [$&/#.] 

3. Griffith, the son of Cadwgan Ddu, Lord of St. Brides 
Major and Ogmore, who bore, sable, three two-headed eagles, 

4. Llewelyn, the son of Howel Vawr, Lord of Llanilary [St. 
Hilary] and Llanblethian Major, who bore, argent, six spear 
heads, murrey ; points imbrued. 

5. Caradog, the son of Arthen, the son of Bleiddryn, Lord of 
Glyn Neath, who bore, sable, a chevron, or, between three lions' 
heads, argent, langued, gules. 

and the Severn, at the above council of all the Welsh Princes, held in the 
time of Edgar, merely as comprising a system of mutual defence ; for the 
mode of Government it prescribes for Glamorgan, seems to accord with Mor- 
gan Mwynfawr's institution. 

1 From Mr. Cobb of Cardiff's MS. The readings given between brackets, 
are from a transcript in one of Mr. Truman of Pantlliwydd's MSS. 

Whether armorial bearings were usual at the period of Fitzhamon's aggres- 
sion in Glamorgan, is a consideration that involves some difference of opinion, 
even among persons of high authority on the subject^ 

2 The name of this place has undergone so many changes, (St. Athan, St. 
Athans, St. Athen, St. Athens, &c.) that, to rescue the glorious capital of 
Ancient Greece from misplaced apotheosis, I have given, in the translation, in 
the above instance, the original name Tathan, one of the early Welsh Saints, 
to whom the church of this parish was primarily dedicated ; a name that is 
still retained by the inhabitants, who always call the parish, hi Welsh, San* 


6. Aedd, the son of Craffnaw, the son of Cynvarth, Lord of 
Tal-y-vann, who bore, gules?- three battle axes, or, [azure.] 

7. Idnerth, the son of Ivor, Lord of Clyn Rliondda, who bore, 
azure, six mullets, or. 

8. Llewelyn Bren the Elder, called Llewelyn Hagr, Lord of 
Senghenydd, the son of Griffith, the son of Llewelyn, the son of 
Ivor, the son of Einion, the son of Bhiallon, the son of Selyv, the 
son of David, the son of Morgan, the son of Malcolm, Prince of 
Scotland; he bore, or, a chevron, azure, between three nags' heads, 

9. Ynyr, the son of Rhydwal, the son of Meyryg, Lord of Mis- 
kin, who bore, sable, a bend, or, charged with six hawks' heads, 

10. Gweirydd, the son of Seisyllt the Aged, Lord of Llancar- 
van and Penmark, who bore, sable, three stags' heads, or, [gules 
arbour'd.] Seisyllt the Aged lived to the age of one hundred and 
eighty-one years. 

11. Meyryg, the son of Howel, the son of Elgad, Lord of St. 
Fagans, who bore, from St. Fagan, sable, three keys, or. Other 
books say three keys, argent. [Argent, otherwise, or, as may be 
seen in some books.] 

12. Caeron, the son of Howel, the son of Elgad, Lord of Llan- 
maes juxta Llantwit Major, who bore, azure, [sable'] three castle 
portals, open, or. He lived to be 135 years old. 

13. Morgan, the son of Howel, the son of Gwrgan, Lord of 
Rhuthin, who bore, sable, six acorns, or. 

14. Gwyddbwyll, the son of Ceraint, the son of Griffith, the son 
of Ynyr, Lord of Aber-Barry and Porthkery, who bore, azure, 
[sable'] from Ceri of the extensive navy, three mast-heads, or. 

16. 2 Einion Vawr, the son of Uthrod Goch, the son of Ble- 
gwryd the Aged, the son of Owen, Lord of Llanwerydd, [the 
son of Blegwryd the Aged, Lord of, &c.] that is, of St. Donats, 
who bore, gules, three cocks, or. Other books say, three lions, 
salient, or. 

17. Meirchion Hir, the son of Griffith, the son of Ithel, Lord 

1 The colour here rendered gules, is, in most instances, expressed by the term 
sinobl (cinnabar) in the Welsh text. 

2 A chasm occurs here ; No. 15 heing omitted. No. 14 is left out in the 
Pantlliwydd MS., where Gwyddbwyll occurs the 15th in order ; but, thence- 
forward, the names correspond in order in both transcripts. 


Ithel, Lord of Sigginston and Landow, who bore, quarterly, or 
and gules, four helmets, azure and argent, [four helmets, argent.] 

18. Llewelyn, the son of Meyryg, the son of Llywarch, Lord of 
Rhoos and Fonmon, (Aberbernant in al. Ido Morganwg.) who 
bore, azure, six trefoils, or. 

19. Braint, the son of Meredith Falch, the son of Engir Ben- 
wyn, Lord of St. Mary-Church and St. Michael's-on-the-Hill, 
(i. e. Flemingston.) (St. MichaeFs-on-the-Hill, in al. lolo Mor- 
ganwg.) [St. Mary Church and Flemingston] who bore, vert, six 
bees, or. 

20. Arthael Frych, Lord of Lysworney and Colwinston, who 
bore, sable, two spears, saltier, or. 

21. David, the son of Owen Goch, the son of Ithel, Lord of 
Llangynwyd and Tir larll, who bore, sable, a chevron, argent, be- 
tween three wolves'* heads, or, snouts, gouttcs de sang. 

22. Howel, the son of Griffith, the son of Anawrodd, the son of 
Blegwryd the Aged, Lord of Dyffryn Goluch 1 and Wenvoe, who 
bore, quarterly, or and sable, four shafts, argent and azure. 

23. Edwin, the son of Trahayarn, the son of Ithel, Lord of 
Conan's Castle and Sovlen, who bore, argent, [vert] six roses, gules. 

The above Chieftains were dispossessed of the greater part of 
their lands and goods : but Sir Robert Fitzhamon gave lands to 
some of them, at Corboil, and other places, in France ; others had 
small portions of their lands restored to them. 2 

1 The original name (Dyffryn Goluch, or Valley of "Worship) of this place, 
now the hospitable seat of John Bruce Pryce, Esq., is, with regard to its 
druidic designation, Goluch, derived from two ancient Celtic expressions for 
light, gawl and Much, which have long become obsolete as Welsh primitives ; 
but are still retained, with increments, in such words as #o/au, (light) 
and lluched, (lightning) hence it is that corrupt forms of it have been suc- 
cessively given ; one of which occurs in the Welsh text. 

2 The instances of inconsistency, observable in the above blazonry, may be 
fairly attributed to the incompetency of former transcribers to supply the de- 
fects of injured manuscripts. 


HERE follow the periods of oral tradition and chronology, accor- 
ding to the system of the bards of the Island of Britain, relating 
to oral and chronological computations before the introduction of 
the Christian Faith among the Cimbric nation; after which, the 
incarnation of Christ became the commencing period of chronolo- 
gical order, as it now exists throughout Christendom. 

From the time that the Cimbric nation first arrived in the Is- 
land of Britain, to the period of Evrawc the Mighty, the son of 
Mymbyr, the son of Madawc, five hundred years ; according to 
the preserved memorials and informations of the wise. This 
Evrawc was the first who constructed fortresses in Britain, name- 
lyThe city of fee. 1 

From the time of Evrawc the Mighty, to the period when Lleon 
the Mighty was made king of the Cimbric nation, one hundred 
and ninety years. He constructed a city on the banks of the 
Dee, and called it Caerlleon Major. 2 He also built Caerlleon upon 
Usk, in Glamorgan, and the city of Mane, the situation of which 
is now unknown. In his time a scorching heat occurred. 

From the time of Lleon the Mighty, to the period of Blei- 
ddyd, the son of Rhun Baladr-bras, sixty-six years. This Blei- 
ddyd discovered the warm bath at Nant-Baddon, 3 and taught 
many beneficial sciences to the Cimbric nation, which are attested 
in history. 

From the time of Bleiddyd, the son of Rhun, to that of 
Llyr Llwyd, his son, twenty years. That Llyr constructed 
Caer-Lyr, and Caer-Eithras, in Gwent, which is now called 
Brynbuga. 4 

From the time of Llyr Llwyd, to that of Prydain, the son of 
Aedd the Great, the son of Ancwn, the son of Seisyllt, the son of 
Rhiwallon, the son of Rhegan, the daughter of Llyr Llwyd, two 
hundred and eighty-seven years. This Prydain was the first who 
instituted a powerful system of Sovereignty in Britain. He was 

i Sic in MS. 2 Chester. 3 Bath. * Usk. 



a potent, wise, and merciful king, and sole monarch of the Island. 
He introduced many sciences, and much knowledge, to the Cim- 
bric nation ; and lived eighty-seven years after he was made king. 
From Prydain, the son of Aedd the Great, to the time of Dyvn- 
varth Prydain, called Dyvnwal Moelmud (Dunwallo Moelmutius) 
in the Cornish Language, twenty-nine years. It was this Dyvn- 
varth who first organized the laws of the Cimbric nation ; ordaining 
high immunities, and severe penalties, according to various deserts. 
He is called one of the Three wise Kings of Britain ; and he estab- 
lished a national and municipal government at Caerlleon upon Usk, 
the capital of all Britain, granting it a right of barter in all the 
other cities of the Island. 

From the time of Dyvnwal Moelmud to that of Gwrgaij Varv- 
drwch, the son of Beli, the son of Arthan, the son of Pyll Hir, 
the son of Beli Hen, the son of Dyvnwal Moelmud, one hundred 
and twenty-eight years. In the time of the said Gwrgan, an 
awfully tempestuous inundation occurred in the British seas, that 
engulphed a large portion of the Lowland Cantred; 1 and in con- 
sequence of this deluge, the Irish 2 first came into the Island of 
Britain, and received of Gwrgan lands in Ireland, where they be- 
came a numerous and powerful people. In his time, also, the men 
of Llychlyn 3 (Scandinavia) came first to Britain, and obtained the 
means of subsistence in Albania, 4 where they have remained to 
this day. He built a city called Caerwerydd, where he resided, 
a praise-worthy king, for nineteen years ; and there he died. 

From the death of Gwrgan Varvdrwch to the time of Morydd, 
the son of Daned, the son of Aeddan, the son of Cynvarch, the son 
of Seisyllt, the son of Eidrym, the son of Cyhelyn, the son of Gwr- 

1 This Lowland Cantred is said to have been situated where Cardigan Bay 
now extends. See Price's " Hanes Cymru," p. 312, &c., where the tradition, 
both real and fictitious, of this inundation, is judiciously examined. 

2 The expression of the Welsh text is " Gwyddyl, " (Woodmen) which is 
the term generally used for Irishmen, when the name of no other nation is 
attached to it. Gwerddoniaid, and Gwerddonwys, (Green-Islanders) are, in 
some few instances, to be seen ; but they probably apply only to the primi- 
tive Irish. 

3 Llychlyn has, by most translators, been rendered Scandinavia ; perhaps 
the best general name that can be substituted ; for the Llychlyn wys, (Loch- 
lynians) appear to have came to Britain from different parts of Northern 
Europe. It, however, frequently applies, as Price observes, only to Norway. 

* Scotland. 


gan \ r arvdrwch, two hundred and four years. It was in the time 
of this Morydd that an enormously huge four-winged monster ap- 
peared in the Irish Sea, and landed in Dyved, where it killed 
many of the Cimbric nation ; but Morydd, being resolved to fight 
with it, dared it manfully. The monster, however, killed the 
king with a quill that it darted at him from its wing. 

From the time that Morydd was killed by the monster, to the 
period of Owen and Peredur, the sons of that Morydd, forty-seven 
years. These two brothers constructed a magnificent city, called 
Caer Brodyr, (the city of the Brothers) but, in about seven years 
after, Owen died, and Peredur, his brother, governed, solely, the 
entire Island, for the space of two years, when he died. 

From the death of Peredur, the son of Morydd, to the time of 
King Blegywryd, one hundred and eighteen years. This Bleg- 
ywryd improved the science of instrumental song, and formed the 
rules of its several parts, in which no one could equal him. He 
was buried magificently at Caerlleon upon Usk. 

From Blegywryd's time to that of Beli Mawr, the son of 
Manogan, seventy-nine years. Beli was a sensible, and learned 
king, being well versed in many sciences, which he taught to 
the Cimbri ; but he died at the end of two years after his coro- 
nation. He had a son called Lludd, the son of Beli Mawr, the 
son of Manogan, who constructed a city of wonderous fortifications, 
on the bank of the river Tain, (Thames) and called it Caerludd, 
now known as the City of London. Beli had another son called 

From the time of Beli the Great, to that of Llyr Llediaith, 
one hundred and twenty years. This Llyr had a son called 
Bran the Blessed, who was the largest man that ever was seen ; 
he was also the mildest and most liberal in his gifts, and the most 
heroic in battle and exigency. He drove the Irish out of his coun- 
try, where they had remained from the time of Gwrgan Varv- 
drwch, and made a city on the banks of the river Loughor, 
which he called Dinmorvael, from the name of his favourite daugh- 
ter, who died there; and where he subsequently erected a 
church, which was called Llanmorvael; but now its name is 
Loughor Castle. 

From the time of Bran, the son of Llyr, to that of Lies, the 
son of Coel, the son of Cyllin, the son of Caractacus, the son of 
Bran the Blessed, the son of Llyr Llediaith, one hundred and ten 
years. This Lies was, also, called Saint Lleirwg, (St. Lucius) and 


Lleufer Mawr, (the Great Luminary;) and it was he who sent for 
godly men from Rome, to teach Christianity to the inhabitants of 
the country. It was he, also, who first erected a church at Llandaff, 
and placed bishops there, to administer the rite of baptism. This 
was the first of our Christian Churches, and the most exalted in 
privileges. Lucius, also, instituted schools there to teach the 
Faith in Christ, and a knowledge of Cambro-British books. 

From the time of Lucius to that of Coel Godebog, one hundred 
and forty years. This Coel was a king, whose daughter, named 
Ellen Lueddawg, went to Jerusalem, where she found the Holy 
Cross, which she brought with her to Britain; as the Bard haa 
recorded in the following stanza : 

When Cod's fair daughter, Ellen, found, with toil, 
The HOLY CROSS, on Canaan's guilty soil, 
And thence to Britain bore it, faith-elate, 
Three hundred years and twenty told the date. 

From Coel Godebog to the time of Maximus, Sovereign Elect, 
one hundred and twelve years. This Maximus was Emperor of 
Britain and Rome, and conferred on Britain the rights and prero- 
gatives of Sovereignty. He founded also many churches and 
cathedrals for religious worship in this Island, in which instruction, 
both religious and national, was imparted ; and he gave lands and 
privileges to the British population of Armorica, with Cynan 
Meriadog for their prince, to whom resorted twenty thousand 
British inhabitants, exclusive of women and children, and there 
they have remained to this day. 

From the time of Coel Godebog to that of Constantius, the son of 
Constantine, the son of Aldwr King of Armorica, sixty years. 
But because he [Constantius] was not a prince in lineal descent from 
any of the British families, they refused him for their king, and 
denied him their homage ; Vortigern being their leader, who 
killed him in treachery and ambush, and invited the Saxons to his 
aid in Britain ; on whom he bestowed lands, wealth, and privileges 
in the Island; namely, the lands of Roman patricians in the 
Island of Thanet in Kent, and in other districts ; the consequence 
being, that the Saxons have remained here until this day ; thus 
becoming one of the Three predatory invasions of Britain. In the 
time of this Constantius, Saint Teilaw was Archbishop of Britain ; 


and he converted many of the pagans to Christianity, and brought, 
under the permission and protection of the king, two godly bishops 
to this Island; namely, Germanus and Lupus, to renew and 
promote Faith, Baptism, and Sacred Knowledge: Merlin pro- 

From the time of Constantius to that of Vortimer the Blessed, 
twenty-one years. 

From Vortimer the Blessed to the time of the Emperor Arthur, 
fifty three years : Taliesin prophesying. 

From the time of the Emperor Arthur to that of Cadwalader 
the Blessed, one hundred and sixty years ; and Cadwalader was 
the last king of Britain descended from the primitive royal line- 
age of the Island, until it was restored in the person of Henry 
VII. who is the present king, whom may God defend ; Amen. 

From the time of Cadwalader the Blessed to that of Rhodri, the 
son of Idwal, thirty-seven years. Rhodri fought with the Sax- 
ons, and slew them unsparingly. 

From Rhodri, the son of Idwal, to the time of Rhodri the Great, 
the son of Mervyn the Freckled, ninety-seven years. This Rho- 
dri divided Wales into three parts. 1 

From Rhodri the Great, the son of Mervyn, to the time of Ho- 
wel, King of all Wales, ninety-seven years. This Howel gave 
wise and just laws to the Welsh nation, and ordained that chrono- 
logical records should be dated from the year of Christ the son of 
God's incarnation, as it is at this day. 

And thus has information been retained of the periods of tradi- 
tionary and chronological computations, and of their respective 

1 The origin of the terms Wales and Welsh will not be here discussed ; al- 
though they might, perhaps, be traced to other causes than those usually 
advanced. As, however, they do not appear to have been applied to any 
British state and its inhabitants before the Saxon invasion, they have been 
generally rejected in this volume, except in association with events subsequent 
to that period. Whatever differences of opinion may exist with regard to 
the asserted extinction, at early periods, of the Cimbri of continental nations, 
the term Cymmry, by which the aborigines of the Island have, in ancient Bri- 
tish records, been designated, may justly be deemed synonymous with Cimbri. 
We very rarely find the expression Prydeiniaid (Britons) applied to the in- 
habitants of this country by any Cambro-British writer ; although the Island 
has always been named Prydain by them ; hence we may conclude that its 
first colonists were, like their ancestors, called Cymmry, in their former coun- 
tries ; and it is the only term by which, through successive ages, they appear 
to have always designated themselves here in their vernacular tongue. 


annals ; the whole having been verified by a scrutinizing investi- 
gation of the accounts of memorable times and their events ; com- 
memorations that are deemed genuine, being deduced both from 
the oral and recorded histories of ancient wise men and literary 
authorities. And the result is, that from the first arrival of the 
Cimbri in this Island, according to well digested tradition and 
chronology, to the time of Howel the Good, a period of no less 
than two thousand five hundred and seven years has elapsed; and 
from the time of Howel the Good to this present year of the coro- 
nation of King Henry VII. 1 the son of Edmond, the son of Owen 
Tudor, (all of them being genuine Britons of the primitive royal 
lineage) five hundred and forty-five years. So that from the first 
arrival of the primitive Britons in this Island, to the present year, 
three thousand and fifty-two years have intervened. 





IN the year of Christ 55, the Cambro-Britons received the 
Christian Faith, and believed in God ; at which time they, also, 
first acquired a knowledge of the Latin language. 

In 154, Baptism was first introduced into Britain; and churches 
and bishops were instituted through the endowments of Lucius 
and pope Elutherius. 

In 180, the church of Llandaff was first founded ; Lucius, the 
son of Coel, called, also, the Great Luminary, being the bishop 
there, to promulgate Belief and Baptism. 

In 210, the Emperor Severus constructed the great rampart in 
the north, to frustrate the irruptions of the Irish Picts and the 

1 From this it appears that the brief account here concluded was compiled 
in the year 1485. 

2 Taken from Watkin Giles of Pen-y-Vai's MS., which was a transcript 
from one of Caradoc of Llancarvan's Chronicles. 


In 218, all the reptiles, cattle, and horses of Britain died, in 
consequence of wet seasons, ungeniality, and the sickly tempera- 
ture of the atmosphere. 

In 220, a severe frost occurred, which caused numerous deaths, 
among persons and animals, through the intensity of the cold. 

In 240, a severe sickness prevailed ; and many died of the 

In 242, Caerlleon upon Usk was rebuilt of stone and mortar, 
which, previously, had been constructed of wood; but it was burnt 
many times in contests. 

In 250, a severe frost took place, and a great mortality among 
animals and smaller reptiles ensued. The following summer a 
great dearth occurred, through which deaths became prevalent 
among the inhabitants. 

In 260, Bath was built by the Romans, which caused fighting 
between them and the Britons, in which a great many of the lat- 
ter were killed. 

In 269, the sky appeared as if on fire, so that the light at night 
became as vivid, as that of day, for nine days ; after which, an in- 
tense heat came on ; and a general want of water in rivers and 

In 272, a severe famine prevailed, until it became indispensably 
necessary to depend on aliens and invaders for all the means of 
subsistence. The next year a great mortality took place among 
the population, caused by the diseases that had remained among 
them from the time of the previous scarcity ; during which, peo- 
ple were obliged to make bread of the rinds of holly, willow, and 
elm ; and also of fern-root ; all of which were insufficient to satisfy 
hunger. So severe was this famine, that it became necessary to 
till the ground, and plough for corn; the cattle, and other 
beasts, having been nearly all consumed during its continuance. 

In 290, the Eomans were unsparingly slain by the Cambro-Bri- 
tons, for having violently and tyrannically taken away their wives 
and children; but they rescued them, and recovered also their 

In 291, a severe winter and tremendous frost occurred ; so that 
many of the rivers became quite frozen, and the birds died in 
the woods. 

In 293, schools were established, to promote civilization, in all 
the British towns ; and protecting privileges were conferred on 
municipal and domestic arts. 


In 294, the Irish Picts, who had migrated from Beitwy,i were 
slain : and, in the same year, the battle and rebuilding of London 
took place. 

In 297, the battle of Aberllychwr2 took place, where the Romans 
were slain; after which the battles of Caermarthen and Caer- 
Gynvarwy 3 in Dyved were fought. 

In 300, the battles of Llwydcoed, 4 Caerdrynau, 5 and Worcester 
happened ; and in the following year those of Caerworgorn, 6 Caer- 
went, and Gloucester were fought. 

In 307, a great pestilence prevailed, arising from the bodies of 
those who had fallen in different battles ; and a fearful number of 
full grown males and females died in consequence, together with 
more than half the children of the Island ; in consequence of which, 
the invasion of the Irish Picts took place in the North, and 
that of the pike-bearing Irish and Lochlynians in Anglesea, Ar- 
von, and the Commot. 

In 314, scarcity and famine took place ; the Irish and Lochlyn- 
ians having spoiled the corn-lands, wherever they went, under the 
protection of the Romans, who thus avenged their failure to sub- 
ject the British population to their own will and pleasure. The 
invaders also destroyed all the beasts that were found in their 

In 320, a land flood and a raging sea-deluge happened simulta- 
neously in the North, so that considerable portions of land along 
the German Ocean were inundated ; and a great number of per- 
sons, with much cattle, drowned. 

In 331, sea and land floods occurred coincidently, when the ter- 
ritory of Helig, 7 the son of Glynog, of Tyno Helig, was inundated 

1 Beitwy, may, possibly, mean either Batavia or Poitou. 

2 Loughor. 

345 The situations of these places are either doubtful, or quite unknown. 

6 Caerworgorn, (the Caerguorcon of Nennius) was the ancient name of 
Llantwit Major. 

7 The name of this Helig ab Glynog, like that of Gwyddno Garanhir, Lord 
of the Lowland Cantred, is scarcely ever mentioned without this additional 
observation, " whose land was overwhelmed by the sea," which states a cir- 
cumstance that is not only confirmed both by oral tradition and record, but, 
also, by the local appearance of its asserted position, the description of which, 
in the text, although involved in obscurity, seems to indicate that it ex- 
tended from the mouth of the river Clwyd to Beaumaris Bay. 



and irrecoverably lost. This territory lay between the estuary of 
the river Clwyd in Arvon, and that of the Branc in the North 

In 335, a dreadful famine prevailed, whereof more than half the 
British population died, so that the Romans subjugated the whole 
Island from sea to sea, in all directions, and slew forty thousand 
of the Irish Picts in the North. 

In 338, the Cambro-Britons recovered Caerlleon upon Usk; in 
celebration of which event, they held a festival there ; and the 
triumphal rejoicings continued for forty days. 

In 339, many of the Irish banditti were taken and burnt alive, 
for their treacherous conduct in contravention of all pacific trea- 
ties and solemn ratifications ; about the same time immunities 
were conferred on husbandry, ploughing for corn, and the culture 
of fruit trees, which were brought from Italy and Spain ; and in 
the same year marshes in Gwynedd and Ceredigion were over- 
whelmed by the sea. 

In 340, wind and water mills were first erected in Cambria; 
where, previously, only hand mills were known. 

In 353, marshes in Gwynedd and Ceredigion were lost in con- 
sequence of an astonishing sea flood, augmented by a heavy and 
simultaneous land flood, through which many municipal places 
were distroyed. 

In 380, a tremendous storm happened, and houses and corn 
were extensively burnt. 

About these times the Emperor Constantino governed in Bri- 
tain, and protected Christianity from such as were hostile to it. 
He was the best, and most religious of all emperors : Elen, the 
daughter of Coel Godebog, Supreme Sovereign of Britain, was his 
mother ; and it was she who discovered the Holy Cross under a 
heap of stones, 1 that was thrown upon it by the infidel Jews and 

About this period Morien, 2 the son of Argad, the Bard, flou- 
rished ; and he was the most learned of any in the world. He 

1 The Welsh term is " Cam, " which implies a heap of stones ; a token of 
disgrace that was thrown over executed malefactors ; and hence depraved 
characters became branded by public execration, as earned thieves, &c. The 
Jews appear to have had the same custom, by which they attempted to dese- 
crate the Holy Cross, after their cruel crucifixion of our SAVIOUR. 

2 His superior knowledge gave rise to the expression " Morien-ddysg," 
[Morienic learning.] See Myv. Arch. I. p. 410. 


denied baptism and the sacrifice of the body of Christ ; whence 
arose great hatred, contentions, and wars. Mori en's delusion con- 
stituted one of the three deprivationary delusions of the Island of 
Britain ; the first of which was the delusion of Urb Luyddawg, 
[of the Great Army] of Lochlyn, who took away nearly all who 
could bear arms and fight in Britain ; leading them to destruction 
through the countries about the Dead Sea. The second delusion 
was that of Morien, through which Baptism and Sacrifice ceased 
in Britain, where the whole population became unbaptized Jews. 
The third delusion was that of Gwydion, the son of Don, in North 
Cambria [Gwynedd] who obtained, through deception, a title to 
the crown and dominion of Anglesea, Arvon, and the Commot, 
from the Roman Emperor, for expelling the Cambrian nation from 
their possessions, which he bestowed on the Irish and Lochlynians. 

In 382, a tremendously high wind occurred again, when the 
Irish Picts set fire to the wings of the wild birds in the North, by 
which means many houses, barns, and corn-stacks were burnt. 

In 390, or thereabouts, the Emperor Constantino patronized 
Christianity, and Bishop Martin resisted the delusion of Morien 
in Italy and Britain ; introducing baptism and sacrifice, as incul- 
cated by the Apostle Paul ; who, in his charge to the Bishops and 
Clergy, said, " Let every person, throughout the world, be bap- 
tized in the name of the Father of Heaven, and in the name of the 
Son of his Grace, and in the name of the Holy Ghost, who, like 
the rays of the Sun, communicates the Light of God wherever he 
enters, and wherever the Heart and Conscience may be open to 
receive him. And the Holy Ghost impregnated the Blessed Virgin 
before the time of her marriage ; whereupon she conceived the 
Son of God, who is Jesus Christ, the Son of Grace, who despoiled 
hell ; conveying the Five Ages 1 of the world from the thraldom 
of the Devil to Paradise, where they still remain : and ever blessed 
is he who shall be admitted among them." 

In 400, the Irish Picts came to Cambria, and committed atro- 
cious depredations ; but, at last, they were vanquished, slain 
unsparingly, and driven back beyond the sea to their original 

In 410, severe diseases and great mortality prevailed, occasioned 
by the yellow pestilence, which arose from the dead bodies that 

1 The Five Ages here mentioned, successively ended with Noah, Abraham, 
David, Daniel, and John the Baptist. Gurm's Nennius, p. 2. 


remained unburied, and had fallen into decomposition over the 
face of the country. 

About these times, also, the Emperor Theodosius conferred im- 
munities on learning and exalted sciences in Britain ; and Saint 
Patrick became the supreme teacher of the Cambro-British nation 
under that enfranchisement : but the pike-bearing Irish beset the 
place where he was, and bore him away, in captivity, to Ireland, 
where he became a saint of the brightest fame in all the world ; 
teaching the Christian Faith to the Irish, who previously, were 
unbaptized pagans. 

In 425, Saint Germanus came from Gaul, with Saint Lupus, to 
Britain, to renew Baptism, Sacrifice, and a right belief in Chris- 
tianity, which had fallen into decay. 

In 430, the Irish Picts made a descent on Anglesea, and Arvon, 
and were joined by the Irish of those countries, in combined hos- 
tility to the crown of the Island of Britain : but they were opposed 
by the kings and princes of Cambria, whose cause was espoused by 
the two Saints, namely, Germanus and Lupus ; and they prayed 
to God, who strengthened them against treason and foreigners, and 
made them victorious over their enemies ; for which conquest, 
praise to God in the highest was given throughout the Island, by 
the Cimbric nation, in defiance of the Romans, who had recognized 
the oppression, treason, and foreign aggression. 

About this time, Caerlleon upon Usk was burnt, and Llancar- 
van j was erected ; which became the first privileged Monastery in 
the Island ; for the College of Theodosius, in Caerworgorn, 2 was 
not a monastery, but rather an enfranchised school, to exhibit and 
teach the distinguished knowledge and exalted sciences that were 
known in Borne, and to the Romans at Caerlleon upon Usk. 

At this time, a great sea flood took place, through which all the 
marshes in Gwynedd, Dyved, Cornwall, Devon, Somerset, and 

1 From the circumstance of its origin, as well as from the name itself, it 
seems pretty evident that Llancarvan signifies the Church of Germanus ; al- 
though the commutation of g to c is contrary to the grammatical principles of 
the Welsh language. 

2 This shows that Caerworgorn was the name of Llanwit Major, even before 
it acquired the designation of "Bangor Tewdws," [College of Theodosius] 
from the school established there by that Emperor. This circumstance con- 
fers additional credibility on the statement of Nennius, and on the antiquity 
of the Ancient British authorities on which he professes to have mostly based 
his history. 


Glamorgan and Gwent were lost, together with extensive tracts in 
the North. 

In 436, Saint Dubricius was made Archbishop of Llandaff, and 
Saint Iltutus became head teacher of the College of Theodosius, 
which, after that, was, from him, called the College of Iltutus ; but 
its present names are Llantwit Major, and Llantwit of the Vale. 
About this time, also, a terrible pestilence occurred in Britain, in di- 
vine vengeance for the sins of the Cambro-Britons and other nations 
of the Island ; whereupon the Irish Picts came to Cambria ; but, 
through the prayers of the saints, they were vanquished, and happy 
was the deliverance. 

In 448, Vortimer the Blessed was raised to the throne of Britain, 
and Dubricius was made Archbishop of Caerlleon upon Usk, Saint 
Teilaw succeeding to the archiepiscopal see of Llandaff. 

After this, Vortimer the Blessed was killed, and Vortigern 
crowned in his stead ; which event became the source of misfor- 
tune to the primitive British nation, and the ultimate cause of 
losing the supreme sovereignty of the Island ; which, till then, 
had remained in their rightful possession from their first arrival in 
Britain, which took place fifteen hundred years before the incarna- 
tion of Christ. 

In 450, Vortigern brought the Saxons to the Island of Britain, 
as his allies, against the rightful heir to the crown, namely, Uthr 
Bendragon, the son of Vortimer the Blessed. 

In 452, Vortigern divorced his wife, and took to him another 
wife, who was not otherwise than an unbaptized pagan ; being, in 
truth, Alice Ronwen, the daughter of Hengist, prince of the Sax- 
ons ; and on her son, named Octa, the crown of the kingdom was 
settled ; so that, in his right, the Saxons seized the diadem of the 
Island, which they have retained, by inveiglement, to this day ; 
and the severest of all usurping invasions was that of the Saxons 
in Britain. 

In 453, the British chieftains were killed by the Saxons in the 
treachery of Ambrosbury Hill, called, also, the Hill of Caer-Cara- 
dog, in the district of Caersallawg, where they were assembled un- 
der the refuge of God's Peace and of national tranquillity. 


FIRST of all, an account is here presented of the occurences trans- 
mitted by oral tradition, before the commencement of chronological 

The announcement of the DIVINE NAME is the first event tradi- 
tionally preserved ; and it occurred as follows : 

GOD, in vocalising his NAME, said /|\, and, with the Word, 
all worlds and animations sprang co-instantaneously to being and life 
from their non-existence; shouting, in extacy of joy, /|\, an( * 
thus repeating the name of the DEITY. Still and small was that 
melodiously sounding voice (i. e. the Divine utterance) which will 
never be equalled again until GOD shall renovate every pre-exis- 
tence from the mortality entailed on it by sin, by re- vocalising that 
name, from the primary utterance of which emanated all lays and 
melodies, whether of the voice or of stringed instruments; and 
also all the joys, extacies, beings, vitalities, felicities, origins, and, 
descents appertaining to existence and animation. Death can only 
ensue from three causes, namely, from divulging, miscounting, or 
unessentialising the name of God. But while, and where, His 
Name shall be retained in memory, in accordance with secrecy, 
number, and essence, nothing but being, vitality, wisdom, and 
blessedness, can be known, through eternity of eternities. Co-im- 
pulsive with the blessed were all animated beings ; and God 
placed them in their innate order, or primitive state, within the 
Expanse 2 of Felicity, but He, Himself, existed in the Expanse of 
Infinitude, where the blessed perceived Him in one communion of 

1 Taken from Edward Williams' s transcript of Llewelyn Sion's MS,, which 
was copied from Meyryg Davydd's transcript of an old MS, in the library of 
Raglan Castle. 

2 The Cimbric word cylch (circle) is rendered expanse, in some instances in 
this translation ; although circle has been the English word hitherto adopted 
in reference to the three druidic states of existence. The reason for the alter- 
ation is that circle is far too limited a term for the residence of the Omni- 
present DEITY. Cylch is druidically used merely hi the sense that state is 
applied in the expressions state of Felicity, state of Infinitude, and state of 
Indication ; except that it is also a symbol of endlessness. 


glory, without secrecy, without number, and without species, that 
could be ascertained, save essential light, essential love, and essen- 
tial power, for the good of all existences and vitalities. Then the 
maxim <- God and enouglt became established on the basis of truth and 
oral tradition; and it was the second principle of all realities and 
sciences transmitted by memory. But the blessed, being dissatisfied 
with their plenary happiness, from not having retained the First 
Truth in memory, and aiming to augment their felicity, made an on- 
set on Infinitude, purposing to divulge all that they might discover 
there ; and to ascertain the secrecy, number, and essence of God ; 
but that they could not effect ; and when they would fain regain 
the Expanse of Felicity, they could not, because Mortality inter- 
posed; consequently they fell into the Expanse of Indication; 
where the Deity impressed on their memory and knowledge the 
third truth, namely, ' Without God, without every thing''; for, in the 
Expanse of Inchoation, neither perception nor knowledge of God 
exists. The blessed, then, who had continued in their primeval 
state, by retaining the Deity, his Name, and his Truth in memory, 
perceived the state of Inchoation, and called it Re-incipiency, be- 
cause it was the second work of the Deity's creation ; and made 
for the sake of saving the disobedient from the perdition towards 
which they had rushed. The chief reality of Re-incipiency has 
already been mentioned, as the third principle of truth and know- 
ledge, i. e. 'Without God, without every thing,' for to be without 
Him is to be destitute of every felicity ; a privation whence originated 
every evil and suffering that intellect can imagine. But God, out 
of his infinite love, advanced the subjects of Be-incipiency in pro- 
gression, through all the states of evil incident to them, that they 
might come to perceive their primeval state, and, through that 
attainment, learn to avoid a recurrence of those evils, after being 
once delivered from them ; so that, on attaining the state of Hu- 
manity, they might supplicate God, and thus obtain a recollection 
and knowledge of goodness, justice, and love ; and, consequently, 
a re-perception of the primitive truths ; that by retaining them in 
memory, and adhering to them, they might, after the release of 
death, co-exist in primeval felicity, in renovated consciousness of 
their pre-existence in that state, and of the evils they endured in 
traversing the Expanse of Inchoation. 

After traversing the Expanse of Inchoation, in the state of 
humanity, some of the principal sciences and fundamental truths 
were restored to memory and intellect ; and the Almighty deigned 


his grace to those, who, in his sight, were deemed the best of man- 
kind ; and explained truths, organizations, and beneficent systems 
to them. The persons thus initiated, again taught others; and 
raised to the privileges of kindred order those who had engrafted 
on their memory and understanding those primitive truths and 
sciences. It was thus that the system of kindred order was first 
instituted for the promotion of all knowledge, established regula- 
tions, and truths, the fundamental maxim, '-God's Word in the 
highest? being inseparably blended with the whole. And all who 
retained that principle in memory would say, ere they took any 
subject into consideration, or carried any purpose into effect, 
'God leading;' 'In the Name of God; 1 'Truth is Truth; 1 
'Truth will become Truth; 1 Truth will have its place;' 'God is 
Truth; 1 and, 'God is God: 1 and the Deity poured his Grace on 
all who retained in memory and action those fundamental truths ; 
and he established them in the order of regulated kindreds. It was 
through such Divine Grace that the Cimbric people first attained 
strength, judicial dispensations, social order, domestication, and all 
other primitive principles of kindred and national institutions. 

Having thus far advanced in social order, the Cimbri, for count- 
less ages, were a migratory people, moving, in communities, over 
the face of transmarine countries ; but, at length, they settled, as 
a nation, in Defrobani, or the Summer Country, where they re- 
belled against God and his fundamental truths ; sinning and com- 
mitting injustice with daring transgression; for which, He poured 
on them his retributive vengeance; whereupon dispersion and 
devastation ensued, until they became nearly extinct ; having lost 
their territories and national rights. Then some betook to them- 
selves their consciences, recovered to memory the Name of the 
Deity and his truths ; and adhering to those principles, they con- 
ducted themselves under the influence of cautious reason in their 
sinking state. The Almighty now, out of his grace and unutter- 
able love, imbued them with laudable intentions ; placing among 
them wise and holy men, who, under the upholding of his spirit and 
peace, and in the refuge of his truth and justice, acquired a right 
knowledge of every superiority conducive to the well-being of the 
Cimbric race. Thus circumstanced, they proceeded in their 
adopted course, admitting into their train all that would join 
them ; and in this manner retreated from place to place, until they 
escaped from the nations who had assailed them with devastation 
and plunder. 


At the end of their migration, they came to the Island of Bri- 
tain ; where, previously, no human foot had trodden ; and took 
possession of it, under the protection of God and his peace. Here 
they established wise regulations and religious rites ; and those 
persons, who, through God's grace and his superlative gifts, had 
received poetic genius, were constituted teachers of wisdom 
and beneficent sciences, and called Poets and Gwyddoniaid. 1 
The art of vocal song now commenced, which became the 
vehicle of all traditions and retained truths ; as it presented the 
easiest auxiliary to memory, the most agreeable to meditation, and 
the most fascinating for intellectual expression. Persons of the 
above classes were the primitive teachers of the Cimbric nation ; 
but they were guided by neither law nor usage, consequently, many 
of them became subject to error and forgetfulness ; until acting in 
opposition to the Name of God and his Truths, disorganization, 
spoliation, and every iniquity ensued. 

At this period, a wise man, called Tydain, the father of Poetic 
Genius, exercised his meditation and reason on the best mode of 
framing stringent institutes for general sciences, and the divinely 
communicated principle of poetic genius ; and presented his regu- 
lations to the consideration of other erudite persons of the Cimbric 
nation, who testified their unqualified adoption of them ; and the 
first consequent step was to establish a principle of sovereignty ; 
to effect which, the duties of dispensing justice, and sustaining 
social order, devolved on chiefs of kindred; who were also en- 
joined to confer the supreme rank of sovereign eldership on him 
whom they might deem the noblest of their grade ; and Prydain, 
the sou of Aedd the Great, was, by virtue of his wisdom, bravery, 
justice, and brotherly kindness, the personage they selected ; and 
he, consequently, was proclaimed Monarch of the Island of Bri- 
tain ; constituting, in that capacity, the bond of government. 

The principle of Sovereignty, and the royal title of Prydain, 
being thus permanently established, Tydain, the father of poetry, 

1 The term * Gwyddoniaid ,' of the Welsh text, being retained in the transla- 
tion, requires some explanation. It is the plural form of Gwyddon, which is 
derived from Gwydd, a word that signifies wood, billets, wooden frame, <$fc. 

The aboriginal Britons appear to have inscribed their knowledge on wood, 
using both symbols and letters for that purpose ; hence a person of superior 
knowledge was called Crivyddon, or man of wood-learning ; and a reputed sor- 
ceress, being superstitiously deemed conversant in the occult sciences, was 
termed Gwyddones . 

3 i 


was found supreme in heaven-descended genius ; hence he was ap- 
pointed to advise and teach effectually, in public, the Cimbric na- 
tion, which he did through the medium of his vocal song, composed 
for the occasion, and publicly ratified as a faithful vehicle of oral 

After the death of Tydain, his equal could not be found in 
divine poetic genius and the sciences ; whereupon his poem was 
closely scrutinized ; and its precepts being adhered to, a public 
proclamation was issued, announcing, under a year and a, day's no- 
tice, that refuge and privileges would be granted to all bards of 
divine poetic genius, who should assemble at an appointed time 
and place, so as to constitute a chair and Gorsedd 1 (i. e. supreme 
bardic sessions) in accordance with the instructions contained in 
the poem of Tydain, the father of poetic genius ; and conformably 
to the sense and deliberation of the country, represented by the 
heads of kindred and acknowledged wise men of the Cimbric na- 
tion. At the chair thus convened, many were found to be divinely 
inspired with poetic genius, endowed with powerful reason, and 
confident of deliverance ; whereupon they cast lots, to ascertain 
who the three persons were that excelled in name and fame ; and 
they were found to be Plennydd, Alawn, and Gwron, who were 
unrivalled in oral tradition, as well as in vocal song, and the secrecy 
of letters and symbols. Upon verifying this, they were appointed to 
frame good regulations for kindred and country, tradition and learn- 
ing, and all other attainments of the mind. Thus empowered, and 
under the refuge of God and his peace, they established laws for 
regal government, judicature, and social order; conferred insti- 
tutional distinctions on poets and bards, 2 with immunities for their 
recitative poems ; defined and fixed the principles of the Cimbric 
language, lest it should 'degenerate to imperfections and bar- 
barisms; and regulated the modes of preserving oral tradition, 
learning, and all other branches of Cimbric lore. This code was 
now submitted to the deliberation of kindred and country, in gor- 
sedd; and being there put to the vote, it was adopted by a great 

1 The literal meaning of 'Gorsedd' is Supreme seat; but it frequently signi- 
fies, Royal throne, Institutional sessions, Bardic convention, and, sometimes, 
even a single bard, if fully graduated. 

2 Bard, in its primitive sense, signifies a high dignitary : the expression 
' bardd o brydydd,' which frequently occurs in the Welsh text of these insti- 
tutes, means a person high in the order of poets; i. e. a fully graduated poet. 


majority ; whereupon it acquired the force and privileges of nation- 
ally attested authority, by voice conventional; consequently, it 
was again subjected to the same national test, under the pre- 
scribed year and a day's notice ; and so on, from gorsedd to gor- 
sedd, until the required expiration of three years ; every consecu- 
tive meeting confirming it by a majority of votes ; so that, eventu- 
ally, it was permanently established in full force and privileges, as 
the system devised by the said three wise men, who were the pri- 
mitive bards of the Island of Britain, according to bardic rules and 
prescribed usages. 

Proficients in ancient usages were appointed at those supreme 
sessions and festivals, to verify remarkable periods, and times of 
great events, and also to restore distinguished occurrences, persons, 
and actions to memory ; the whole of which they were directed to 
perpetuate in vocal song, to disclose by voice conventional, and 
also to transmit by means of letters and symbols. 

The first event ascertained by them was the arrival of the Cim- 
bric people in the Island of Britain, which took place eight hun- 
dred and forty-nine years before the time of Prydain the son of 
Aedd the Great. 

From the arrival of the Cimbri in Britain, to the war of the Five 
Brothers, one hundred and twenty-eight years ; and, in that con- 
test, more than half the men of the Cimbric nation were slain ; so 
that war ensued among the females for the males ; but the conten- 
tion was ultimately appeased by allotting one young man to every 
three young women. 

From the war of the Five Brothers to the time of Evrog the 
Mighty, who was raised to supreme power, two hundred years. 






AN account of the rights and usages of the bards of the Island 
of Britain, as exercised in the times of the primitive bards and 
princes of the Cimbri ; and no one can attain the priviledged grade 
of Chief Bard, unless initiated into this system, which was insti- 
tuted for that order, and for bardism, because of the duties prescribed 
by ancient usage to them, and other persons of vocal song, according 
to the immunities and customs of the Bards of Britain. 


I. BEFORE the time of Prydain, the son of Aedd the Great, no 
persons existed who were versed in national and genealogical know- 
ledge, except the Gwyddoniaid; and because neither ordinance 
nor voice conventional was known to that order, much knowledge, 
traditional lore, and national information became lost to the Cim- 
bric race. But after they had attained national order, under the 
protection of Prydain's government, and had fully conformed to his 
wise and benign regulations and laws, anarchy ceased, and tran- 
quillity prevailed. Prydain, now, ordered diligent search to be 
made throughout the Island for any persons who might possibly 
have retained in memory the primitive knowledge of the Cimbri, 
so as to secure the traditional preservation of such information ; 
and three persons of genuine Cimbric origin, nobility, and ordina- 
tion, were found, called Plennydd, Alawn, and Gwron, who were 
of the order of Gwyddoniaid, and professed to know, traditionally, 
much of the learning that had appertained to the Cimbric race, 
from time immemorial. These persons having communicated what 
they knew, the whole was recited in national audience, before com- 
mons and lords, proclamation being made, under a year and a day's 
notice, that patronage would be extended to all persons possessing 
any traditional knowledge, however limited, of ancient lore, who 


should assemble in privileged gorsedd, and there declare it. That 
object being effected, a second gorsedd was similarly announced, 
and numerously held, at which the whole information obtained was 
traditionally recited by Voice Conventional ; whereupon it was 
submitted to the consideration of a third gorsedd, convened in 
like manner, and which, this time, consisted of all the wise men of 
the nation, to whom a well digested system of ancient Cimbric 
learning was shown, together with the poetical institutes of Tydain 
the father of genius, who first composed a regular Cimbric poem. 
The system here produced having been judicially ratified, as well 
as every other branch of knowledge and tradition relating to early 
science ; the three superior bards, already named, were requested to 
perpetuate the whole by means of song and traditional recitation, 
so as most conveniently and systematically to impart oral instruc- 
tion ; and at the succeeding gorsedd they presented their recita- 
tive compositions, which were referred to the consideration of three 
additional and consecutive bardic chairs, to be held under pre- 
scribed observances. Having, at the expiration of the requisite 
three years, again assembled in gorsedd, and no voice, whether 
native or alien, being raised either against them or their composi- 
tions, degrees were conferred on those three bards, who now 
framed laws for the regulation of bards, and the confirmation of 
privileges and usages, from thenceforward, in perpetuity ; which 
immunities are called the privileges and usages of the bards of the 
Island of Britain; these bards, also, being each designated "bard 
according to the privileges and usages of the bards of the Island 
of Britain." 

The aforesaid three primitive bards, having fully established 
their regulations, took aspirants in poetry under their tuition, as 
students in progression, to be instructed and perfected in the 
mystery of Bardism ; and endowments were granted to all bards, 
and their disciples, whence they were designated "endowed bards 
by right," and "endowed disciples by claim or protection;" the 
whole being legally substantiated by the assent of country and 
aristocracy. The preceding immunities and usages, and the mode 
by which they are sustained by oral traditon and voice conven- 
tional, are explained as follows. 

A gorsedd of the bards of the island of Britain must be held 
in a conspicuous place, in full view and hearing of country and 
aristocracy, and in the face of the sun and the eye of Light ; it 
being unlawful to hold such meetings either under cover, at night, 


or under any circumstance otherwise than while the sun shall be 
visible in the sky : or, as otherwise expressed, 

A chair and gorsedd of the British bards shall be held con- 
spicuously, in the face of the sun, in the eye of Light, and under 
the expansive freedom of the sky, that all may see and hear. 

Bards bear no naked weapon against, nor in the presence, of any 
one ; and no one is permitted to do so in their presence ; for a bard 
is the minister of peace, refuge, and justice. 

The judgment of a bardic gorsedd must be given, either by 
ballot, or in any other way by which a majority of votes may be 
collected and ascertained, in accordance with the prescribed rights. 

The manner by which the judgment of a gorsedd may be 
known, is as follows : Any application or claim whatever, must be 
submitted to the consideration and decision of a gorsedd ; and if 
protected thereby, it must consecutively undergo the deliberation 
of a second and a third gorsedd ; and if again adopted by the pro- 
tective judgment of each, it shall thereupon acquire the full force 
and efficiency of authority : and the judgment of a gorsedd can- 
not be otherwise determined. 

A convention, held for the primary consideration of any thing, 
is called a Gorsedd of greeting ; and if it pass a protective judg- 
ment on the subject, the same shall be submitted to a second con- 
vention, called a gorsedd of claim ; and if the decision of that be 
equally favourable, a third convention, called a gorsedd of effici- 
ency, shall duly ensue ; and if that again pronounce its judgment 
in affirmation, the measure so passed shall be finally received as 
possessing forcible and efficient authority ; but unless the affirm- 
ing and protective decisions of such three Conventions be obtained, 
no production or circumstance whatever, whether it be a song, or 
anything else, shall be admitted to the privileges of the gorsedd of 
British bards. No production or circumstance, whether it be a 
song, tradition, instruction, notice, or anything else, shall be 
deemed of legal importance, or constitute any authority, unless 
ratified by the protective adoption of a gorsedd of efficiency of the 
bards of Britain; but when so sanctioned, it acquires effectual force. 

Greeting and claim may be held at a provincial chair that is not 
under the auspices of the gorsedd of the paramount monarchy of 
the British Island; for instance, those progressive steps may take 
place in the chair of Glamorgan, Venedotia, or of any other loca- 
lity ; but efficiency can only be imparted by the gorsedd of the 
monarchy of Britain. 


There are four chairs of song and bardism in Cambria; viz: 

1. The chair of Morgan wg, Gwent, Erging, Euas, and Ystrad- 
yw: and its motto is, 'Goo and all goodness.' 

2. The chair of Deheubarth, Dyved, and Ceredigion: the motto 
of which is, ' Heart to Heart.' 

3. The chair of Powys, and Gwynedd east of Con way : its 
motto being, ' Who slays shall be slain.' 

4. The chair of Gwynedd, Mona, and the Isle of Man: the 
motto of which is, ' JESUS,' or 'O! JESUS, repress injustice,' ac- 
cording to an old traditional record. 

These four chairs may be held anywhere in Britain, as occasion 
may require ; but the most regular course is to hold each distinc- 
tive chair within its own province, when a year arid a day's pre- 
vious notice will not be necessary ; but if held elsewhere, such 
notice must indispensably be given. 

A gorsedd of the bards of Britain may be held in any accus- 
tomed and continued place of resort for that purpose ; that is, in 
any situation duly appropriated for the occasion, by a year and a 
day's notice, progressively, through all the preparatory stages to 
that of efficiency. But places not so circumstanced must, if requisite, 
be qualified for conventional purposes, by the preliminary obser- 
vance of prescribed forms, according to ancient rights and usages ; 
viz. due notice, greeting, claim, and efficiency ; and a dormant 
chair may be resuscitated by similar proceedings, when, and wher- 
ever, requisite. 

A chair that has not been held within the memory of any living 
person, is called a dormant one, with respect to its own province ; 
but it is still entitled to the privileges of continued activity in 
every other chair or gorsedd of regularly held conventions; so 
that the chair of London, of Cornwall, of Devon, or of any other 
district, may be held in that of Glamorgan, or of Gwynedd, (if not 
in disuse ;) but all chairs are always deemed active in the Gorsedd 
of the bards of the British Island. 

A chair and gorsedd of the bards of the island of Britain, or of 
any included province, should, according to ancient privileges 
and usages, be held on any of the following high holidays of the 
year, which are the four solar quarters, viz. 

1. Alban Arthan, (Winter Solstice,) which falls on the tenth 
day of December, being the shortest day; and the first both of the 
winter and the year, according to the traditions and usages of the 
ancient Cimbric bards. 


2. Alban Eilir, (Vernal Equinox,) which occurs on the tenth 
day of March ; being the first day of the spring. 

3. Alban Kevin, (Summer Solstice,) which takes place on the 
tenth of June, that being the first and longest day of summer. 

4. Alban Elved, (Autumnal Equinox,) which occurs on the 
tenth of September, and is the first and longest day of autumn, when 
the autumnal equinox returns : and it was on those days, together 
with the preceding and following ones, severally, that the bards 
held their chairs and supreme conventions, and transacted their 
principal business and general concerns. 

The day previous to any Alban is called its vigil, and the day 
after it, the festival ; each of them being, equally with the Alban, 
free and open for any pending observances ; so that each Alban 
consists, virtually, of three days, on which any case requiring the 
sanction of a chair or gorsedd may be determined, without having 
previously given the usual notice. 

The times appropriated for holding any minor chair, or subordi- 
nate gorsedd, are the four quarter days of the moon, namely, 

1. The day of its change, called the first of the moon. 

2. The day of its half increase, called the renewing quarter 

3. The day of full moon, called the fulfilling. 

4. The re-waning quarter day, called the half decrease day. 

It is on these quarter days that any subordinate gorsedd, or 
minor chair or convocation for worship, should be held, for the 
information of kindred and country, and for the instruction of dis- 
ciples and privileged novices in those things which they ought to 
learn, to know, and to practice. But, nothing, at any such minor 
chair or subordinate gorsedd, can be submitted for consideration, 
under proclamation and notice, nor can the progressive steps of greet- 
ing, claim, and efficiency, take place there ; the course allowable on 
such occasions being, exclusively, that of preparatory knowledge, 
under the protection, but not the judicial adoption, of the bards of 
the island of Britain, for the latter could neither be consistently 
nor legally given but on the four principal holy-days. 

Bards are graduated, according to the rights of gorsedd, as fol- 
lows : 

A chief bard positive, or poet, called, also, 'bard of rights,' and 
'full graduate of rights,' is admitted to degrees, under primitive 
usage, by progression ; that is, by entering as a poetic aspirant 
under a tutor, or matured graduate of gorsedd, and advancing 


progressively, until thoroughly-instructed in the art of vocal song 
and poetical criticism ; proficiently conversant in the Cimbric 
language, and capable of passing correct judgments on any com- 
positions in it ; profoundly acquainted with the secrets, rights, 
and usages of the bards of Britain ; informed in their three vehi- 
cles of tradition, namely, the memorials of song, of the voice of 
efficiency, and of usage ; taught in their three credibilities, which 
are, national voice, wooden record, and the conservations of reason; 
and until, also, so well versed in the cardinal maxims of divinity, 
legislation, and wisdom, as to be announced proficient and stable 
in them by the judgment, protection, and retention of a Gorsedd 
of efficiency. Being erudite in these qualifications, having sub- 
stantiated them, before a Gorsedd, through the stages of greeting 
and claim, and attained the privileges of judicial ratification, he 
will be proclaimed a bard of efficiency, raised to institutional supe- 
riority, and have a chair given to him ; whence he will become 
a bard of Gorsedd, and continue so, under the privileges of that 
chair. Having in this manner obtained three distinct chairs, the 
degree of bard of Gorsedd, according to the rights and usages of 
the bards of the island of Britain, will be conferred on him. 

A second mode of graduating a poet, (the candidate not having 
previously undergone progression,) is to propose him for such dis- 
tinction, under a year and a day^s notice ; thus presenting to all 
persons an ample opportunity of showing why such aspirant either 
ought not, or could not be admitted into the bardic order ; but 
if no such objection can be urged, the candidate may, under the 
sanction of Gorsedd, pass through the stages of greeting and 
claim, and attain that of efficiency ; after which he may, under 
the privileges of chairs, be admitted a bard according to the rights 
and usages of the order in Britain, and take his seat of efficiency 
in Gorsedd. 

A third way of conferring the degree of primitive bard on a 
poet, when three conventional bards of efficiency cannot be found 
in Gorsedd, is, to get a poetic aspirant of no progression, and sub- 
ject him to the verdict of three hundred men, upon the testimony 
either of twelve true men of the country and aristocracy, upon 
the word of a magistrate, or that of a minister of religion, who 
shall attest on conscience that such aspirant has the qualities and 
attainments requisite for a bard ; and if he be adjudged a bard by 
a verdict so obtained, he shall become entitled to a chair in Gor- 
sedd, according to the rights of reason, necessity, and national 

3 K 


suffrage; so that, thus, a bardic Gorsedd may be rightfully consti- 
tuted : for, according to the rights and usages of the bards of Britain, 
neither a chair nor Gorsedd can consist of less than three primitive 
bards of efficiency, that is of convention ; for a majority of voices 
cannot be ascertained except three, at least, be present ; and no 
judgment of Gorsedd can be given otherwise than by a majority. 

Where but one bard of efficiency can be found, according to the 
rights and judgment of Gorsedd, that one may, under the justifi- 
cation of reason, circumstance, and necessity, legitimately confer 
degrees and chairs on two poetic aspirants, when he can certify on 
his word and conscience, that they possess the qualifications requi- 
site for bardic poets ; for, except by such means, the instruction of 
British bards could not be perpetuated ; and, according to law and 
usage, ' necessity is paramount strength ; ' and hence it is, that the 
bards and bardism of Britain may be preserved from dormancy 
and ultimate extinction; which can be effected only while primitive 
bards of the class of poets remain ; for bardism originally emanated 
from poets, and nothing can in anywise exist but by virtue of its 
generic principle. The law of necessity enjoins that the number 
of bards indispensably requisite should be completed in the most 
available manner, when the best institutional course cannot be 
adopted; thus conforming to necessity, where no better alternative 
offered ; hence this law cannot become operative, except under the 
immediate influence of reason and circumstance ; still it is justifi- 
able to act according to it, when judgment cannot be obtained from 
the verdict of a majority of voices : but necessity being superseded 
in the manner described, it would not be defensible to graduate a 
bard otherwise than constitutionally ; that is, either by the verdict 
and judgment of Gorsedd, or by national suffrage, after a year and a 
day's notice, and then proceeding by greeting and claim, until con- 
ventional efficiency be, attained. 

A person is deemed a supporter of kindred and country who has 
recourse to the law of necessity to effectuate beneficial purposes, 
under the influence of reason and circumstance, when urgency 
might not properly allow sufficient time for ascertaining the sense 
of the nation, or the verdict of a Gorsedd, determined by the major 
number : but whosoever shall reject prescribed usage from 
motives of ambition or presumption, will be stigmatised as an enemy 
to kindred and country, when, at the same time, a just national 
verdict, by the choice and suffrage of a majority, might have 
been obtained, and, consequently, ought to have been adopted; or, 


when the judgment of Gorsedd could have been sought, according 
to the rights and usages of efficiency in the primary manner ; that 
is, according to a law ori^iuatino: in national suffrage ; which law of 

O O O O * 

reason and judgment constitutes the ruling principle of the bards 
of Britain, and can neither be contravened not dispensed with. 

When no bard of the order of conventional poets can be found 
extant, bardism, and the rights and usages of the bards of Britain, 
become dormant, and cannot be legally resuscitated, but by na- 
tional suffrage at the expiration of a year and a day's notice, and 
repeated in that manner for three consecutive years ; arid then 
advancing progressively by greeting and claim, until efficiency be 
obtained, according to the mode already described, as adopted in 
the time of Prydain, the son of Aedd the Great. 

The bards of the island of Britain are divided into three kindred 
orders, according to the rights of primitive bards ; and every mem- 
ber of those three distinctive classes is called a primitive bard, 
being so by common origin, according to the ordinance, usage, and 
rights of the primordial Gorsedd of the bards of Britain in the 
time of Prydain, the son of Aedd the Great. The first order is 
that of poets, or primitive bards positive, called also Primitive 
bards according to the original institution ; a distinction which no 
one can attain but a poet of innate and scientific genius, and of 
progression ; and the duties incumbent on this class are to com- 
pose poetry, to perpetuate the traditions of rights and usages, and 
to rescue bardism from corruption and oblivion. The second order 
is that of Ovates, who are not expected to have undergone progres- 
sive discipline, but depend on prospective graduation at Gorsedd : 
for an ovate is simply a person of innate genius, application, and 
chance ; and his duties are to improve and enlarge knowledge, 
and to submit his performance to the judgment of Gorsedd, until 
declared efficient in authority. The third order is that of Druids, 
which must be appointed either from the class of poets or that of 
ovates, by the verdict and judgment of Gorsedd. A druid acts in 
accordance with reason, circumstance, and necessity, and his duties 
are to instruct, hold subordinate chairs and conventions, and keep 
up divine worship at the quarterly lunar holy-days. It is incum- 
bent on him, also, to initiate persons into the secrets of bardism, 
and to inculcate godliness, wisdom, and good morals. The rights 
and appellation of primitive bard appertain to every member of 
each of the said three orders ; the whole of them being coequal in 
privileges and dignity. 


The course pursued in graduating an ovate is first, to place 
him under the examination of a chief of song, that is, of a primi- 
tive conventional -hard, who shall testify, upon his word and con- 
science, that he possesses the qualities requisite for a bard ; he, 
then, must seek the verdict and judgment of Gorsedd, and if 
pronounced efficient, will thereby attain the rights of a primordial 
bard, and be qualified to exercise in Gorsedd the functions of a 
progressively instituted primitive bard of that order. 

A primordial bard may assume the grade and rights of an ovate, 
by virtue of the extent of knowledge and poetic genius requisite 
for a primitive ovate which he may display before a Gorsedd, 
with no other protective ceremony than that of greeting; and 
those qualifications imply the improvement and extension of 

A primitive bard is entitled to an ovate's degree, who shall, 
upon his word and conscience, recommend any one as a person 
duly qualified to be a bard, if the person so recommended obtain, 
in consequence, the affirming judgment and protection of a Gorsedd; 
for it is considered, "that whoever shall form a just estimate of the 
poetic genius and science of any person, and have that opinion 
conventionally confirmed, must fully understand such attainments, 
and know to what extent they are calculated to qualify their pos- 
sessor for graduation and privileges : hence we see that there are 
two classes of ovates, namely, the primitive ovate, and the ovate 
by privilege, that is, a primitive bard either of the order of poets 
or of druids, who may have obtained an ovate's degree in Gorsedd, 
by virtue of his exertions in favour of an aspirant, who had, there- 
upon, been legally constituted a primitive ovate in Gorsedd. 

A primitive ovate is entitled to exercise in Gorsedd the functions 
of a primitive bard of the original order, if no poet either by pro- 
gression, or by the claim and the privileges of efficiency, be present 

When a bard of the order of primitive ovates becomes a primi- 
tive bard, he is designated a primitive bard by privilege, and not 
a primitive bard of the original order ; but to obtain the latter 
grade, it will only be requisite for him to submit his own composi- 
tion to the judgment of a Gorsedd of vocal song, so as to ascertain 
whether it be deemed worthy of conventional sanction or not ; if 
adopted thereby, he will be pronounced a poet, and be entitled to 
the privileges and office of a primitive bard. 

When a bard of the original ovate order takes a chair in Gorsedd, 


in the absence of a primitive bard of the original order, and exer- 
cises the functions and privileges of that grade, if his proceedings 
on that occasion be sanctioned by another Gorsedd, according to 
rights and privileges, and finally confirmed in efficiency, he shall 
be entitled to claim and exercise the functions of a primitive bard 
or poet : and some say, that none but persons of this particular 
class are justly entitled to the appellation of graduates by privilege, 
and that they should not be denominated graduates of the original 
order, a designation that appertains solely to primitive bards of 
the order of poets by progression. 

A druid is graduated by conventional suffrage and judgment ; 
but, if previously a primitive bard of the original order, an election 
by ballot only will be requisite to substantiate his efficiency ; for 
every conventional transaction effected either by, or on account of, 
a chair-bard in Gorsedd, shall be deemed efficient, without the 
preparatory steps of greeting and claim ; such bard being already 
a person by claim, and acting under the protection of that pri- 

A primitive ovate may be made a druid by conventional suf- 
frage, a proceeding that would establish his efficiency. Some 
have asserted, that a disciple by progression in poetry may be 
graduated a druid, and that, thence, he would become one of the 
primitive order of that grade ; but it is an erroneous opinion, for 
a disciple, by progression, in poetry must, to be so, possess the 
genius of vocal song ; and, consequently, be a poet, according to 
the protection and claim of the Bards of Britain ; therefore, he 
cannot, in accordance with inherent distinction and usage, receive 
any other degree than that of poet, or primitive bard of the original 
order : for when any person of progressive discipline in vocal song 
obtains a degree by the verdict and judgment of Gorsedd, the dis- 
tinction so conferred must be that of primitive bard of the original 
order, notwithstanding any thing that may possibly be said, con- 
ceived, or urged to the contrary : but it is also very certain, that 
the person so graduated may, immediately after, and, as it were 
by the same breath, be also constituted a druid. 

Of what grade soever a druid may be, or (if by progression) 
were he but an endowed disciple by protection, if he assume, in 
chair or Gorsedd, the office or functions of any other grade, provided 
that such proceedings be sanctioned by a subsequent Gorsedd or 
chair, he shall, under the conventional rights of claim, acknow- 
ledgment, and protection, be considered a graduate of the dignity 


which he assumed, upon the very same principle that a person 
may become a primitive hard by attesting such truths in Gorsedd, 
upon his word and conscience, as shall obtain conventional gradua- 
tion for an ovate ; for he will be considered, in adopting such a 
course, as merely submitting to reason and circumstance, under 
the law of necessity and conviction, that made it imperative on 
him to exercise the functions of a druid ; for nothing can be effi- 
ciently carried into effect, that is not well understood ; and such 
a thorough comprehension will be inferred, if the extraordinary 
transaction, arising from the causes stated, obtain the protection 
and affirming judgment of another Gorsedd. Such are the reasons 
that entitle a person to a degree, by privilege, in the order that 
he assumed and explained so well, without any progressive step, 
beyond that of proclamation and notice in Gorsedd. An ovate, 
exercising" the functions of a bard, will be entitled to similar pri- 
vileges, if his proceedings be likewise affirmed by a subsequent 
Gorsedd. By the functions of a bard, are meant the composition 
of poetry, and the perpetuation of oral tradition. But if an ovate 
exercise assumed functions, under the control of reason, circum- 
stance, and necessity, and obtain conventional protection for such 
a course, he will thereupon become a druid, and be consequently 
entitled, by privilege, to perform religious duties, and to hold in- 
ferior chairs and subordinate conventions, at the usual and legally 
prescribed periods. 

It is not necessary that a poet, of the original grade of primitive 
bards, should await the general course of conventional graduation, 
to be qualified for the office of a druid, and to exercise its functions, 
further than that previous announcement to that effect must be 
audibly made, by proclamation in Gorsedd or chair ; for a person 
of his order is known to be already a graduate of all efficient 
knowledge, according to the privileges of bardism and poetry ; for 
upon him devolve the duties of sustaining oral tradition, and pub- 
licly transmitting information relating to bardism, which he could 
not effect unless he had previously attained a true and thorough 
knowledge of that science ; and that, too, under the affirmation of 
a Gorsedd ; wherefore every person possessed of such ratified 
knowledge in poetry and bardism, whatever be his grade, is at 
liberty to exercise the office, the knowledge, or the science for, or 
in which he may be considered qualified by the attestation of 
Gorsedd, without any further conventional sanction ; so that the 
grade of druid will, at once, be conferred on him in stability and 


efficiency ; except that discretion would, in conformity to usage, 
suggest the propriety of audibly announcing all such transactions 
by proclamation in Gorsedd, to obviate disorder or any deviation 
from usage. 

There are two classes of aspirants in poetry, namely, progressors 
under protection, and progressors by privilege. A progressor under 
protection, is one whom a chief of song, of the order of conventional 
poets, shall take under his tuition to initiate, and render perfect, 
in the art of poetry, the secrets of bardism, and the oral traditions 
appertaining to the rights and usages of the bards of the Island of 
Britain ; and who shall remain under such tutelage until he acquire 
all that knowledge. He then must greet a Gorsedd for his degree ; 
and, if received under its protection, he will be designated a pro- 
gressor by privilege, or, in other terms, an endowed disciple under 
protection ; for he will be entitled to a poefs endowment under 
the protection of Gorsedd, that is, to the portion of an alien's 
son, together with the immunities, by courtesy, of a native Cam- 
brian; and so he shall remain, until he become a conventional 
graduate, that is, a poet by the verdict and judgment of a Gorsedd 
of efficiency ; or, in other words, a poet of Gorsedd or primitive 
bard of the original order. 

There are two sorts of protection ; the first of which is termed 
the protection of the Bards of the Island of Britain, within the 
pale of which every primitive Cambrian is included, who, if versed 
in bardic learning and bardism, is entitled to rank among loyal 
patriots ; for all others are stigmatised as persons of devastation 
and anarchy : the second sort is conventional protection, which 
results from greeting a Gorsedd, and obtaining thereby its sanc- 
tion ; for such protection simply signifies the verdict and judg- 
ment of Gorsedd in support of the application, so far as to assert 
that it may properly be granted. It is by a similar course that a 
progressor under protection proceeds to greet a Gorsedd, obtains 
its affimation of his competency for the order of poets, and becomes, 
thereupon, a progressor by privilege. The expression ' protection 
of Gorsedd, 1 implies the privileges conferred by the aforesaid judi- 
cial affirmation ; and all national and territorial lords are entitled 
to those privileges, as well as all authorities by national suffrage, 
all magistrates, teachers, and ministers of religion, all sons of 
aliens acting under the appointment of their lords and the nation, 
all residents, by domestic and foreign permission, all functionaries 
of peace and justice, and all persons who may make improvements 


and discover superior modes of circulating knowledge in arts and 
sciences, tending to benefit vital existence. The protection ex- 
tended to a bard already graduated in Gorsedd, implies a permis- 
sion to proceed, from greeting to sanction, for a higher degree ; 
by which proceeding he will be established in efficiency. The 
protection of an endowed disciple, or progressor by privilege, is, 
that he continue in his right of conventional greeting, until he 
attain a chair ; in which position he must remain, by conventional 
claim, for a year ; and then, if protected by another Gorsedd, 
another chair will be conferred on him ; and, at the end of another 
year, he will appear in Gorsedd by avouchment, until he obtain 
its protection also, when a chair will be again awarded to him, 
and, thereupon, he will acquire efficiency in Gorsedd, according to 
the rights and usages of the bards of the Island of Britain. 

If a poet, of the class of endowed disciples by protection, obtain 
a chair in each of three different provinces, within the same year, 
and that such distinctions be exhibited at a Gorsedd of the bards 
of Britain, at his earliest convenience, he shall be pronounced a 
conventional bard of the primitive order, as originally instituted. 

The endowments of a conventional bard are as follows : Inde- 
pendent of his right to five acres in free tenure, as a Cambrian of 
primitive descent, he is entitled to other five acres, in free tenure, 
or their equivalent, to be proportionately levied on ploughs by 
national and professional suffrage. He will likewise be entitled to 
an allowance for his poem, according as it may be estimated either 
at a Gorsedd of province and lords, or by the suffrage of the dis- 
trict. A bard of learning and holy duties has also a claim to 
similar emoluments. A poet is entitled to a perquisite from every 
royal nuptials, and from every wedding of persons genteelly de- 
scended, that is, of every Cambrian pair of aboriginal genealogy, 
as a remuneration for keeping their family traditions and pedigrees, 
so as to protect their native rights. An allowance is also due for 
every poem and tradition in commemoration of any praiseworthy 
action. If the laudable deed was performed by an individual, the 
poet's perquisite is confirmed by strong usage; but if it was 
the achievement of country and kindred, he will be allowed a pro- 
fessional circuit for remuneration for such patriotic poem and 
traditional preservation. He will also be entitled to bounties by 
courtesy ; but, where no such custom exists, his perquisites will 
be, a penny from every plough. All such traditional poems must, 
however, in the first place, be submitted to the adjudication of a 


Gorsedd, so as duly to ascertain their veritable and scientific 
character, before they entitle their authors to the privilege of pro- 
fessional circuits. Bards and progressors by privilege are likewise 
entitled, triennially, to professional circuits ; and they may also re- 
ceive gifts by courtesy, but neither law nor custom prescribes such 
bounties, beyond the usage of affection, respect, and liberality. 

Every thing in accordance with reason may be included within 
the pale of custom ; and every thing in accordance with reason 
and inherence is subject to custom and privilege; but where reason, 
inherence, and necessity concur, they constitute law. By necessity 
is meant an emergency that calls for extraordinary powers to effect 
a greater extent of good than could be otherwise attainable. It 
was under the combined rights of reason, inherence, and necessity, 
that the primitive privileges and customs of the British bards were 
at first instituted ; consequently, it is adjudged that every poet, 
who is a primitive bard of the original order, must, also, be a pri- 
mordial druid. In the earlier ages, privileges and customs could 
not be conferred on the bards of Britain, unless they possessed 
poetic genius, energy, and incident, and had also been graduated 
by progression ; and it is on this principle that the privileges and 
requisites of an ovate are established ; therefore, possessing those 
qualifications, he becomes a primitive bard according to the original 
order ; for no other course could have been adopted at the com- 
mencement; and that which emanated from reason, inherency, 
and necessity will continue so, coexistent with life and being. 
It was the person who possessed the best and most correct infor- 
mation in oral tradition, and had the highest powers of retention, that 
first taught such knowledge and science in the primitive Gorsedd 
of the bards of the Island of Britain; consequently, a poet by pro- 
gressive discipline is the person most firmly established in those requi- 
sites, and hence, he must be the most competent person, according to 
right reason and inherence, to hold the office, exercise the privileges, 
and fulfil the obligation of perpetuating, by oral tradition and reten- 
tion, the mysteries, science, and knowledge of the bards of Britain. 
From what has been already shown, it cannot be now determined 
which of the three kindred orders of primitive bards was the origi- 
nal one, or which of them was the best and most beneficial ; hence 
they are all considered as coequal in dignity ; and all their members, 
after graduation in a Gorsedd of efficiency, continue in reciprocal 
coequality with regard to dignity, influence, and reverence ; and 
they are accounted as chiefs and bridges, above all others. 

3 L 


They are chiefs over all, because their testimony is considered 
in law as paramount to that of every person who is not a bard ; 
for it is neither consistent with nature nor reason, that the evi- 
dence of a bard should not be superior in veracity, knowledge, and 
stability, to that of any person who is not a bard : and the reason 
that they should become bridges to all, is the obligation they are 
under to teach all good and true men of the nation, and mankind 
generally, by conducting them over the bogs of ignorance, and so 
become in effect paths and bridges to them, 

Nothing can acquire the character of substantiated truth that 
has not been admitted into privilege by the voice conventional 
of the bards of Britain, which should be made the medium of 
announcement for all knowledge advanced in G-orsedd, until con- 
firmed in efficiency ; for no testimony, nor usage, can in anywise 
contravene its effect. By voice conventional is meant the reci- 
tations given in Gorsedd of the oral traditions retained by the bards 
of the Island of Britain, relative to circumstances and sciences that 
had been conventionally verified, and ultimately established in 
efficiency ; for nothing can be admitted as substantiated in truth, 
but that which has been progressively submitted to the national 
Gorsedd of bards, until ratified thereby, and which has, conse- 
quently, been publicly inculcated by conventional promulgation, 
and by efficient vocal song. 

No privileges can be conferred on any poem, speech, or usage in 
Gorsedd, if such be untrue, unpacific, .or illegal ; for falsehood, 
discord, and illegality cannot be permitted in any poem, oration, 
tradition, or conduct, by the bards of Britain ; their attribute 
being to support and strengthen veracity, peace, and law, and to 
resist every thing that may in anywise tend to contravene those 
moral principles. 

Every candidate for privileges by vocal song and bardism, 
according to the rights of the bards of Britain, should apply to a 
bardic teacher of conventional graduation, for instruction in the 
judicial decisions, oral traditions, and promulgating voice of Gor- 
sedd. The teacher shall, then, introduce such candidate to con- 
vention, as a disciple in poetry, or progressor by protection, under 
the auspices of the bards of Britain ; after which he shall take 
him under his tuition, and impart general knowledge to him : it 
will then be his duty to present him to a chair or Gorsedd at least 
once a year; and to a minor chair, or subordinate Gorsedd, at least 
three times a year, that he may thus become conversant in rights 


and usages, and in the oral traditions retained by bards and voice 
conventional. The teacher should, also, present to a chair or 
Gorsedd, at least once a year, a song, or recitative poem, 
composed by his progressing disciple, and solicit the opinion of 
any conventional judge who may be disposed to give it according 
to reason and understanding. When the progressing disciple 
shall, in this manner, have acquired requisite knowledge in the 
art of vocal song, and shall know the three memorials of tradition, 
the rights, usages, and mysteries of bardism, the cardinal points 
of wisdom, and be capable of composing a vocal song that shall be 
pronounced faultless in the estimation of a chief of song, that is, 
of a conventional bard, let him greet a Gorsedd, and go on pro- 
gressively, until he shall have advanced to the full extent of his 
capacity, according to the institutional course of proceeding already 

Now follows an account of things that appertain to institutional 
ceremonies, and that accord with the reason and inherence obser- 
vable in the reminiscence and customs of the bards of the Island 
of Britain ; but which, nevertheless, are not considered as indis- 
pensably requisite parts of the system ; because every truth and 
knowledge, every recollection and retention, as well as every 
art and science, may be acquired without them : still they cor- 
roborate and illustrate reminiscences and primary regulations ; for 
which reason, it is deemed laudable to perpetuate them in memory 
and usage ; especially as they comprise the ancient forms trans- 
mitted, in continuity, by the retentive memory of Gorsedd. 

It is an institutional usage to form a conventional circle of 
stones, on the summit of some conspicuous ground ; so as to en- 
close any requisite area of greensward ; the stones being so placed 
as to allow sufficient space for a man to stand between each two of 
them ; except that the two stones of the circle which most directly 
confront the eastern sun, should be sufficiently apart to allow at 
least ample space for three men between them ; thus affording an 
easy ingress to the circle. This larger space is called the entrance 
or portal; in front of which, at the distance either of three fathoms, 
or of three times three fathoms, a stone, called station stone, should 
be so placed as to indicate the eastern cardinal point ; to the north 
of which, another stone should be placed, so as to face the eye of the 
rising sun, at the longest summer's day ; and, to the south of it, an 
additional one, pointing to the position of the rising sun, at the 
shortest winter's dav. These three are called station stones : but, 


in the centre of the circle, a stone, larger than the others, should 
be so placed, that diverging lines, drawn from its middle to the 
three station stones, may point severally, and directly, to the 
three particular positions of the rising sun, which they indicate. 

The stones of the circle are called sacred stones, and stones of 
testimony ; and the centre stone, is variously called the stone of 
presidency, the altar of Gorsedd, the stone of compact, and the 
perfection stone. The whole circle, formed as described, is called 
the greensward-enclosing circle, the circle of presidency, and the 
circle of sacred refuge ; but it is called trwn (circle) in some 
countries. The bards assemble in convention within this circle ; 
and it accords neither with usage nor decency for any other per- 
son to enter it, unless desired to do so by a bard. 

It is enjoined by primitive usage, that one of the presidential 
bards should bear a sheathed sword, holding it by the point ; a 
bard not being permitted to hold it by the hilt : for when taken 
by the point, whether naked or sheathed, it is not supposed to be 
either held, borne, or bared against a human being, or any other 
object, whether animate or inanimate, throughout the world. 
When the sword, thus held, is carried to the conventional circle, 
it must be pressed out, by hand, in a contrary direction to its 
point, until quite unsheathed ; then, being taken by the point, it 
must be laid on the altar-stone of the Gorsedd, and the super-pro- 
clamation shall ensue ; but when the voice shall come to the part 
which says, "where no naked weapon will be presented against 
them," every bard must move onward to the altar-stone, and lay 
his hand on either the sword or its sheath, while the presiding bard 
shall take its point and put it just within the sheath ; upon which 
it shall be driven quite in by all the assistant bards, with concur- 
rent hand and purpose. This usage is observed, to testify that 
the bards of the Island of Britain are men of peace and heavenly 
tranquillity ; and that, consequently, they bear no naked weapon 
against any one. At the termination of this proclamation, the 
objects of the convention must be successively effected ; for which 
purpose it will be necessary to recite and explain the three ancient 
vehicles and voices of Gorsedd ; to recite an ancient poem ; to pro- 
duce new poems presented for judgment, and to repeat them audi- 
bly to the meeting; to announce applications by greeting, claim, 
and efficiency: to confer degrees on deserving merit; and to hear, 
do, and speak all requisite things, according to rights and usages, 
consistent with reason, inherence, and necessity. The busi- 


ness of the chair or Gorsedd being thus accomplished, the termin- 
ating proclamation shall be made, the Gorsedd closed, and every- 
one return to his home. 

Usage enjoins that every bard shall stand uncovered, head and 
feet, in Gorsedd, to evince his reverence and submission to God. 

The ceremony of conventional asseveration prescribes, that the 
witness shall stand in Gorsedd, hold in his hand a poet's staff, 
look in the face of the sun, and the eye of light, and, in this posi- 
tion, give evidence upon his word and conscience : or, according 
to another form, he must put his hand in that of the presiding 
bard, that is, the chief of song, or chair-bard, and give evidence 
upon his word and conscience, looking, the while, in the face of the 
sun and the eye of light. 

A bard's robe must be of one uniform colour ; but every chief 
bard, to whichsoever of the three grades he may belong, has a 
proper and distinctive colour, suitable to his own order. 

A poet, if also a primitive chief bard, wears a robe of that sky- 
blue colour which is perceptible in serene summer weather, as an 
emblematic indication of peace and heavenly tranquillity ; and sig- 
nifying, likewise, that light, and all other visible things, are best 
seen through the medium of that colour. This robe, being of uni- 
formly light blue colour, presents, also, a symbol of truth, which 
is unicoloured throughout, and all over, whether considered in its 
analytical aggregate, or varied position, and presents no change 
whatever, from any possible circumstance. 

A druid's robe is entirely and uniformly white, to indicate 
purity of conduct, learning, and piety ; for white is both the colour 
and emblem of light. A druid's robe is uniformly white, in em- 
blem, also, of truth. 

An ovate's robe shall be green, to signify, in emblem, the 
growth and increase of learning and science : it is, also, uniformly 
green, to present a symbol of truth. 

Every conventional bard, of whatever order he may be, shall 
hold in his hand, at Gorsedd, a stick or altar-staff, a fathom in 
length, and coloured uniformly with his robe; but progressors 
shall severally bear a staff of the three bardic colours intermixed, 
to indicate progression. They shall also wear a bandlet of the 
same colours around the right arm. If, however, the poetic aspi- 
rant be merely under protection, the length of his staff shall be 
only half a fathom ; but if an endowed disciple by right, it shall 
be a fathom long. 


Conventional bards, when not in full robes, having no occasion for 
them, must each wear a bandlet about his right arm, and suitable, 
in colour, to his own particular class or grade ; an usage that has 
mostly prevailed among the bards since they lost their endow- 



the World. 

GLAMORGAN or SILURIA GOD and all goodness. 


(Earl's Land) Nothing is truly good that may be excelled. 

Powis Who slays shall be slain. 
DEHEUBARTH (South Wales) Heart to heart. 

GWYNEDD (Venedotia) Jesus. 

BRYN GWYDDON Hearing is believing ; seeing is truth. 

ever that is not for ever and ever. 
URIEN RHEGED, at Aberllychwr (Loughor), under the Presidency 

of Taliesin Truth will have its place. 

RHAGLAN CASTLE, under the Patronage of Lord William Herbert 
Awake ! it is day. 


AFTER the return of Rhys ab Tewdwr from the emperor's court 
at Constantinople, it was agreed upon to establish a chair of vocal 
song at Neath ; that is to renew an old chair that had been held 
there, from time immemorial, and which, as well as the place, 
enjoyed so effectually the inviolate refuge of peace and heavenly 
tranquillity, that a period of protection was, at all times, extended 
to every human being, of whatever country, who should resort 
there. Chieftains, and the principal gentlemen, scholars, and wise 
men, of Glamorgan and Gwent, Dyved, Ceredigion, the country of 
Builth, Gereinwg (the territory between the Wye and Severn), 
the territory of Rheged, and the Three Commots, attended the 
restoration of this chair ; and the assemblage was great and mag- 
nificent. Having renewed ancient privileges, the motto " God's 


peace and his heavenly tranquillity," was adopted. After the 
first festival, where nine persons were confederated to one purpose, 
Rhys, the son of Tewdwr, conducted himself in an unseemly man- 
ner towards Nest, the wife of lestyn, which being disclosed to 
lestyn, he hastily departed, with his family, adherents, and reti- 
nue, without bidding adieu to Rhys ab Tewdwr, because he had 
violated the peace of GOD and his heavenly tranquillity, by be- 
having so indecently towards the wife of a royal prince ; she being 
also the daughter t)f a royal prince, that is, of Bleddyn, the son of 
Cynvyn, king of Powis. Rhys, however, notwithstanding his 
discourtesy, became very wroth with lestyn, and commenced a 
campaign against him, which eventually proved disastrous to both 
princes ; for, Rhys fell in the contest, and lestyn lost his country, 
wealth, and his power. Thus terminated the chair of Neath. 


THE Island of Britain should be governed by a paramount mo- 
narch, who shall support his crown and dignity in London. 

Three kingdoms are governed in subordination to the crown of 
the supreme monarch of Britain ; which are, Wales, which, origi- 
nally, had its seat of government at Caerlleon upon Usk, but now 
it is at Aberffraw ; the next, Cornwall and Devon, the royal 
residence having been, originally, at Gelliwig, but now it is at 
Caervynyddawg ; and the third, Penn Rhynn Rhion (in Cum- 
bria), where, also, its seat of government was fixed. 

The three principal royal residences of the paramount monarch 
of Britain are, the cities of London, Caerlleon upon Usk, and 
York ; in each of which places, he is entitled to a national 

Three illustrious sovereigns, of ancient descent, are entitled to 
govern all Wales ; the first of which resides in Dinevor, in South 
Wales; the second in Aberffraw, Anglesea; and the third in 
Powis Wynva ; each being allotted a royal residence, under the 
supremacy of the paramount monarch of Britain, who resides in 

The King of London is entitled to three tributes from the Kings 
of Wales ; namely, a tribute in gold from Aberffraw, amounting 
to <20; a tribute in honey, from Dinevor, amounting to four 


tons ; and a tribute in oatmeal, from Powis Wynva, amounting 
to four tons ; but in default of honey from Dinevor, or of oatmeal 
from Powis, a commutation, amounting to 20, from each of these 
provinces : for Rhodri the Great, King of all Wales, divided his 
dominion into three kingdoms, which he distributed among his 
three sons, namely, Cadell, who had Dinevor ; Mervyn, who had 
Mathravael, in Powis Wynva ; and Anarawd, who had Aberffraw, 
in Anglesea; and he conferred on the eldest of these diademed 
princes the paramount sovereignty of Wales ; enjoining an an- 
nual tribute to him from each of the other two, to enable him to 
make up the tribute due from Wales to the King of London, 
that is, 60 in gold. The said three Kings are called the three 
diademed princes ; and it was in the aforesaid manner that the 
sovereignty of Wales was divided among them. 

But there are other princes in Wales, viz. lestyn, the son of 
Gwrgan, in Glamorgan, who governs the seven cantreds within 
the boundaries of that principality ; and the family of Elystan 
Glodrydd, who govern the district between the Wye and the 
Severn ; both which lineages hold their territories under the 
crown of London, and not in fealty to the diadem of the King of 
all Wales. And so it endeth. 


IN the year 1145, Pope Nicholas Brekspere confirmed the 
rights of the Normans, in Glamorgan, for the support he received 
from them when a wanderer there. He was a long while at St. 
Donates, with Sir Gilbert Stradling. 

In 1216, Lewis, the son of Philip, was made king of England, 
and King John, of England, wandered to Wales, to his wife and 
sister in law. He had been divorced from his wife, who was 
Isabella, the daughter of William Earl of Gloucester, and Lord of 
Glamorgan ; but when she saw him in distress, she kept him in 
disguise, for half a year, at Boverton Place, under the name of 
Gerald Fitzalan ; after which he returned to England, and King 
Lewis was obliged to flee. 

1 From the Rev. E, Gamage's MSS. of St. Athan. 


In 1346, the battle of Cressy was fought, where the Welsh 
acquired great fame for their hrave achievements in support of 
Edward the Black Prince. It was at this time that Captain 
Cadwgan Voel called to the Welsh, desiring them to put leeks in 
their helmets, the hattle, there, heing in a field of leeks ; and 
when they looked about, they were all Welshmen in that locality 
except ISO; and it was from this circumstance that the Welsh 
took to wearing leeks. 

In 1348, the sweating plague seized the Normans and Saxons 
in Wales, many of whom died, but scarcely a Welshman died, 
except such as were English on one side. 

In 1349, severe diseases seized the cattle throughout the coun- 
ties of Somerset and Devon, and a great mortality took place 
among them ; which was the origin of taking gold in payment for 
cattle from Englishmen, who now bought largely to supply the 
deficiencies where the mortality prevailed. 

In 1378, Owen, the son of Elidir, came to Wales from France, 
where he [had espoused the cause of the French king, against 
Edward the Black Prince; thus betraying England. This Owen 
built a very fair house at Lantwit Major ; but his wounded con- 
science pained him so much, for betraying Prince Edward, in 
France, that, in penance, he abstained from all means of suste- 
nance, until he died from want ; and as they bore his body to the 
grave, two hounds, passing by, seized and tore him to pieces, 
leaving no two bones together. He wrote, in Welsh, an account 
of his deeds ; and, at his death, the lord paramount took posses- 
sion of his wealth ; and very rich he was in gold and silver. 

In 1392, a young man and woman went to the chapter house at 
Llandaff, during vespers, and conducted themselves very disgrace- 
fully ; but they died there both, at the very same instant ; and 
the bishop caused their bodies to be thrown to the dogs and 

In 1397, 1 contentions arose between the tenants and their 
lords, in Glamorgan, from the obligation which the latter insisted 
that the former were under, of fighting in their defence : but the 
tenants maintained, on their part, that, originally, they were liable 

1 This date is wrong. The contention, it is probable, occurred in 1197, 
and was appeased by King John, in .the manner stated, after his accession in 
1199. The error must have occurred in old transcripts, the event being quite 
misplaced through it. 

3 M 


to no such feudal tenure ; being left entirely to the exercise of 
their own free will ; for, although the lands were the property of 
the lords, still, that the tenants, who held them, were not so ; and 
King John confirmed their claim in that respect ; making it only 
obligatory on them to fight in defence of the crown of England ; 
which decision restored tranquillity. 

In 1399, a Welshman, named Llywelyn ah Cadwgan, but who 
would never mention his family connexions, came from the Turkish 
war to reside at Cardiff ; and so considerable was his wealth, that 
he gave out of it to every poor person, of whatever country, that 
supplicated his succour, or that he perceived to be in want. He 
built a large mansion near the old white tower, for the support of 
the sick, and persons of infirm years. He gave all that was asked 
of him, until his wealth was all gone ; and then he sold his large 
and fair mansion, called the New Place, to the family of Mathews, 
and gave away the proceeds, until every resource failed ; after 
which, he died of want ; for no one gave to him ; but rather 
accused him of prodigally wasting his riches. 

In 1401, the insects of leaves did immense injury, throughout 
the country, by destroying the leaves and grass to such an extent, 
that no provender was left for cattle : but some one scattered lime 
over the fields, to destroy them; so that they were not only 
thereby killed, but the ground, being thus limed, bore, conse- 
quently, astonishing crops of corn and hay ; from which circum- 
stance, land-liming became a prevalent practice in Glamorgan. 

In 1403, contentions, in sports and pastimes, took place be- 
tween one hundred and twenty men of Glamorgan, and the same 
number of the men of Gwent, in which the men of Glamorgan 
proved triumphant ; whereupon the Gwentians became enraged ; 
and, drawing their daggers, insisted that the men of Glamorgan 
had taken from them their property in money and clothes, and 
they killed more than a hundred persons, including men, women, 
and children. This cruelty impelled the men of Glamorgan to 
master them in all feats and sports. The said circumstance gave 
rise to the adage Glamorgan thieves, ' in Gwent and ' The 
blood-hounds of Gwent,' in Glamorgan. 

In 1407, an immense fish was cast ashore between St. Donat's 
and Lantwit, where it died, and became so putrid, that the stench 
caused severe diseases. At last, the inhabitants collected large 
quantities of wood and straw, and set fire to it, which spread the 
putrid air so much more, that maladies, causing great mortality 


among men and beasts, ensued : but cattle suffered mostly. Sir 
Edward Stradling gave a great number of cows which he had 
brought from his own estates in Somersetshire, to the poor of the 
district. The fish was twenty-two yards long, and between three 
and four yards high. 

In 1411, a large ship came ashore, under Tresilian "Wood ; but 
no one was found in the country who understood the language of 
its crew. The lord of the manor took to the ship ; and it was one 
of its sailors who first taught the Welsh to knit stockings. 

In 1419, three days of such intense heat occurred, that numbers 
of men and beasts perished, and birds died on the wing. At this 
time, also, all the green vermin were killed throughout the Island 
of Britain, and never reappeared there again ; from which circum- 
stance, the good effected to the country exceeded the injury caused 
by the heat. A brake of wood in Margam park withered ; and 
likewise many trees and hedges about Nash, and westward, where 
the evening sun was most ardent about three o^clock. 

In the time of Henry the 2d, Kenffig, Cardiff, Aberavan, Bover- 
ton, Lantwit, and Cowbridge were made corporate towns by the 
lord paramount. Wick and Broughton were likewise incorporated; 
but they lost their municipal rights by espousing the cause of 
Owen Glyndore. 



IN 1405, a bloody battle, attended with great slaughter, that, in 
severity, was scarcely ever exceeded in Wales, took place on Pwll 
Melyn Mountain, near Usk, where Griffith ab Owen and his men 
were taken, and many of them imprisoned ; but many were also 
put to death when captured ; whereupon all Glamorgan became 
Saxons, except a small number who followed their lord to North 
Wales, where they resided and had issue. 

In 1406, the inhabitants of Ystrad Tywy, Pebydiog, and Cere- 
digion, turned Saxons ; and Geraint, the son of Owen, was obliged 
to conceal himself. Many also went to Armorica and Ireland; for 
the wages of treason and reaction had rendered unavailing all the 
struggles of the Welsh for their rights and crown : and Wales had 


become now so impoverished, that even the means of barely sus- 
taining life could not be obtained, but through the rewards given 
by the King. 

In 1408, the men of Glamorgan were excited to commotion through 
the extreme oppression inflicted on them by the King's men ; but 
many of the chieftains who had obtained royal favour, burnt their 
corn-stacks and barns, that the partizans of Owen might not ob- 
tain needful food. But those chieftains fled to the extremities of 
England and North Wales, where they were defended in the castles 
and dales of the King's forces, and supported by the rewards of 
treason and stratagem ; and Owen could not recover his lands 
and authority, because of the treachery prevalent in Anglesea and 
Arvon, which the men of Glamorgan designated the treason of 
Penmynydd in Mona. 

In 1410, nine monopolizers of the wages of treason and strata- 
gem were caught in Glamorgan, Gwent, Ystrad Tywy, and Cere- 
digion, and hanged by the natives contrary to the wish of Owen, 
who preferred keeping them in prison as hostages rather than 
putting them to death. 

In 1413, the King and his army vanquished Owen and his 
adherents ; and thenceforth the cause of the latter became more 
and more hopeless. 

In 1415, Owen disappeared, so that neither sight nor tidings 
of him could be obtained in the country. It was rumoured that 

he escaped in the guise of a reaper ; bearing 1 according 

to the testimony of the last who saw and knew him ; after which 
little or no information transpired respecting him, nor of the place 
or manner of his concealment. The prevalent opinion was, that 
he died in a wood in Glamorgan ; but occult chroniclers assert, 
that he and his men still live, and are asleep on their arms, in a 
cave, called " Gogov y ddinas," 2 in the vale of Gwent, where they 
will continue, until England become self-debased; but that, then, 
they will sally forth, and reconquer their country, privileges, and 
crown for the Welsh, who shall be dispossessed of them no more 
until the day of judgment, when the world shall be consumed with 
fire, and so reconstructed, that neither oppression nor devastation 
shall take place any more : and blessed will he be who shall see 
the time. 

1 The MS. is defective here. " Bearing a sickle" was, probably, the ori- 
ginal clause. 

2 Gogov y Ddinas" signifies the Cavern of the Fortress. 


In 1417, the privileges of trades and schools 1 were denied to 
the Welsh, further than to give them English instruction ; for 
which purpose, English teachers were introduced to Wales ; so 
that their language became the common medium of conversation 
among the natives ; for no national rights were allowed to any, 
but those only who spoke English, and did not know Welsh ; con- 
sequently, many of the Welsh, from that time forth, denied their 
language, and resolved to turn Saxons. 



ABOUT A. D. 420 the Island of Britain seemed to have neither 
ruler nor proprietor, being exposed to all the invasions of enemies 
and aliens; for its military forces were engaged beyond sea in 
opposing the black invaders who devastated all Christendom at 
that time. The Irish, at the same period, having combined with 
the Lochlynians, invaded and oppressed Britain ; and one of their 
ships entered the Severn, her crew landed, and seized an immense 
booty in corn, cattle, and every other moveable property that they 
could lay their hands upon, among which were included sons and 
daughters. They also took away Saint Patrick from the College of 
Theodosius 3 to Ireland ; whence that College became destitute of a 
principal and teacher for more than forty years, and fell into dila- 
pidation ; its walls and inclosure being also broken down. Patrick 
being thus conveyed to Ireland, exerted himself strenuously there to 
inculcate Christianity to the aboriginal Irish, the Gwyddelians, and 
the Lochlynians ; and his undertakings eminently prospered ; so 

1 The Welsh, at this period, from the countless allusions of the Bards to 
the mode then prevalent of recording their compositions, appear to have 
resumed their primitive usage of inscribing on the Coelbren, or wooden book ; 
a circumstance which we may justly attribute to the severe interdiction here 
noticed, and to other still more restrictive enactments, 

2 From Anthony Powel of Llwydarth's MSS. 

3 Lantwit Major. 


that the Irish obtained a knowledge of Christianity, and some of 
the Lochlynians also became converts to that faith. Patrick never 
returned to Wales, choosing, rather, to reside in Ireland ; having 
ascertained that the Irish were better people than the Welsh in 
those times. 


CUNEDDA Wledig drove the Irish from Gower and the Three 
Commots, for which service the regal government of that country 
was conferred on him, and the dominion was called Rheged, its 
royal residence being Aberllychwr (Loughor) where this prince 
erected an amazingly large, strong, and magnificent castle; the ruins 
of which are still to be found there. Others, however, assert that 
it was Urien Rheged who expelled the Irish from Gower, in the 
time of Uthur Pendragon ; and that it was for the said service he 
received the kingly government of that country, which he named 
Rheged, and constructed a castle and municipal town at Aber- 
llychwr, where the royal residence continued for seven generations ; 
after which the dominion became reunited, by marriage, to Gla- 
morgan, and continued so to the time of Edgar, King of London, 
and of Owen, the son of Howel the Good, when it was assigned to 
the latter prince ; Ewias, Ergyng, and Ystrad Yw being at the 
same time awarded to Morgan the Aged, King of Glamorgan ; those 
districts being in the see of the bishop of Glamorgan and Llandaff; 
but Rheged was in that of Saint David's. In process of time Sir 
William de Londres regained the Three Commots, namely, Cydweli, 
Carnwyllion, and Iscennen, from the princes of Dinevor, and re- 
united them to Glamorgan, in which state they continued till the 
time of Henry V., when Rheged was again restored to Ystrad- 
Tywy, of which they formed constituent parts in the periods of the 
princes of Dinevor. It was at this reunion that the whole district, 
so constituted, was named Caermarthenshire ; and it has been 
known as such until our own time, when Wales was arranged 
under new divisions, under which Gower was attached to Cardiff- 
shire, called Glamorgan. 2 

1 Havod MS. 

2 Extracted, so far, from a MS. at Havod Uchtryd. 



GILMORE Reclidyr, King of Ireland, came to Wales in the time of 
Constantino the Blessed, and unjustly seized that part of Glamor- 
gan which is bounded by the rivers Tawy and Towey, including 
the Cantred of Gower and Loughor, and the Three Commots, 
namely, Kidwely, Carnwyllion, and Iscennen ; which country he 
arbitrarily subdued, and it continued under usurpation to the 
time of King Arthur, who sent a redoubtable prince of the Round 
Table, being a person of astonishing prowess, called Urien, the son 
of Cynvarch, the son of Meirchion Gul, the son of Ceneu, the son 
of Coel Godebog, and with him ten thousand men of daring onset 
and stout hearts, to recover those districts from the usurping chief- 
tain, Gilmore the Irishman. Urien put him and his forces to 
flight, killing them unsparingly. Many of the Irish, who escaped, 
fled to Anglesea to their fellow-countrymen who were of Irish 
extraction ; but the sons of Cunedda Wledig slew them there 
without delay. After Urien had reconquered Gower and the Three 
Commots, he was anointed King of that country, which was there- 
upon called Rheged, whence Urien ab Cynvarch acquired the 
appellation of Urien R/heged. 


THE following notices convey information relating to Urien 
Rheged, the son of Cynfarch, Arthur's nephew, the son of Meir- 
chion Gul, the son of Gorwst Ledlwm, the son of Ceneu, the son 
of Coel Godebog, King elect [Brenin Gwledig], that is Emperor 
of the Island of Britain. Urien Rheged was King of Rheged in 
Glamorgan, and of Moray in Scotland ; and he lived in the time 
of Arthur, who bestowed on him the kingdom of the country 
called Rheged, or the district between the rivers Tawy and Towey, 
comprising the territories of Gower, Kidwely, Carnwyllion, Iscen- 
nen, and Cantrev Bychan ; the royal residence being at Aber- 
llychwr in Gower, where he constructed a strong castle, called 
the Castle of Aberllyw. 2 

1 From Watkin Giles of Llangan's MS. 

2 The river Llyw falls into that of the Llychwr, near the remains of this 
old castle. 


In the time of the Emperor Arthur, Glaian Ecdawr, and his 
fellow Irishmen, came to Gower in Glamorgan, where they resided 
for nine months ; but Arthur sent his nephew, Urien, and three 
hundred men, against them ; and they drove them from there ; 
whereupon the Irish, their King, Glaian Ecdawr, being slain, went 
to Anglesea, where they remained with their countrymen, who had 
settled there previously. Arthur bestowed Rheged (so called from 
the name of a Roman who was lord of that country before it was 
subdued by the said Glaian and his Irishmen) on Urien, as a royal 
conquest, for his heroic achievements in war. Urien Rheged had 
a daughter named Eliwri, who became the wife of Morgan Mor- 
ganwg ; and a son called Pasgen, who was a very cruel King, and 
a great traitor to his country, for which he w r as dethroned ; and the 
country of Rheged, because of its original position, was reunited 
to Glamorgan, in which state it continued to the time of Owen, 
the son of Howel the Good, the son of Cadell, the son of Rhodri 
the Great, King of all Wales. 1 


TALIESIN, Chief of the Bards, the son of Saint Henwg of Caer- 
lleon upon Usk, was invited to the court of Urien Rheged, at 
Aberllychwr. He, with Elphin, the son of Urien, being once 
fishing at sea in a skin coracle, an Irish pirate ship seized him 
and his coracle, and bore him away towards Ireland : but while 
the pirates were at the height of their drunken mirth, Taliesin 
pushed his coracle to the sea, and got into it himself, with a shield 
in his hand which he found in the ship, and with which he rowed 
the coracle until it verged the land ; but, the waves breaking then 
in wild foam, he lost his hold on the shield, so that he had no 
alternative but to be driven at the mercy of the sea, in which state 
he continued for a short time, when the coracle stuck to the point 
of a pole in the weir of Gwyddno, Lord of Ceredigion, in Aberdyvi ; 
and in that position he was found, at the ebb, by Gwyddno's fisher- 
men, by whom he was interrogated ; and when it was ascertained 
that he was a bard, and the tutor of Elffin, the son of Urien 

1 From Thos. Truman, of Pantlliwydd/s long MS. ; but it appears to me 
that there is a leaf lost here. (E. W.) 
9 From Anthony Powel of Llwydarth's MS. 


Rheged, the son of Cynvarch: " I, too, have a son named Elffin," 
said Gwyddno, " be thou a bard and teacher to him, also, and I 
will give thee lands in free tenure." The terms were accepted ; 
and, for several successive years, he spent his time between the 
courts of Urien Rheged and Gwyddno, called Gwyddno Garanhir, 
Lord of the Lowland Cantred : but after the territory of Gwyddno 
had become overwhelmed by the sea, Taliesin was invited by the Em- 
peror Arthur, to his court, at Caerlleon upon Usk, where he became 
highly celebrated for poetic genius and useful, meritorious sciences. 
After Arthurs death, he retired to the estate given to him by 
Gwyddno, taking Elffin, the son of that prince, under his protec- 
tion. It was from this account that Thomas, the son of Einion 
Offeiriad, descended from Gruffudd Gwyr, formed his romance of 
Taliesin, the son of Cariadwen, Elffin, the son of Goddnou, 
Rhun, the son of Maelgwn Gwynedd, and the operations of the 
Cauldron of Ceridwen. 


TALIESIN, Chief of the Bards, the son of Einwg the Old, of 
Caerlleon upon Usk, in Glamorgan, the son of Fflwch Lawdrwm, 
the son of Cynin, the son of Cynvar, the son of Clydawc, the son 
of Gwynnar, the son of Cadren, the son of Cynan, the son of 
Cyllin, the son of Caradog, the son of Bran, the son of Llyr 
Llediaith, King of the country between the rivers Wye and 

[Otherwise in the same book.] 

TALIESIN, Chief of the Bards of the West, the son of Saint 
Henwg, of Caerlleon upon Usk, the son of Fflwch, the son of 
Cynin, the son of Cynvarch, the son of Saint Clydawc, of Ewyas, 
the son of Gwynnar, the son of Caid, the son of Cadren, the son 
of Cynan, the son of Cyllin, the son of Caradog, the son of Bran, 
the son of Llyr Llediaith, King Paramount of all the Kings of 
Britain, and King, in lineal descent, of the country between the 
rivers Wye and Towy. Taliesin became Chief Bard of the West, 

1 Thomas Hopkin of Coychurch's MS. 
3 N " 


from having been appointed to preside over the chair of the Round 
Table, at Caerlleon upon Usk. 


TALIESIN, Chief of the Bards of the West, the son of Henwg the 
Bard, of the college of Saint Cadocus, the son of Fflwch Lawdrwm, 
of Caerlleon upon TJsk, in Glamorgan, the son of Cynvar, the son 
of Saint -Clydog, the son of Gwynnar, the son of Cadrain, the son 
of Cynan, the son of Caradog, the son of Bran the Blessed, the 
son of Llyr Llediaith. 

Taliesin, Chief of the Bards, erected the church of Llanhenwg 2 
at Caerlleon upon Usk, which he dedicated to the memory of his 
father, called Saint Henwg, who went to Rome on a mission to 
Constantine the Blessed, requesting that he would send Saints 
Germanus and Lupus to Britain, to strengthen the faith, and 
renew baptism there. 3 

Taliesin, the son of Henwg, was taken by the wild Irish, who 
unjustly occupied Gower ; but while on board ship, on his way to 
Ireland, he saw a skin coracle, quite empty, on the surface of the 
sea, and it came closely to the side of the ship; whereupon Taliesin, 
taking a skin-covered spar in his hand, leaped into it, and rowed 
towards land, until he stuck on a pole in the weir of Gwyddno 
Garanhir ; when a young chieftain, named Elphin, seeing him so 
entangled, delivered him from his peril. This Elphin was taken 
for the son of Gwyddno ; although, in reality, he was the son of 
Elivri his daughter, but by whom, was then quite unknown : it 
was, however, afterwards discovered that Urien Rheged, King of 
Gower and Aberllychwr, was his father, who introduced him to 
the court of Arthur, at Caerlleon upon Usk ; where his feats, 
learning, and endowments, were found to be so superior, that he 

1 MS. at Havod Uchtryd. 

2 Llanhenwg, or the church of Henwg (now Llanhennock), is situated a 
short distance to the north-east of Caerlleon. 

3 Immediately after this pedigree, the Havod MS. presents the account that 
succeeds it here also ; which differs but little from the preceding, except that 
it is somewhat blended with the chivalry of Arthur's court. The memoir 
given from the MS. of Anthony Powel is free from legendary traditions, and 
seems consistent Avith probability. 


was created a golden-tongued Knight of the Round Table. After 
the death of Arthur, Taliesin became Chief Bard to Urien Bheged, 
at Aberllychwr in Rheged. 


THE three Chief Bards of Maelgwn Gwynedd, who were also 
the three primitive Chief Bards of Gwynedd, were Mynach, the 
son of Nywmon (al. ap Mydnaw), the son of the King of 
Orkney, Unhwch Unarchen, and Maeldav, the son of Unhwch ; 
but Taliesin, Chief of the Bards, acquired superiority over these 
three, by releasing Elphin, the son of Gwyddno, from the prison of 
Maelgwn Gwynedd, where he was confined under thirteen locks. 

After the Welsh had lost the crown and sceptre of London, and 
were driven from England [Lloegr], they instituted competitions, 
to ascertain who was the supreme King of their nation ; and the 
contentions were appointed to take place on Maelgwn's Strand, at 
Aberdovey, where the men of Gwynedd, Powis, South Wales, 
Rhieinwg, together with those of Siluria and Glamorgan, assem- 
bled ; and there Maeldav the elder, the son of Unhwch Unarchen, 
a chieftain of Penardd in Arvon, placed a holy chair, made of waxed 
wings, under Maelgwn ; and when the tide flowed, no one could 
endure it, except himself, who was rendered scatheless by the 
chair : in consequence of this, Maelgwn was proclaimed King Pa- 
ramount ; Aberffraw became the principal royal residence ; and 
the Earls of Mathravael, Dinevor, and Caerlleon were placed 
under him ; his word being declared superior to theirs, and his 
law supreme; and to be implicitly obeyed by those other chief- 
tains. It was through the instrumentality of Maeldav the elder, 
that Penardd acquired its municipal privileges. 


IN the time of Benwyll the Teacher, the principles of armorial 
bearings were first reduced to a science. None are entitled to 
coats of arms, but gentlemen either of genuine descent, to the ninth 

1 From Anthony Powell's MS. of Tir larll. 


generation, or of the ninth degree in ascent ; and who shall, also, 
be true men to the country and its Lords. 

The ninth degree in ascent will stand in the same privileged 
position, as the ninth degree in genealogical descent; but upon 
a principle different from that of lineal pedigree ; its regulating 
law being as follows : 

The first degree, of the nine ascents, is the son of an alien, that 
is the son of a foreigner, but a person of sworn allegiance to the 
British nation and its Lords. A person of this degree is called 
an alien by descent. 

The second degree in ascent is attained by the marriage of an 
alien's son with a Welsh lady of genuine descent. 

The third degree in ascent, is a son born from that marriage. 

The fourth degree in ascent, is the marriage of that son (that 
is, a son of an alien, by primitive descent,) with a Welsh lady of 
genuine descent. 

The fifth degree in ascent, is a son born from that marriage ; 
that is a grandson of the alien by descent. 

The sixth degree in ascent, is the marriage of that son with a 
Welsh lady of genuine descent. 

The seventh degree in ascent, is a son born from that marriage : 
being a great-grandson of the alien by descent. 

The eighth degree in ascent, is the marriage of that son with a 
Welsh lady of genuine descent. 

The ninth degree in ascent, is a son born from that marriage, 
and a great-great-grandson of the alien by descent : and he be- 
comes the alien by descent's ascendant ; being so called, because 
he has established his claim to the rights of a Welshman of genu- 
ine descent to the ninth generation, by virtue of successive inter- 
marriages with Welsh ladies of pure genealogy. If this ascendant 
utter three cries at his birth, the rights attained by him become, 
thereby, confirmed, though he should die immediately after : and 
every elder of that family, whether lineally or collaterally connected, 
will be entitled to the rights of a Welshman of genuine descent; 
and this privilege will, in its retrospective operation, extend to the 
enfranchisement even of the alien by descent, who may, then, 
stand in the position of a Welshman of genuine descent and rank, 
by virtue of the diffusive rights of his ascendant ; and every des- 
cendant of that alien by descent, whether lineally or collaterally 
connected, will be entitled to privileged rank, from the time that 
he shall have sworn allegiance to the country and its Lords : and 


each of them will, also, be entitled to five acres in free tenure, ac- 
cording to the primitive customs of the Cimbric nation, before they 
arrived in Britain. This Benwyll was herald-bard at the court of 
Arthur, at Caerlleon upon Usk ; and a knight of the Round 
Table. Arthur enjoined him to restore the orders and usages of 
rank to their original state ; for the Romans, in the portions of 
Britain which they had subjugated, had caused the primitive 
usages of the Cimbric race to fall into neglect and oblivion. But 
Arthur effected their restoration ; re-attaching to them the inhe- 
rent rights which they originally conferred ; whereupon many of the 
Britons, who were of Roman consanguinity, but exercised author- 
ity, by virtue of that nation's right of conquest, went, with Med- 
rod and Iddawg Corn Prydain, and entered into sworn allegiance 
with the Saxons, to preserve their share of the spoil. Benwyll, 
herald-bard, improved, beyond all that preceded him, the system 
of armorial bearings, with regard to form and colour ; principles 
of scientific knowledge that were devised by himself, through the 
exertion of his profound reason and innate genius. When this 
knowledge became extended to transmarine countries, it was 
equally patronised and enfranchised hy emperors, kings, princes, 
and illustrious lords ; so that no armorial bearings became recog- 
nised, that were not portrayed according to Benwyll the Teacher's 
system : and no one was appointed to heraldic offices, who could 
not blazon coats of arms on his principles. When this system 
became generally known through Christendom, it was adopted and 
enfranchised for its superiority ; so that neither privilege nor 
guarantee appertained to any other. Pepin, emperor of France, 
kept the systems of Benwyll and the Round Table under his 
pillow, in bed, at night, so much attached was he to them. 


IN the book of Benwyll is shown the manner in which Arthur 
conferred arms on gentlemen of genuine birth. In the first place, 
he instituted the Round Table; preparatory to which, he issued a 
national proclamation, under a year and a day's notice, so as to 
become known throughout all the kingdoms of the Island of Bri- 
tain and its allied nations, namely, France, Italy, Albania, Ire- 
land, and Scandinavia, from which countries, kings, princes, and 
renowned knights came to his festival. On this occasion Arthur 


caused the manly feats exercised by the ancient Britons, according 
to early usage, to be performed for forty days ; during which the 
most extraordinary achievements in emulation that were ever 
known took place. After all had exhibited their high feats, Ar- 
thur granted armorial bearings and court privileges to each, accor- 
ding to his distinctive superiority, and the particular performance 
in which he excelled. He also instituted a system of heraldry, by 
which the principles of coats of arms, with regard to colours, de- 
vices, and arrangement, were reduced to an acknowledged science ; 
for, previously, persons of rank, among the Cambro-Britons, had 
no other armorial bearings, than symbols of tribes. 

The system of armorial bearings devised by Arthur, is that 
which is still adopted. In process of time, however, the system 
of heraldly became deteriorated and involved in error, until Char- 
lemagne, emperor of Europe, took the science under his immediate 
patronage, and submitted it to the consideration of an especial 
council, who pronounced upon it a judgment of approbation; 
whereupon it was reduced to a complete system. It was at this 
time that gold and silver were first introduced to the armorial 
bearings of nobility ; for, previously, the terms white, yellow, &c. 
were used for the six heraldic colours. Charlemagne was the first 
who instituted the laws of tournament, which he regulated on the 
bases of privileged orders and merit, in imitation of the emperor 
Arthur's institution. Tournaments became now the most exalted 
sports of all noble and manly games. It was in the institutes 
framed for such distinguished actions, that the science of armorial 
bearings was confirmed ; the system having, from time to time, 
undergone improvements, as occasions required ; and as instances 
occurred of the principles upon which armorial bearings should be 
subjected to analysis and combination with regard to colour, de- 
vice, and inherence, in accordance with true descent : coats of arms 
being borne for three reasons; 1. as emblems of kindred and gene- 
alogical connexions ; 2. as characteristic symbols of high achieve- 
ments and knowledge ; and as descriptive of the former deeds of 
illustrious national patriarchs. 


THE science of heraldry was devised and confirmed as a legal 
system, that each tribe or kindred might present its own distinc- 

1 From the Black Book of Pantlliwydd, one of the Truman MSS. 


live and authorized symbol, so that every person should be known 
by his emblem of affinity, and be enabled to associate with his 
relative party, under the protection of his kindred chieftain, in 
every national commotion and gathering, without further testi- 
mony than the garb and bearings of the wearer. Under such 
regulations, every one easily found his grade and position, when 
he joined the army, in defence of country and kindred. A person 
named Benwyll, taught, in former days, the science of armorial 
bearings ; and he excelled all who had previously made it their 
study. He reduced it to a well digested and authorized system, 
that combined the principles of colours, figures, inherent virtues, 
and appropriate mottos, in a manner suitable to that, or any other 
instructive science, or to any meritorious branch of knowledge; 
and no nation acquired this system of Benwyll, in all its just dis- 
tributions, except the Welsh and the French. 1 


MAELGTN Hir, of Llandaff, the bard and maternal uncle of St. 
Teilo, bestowed land there on that saint; and there his sacred 

1 The first of the three preceding articles that mention Benwyll, was introdu- 
ced into this volume, on account of the nine degrees of progressive ascents to na- 
tional enfranchisement which it includes, and which well accord with ancient 
MS. Triads of Pedigree and high Origin [Trioedd Ach a Bonedd] in my pos- 
session. These degrees likewise coincide with the principles of naturalization 
interspersed through the laws of Howel the Good ; and are sustained hy 
terms of affinity still in use among the Welsh, as well as by current proverbs 
and adages. But the connexion of Benwyll with Arthur, Pepin, and Charle- 
magne, is a manifest fallacy. The second and third articles, however, are free 
from this objection, for they merely mention him as an author on heraldry 
at a former period. 

The following extract from Dallaway's Heraldry, [1793] indicates that a 
person named Thomas Benoilt made a Heraldic Visitation of Wales in 1530. 

" In 1528 a commission was granted and executed by Thomas Benoilt, Cla- 
renceux, for the counties of Gloucester, Worcester, Oxford, Wilts, Berks, and 
Stafford. This business was, from that period, very sedulously followed ; as 
Visitations were regularly made every 25 or 30 years." Heraldic Visita- 
tions : " Wales, 1530, by Thomas Benoilt." 

As no one but a learned Welshman could efficiently execute a heraldic 
visitation of Wales, it is probable that Benoilt is an Anglicised form of Ben- 
wyll ; but I leave the complexity of his identity and real period, for others 
to unravel. 

2 This person, evidently, is the "Melkin" mentioned by Gunn upon the 
authority of Balaeus, in a note which says that "Nennius composed his history 


house was erected. This Maelgyn was the tutor of Talhaiarn the 
bard, of Caerlleon upon TJsk, where he instituted the bardic chair 
of Caerlleon, Glamorgan, and Gwent ; and it was called the chair 
of Maelgyn; in which chair, Merddin Emrjs taught, subsequently, 
the art of vocal song, the science of bardism, and their aphorisms, 
about the time that Gwynedd and Mona were governed by Don, 
king of Lochlyn, and his son Gwydion ; the latter of whom sent 
distinguished messengers from Mona to Maelgyn, requesting that 
he would pay him a visit at Caer-Dyganwy. Maelgyn accordingly 
went there, and was constituted a teacher of the science of bard- 
ism and the art of vocal song. Proceeding by sea to Mona, in the 
suite of Don and Gwydion, he won all the chairs wherever he tra- 
velled and sang : but at last animosities took place between him 
and the natives, especially their bards ; and the Irish of Mona 
killed him. 1 


TALHAIAKN, the father of Tangwn, presided in the chair of Urien 
Rheged, at Caer-Gwyroswydd, after the expulsion of the Irish from 
Gower, Carnwyllion, Cantrev-Bychan, and the Cantred of Iscen- 
nen. The said chair was established at Caer-Gwyroswydd, or 
Ystum Llwynarth, where Urien Rheged was accustomed to hold 
his national and royal court. 2 


AFTER the death of Talhaiarn, Taliesin, chief of the bards, pre- 
sided in three chairs; namely, the chair of Caerlleon upon Usk, 

from the annals of the Romans, the Scots, and the Saxons; from the British 
Taliesin, Melkln, Gildas, Elvodugus, and others." Preface to Nennius, p. 
xx. He appears to have been frequently mistaken for Maelgwn Gwynedd. 

1 MS. by Llywelyn Sion. 2 Lly welyn Sion. 

3 Taliesin' s intercourse with Gower [[Rheged]] and its Reguli is sufficiently 
decided by the several poems addressed by him to those personages. He also 
writes in the Gwentian dialect ; of which district he was, doubtless, a native. 
See his compositions, Myv. Arch. vol. I. In his "Kad Goddeu" he says, 

" Chwaryeis yn Llychwr 
Cysgais ym mhorphor." 

I have played at Llychwr (Loughor) and slept in purple. 


the chair of Rheged, at Bangor Teivy, under the patronage of 
Cedig ab Ceredig, ab Cuneddav Wledig ; but he afterwards was 
invited to the territory of Gwyddnyw, the son of Gwydion, in 
Arllechwedd, Arvon, where he had lands conferred on him, and 
where he resided until the time of Maelgwn Gwynedd, when he 
was dispossessed of that property ; for which he pronounced his 
curse on Maelgwn, and all his possessions: whereupon the Vad 
Velen 1 came to Rhos ; and whoever witnessed it, became doomed 
to certain death. Maelgwn saw the Vad Velen, through the key- 
hole, in Rhos church, and died in consequence. Taliesin, in his 
old age, returned to Caer-Gwyroswydd, to Riwallon, the son of 
Urien ; after which he visited Cedig, the son of Ceredig, the son 
of Cuneddav Wledig, where he died, and was buried with high 
honours, such as should always be shown to a man who ranked 
among the principal wise-men of the Cimbric nation ; and Taliesin, 
chief of the bards, was the highest of the most exalted class, either 
in literature, wisdom, the science of vocal song, or any other at- 
tainment, whether sacred or profane. Thus terminates the infor- 
mation respecting the chief bards of the chair of Caerlleon upon 
Usk, called, now, the chair of Glamorgan. 2 


THREE Irish invasions took place in Cambria; and one family, 
that of Cuneddav Wledig, delivered the country from the three. 
The first occurred in Gower, in Glamorgan, where Caian Wyddel 
and his sons landed, subjugated the country, and ruled it for eight 
years; but Cuneddav Wledig, and Urien, the son of Cynvarch, 
subdued and slew them to nine, whom they drove into the sea ; 
and the government of the country was conferred on Urien, the 
son of Cynvarch, having been constituted a kingdom for that 
purpose ; and called Rheged, 3 because it was bestowed, unani- 
mously, by its ancient British inhabitants, on Urien in free GIFT ; 
whence it was called Urien Rheged. 

1 The "Vad Velen," or, Yellow Putridity, appears to have been a severe 
pestilence that visited this Island, at different periods of its early history. It 
is personified in this legendary reference to Maelgwn. 

2 Lly welyn Sion. 

3 The name Rheged is here supposed to be derived from anrheg, a gift. 

3 o 


The second invasion, was that of Aflech Goronog, who seized 
upon Garth Mathrin, by irruption ; hut, having married Marchell, 
the daughter of Tewdrig, king of that district, he acquired the 
good will of its inhabitants, and obtained the country, in marriage 
settlement, with his wife ; and there his descendants still remain, 
intermixed with the natives. 

The third invasion was that of Don (others say Daronwy) king 
of Lochlyn, who came to Ireland, and conquered it ; after which, 
he led sixty thousand Irish and Lochlynians to North Wales, 
where they ruled for one hundred and twenty nine years ; when 
Caswallawn Lawhir, the son of Einion Yrth, the son of Cuneddav 
Wledig, entered Mona, wrested the country from them, and slew 
Sirigi Wyddel, their ruler, at a place called Llan-y-Gwyddyl, in 
Mona. Other sons of Cuneddav Wledig slew them, also, in North 
Wales, the Cantred, and Powis, and became princes of those 
countries. Don had a son, called Gwydion, king of Mona and 
Arvon, who first taught literature from books, to the Irish of 
Mona and Ireland ; whereupon, both these countries became pre- 
eminently famed for knowledge and saints. 


THE three primitive baptismal bards of the Cambro-Britons : 
Madog, the son of Morvryn, of Caerlleon upon Usk; Taliesin, 
the son of Saint Henwg, of Caerlleon upon Usk ; and Merddin 
Emrys, of Maesaleg, in Glywysyg ; after whom came Saint Tal- 
haiarn, the father of Tangwyn, Merddin, the son of Madog Mor- 
vryn, and Meugant Hen, of Caerlleon upon Usk, who were suc- 
ceeded by Balchnoe, the bard of Teilo, at Llandaff; Saint Cattwg; 
and Cynddylan, the bard. These nine were called the Impulsive 
Stocks of the baptismal bards of Britain ; Taliesin, being their 
chair-president; for which reason, he was designated Taliesin, chief 
bard of the West. They were likewise called the nine superin- 
stitutionists of the baptismal chair ; and no institution is deemed 
permanent, unless renewed triennially, till the end of thrice three, 
or nine years. The institution was, also, called the Chair of the 
Round Table, under the superior privileges of which, Gildas the 


prophet, and Cadocus 1 the Wise, of Llancarvan, were bards ; and 
also Llywarch Hen, the son of Elidr Lydanwyn, Ystudvach, the 
bard, and Ystyphan, the bard of Teilo. 2 


GOD ! impart thy strength ; 

And in that strength, reason ; 

And in reason, knowledge ; 

And in knowledge, justice ; 

And in justice, the love of it ; 

And in that love, the love of everything ; 

And in the love of everything, the love of God. 

Composed by Talhaiarn, the father of Tanwyn. 


GRANT, O GOD ! thy refuge ; 

And in refuge, strength ; 

And in strength, understanding; 

Arid in understanding, knowledge ; 

And in knowledge, a perception of rectitude ; 

And in the perception of rectitude, the love of it : 

And in that love, the love of all existences ; 

And in the love of all existences, the love of God. 

God and all goodm 


GRANT, GOD ! thy refuge ; 
And in refuge, reason ; 

Cadocus the wise, i. e. St. Cattwg. 2 MS. Triads of the Round Table. 


And in reason, light ; 

And in light, truth ; 

And in truth, justice ; 

And in justice, love ; 

And in love, the love of GOD ; 

And in the love of GOD, all blessedness. 

God and all goodness. 


GOD! impart thy strength; and in strength, the power to suffer; 
And to suffer for the truth : and in truth, light ; 
And in light, all blessedness ; and in blessedness, love ; 
And in love, GOD ; and in GOD, all goodness. 

And so it terminates. [From the Great Book of Margam.] 


WHEN the primitive country shall bewail the miseries of stratagem, 
When lamentation and dispersion befall the populace of secluded 


Blessed the lips, that in confidential secrecy, 
Shall fluently pronounce three words of the ancient and primitive 


Composed by Peredur the Bard. 


WHEN the vale of Gwrthenin shall bewail the miseries of strata- 

Under the separation of the rods 1 of the populace of secluded 

1 Rods must, here, imply inscribed billets. 


Blessed the lips that, in confidential secrecy, 
Shall pronounce three words of the ancient and primitive language. 

Composed by Merddin Emrys. 


A. D. 267, Don, king of Lochlyn and Dublin, led the Irish to 
Gwynedd 1 , where they remained for one hundred and twenty 
nine years. Gwydion, the son of Don, was highly celebrated for 
knowledge and sciences. He was the first who taught the Cam- 
bro-Britons to perform the plays of Illusion and Phantasm, and 
introduced the knowledge of letters to Ireland and Lochlyn : 2 but 
after the Irish and Lochlynians had inhabited North Wales for 
one hundred and twenty-nine years, the sons of Cuneddav Wledig 
came there from the North, overcame the Irish and their confe- 
derates, and drove them, in flight, to the Isle of Man. They were 
slaughtered at the battle of Cerrig y Gwyddyl ; and Caswallawn 
Lawhir, with his own sword, killed Syrigi Wyddel, the son of 
Mwrchan, the son of Eurnach the Aged, the son of Eilo, the son 
of Rhechgyr, the son of Cathbalig, the son of Cathal, the son of 
Machno, the son of Einion, the son of Celert, the son of Math, the 
son of Mathonwy, the son of Trathol, the son of Gwydion, the son 
of Don, king of Mona and Arvon, the Cantred, and of Dublin and 
Lochlyn ; who came to the Isle of Mona, one hundred and twenty- 
nine years before the incarnation of Christ. 

Eurnach the Aged fought, sword to sword, with Owen Vinddu, 
the son of Macsen Wledig, in the city of Ffaraon ; 3 and he slew 
Owen, who also slew him. 


AFTER the departure of the Romans from Britain, Serigi took 
upon him the supreme government of Mona, Gwynedd, and the 
Cantred ; but so excessive was the oppression of the Irish there, 

1 As Gwynedd did not anciently imply the whole of the present North 
Wales, I have generally in documents of remote date, either left it untran- 
slated or rendered it Vendotia. 

2 MS. of Twrog. 3 Called, also, Dinas Emrys, in Snowdon. 


that messengers were sent to Cuneddav Wledig, who dispatched 
his sons to Gwynedd, and they put them to flight; except in 
Mona, where they had hecome a distinct nation, with Serigi for 
their king, who came with a strong force to Gwyrvai, in Arvon, 
to fight against Caswallawn, who drove them hack to Mona, where 
they were slain at a place called Cerrig y Gwyddyl ; whereupon 
Caswallawn and the family of Cuneddav placed saints in that is- 
land, to teach the Christian faith there ; and bestowed lands on 
the Cambro-Britons who were brought there from Dyved, Gower, 
and Gwent ; so that Mona became celebrated for its saints, wise 
men, and pious persons. 


GWYDION Wyddel, the son of Don, the son of Dar, the son of 
Daronwy, the son of Urnach Wyddel, of the city of Ffaraon, was 
slain by Owen Vinddu, the son of Maxen Wledig : this Urnach 
led twenty thousand Irish from Ireland to Gwynedd, where they 
landed ; and where they and their descendants remained for one 
hundred and twenty-nine years. 

The son of Urnach was Syrigi Wyddel, who was slain at Cerrig 
y Gwyddyl, in Mona, by Caswallawn Lawhir, the son of Einion 
Yrth, the son of Cuneddav Wledig, in the time of Owen, the son 
of Maxen Wledig ; and upon the greensward they found a male 
infant, who was Daronwy, the son of Urnach Wyddel, Syrigi's 
brother, of the city of Ffaraon. An illustrious chieftain, who re- 
sided just by, commiserating his beauty and destitution, reared 
him up as one of his children ; but he became, eventually, one of 
the three native oppressors ; for he confederated with the Irish, and 
seized the dominion from its rightful Cambro-British owner, 
namely, ******** 


SAINT David, the son of Sandde, the son of Cedig, the son of Cere- 
dig, the son of Cuneddav Wledig, removed his see from Caerlleon 

1 From old MS. Pedigrees. 


upon Usk to ancient Menevia, in Ceredigion ; after which his 
grandfather, Ynyr of Caer Gawch, gave him all his freehold lands, 
which comprised the territory of Pebydiog and its dependencies ; 
upon which he transferred the episcopal see there, to avoid the in- 
cursions of the pagan Saxons. He established a school and church 
there, to impart pious instruction and holy learning to the native 
Cambro-Britons, who had quite forgotten their former sacred know- 
ledge. It was through this, that the country was designated 
Pebydiog, [Popedom] Saint David being the Pope of that 


MAEN Cetti, on Cevn-y-bryn, in Gower, was, says ancient tra- 
dition, adored by the pagans ; but Saint David split it with a 
sword, in proof that it was not sacred ; and he commanded a well 
to spring from under it, which flowed accordingly. After this 
event, those who previously were infidels, became converted to the 
Christian faith. There is a church in the vicinity, called Llanddewi, 
where it is said that St. David was the rector, before he became 
consecrated a bishop; and it is the oldest church in Gower. When, 
however, he became a bishop of Caerlleon upon Usk, he placed a 
man, named Cenydd, the son of Aneurin, the son of Caw, in his 
stead at Llanddewi, who erected a church called Llangenydd; and 
his brother, called Madog, made the church of Llan-Madog. 


A POEM, composed by Dafydd ab Gwilym to Saint Dwynwen, 
beseeching her to become his messenger of good omen to Morvydd, 
begins thus : 

Oh ! thou tears-endued Dwynwen, pure essence of beauty ! fair 
grandchild of Flamgwyr's congregation ! splendid thy golden 
image; but thou wert afflicted yonder by wretched wrathful 
men. He who shall watch, with guileless intent, at thy shrine, 
thou refulgent Indeg, shall depart from Llanddwynwen with neither 
the aspect of sickness nor anguish. 

The Welsh bards call Dwynwen the Goddess, or Saint, of love 
and affection, as the poets designate Venus. 1 

1 Notes in D. Jones, Vicar of Dyffryn Clwyd's MS. circ. ann. 1587, upon 
the authority of Lewis Morris. 


There was, in the time of Dafydd ab Gwilym, a gilded image of 
Dwynwen, at the church of Llanddwynwen, in Mona, where the 
Monks sold the efficacious virtues of that saint. 1 

Maelon Dafodrill, and Dwynwen, the daughter of Saint Bry- 
chan, mutually loved each other : Maelon sought her in unappro- 
priated union, but was rejected; for which he left her in animosity, 
and aspersed her, which caused extreme sorrow and anguish to 
her. Being one night alone in a wood, she prayed that God would 
cure her of her love ; and the Almighty appearing to her, while 
she was asleep, gave her a delicious liquor, which quite fulfilled 
her desire; and she saw the same draught administered to Maelon, 
who, thereupon, became frozen to a lump of ice. 

The Almighty, also, deigned to give her three choices ; and she 
first desired that Maelon should be unfrozen ; next, that her sup- 
plications should be granted in favour of all true-hearted lovers ; 
so that they should either obtain the objects of their affection, or 
be cured of their passion ; and, thirdly, that, thenceforth, she 
should never wish to be married : and the three requests were con- 
ceded to her ; whereupon she took the veil, and became a saint. 
Every faithful lover, who, subsequently, invoked her, was either 
relieved from his passion, or obtained the object of his affection. 2 

Dwynwen was one of the daughters of Brychan Brycheiniog, an 
Irish prince, who obtained the regal government of the country 
called now, from his name, Brycheiniog. His descendants, male 
and female, were all saints. 3 

You may perceive, from the mirthful character of the poem, that 
Dafydd ab Gwilym had very poor faith in the efficacious virtues 
of the saint. 4 


BRYNACH Wyddel was king of Gwynedd, comprising the Isle of 
Man, Mona, and Arvon ; and he was the first king of those coun- 
tries who received the Christian faith. He was converted and 
baptised by St. Rhidian of Gower and Eheged; and made the first 

1 Note by Lewis Morris. 

2 MS. of Huw Huws, the bard of Mona. 

3 Lewis Morris's note in Huw Huws's MS. 
* Lewis Morris's note. 


Christian churches in North Wales ; inculcating, in them, faith 
and baptism among the Cambro-Britons and Irish of his kingdom. 
He lived in the time of the Emperor Maximus, and fought with 
Owen Vinddu, the son of Maximus, for the government of Grwy- 
nedd, comprising Maw, the Isle of Man, Mona, Arvon, and the 
Cantred ; and they mutually killed each other. The conflict took 
place in the city of Faraon, where the blood remains visible on 
the stones to this very day. 


THE Milk-white milch cow gave enough of milk to every one 
who desired it ; and however frequently milked, or by whatever 
number of persons, she was never found deficient. All persons 
who drank of her milk, were healed of every illness ; from fools 
they became wise ; and from being wicked, became happy. This 
cow went round the world ; and wherever she appeared, she filled 
with milk all the vessels that could be found; leaving calves behind 
her for all the wise and happy. It was from her that all the 
milch cows in the world were obtained. After traversing through 
the Island of Britain, for the benefit and blessing of country and 
kindred, she reached the Vale of Towy ; where, tempted by her 
fine appearance and superior condition, the natives sought to kill 
and eat her ; but just as they were proceeding to effect their pur- 
pose, she vanished from between their hands, and was never seen 

A house still remains in the locality, called Y Fuwch Laethwen 
Lefrith, [the Milk-white Milch Cow.] 


A POETICAL composition, in which a number of persons, assum- 
ing characters different, with regard to rights, grades, and condi- 
tion, from those which really belong to them, carry on contentions 
and consultations, is called a poem of Illusion and Phantasm. 
In such representations, persons, under disguise, dispute with each 
other, either for or against the subject submitted to their consider- 
ation ; so as to develope its just and unjust, its cheering and its 
disconsolate tendencies, with regard either to chance, congeniality, 

3 p 


and necessity, or their opposites ; so as eventually to confer 
honour and reward on virtue, and reflect disgrace, loss, and pu- 
nishment on vice ; and thus to portray the misery of all persons of 
evil habits, actions, and dispositions, and the prosperity of the 
good. A poem of this description, is carried on by question and 
answer ; for and against ; for and for ; opposition and co-opposi- 
tion ; that the subject or event under discussion, may appear in 
its true form and semblance; and that the persons attracted 
thereby, may, from first to last, perceive things in their real 
characters, and be led to acknowledge that the whole of the dis- 
guised representation tended to unfold the truth. For these reasons 
compositions of this sort were variously called poems, plays, and 
arguments of Illusion and Phantasm, in older times ; but now the 
place of performance, including the actors, is called, the Hillock 
of Illusion and Phantasm, and the representaion, a Play of 
Miracles. 1 


1. GWENT; from the river Usk to Gloucester bridge. 

2. Morganwg ; from the river Usk to Ystrad Tawy. 

3. Rheged ; from Ystrad Tawy to Ystrad Tywy. 

4. Dyved ; from Ystrad Tywy to Glyn Teivi. 

5. Ceredigion ; from Ystrad Teivi to the sea, and onwards, 
including Dyvi and Cantrev 3 Orddwyv. 

6. Gwynedd; from Cantrev Orddwyv to Menai, including 
also, Aerven and Teyrnllwg 4 . 

7. Teyrnllwg ; from Aerven to Argoed 5 Derwennydd. 

8. Deivr 6 and Bryneich ; from Argoed Derwennydd to the river 
Trenn 7 . 

1 From leuan Vawr ap y Diwlith's work on the Welsh poetical metres. 

2 The subdivisions presented in the text seem to delineate the boundaries of 
ancient British districts, prior to the Saxon invasion. Most of them corres- 
pond with territories still well understood by Cambro-British Antiquaries ; but 
with regard to two or three other instances, the lines of demarcation are not, 
now, sufficiently manifest. 

3 The territory or Cantred of the Ordovices, probably. 

. * Vale Royal of Chester. 5 Derwent wood, apparently. 

6 Deiri and Bernicia. 7 The river Trent. 


9. Argoed Calchvynydd; between the river Trenn and the 
river Tain, 1 that is, the river of London. 

10. Fferyllwg; between the rivers Wye and Severn. 

11. Powis; between Aerven, the extremity of Teyrnllwg, the 
borders of Fferyllwg, and Cantrev Orddwyv. 

12. Brycheiniog; from the sources of the Wye to the source 
of the Usk, and thence on to the extremities of Fferyllwg. 

13. Caint ; from the river Tain and Mor 2 Tawch to the confines 
of Arllechwedd Galedin. 

14. Arllechwedd Galedin ; from the last territory to the ex- 
tremities of Dyvnaint, 3 Gwlad 4 yr Hav, and Argoed Calchvynydd. 

15. Dyvnaint and Cerniw ; 5 from Arllechwedd Galedin and the 
intermediate seas, to the British Channel. 

16. Gwlad yrHav; from the river Goreivion 6 along the extre- 
mity of the territory of Calchvynydd, the river 7 Fferyllwg and 
Gwent, to Mor Essyllwg, called the Severn Sea, and the confines 
of Dyvnaint and Cerniw. 

17.8 # * * * 


IN the time of Howel the Good, King of all Wales, Fifteen 
Tribes, of the principal families who claimed Cambro-British pri- 
vileges, were enfranchised; for Howel the Good, the son of Cadell, 
the son of Khodri the Great, being king of all Wales, caused the 
ancient laws of Dyvnwal Moelmud, the son of Dyvnvarth, the son 
of Prydain, the son of Aedd the Great, to be renewed and im- 

1 TJie Thames; and it was from its situation on the Tain that the 
Metropolis derived its primitive appellation Llundain, a name that it still 
retains in Welsh, being composed of ttun, a formation or structure, and Tain 
the Thames : hence it implies the structure on the Thames. 

2 The German Ocean. 3 Devon. 4 Somersetshire. 
5 Cornwall. 6 Uncertain. 

7 The name of the river here alluded to is omitted ; and this part of the 
sentence is otherwise obscure. 

8 Mr. Cobb, of Cardiff's MS. whence my Father transcribed the article, 
was here defective, an entire leaf being lost. 

9 From the MS. of Anthony Powel, of Llwydarth, Tir laiil, who died in 
1618. See his tombstone in Llangynwyd Churchyard. 


proved ; for which purpose, the chiefs of families of the Welsh 
nation were summoned to the Holy House on Taff, 1 in Dyved. 
But because the principal families of North Wales and Anglesea 
had become degenerated, by intermarriages with Irish and Loch- 
lynians of mean descent, no more than fifteen heads of families, of 
all the principal tribes of the Welsh nation, could be found there, 
of unmixed lineage and species : therefore Howel caused those 
heads of houses, together with their lineal descendants, to be en- 
franchised, as the fifteen tribes of genealogical chieftaincy, and 
he conferred on them the rights of seat and voice in every extra- 
ordinary convention, and in all courts of commons and lords 
throughout Britain. At this time, also, the twenty-four principal 
lineages, of undegenerate descent, were enfranchised in Powis; 
with full rights of seat and voice in every national assembly of 
commons and lords, and in every extraordinary convention, 
throughout the Island of Britain. These privileged heads of 
families, were especially enjoined, by law, to keep genealogical rolls 
in due order ; according to the manner of preserving such records 
in the districts of Glamorgan and Gwent ; so that the worthiness 
and nobility of family chiefs might be verified, and due privileges 
conferred on the most meritorious of them. It was in this man- 
ner that authorised memorials of noble genealogy and arms origi- 
nated in North Wales and Powis ; and Howel the Good, in his 
wisdom, made a book, entitled " The Nobility of the men of the 
North ;" i. e. the nobility of the tribes of Gwynedd and Mona, 
and the lineages of Powis. 


HAVING framed a code of laws suitable to the Welsh nation and 
its tribes, conformably to the judgment of teachers and wise men, 
and according to the requisites of the Christian faith, and the 

1 " Ty Gwyn ar Daf," where Howel the Good held his legislative conven- 
tion in 927, has hitherto been literally translated White House on Taff ; and 
some have advanced an unsatisfactory reason for that acceptation ; but I am 
persuaded that the epithet *' Gwyn" here, as in most others places, when 
attached to proper names, really signifies Holy ; and, in further confirmation 
of this opinion, some old documents in my possession include * Y Ty Gwynn 
ar Dav," among our earlier religious houses ; hence, 'Holy House on Taff' 
appears to be the consistent rendering. 

2 From the Rev, Evan Evans's MS. fragments in a book at Plus Gwyn, 


distributive system of social order, Howel the Good directed Ble- 
gywryd, the son of Morgan, archdeacon of Llandaff, to write them 
in regular books, and on rolls ; and likewise to inscribe them on 
flat memorial-stones, and to cover the walls of his court and hall 
of justice with such tablets, in full publicity; 1 that all, who chose, 
might see and read them, and transcribe them on skins ; and that, 
thus, they should become well known to all the Welsh nation, as 
occasions might occur. 


THE Bards of Tir larll having gone to the Dewless Hillock, on 
one of St. John's midsummer festivals, to hold there a chair of 
vocal song, found a new born child, half alive, on it. Rhys, the 
son of Rhiccart, the son of Einion, the son of Collwyn, took it 
home with him, and placed it under the care of a foster mother. 
The child lived, was put to school, and brought up to a learned 
profession. He imbibed knowledge with all the avidity that a 
child would suck its mother's milk ; and early in life he took the 
lead of all preceptors in Wales. 

He wrote several books ; one of which was called " The pre- 
servation of the Welsh language, the art of vocal song, and all 
that appertained to them, according to the rights and usages of the 
Welsh nation, and the judicial decisions of wise men;" others 
were called " The Greals," " The Mabinogion," " The nine tropes 
and twenty-four embellishments of diction," " The Book of Fables," 
and many more. He also composed a work for the preservation of 
the moral maxims and laws of the Welsh nation. He received 
the name of John, the son of the Dewless, because he was found, 
as already mentioned, on the Dewless Hillock, on St. John's mid- 
summer festival ; and because he was a large man, he was called 
Big John, the son of the Dewless. He lived and died at Llan- 
gynwyd, where he was buried with the family of Llwydarth. It 

1 This usage of covering the walls of halls with important information is 
noticed in the Myv. Arch, vol III. p. 199. 

2 leuan corresponds with the English name John, hut it, doubtless, was 
originally pronounced levan ; the letters u and v being commutable in old 
Welsh MSS. as well as in old Latin hooks : and such is the pronunciation 
still in Glamorgan of the name (Evan) derived from it. 


was currently reported that, in all probability, he was the son of 
Rhys, the son of Rhiccart, the son of Einion, by a lady of high 
rank ; and when it was so asserted in his presence, he merely held 
his tongue, allowing that belief to continue. 1 


1. THE three embellishing names of poetic genius; light of the 
understanding, amusement of reason, and preceptor of knowledge. 

2. The three embellishing names of reason ; candle of the soul, 
might of wisdom, and transparency of knowledge. 

3. The three embellishing names of wisdom; beauty of the hea- 
vens, strength of amusement, and the word of God. 

4. The three embellishing names of the understanding