Skip to main content

Full text of "Przewodnik dla podróżuja̜cych za granice̜"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legał copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commcrcial partics, including placing lechnical rcstrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
person al, non-commercial purposes. 

+ Refrainfinm automated ąuerying Do not send automated querics of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributłonTht Goog^s "watermark" you see on each file is essential for in forming peopleabout thisproject and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discoYcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznydi pólkach, zanim została troskliwie zeska^ 

nowana przez Google w ramach projektu światowej bibhoteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 

dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 

dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 

dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 

długą podróż tej książki od wydawcy do bibhoteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady uźytkowEinia 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prEice takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostEu^czać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 
Prosimy również o; 

• Wykorzystywanie tych phków jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w nickomcrcyjnycti 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysylanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tlumaczeniEimi maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości telfstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny"Googłe w łsażdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowyeti 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 



Hganie prawa 

W ItEiżdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana łisiążka została uznana za część powszecłmego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób tralrtowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych lirajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej użj'wać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 
tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem [http : //books . google . comT] 



26^,' ^ 



1^2:^ 



^ 



C.aU r^:^f— 



PRZEWODNIK 



DLA 



D 




1 




(1 

li 




Pf 



■oO<f, 



i. 



WARSZAWA. 

J^TaKŁAD i PrUK ^. pRGELBRANDA ^YNOW 
Ulica Bednarska Nr. 20 nowy, 

1873. 



' JHoBBCJieHO UeH3ypo». 
Bapmasa 22 Iwm (4 bojifl) 1878 r. 



i>RZE DMO W A.. 



Wydając niniejszą książkę, sądzimy, że czynimy za- 
dość potrzebie ogółu, objawiającej się w ciągłem dopy- 
tywaniu się o przewodniki do podróży. 

— Liczne podróże są niezawodnie jedną z cech na- 
szych czasów. Wywołane gwałtownie rozwijającemi się 
stosunkami międzynarodowemi, coraz większą łączno- 
ścią interesów naukowych, handlowych, przemysłowych 
i politycznych, ułatwione zostały niesłychanym rozwo- 
jem komunikacyi kolejami żelaznemi. — Potrzeba lub 
ciekawość wywołują corocznie istną wędrówkę naro- 
dów do wielkich miast, które się stały istnemi pgniska- 
mi nauki, sztuki i rozkoszy, lub do zdrojowisk, gdzie . 
tłumy dążą po najdroższy skarb człowieka, zdrowie. 

— W obec tak gwałtownego ruchu podróżniczego, 
przewodnika staje się książką potrzebną, a nawet niezbę- 
dną. — Dowodem tego jest tak znaczna liczbą dzieł te- 
go rodzaju za granicą. 

— ' Nie chcemy się tu rozwodzić nad zaletami prze- 
wodników książkowych; wspomnimy jedu^k^ *l% Ysv^ 



IV 



żki tego rodzaju, uwalniając podróżnego od opieki fa- 
ktorów i przewodników, nadają mu niezależność i swo- 
bodę, pozwalają uchronić się od nadużyć -dorożkarzów 
i właścicieli niektórych hotelów, a zarazem, wśród 
mnóstwa krzyżujących się dróg pozwalają wybrać naj- 
dogodniejszą. 

— Staraliśmy się, aby ta książka, jakkolwiek na po- 
czątek bardzo treściwa, jak najlepiej odpowiadała swe- 
mu zadaniu, o ile mu zaś zadosyć uczyniła osądzą naj- 
lepiej Ci, korzy jej używać będą. — Usprawiedliwieniem 
możliwych niedostatków niech będzie to, że oprócz kil- 
ku słabych prób, książka ta jest pierwszym w obszer- 
niejszym zakresie przewodnikiem dla podróżujących. — 
O usunięcie błędów i zapełnienie braków, będziemy się 
usilnie starali przy następnych wydaniach; dążność ta 
jednak urzec^wistnioną być może tylko przy łaskawej 
pomocy publiczności podróżującej, do której uciekamy 
się z proźbą o nadsyłanie wszelkich uwag, jakie użycie 
naszego przewodnika nastręczyć jej może, szczególniej 
pod względem części informacyjnej, t. j. co do hotelów, 
restauracyj i t. p.— Dlatego wszelkie wskazówki z wdzię- 
cznością przyjmowane i o ile możności w następnych 
wydaniach uwzględniane będą. 

— Pozwalamy sobie zamieścić jeszcze kilka nastę- 
pujących uwag: Ceny w przewodniku podane uważać 
należy jedynie za przybliżone, co się tłomaczy coraz 
wzrastającą drożyzną, wszelkich potrzeb życia, oraz pe- 
wną fluktuacyją cen, zależnie od warunków zewnę- 

« 

trznych. 
Ścisły plan podróty^ ułożony przed wy \azdtm^chro- 



ni od niepotrzebnej straty czasu i pieniędzy. — Przy 
dłuższym pobycie w jakiem miejscu należy rachunek 
opłacać co 2 lub 3 dni, co w niektórych hotelach we- 
szło nawet w zwyczaj. — Nie rzadko w rachunku za- 
mieszczone jest coś, o czćm podróżny nie wie; nie rzad- 
ko tćż wkrada się błąd na jego niekorzyść w sumowa- 
niu. -- Dla tego, mając zamiar wyjechać rano, należy 
już poprzedniego wieczora zażądać rachunku, który 
jednak regulować najlepiej dopiero w chwili wyjazdu. 
Zdarza się często, że zarząd hotelu zwleka z podaniem 
rachunku do ostatnićj chwili, gdyż wtenczas poprawka 
omyłek już jest nie możliwą, bo podróżny, śpiesząc się, 
płaci wszystko co odeń żądają, byle się nie spóźnić na 
kolej, pocztę lub statek parowy. Przedewszystkićm zaś 
należy unikać uiszczania należności, bez otrzymania pi- 
sanego rachunku. 

Zwracamy też tu uwagę na niektóre skrócenia: 



c. lub et. ,, cent lub centin. 



11 



Fn. 


znaczy 


północ. 


T. znaczy talar. 


Pd. 


5> 


południe. , 


sgr. „ srebrny grosz . 


W. 


>ł 


wschód. 


ngr. „ nowy grosz. 


Z. 


99 


zachód. 


fr. „ frank. 


G. 


n 


gulden. 


f. st. „ funt sterling. 


FI. 


Ił 


floren. 


d. „ petis {penny). 


kr. 


"ii 


krajcar. 


sh. „ szyling. 



MoNET.Y Zagraniczne. 



ANGUJA. 

Jednostka monety Funt Surliny -r^r 20 Szylingom 
(Shilling) = 240 Pensów = (Penny); i szylling = 12 
pensom. — Monety złote. Funt Sterling albo Suweren = 
20 Szyi. = 240 Pensom = f>.2864 rubla.— Podwójny 
Suweren = 2 sterlingom.— Pół Suweren = % f. ster- 
linga. — Srebro. Korona = 5 szylingom = 1,4506 ru- 
bla. Półkorony = 2^^ s.; Floren = 2 s. — Szyling = 
0,29013 rubla; oraz s/tuki 2, 3, 4 i 6 pensowe. — Miedź: 
Pens (penny) 2,413 kopiejki; *|2 pensa i '1^ pensa czyli 
farsing = 0,605 kopiejki. 

AUSTRYJA. 

Jednostka monety Złoty waluty austryjackiej (floren 
albo Gulden). — 1 Gulden =100 krajcarora nowym 
czyli centom. — Złoto. Dukat = ^\ guldenów =r 
2,95493 rubli. Dukat węgierski takiśjże wartości. Sre- 
bro Gulden = 61,742 kop.; % guldena — Miedź: Neu- 
kreuzer (cent) ~ 0,617 kop. 

BELGIJA. 

Systeii monetarny francuski. Złota moneta nie 
wybija się. 



yn 
FRANCYJA 

Jednostka monety: Frank = 20 Sous = 100 centi- 
mów = 24,9244 kop. Złoto. Sztuki 5, 10, 20, 40, 50 
i 100 frankowe. Srebro. Sztuki \, % 1, 2 i 5 franko- 
we. Miedź. Centim. 



NIEMCY. 

Jednostka monety Marka^ podzielona na 100 feni- 
gów i równa 10 dawnym srebrnym gr oazom t. j. % talara. — 
Ztoto. Sztuki 20 i 10 markowe (20 marek=2000 feni- 
gom=6 talarom i 20 srebrnym groszom). Srebro^ sztuki 
5, 2, 1, ^|.^, % markowe (500,200, 100. 50, 20 fenigów,) 
odpowiadające 1 t. 20 sr. gr., 20,10, 5, 2 sr.gr. — Prócz 
tego biją się sztuki ^lioi^l2o rnarkowe (10, 5 fenigów 
albo 1 lub % sr. gr.) z niklu i sztuki \ i *lioo fnar- 
kowe (2 i 1 fenig albo \ i 'lit sr. gr.) miedziane. 



^ZWAJCARYJA. Jak we Francyi. 

SZWECYJA I NORWEGIJA. 

a.) Szwecyja. Jednostka monety. Riksdakr (Riks- 
mynt) = 100 Oere. Zfoto. Dukat = 2,91905 rubli; 
Dukat podwójny i poczwórny. Srebro, Speciestatfer = 
4 Riksdalery=l,41698 rubli, \^ Speciestelera, 1 Riks- 
daler oraz sztuki ^/g, V4 i V2 riksdalerowe. Miedź, 
Oere = 0.;-50424 kopiejki. 

b.) Norwegija. Jednostka monety Speciestaler = 5 
Ortom. Ort czyli Marka = 24 Szylingom. Srebro. 
Speciestaler=l,40463 rubla oraz sztuki ^1.,, ^I^, ^'loi ^lis 
SpecJestalera. Miedza Szyling = l,f>621 kop. 



Tm 
TURCYJA. 

Jednostka monety L^iastr Tureckir=4:0 parom. Paro= 
3 asprom. Kiesa Złota (kis) ma 30000 piastrów. Kiesa 
srebra Keser ma 500 piastrów. Złoto. Juslik medźi- 
die czyli turecka lira=l 00 piastrom = 5,67457 rubli. 
Elilik czyli '/g medżidie. Irmilik = 20 piastrom i Oni- 
likl = 10 piastrom. Srebro. Beszlik=5 piastrom; Iki- 
lik— 2 piastr., Jarimlik-^»|., plastra. Piastr=5,G74 kop. 

WŁOCHY. 

Jednostka monety Lir albo Frank=ilOO ceutesimi, 
Złotoy Sztuki 100, 50, 20 i 10 lirowe, lir=2,49244 ni- 
bU. Srebro. Skud czvli 5 lirów, oraz sztuki 2, 1, ^Ij 
i % lira, 1 lir=24,924 kop. 

Uwaga. — Podana tu wartość jest czysto mecaliczna, 
w handlu zaś wartość jest zmienna. 



Spis rozdziałów fzęśH pierwszej. 



^USTRY.TA. 

Stron, 

Wiede/i . 15 

Droga 1 . Z Warszawy do Wiodnia 15 

„ 2. „ do Krakowa 15 

„ 3. Z Krakowa do Wieliczki . . • 20 

„ 4* „ do Lwowa • . . . 21 

,, 5. Ze Lwowa do Czerniowicc 24 

M 6. ,, „ Brodi5w 24 

„ 7. „ „ Wołoczjsk i Odessy ..,•,,. 2A 
„ S. Z Krakowa do Szczawnicy, Krynicy, Żc^estowa, 

Iwonicza i Swoszowic 27 

„ 9. Z Krakowa w Tatry ' 27 

„ 10. Z Warszawy do Pragi .'^O 

., 11. Z Pragi do Wiednia 34 

4) Przez Kolin, Pardubice, Brno (Brftnn) 

i Lnndenbnrg • . 34 

B) Przez Kolin, Brno i Gmssbnch . . • • 3<) 

C) P^zez Kolin i Znaim 30 

D) Przez Tabor i Gmflnd 37 

„ 12. Z Pragi do Drezna 37 

„ 1 3. „ do Cieplic (Teplitz) ........ 38 

„ 14. „ do Karlsbadu, Eger i Francensbad ... 39 

„ 15. ,. do Marionbadu Ą\ 

„ 10. Z Kger do Wiednia 42 

„ M. 7t Pragi do Wrocławia 42 

„ 18. Z Wiednia do Pesztu 43 



n 

Stron. 

A) Koleją ielazną 43 

B) Dunajem • . . r 46 

Druga 19. Z Peszta do Basiasch 47 

„ 20. Z l'e8Ktu do i)omliiia i Belgradu 47 

„ 21. Z Budy do Zagrzebia (Agrani ! 49 

„ 22. Z Wiednia do Kaniszy i Zagrzebia 40 

„ 23. Z Wiednia do Tryjestu 50 

„ 24. Z Tryjestu przez G6rz do Willach 56 

„ 26. Z Wiednia do Insbrukn 58 

„ 27. Z Knistein do Trydentu i Werony 61 

„ 28. Z Botzen do Meran . . 03 

„ 29. Z Wiednia do Salzburga 64 

„ 30. Z Linzu do Ischl Salzhammergut 6S 

„ 31. Z Salzburga do Gasteinu 7u 

„ 82. Z Wiednia do Paryża 71 



^A WARY JA, )VlRTBMBBRG I ^ADEN. 



Droga 38. 



>1 


34. 


Ił 


35. 


.«» 


36. 


fi 


37. 


•ł 


38. 


»» 


39. 


łł 


40. 


9> 


41. 


łł 


42. 


J» 


43. 


łł 


44. 



Z Wiedniu do Monacbyum . 

A) przez Salzburg . • 

B) przez Braunau . . 
Z Salzburga do Reichenhall 
Z Monachijum do Łindau 

„ „ Stuttgartu 

Ze Stuttgartu do Karlsruhe Kebl i Avricourt 

„ przez Bruchsal do Heidelberg 
Z Monachijum do Insbruku , 

„ „ WilbuUl-Krouth . . . 

„ „ Frankfurtu nad Menem 

Z Drezna do Monachijum ..... 

A) prze/i Budenbach, Aussig i Kgur 

B) przez Hof i Norymbcrpc; . . . 
Z Dre/iHu do Kissingon, liouklet i Briickemiu 
Ze Stuttgartu do Norymberg! 



ra 



72 
72 
72 

83 
84 
Hh 
88 
97 
99 

9? 
100 

104 
104 
106 
109 
110 



[NIEMCY pÓŁNOCNE I ^KAJE PRZYLEGŁE. 



Berlin 112 

Dru^a 45. Z Waruzawy do Berlina 121 



m 

Strm, 

Droga 46. Z Warszawy do Gdańska 123 

„ 47. Z Warszawy do Królewca* ^26 

,. 48. Z Królewca do Ełku (Lyck) 131 

. ,, 40. Z Królewca do Ejtkun, Tylży i Momla (Kłajpedy) 131 

A) Z Królewca do Ejtkun 1S1 

B) „ „ Tylży i IHąpejdy • • • • 132 

„ „ Piławy (Pilau) 132 

„ 50. Z Berlina przez Szczecin do Gdańska 133 

„ 51. Z Krzyża (Kreuz) do Kołobrzegu (Colberg) • • • • 135 

„ 52. Z Krzyża do Stralsundu, Bugija 135 

,. 58. Z Krzyża do Poznania, Gniezna i Wrocławia • • -188 

„ 54. Z Warszawy do Wrocławia 141 

„ 55, Z Wrocławia do Łiebau i Josephstadt 145 

„ 56. Z Freiburga do Salzbrunn i Altwasser • • • .... 147 

n 57. Z Gtfry Olbrzymie (Biesengebirge) 148 

„ 5«. Z Wrocławia do Giatz lóO 

„ 51). Z Berlina do Wrocławia 150 

„ 60. Z Wrocławia do Oderberga 152 

„ 61. Z Wrocławia do Krakowa 152 

ti 62 Z Warszawy do Drezna . . • 152 

V 68. Z Drezna do Bodenbach i Pragi, Szwajcaryja Saska 165 

,1 <>4. Z Berlina do Drezna 167 

)> 65. Z Drezna do Lipska 1 68 

,* 66. Z Drezna do Hof i Monachijum 178 

99 67. Z Berlina do Hamburga 176 

„ ii^. Z (Hamburga) Altony do Kieł 1 80 

o 61). Z Hamburga do Szlezwigu i Hadersicbun 181 

9j 70 Z Hamburga do Kopenhagi • . 182 

*' 71. Z Hamburga do Cuxhaven i Helgoland 1 8() 

)» 72. Z Berlina do Hannoweru 187 

n 73. Z Hannoweru przez Bremę do Emden 190 

>» 74. Z Emden do Norderuey li>2 

1* 75. Z Berlina przez Magdeburg do Kolonii ...... 104 

Ił 76 Z Kolonii przez Akwizgran do Erąuoliuncs (Paryż) 205 
)ł 77. Z Pepinster do Spu 210 

V 78. Z Akwizgranu do Brukselli .211 

M 70. Z Brukselli do Ostendy 210 

1* 80. Z Berlina do Frankfurtu nad Menem 22H 

ł» 81. Z Frankfurtu do Moguncyi i Wiesbaden 234 

ł> 82. Z Frankfurtu do Kreuznach » 287 

u SU. Z Kolonii do Ems • , . , , , ^i.Vi^ 



V 



Droga 


84. 


5ł 


85. 


łł 


86. 


»ł 


87. 


ł» 


88. 


?» 


89. 


H 


90. 


n 


91. 


łi 


92. 



IV 



^ z w A .1 C A R Y .1 A. 



Str07}. 



Z Lindau przez Romanuhom do Zurioh 242 

Z Lindan przez St-6allen do Znricli 245 

Z Zurichn do Chur (Coira) 246 

Z Znrichu do Szafnzy 249 

Z Łindau do Konstancp 250 

Z Rorscliacb do Konstancyi 251 

Z Korscliach do Chur 252 

Z Zurich do Bernn 252 

Z Bernn do Gicnewy 257 



Spis rozdziałów fzęści drugiej. 



p RA N C Y .1 A. 

Stron* 

Paryż i jego okolice 266 

Droga 93. Z parjśa do Łyono 

A) Przez Dijon i Macon 299 

B) Przez Neyers, Roanne i Saint-Etieune • • 308 

94. Z Lyonu do Marsylii 311 

95. Z Maraylii do Talonu, Wyspy Ilyferei 319 

9(i. Z Marsylii do Nicei i Menton 322 

97. Z Paryża do Vichy 32C 

9H. „ do Bordeaux 827 

99. Z Avricourt do Paryża 335 

100. Z Warszawy do Paryża • • 339 

101. Z Paryża do Boulogno 341 

102. Z Boulogne do Calais 345 

103. Z Bordeaux do Biarritz i Irun 346 



)V Ł o c H Y. 

Rzym 349 

Okolice Rzymu (Albanu, Frascati. Tiyoli, Rnbiaeo, 

Ostia, Ardea i Porto d*Anzin) 3Ci5 

Droga 104. Z Tryjestu do Wenecyi 

A) (morzom) .••••••.••.•« ^71- 

B) Frzez GOrz i Udine ^"^"^ 






łl 



n 

Stron. 

Droga 105. Z Weneoyi do Ferrary i Bolomi 378 

A) Z Wcnccyi do Padwy 378 

B) Z Padwy do Bolonii 380 

106. Z Bolonii do Floreiicyi 383 

Okolice Florencyi ... 395 

107. Z Florencyi do Rzymu . 306 

108. Z Uzymu do Neapola 398 

A) Przez Frosinone i Ceprano . . • • . 398 

B) Przez Terracino i Graeta 400 

Neapol 401 

Okolice Neapolu 406 

109. Z Neapolu do Tarentu 412 

„ 110. „ do Ternioli • . . . 413 

V 1 1 1 >ł do Foggia 414 

A) Przez Calitri i Candela 414 

B) „ San Severino, Avellino i Ariano . 414 

112. Z Neapolu do Benevento i Foggia 415 

113. „ do Beggio 415 

114. Z Ankony do Łecce i Otranto 417 

115. Z Bari do Tarentu 420 

116. Z Tarentu do Re^o 420 

117. „ do Cosenza . .421 

118. Z Neapolu do Palermo 421 

119. „ doMessyny 423 

120. Z Palermo do Messyny 424 

121. Naokoło Sycylii 425 

122. Wyspa Malta .432 

123. Z Florencyi do Rzymu (przez Sienę i Orvietto) . 434 

124. Z Civita Vecchii do Rzymu 440 

1 25. Z Floreucyi przez Pizę do Pistoi 441 

126. Ze Sieny do Rzymu 442 

127. Z Ankony do Rzymu 443 

128. Z Floreucyi do Gionui 443 

129. Z Gienui na wyspę Sardyniję 446 

130. „ do Ycutmiglitt (i Nicei) .447 

131. Z Bolonii do Ankony przez Rimini . ... 447 

1 32. „ do Rawenny 449 

133. Z Wcnecyi do Medyjolanu 451 

134. Z Medyjolanu do Turynu 457 

135. Z Turynu do Gienui 161 

136. „ do Paryża 162 

137. ,. do Nicei 463 

138. ., do Aosty . . . , 463 

l:f.'K Z Werony do Mantui 4»;4 

^'JO. Z Modyjolann do Gienui pr/i07. VavłVyi\ M^Yl^aMy^^^ 4^5 



ł> 
»ł 

Ił 
łł 
« 

i» 



n 

łł 

łł 



>ł 



»? 



III 

Stron. 

Droga 141. Z Medjjolanu do Piacenzy i Parmy 465 

,, 142. „ do Gremony i Mantui . . • ... 467 

^, 143.- Z Parmy do Kcggio i Modeny • • . 467 

„ 144. Z Marsylii do Gienui, Liyorno, Cirita Yecchia i Nea- 
polu (morzem) 468 



^ N Q L I j A. 



Londyn ••...• •••.. 472 

Okolice Londynu 486 

Droga 145. Z Warszawy do Londynu . 488 

„ 146. Z Paryża do {iondynu 488 

a) Przez Boulogne i Folkestonu • 488 

b) „ „ a dalej kanałem Bryta/iskim i Ta- 
mizą • 489 

c) przez Calais 491 

„ 147. Z Londynu do Birmingham 491 

j, 148. „ do Manchester (przez Kugby i Staffort) 493 
„ 149. Z Londynu do Liverpool 495 



:f/'V"' ■^■■■■■^ 






AUSl^RYA. 



FasportT' Cto, Pieniądze, Poczty. Fasport jest obecnie v Austryi jedynie do pne- 
jazda granicy potrzebnym, wewnątrz zaś państwa jest zupełnie zbytecznym; dobrze 
go jednak posiadać na wypadek jakichkolwiek stosunków z władzami krajowemi. 

Przy przechodzeniu granicy o pasport tylko w razach wyjątkowych zwykli zapy* 
tywa<5 urzędnicy austryaCcy. 

Przepisy celne względem o^ób niepodejrzanych są bardzo łagodne. Podróżujący 
pieszo wcale nie bywają zatrzymywani przy przejściu przez granicę; na kolejach jed- 
nak odbywa się lekka rewizya pakunków. Wręcz zabronionym jest przewóz kart do 
gry, kalendarzy i listów zapieczętowanych. Tytuniu i cygar wolno mled z sobą do 
5 fantów przy poddaniu ich opłacie cła. Dwa łuty tytuniu i 10 cygar są wolne od 
cł», które tak od funta tytuniu jak od setki cygar wynosi około 3 guldenów. 

Pieniądze. Według ustawy mennlcznej z d. 24 Stycznia 1857 r. mają być wpraw- 
dzie wybijane sztuki srebrne wartości i/^i li 1V2« ^ ^ ^ guldenów (15, 30, 90, kop. 
I T. 20 kop. i 1 r. 80 kop.), jednakie prawie nie spotyka się ich w Austryi. We wszyst- 
kich zaśprowincyach krążą bilety bankowe 1,5, 10, 50, 100, i 1000 guldenowe. War- 
tość ich w porównaniu z monetą srebną jest niższa o 15 — 200/q od nominalnej, tak 
2e za talara pruskiego dostaje się 1 g. 80 kr. zamiast 1 g. 50 kr. — Gulden austrya- 
cki dzieli się na 100 krajcarów. W kursie znajdują się sztuki 5, 10 i 20 krajcąjrowe, 
oraz 114 krajcarowe miedziane. 10 kr. austryackich równają się 6 bawarskim. 

Karety pocztowe mają w głównym przedziale tylko po trzy miejsca: dwa we- 
wnątrz i jedno w tak zwanóm Coupi^ z których tylko ostatnie ma swobodny widok 
na około. Na miejsca w karetkach należy się wcześnie zapisywać, albowiem na 
główniejszych drogach już na kilka dni naprzód bywają zajęte. Pakunków nieprzyj- 
muije się więcej jak 40 funtów, większe kufry wyprawiają się pocztą wozową, bardzo 
zas rzadko pocztą osobową, należy więc bardzo pa to zwracać uwagę by rzeczy nie 
poszły osobno. — Bardzo jest niewygodnóm to, że rzeczy muszą być nader wcześnie 
dostarczane na pocztę, tak np. gdy się ma wyjechać rano, rzeczy należy dostawić na 
5 po południu dnia poprzedniego. 

Ekstnpocztf . Taksa na odległość 1 stacyi (2 mile) % g. 80 kr. za 2 konie (po 70 
kr. na milę 1 za konia), powóz 80 kr., tryngielt dla pocztyljona 70 kr. (po 17Vs I^r- 
na milę i za konia), zwykle się zaś daje 1 guldena. Taksa zmienia się stosownie do 
ceny obroku i jest różną w różnych prowincyach. Wracająca ekstrapoczta według 
przepisów kosztuje tylkopołowę. Kto chce jechać bez zatrzymywania się musi zosta- 
wić na 12 — ^24 godzin wcześniej marszrutę. Za odniesienien^się piśmiennie do pocztam- 
tu z dokładnćm wskazaniem czasu wyjazdu i kierunku drogi, na każdej stacyi znajdzie 
się konie gotowe. Doskonale są urządzone jednokonne ekstrapoczty w Tyrolu, cena 
ich wraz z tryngieltem wynosi na stacyją 2 g. 10 kr. — Umowa zależy od poczthal- 
tera, przepisów żadnych co do tego niema, często podróżnemu nie pozwalają brać 
z sobą wielii rzeczy, dla dwóch osób robią już większe trudności. Często może t&ą 
zdarzyć że na pierwszej lepszej stacyi poczthalter odmówi jednokonnego zaprzęga, 
a wtedy trzeba dalej jechać dwoma końmi. 

Dyliżanse chodzą w Tyrolu po wszystkich większych drogach, przy dobrych dro- 
gach nawet^po mniejszych dolinach, prawie codziennie, często nawet dwa razy na 
dzień. Odległość między dwiema stacyami, (2 mile) przebywa się prawie we 2 godzi- 
ny za 50 do 60 kr., w południe 2 godz. odpoczynku. Są to dosyć wygodne powozy 
w rodzaju omnibusów z .8 rzędami siedzeń wzdłuż, na 10 do 12 osób; w kabryolede 
(trochę drożej) dosyć szczupłym mieszczą się 3 osoby. Jeżeli wszystkie miejsca są 
Mj^te, natenczas bywa bardso daano, a dłńżisa droga, uctegóMe^ n \«cVt «X«^« 
f if nader ueiąłJIwą. 

\ 



2 WIEDEŃ 

Wiedeń. 

FnyjaBd. Przy przybyciu drogą żelazną należy sobie natych- 
miast zapewnić dorożkę (Śtr. 4) Użycie omnibnsdw (Str. 4) dla nie- 
świadomego z miejscowością jest prawie niemożliwym; miejsca bywają 
natychmiast zajęte, a prz3rtćm nie można wziąść z sobą żadnego wię- 
kszego tłomoczka. Przyjeżdżi^ący statkiem parowym, bywają mniej- 
szemi paropływami podwożeni przez kanał Dnnąjn aż do mostu Karls- 
kettensteg albo do przystani żeglugi parowej (Str. 5), gdzie na nich ocze- 
kują dorożki Boznosiciele bagażów (Str. 3). 

Hotels. W irodku metsta: *6rand Hdtel. Kftrnthnerring, 
wielkigmach(Tabled'h6teo2i5g.3gul.); *Hdtel Munsch; *Arćy- 
księcia Karola; *H6tel Meissl; 'Wilder Mann, wszystkie na 
K&rnthnerstr; *Stadt Frankfurt, *Malschakerhof oba na Sei- 
lergasse; Cesarzowej Elżbiety, Weihburggasse; Hdtel Meller, 
na 6i»ben; Oesterreichisher Hof, r<5g Fleischmarkt i Bothen- 
thurmstr.; *BOmischer Kaiśer, .Renngasse; Stadt London, 
Postgasse. — 2rzędne: Ungarische Erone, Uimmelpfortg:; Weis- 
ser Wolf, Wolfengasse; Schippler, Kohlmarkt; KOnig yon Un- 
garn, Schulerstr:; Goldner Stern, Brandstadt blizko Placu Stefa- 
na. — HóteU gamis u. a. Fleischmarkt 16, Parkring 2, Pestalozzigas- 
se 4, Mariannengasse 3 i t. p. 

Na przedmieściach: Iieopoldstadt. (na północo-wschdd, z tej stro- 
ny Dunaju, przy Dworcu północnym); *-GoldenesŁa,mm, ^raterstr.; 
*H6tel de TEurope, Aspemgasse; *Weisses Boss, KOnigin 
yonEngland,obanaTaborstp.;*Kronprinz yon Oesterreich, 
Aspemgasse. — 2. rzędne: Hdtel SchrOder^ Taborstr.: Nord- 
bahn Hdtel Praterstrasse, przy dworcu północnym; Goldner 
Adler, Bairischer Ho^ Schwartzer Adler, wszystkie na 
Taborstr., National-Gast.hof, Taborstr.; Bussischer Hof, 
Praterstr. 11, blizko Dunaju. 

Wiedeń, (południowe): Hdtel Victoria, Fayoritenstr. 11; 
Goldnes Kreuz, Drei Kronen, *Goldnes Łamm, wszystkie 
2 rzędne, Haupstr. 

Josephstadt. (zachodnie): Hdtel Hammerand, Florianigasse, 
przy Paradeplatz. 

Mariahilf.: (zachodnie) Englischer Hof, *Hdtel Kummer, 
StadtSalzburg, wszystkie na Mariahilfer Hauptstrasse. 

ŁandstraaM. (wschodnie): Goldner Engel, BlaueKugel, 
oba na Hauptstrasse i w. in. 

Ceny większych Hotelów: Najmni^ 1 g. 50 kr. za pokój dziennie, 

światło 50 kr., mała porcya kawy z bułką 50 kr. nrfuga 50 kr. W ma- 

łjrch hotelach tak w samom mieiście jak i na przedmieściach ceny za 

poktg ąą o cswartą część tańsze. Zajechawszy do hotelu należy oąj- 



WIBDEH 9 

przód zapytać o cen^ numeru, ażeby sobie wybrać odpowiedni swym 
fondoszoro, można jednakie nie zwracać uwagi na parę kn^cardw róż- 
nicy, niema bowiem zwyczaju żądania zapbUy za różne dodatki. Tyl- 
ko cale rodziny piją kawę w hotelu, osoby zaś pojedyncze udają się 
zwykle do kawiarni (patrz niżej), gdzie płacą ^/g ceny hotelowej. Obia- 
dy i kolacye najlepiej jeść podług karty, wybierając miąjsce gdzie po- 
trawy i ceny najlepiej przypadają do gustu. Pospolicie za obiad po- 
dług karty, podobny do zwykłych gospodarskich, w sali większych ho- 
telów trzeba zapłacić 2 do 3 guldenów i więcej. Nawet na najskromniej- 
szy obiad z 2 — 3 potraw złożony wraz z ząjdlem (trochę więcej niż 
kwaterka) wina krajowego lub węgierski^o, rzadko wystarcza jeden 
gnid. Wszystkie hotele mają na dole oddzielne pokoiki jadalne; pi- 
wa wszędzie dostanie. W większej zaś części hotelów kilka osób może 
mieć obiad za umówioną cenę (l^/g^uld. lub więcej) jeżeli wprzód go 
zamówią na oznaczoną godzinę. Dodatkowo pład się według zwycza- 
ju: służącej ścielącej łóżko i sprzątającej pok^ 50 kr. na 3 do 5 dni, 
2sa 8 dni 1 g.; numerowemu stosownie do żądanych odeń usług, za przy- 
noszenie np. śniadania 35. kr. na 3 lub 4 dni, 70 kr. na 8 dni. Gdy się 
nic od niego nie żąda, nic się też nie pład. Szwajcarowi w tym samym 
stosunku jak poprzedniemu. Najemnikowi za czyszczenie ubrania i bu- 
tów 20 kr. dnennie, 1 g. na 8 dni; za każdą posyłkę na miasto 20 kr., 
na przedmieśdu 35 kr. Za przeniesienie rzeczy z numeru do powozu 
20 — 35 kr. stosownie do iloścL Lokajowi przy obiedzie, stosownie do 
ilośd potraw 5 — 10 kr. Stróżowi za otwieranie bramy w nocy 10 kr. 
za kaćdy raz. Naddatki te płacą się oczywiśde tylko wtedy ,gdy nie są 
zamieszczone w rachunku, co obecnie często się zdarza. 

Za miMBkania prywatne, gdy kto takowe przekłada przy dłuż- 
szym pobycie,pład się 1 5 g. i więcej miesięcznie, na przedmieściach taniej. 

Do najcelniejszych Bestauracyj^ oprócz w wymienionych hotelach, 
(obiady między 12 — 3, kolacye po 7 godzinie) należą: Brehing 
und.Mebus, Graben 13, wchód od Fetersplatz, 1 piętro, piękne sa- 
lony, sala dla niepalących; Rother Jgel, (Rittsteuer i Kopriwa) 
Mnidpretniarkt 3, z wyjśdem na Tuchlauben; Resturacye na 4 dwor- 
cach! w. L 

Kawiarnie. D a u m, Kohhnarkt 9, C a f e de F E u r o p e, Stephans- 
platz8;Czech, Wieck, Sch legi wszystkie naGraben;Hembsch 
róg Schotengasse i Schottenring, piękny lokal; Griensteidl, Herm- 
gasse 3, róg Schanfflergasse (wiele gazet) i bardzo wiele innych, wy- 
mieniamy tu tylko najcelniejsze. Szklanka kawy 16 kr. (ze śóuetanką: 
„Melange", bardzo mleczna „mehr weiss", z bardzo małą ilością śmie- 
tanki „Ci^nziner''); kruche dasto (Eipfel) stoi na każdym stole (sztu- 
ka po 2 kr.). Kelnerowi dopłaca się również 2 kr. dodatku. Niema 
swyciijn i^^cUiid porcyi kawy, przycsóm podają osobno kawę i śmietan- 
kę oraz filiiiMikę, gdyż za cenę dwóch s^ddanek otnymx^« us^V}Viilq\^| v 
Lodj B% w kMśdąf iiBWiąnUf nioo i piwo bftrdso m&o. . 

V 



4 WIEDEŃ 

Ottkitnilf. Demel, MichaelerplatzS, nąjlepsselody. Schnei- 
der, BothenthitnDStraMe 20; Gerstner, Kftrtbiientr. 5, dobre kon- 
iitnry; Poczta^ Kbrthnerring. 

FiwUumla. (wru z lestanracjrami) Dreher'sBierhalle, Ka- 
glerstr. 1. przjr Ghraben, ma i dobre wina; Dr eh er, Opemgasse, róg 
Opemring, warta widzenia dla rozległości; ]^otherJ<gel^. w.) Re- 
stanracya, Bazar, Seitzergasse 6, T a b a k s-p f e i f e, Gk>ld8chmiedga88e; 
Gerstenbrand, Angnstinergasse 8; Bischof, Schottenbastei 3, 
DreiBaben, Babenplatz, Łickey, Kftmthnerstr. 61. Wielkie 
ogrody z bawiUTami na przedmieściach: Drehersbierhalle^Ijand- 
Btrasse, Hanpstr. 97, ZobeTs Bier halle, Mdriahilfer Linie. 

Najlepsze jest piwo Drehera, prawdziwe bawarskie mało jest uży- 
wane. 

BoróftJeL (Fiakry) na wszystkich placach. Istnieje wprawdzie ta- 
ksa, lecz wiedeński doroikarz mniej jeszcze na nią zważa, niż w innych 
miastach, uważając się w' prawie żądania dodatku nad taksę, ktdrego 
im nawet mi^scowi nie ocUnawiąją. ^ Względem obcego są jeszcze bar- 
dziej wymagającemi. W razie sporu należy się kazać zawieźć do Dyrekcyi 
Policyi (TucUaubcn Kr. 4). Samo tern zagrożenie może obronić od bru- 
talstwa z ich strony. Taksa zawiera następne punkta: Dwukonną do- 
rożką wewnątrz Unii (w|J:<5w) kurs 60 kr., na godzinę I gulden, każde 
następne p<%odziny po 50 kr.; w co się zalicza i niecałkowite pdł go- 
dziny. Jednokonną, pierwszy kwadrans 40 kr., każdy zaś następny 20 
kr. Wyjeżdżiyąc za miasto trzeba dopłacać stosownie do odległości < 
miejsca 1 — 2 g. do ceny podług taksy, za kurs w mieście. Za czeka- 
nie płaci się dwukonnym 50 kr. za każde Vs So^*« jednokonnym 20 
kr. za każdy kwadrans. Kocą (od 10 wiecz. do 6 rano) o połowę dro- 
żej. Za kurs od dworca kolei żelaznej do środka miasta lub na przed- 
mieście od 1 g. 50 kr. do 2 g. dniem i nocą. Za pakunki na koźle 
umieszczone dopłaca się 20 1^., inne nie podlegają opłacie. Za latar- 
nia dopłtea się 4 kr. 

Omnibusy. Każdy kurs wewnątrz linij bez względu na odległość 
10 kr. Głdwna stacya i punkt krzyżowania się na Stephanaplati. Od- 
dzielne omnibusy kolejowe (kurs zwyczajny 10, pośpieszny 15 kr.) 
przewożą podrdżnych ze Stephansplatz na dworce drdg żelamjrch. 
Ruszają a mi^sca po zebraniu się dostatecznej liczby pasażerdw, twy- 
kle eo kwadrans. Drogę do dworca południowego i zachodniego od- 
bywają we 25 do 30 nńnnt, a następnie w godzinę po odąjśdni pociągu 
pędzają się na Stephansplatz. 

PowoBj towarzystwa ułatwiającego prz^ażdżki w okolice Wie- 
dnia odchodzą oo godzinę, z rozmaitych miejscowości; opłMa za raiąj- 
see od 10 do 40 kr. stofownie do odle^^ości mi^eoa. — Powozy te dla 
snająoyeh Wiedeń mogą słożyć aa omnibusy dia, fOśefńk tobie drogi 
nm prtedndeściM, po oenie 10 kr. aż db liny. W {Równym przedziale 
/vV wolna ptdió, t% Jednak pnednały dla paląfBycaBu 



WIEDEŃ 5 

Kol«j konna. Piękne wagony, w lecie otwarte (oo 5 minnt) krą- 
żą po eiynach na około fturego miasta przez Bingttrasse i $!iants-Jo- 
sepSis-Oaai (knn 10 kr,- palio nie wolno); na cztery strony w róine 
okolice miasta. • 

DwoToe kolei śelaansreli. KoUi JMnocneJ Cesarza Ferdynanda 
przy Praterstem; Kolei południowej przy Fayoritenlinie, Zachodniej 
przy Mariahilferlinie; Franciszka Józefa Alsergmnd. Kowy wielki 
Słaatsbankof przy kolei południowej ma służyć za gł<5wny dworzec dla 
wszystkich kolei. 

Żegluga parowa. Biuro przy kanale Dunaju obok mostu Badetz- 
kiego na IDampfschiffstrasse 2, od którego mały parowiec dowozi po- 
dróżnych do parowców idących tak do Lonz jak i do Pesztu. 

,Foorta listowa. Postgasse 10, otwarta od 9 rano do 9 wieczorem. 
Biura pomocnicze na Wolzeile 6, Habsburgerstrasse 9, Seilerstfttte 
22, przedm. Łeopoldstadt, Carmelitergasse 12; przedm. Mariahilf, Gum- 
pendorferstr; 63. We wszystkich przjjmują też i listy z pieniędzmi 
i rekomendowane. Prócz tego na wszystkich ulicach i we wszystkich 
hotelach znajdują się skrzynki do listów. 

Telegraf. Biuro głóume w staram miećcie Renngasse Nr. 5 w da- 
wnym arsenale (Zeughaus). Biura pomocnicze na Kftrthnerring 3, i na 
przedmieściu Łeopoldstadt, Taborstrasse 18. 

Dyrakoja polioyi. Tuchlauben 4 (od sti'ony Peter 10). 

Teatry. Początek o g. 7. Teatry Cesarskie (w staram mie- 
ście); Hofburg-Theater, zamknięty od 1 Lipca do 16 Września, 
przedstawia tragedye, dramaty i komedye i wiele utworów klasycznych. 
Miejsca numerowane na Parldecie, 2% do 3 g., na parterze 2 g., stoją- 
ce Ig ., Siedzące w 3 rzędzie 1V.. g.. Bilety zamawiane w przeddzień 
przedstawienia kosztigą o 50 kr. więcej. — Hof-Opern-Theater, 
zamknięty w Czerwcu, daje tylko opery i balety. Miejsca numerowa- 
ne na parkiecie 3^^ do 4 g.; na parterze 3 g.; 3 rząd 2Va — 3 g., sto- 
jące na parterze 1 g. 20 kr. — Bilety zamawiane w przeddzień o 1 g. 
droższe. — Teatry prywatne: Teather an der Wien (Dramaty, 
komedye, operetki i t. p.) miejsce na parkiecie 2 g. — Łeopoldst&dter 
Carls-Theater (Operetki i komedye). miejsce numerowane na 
parkiecie 1 g. 20 kr.. — Josephst&dter Theater (dramaty lu- 
dowe, krotochwile miejscowe), parter 1 g. Strampfer Theater- 
Tuchlauben 1 6 (komedye i operetki). Teatry letnie: £'urst's-Sing- 
sp iel- Halle, na Praterze,sztukiludowe. Colosseum wBudolphs- 
heimie. Schwenders neue Welt w Hietzing (p. n.). 

Koaoerty w lecie codziennie po południu w Yolksgarten 
(sławna orkiestra Straussa). Wejście 50 kr. do 1 g. W Stad tp ark 
(p. n.) zaś 2 razy na tydzień. 

MieJeea rozrywki.. Schwender^s Colossenm w Budolphs- 
kfiÓD, przy M a ri ah ttf er łaniej wielka salatańca i 0|pt6d, D gmmtb^ ^x\ 



b WIEDKlJi 

Cassino i Schwenders neue Welt (z wielkim ogrodem, teatr le- 
tnii t. p.) w Uieteiiig. Bardzo lic^pnie nawiedzana Tanzmusik (ulu- 
biona przez p<$tświat) w Sperl, Sperlgasae, Łeopoldstadt, z ogrodem. 
Wzimie Sophien-Saal i Dianabades-Saal; wkamawale ba- 
le redutowe w Burgu. — Prater. Bzemieślnicy wiedeńscj d%ią w nie- 
dziele i święta do Neuierchenfeld gdzie prawie w kaidjrm domu 
jest jńwiamia (Blaue Flasche. podczas upałdw bywa nawiedziine przez 
wszystkie stany), jako też do Hem ais (Elterleins Cassino) w stronie 
wschodniej Wiednia przy liniach. i 

Waohparada (parada przy zaciąganiu wart) z muzyką przy pię- 
knej pogodzie codziennie z wyjątkiem niedzieli ogodz. 1 w Burgu przy 
pomniku Cesarza Franciszka. 

Kąpiele. *Sophien-bad, Bezirk Łańdstrasse, Mancengasse 13 
(Uźnia i wanny) wielka 30 metrów długa, przestronna i głęboka szko- 
ła pływania, woda utrzymywana w temperaturze 16 do 18^ po bokach 
pokoiki kąpielowe, wyiej galerye i sale od Kwietnia do Listopada 
(od 9 — 12 tylko dla kobiet) bardzo licznie nawiedzana (kąpiel gorą- 
ca 50 kr, zimna 35 kr., wejście bez kąpieli 21 kr.). Omnibus co p<9 
godziny krąży ze Stephansplatz do Sophienbad i na powrdt (kurs 15 
kr. tam i napowrdt). Dianabad, Leopoldstadt na lewo od moątu 
Ferdynanda, podobna do poprzedniej lecz mniejsza, w zimie oba te 
miejsca służą za sale tańca i w. L 

Nfijemnioy do noszenia pakunków z dworca kolei do powozu 
20 — 25 kr., do hotelu od 50 kr. do 1 g. 

Foaługaoze 2*Aa g. dziennie, Ig. na pół dnia, pojedyncze zlecenie 
do miasta 20 kr, na przedmieście 35 kr. — Ihsłańejf za knrs w mie- 
ście 10 kr. na przedmieście 20 kr. ' 

Sklepy najbogatsze naKohlmarkt, Graben, Kftmthnerstrasse, Ste- 
phansplatz. W szczególności zaś wyroby kuśnierskie, rękawicznicze 
i galanteryjne (cygamice, portmónety, pularesy i kuferki skórzane do 
drogi, ) najlepsze u Klein* a^ Graben 20, Bosenberg^a Graben 8; 
BraciBodeck, Kohlmarkt 7. Wyrobów nożowniczych z perłowej 
muszli, bławatnych, wielki skład u Nowotnego Graben 7; dywa- 
nów, Haas und S6hne, Stock im Eisen 7 i Kftmthnerring 2; Back- 
hausen, Opernring 1; Jubilerzy i fabrykanci wjrrobów srebrnych, 
Mayer^s S6hne, Stock in Eisen 7; Bozet Fischmeister, Kohl- 
markt 11; Hartung, Kolmarkt 4;^ Schiffer, K&rtnerstrasse; Poli- 
tzer und Sohn, Graben 30; U. A. Granichstftdten, Graben 29; 
wyroby z chińskiego srebra: Christoflei comp, Opernring 5; K 1 i n- 
k o s c h, Kohlmarkt 26; £ftjki i cygarniczki piankowe u U i e s s' a Kftm- 
thnerstrasse 30; Mager'a Kftmthnerstr. 23; C. Hiess'a, Graben 5; 
Klitsch, Graben 7; Keiss, Graben 16; wyroby szklane uŁob- 
meyer'a Kftmthnerstrasse 13;*galwanoplastyczne przedmioty sztu- 
ki Faber^a u Scheller^a i oomp. Opemgasse 7. Wszystko to są rze- 
cBjr^ w które podróżni zwykli się zaopatrywać w Wiedniu sami dla sie- 



w I E D I! ]JI 7 

bie i na podarunki. Skład fabryki czekolady JordaniTimaens'a 
na Peter 13; Wielki skład obuwia Stowarzyszenia Wiedeń- 
skich Szewctfw na K&mthnerring 1. 

WekslaTse. Wienęr-Wechslerbank, Graben 8; Sothem 
6raben4^ Uffenheim er, Graben 27; Escompte-Geselschaftf 
Kftmthnerstnisse 9; Ott, K&mthnerstrasse 20 i inni. 

Turgi wiktuałów, w k tdre Wiedeń obficie bywa zaopatr3rwany 
se wszystkich okolic państwa, wart6 są zwiedzenia w godzinach przed- 
połudidowych. Owocowyna Uoł (i przy Elisabethbrtlcke, Wiedeń) 
dostarcza najpiękniejszych owocdw; Rybny, na Franz-Josephs-Quai, 
wybornych ryb; Zwierzyny na Wildpretmarkt; Drobiu na Sin- 
gerstrasse i Seilerst&tte. Warto takie zwiedzić Central-Makthal- 
1 e f, Łandstrasse, naprzeciw StubenthorbrCŁke. 

Miue* i Bbiorj. Oplata (od 30 do 50 kr. od jednej osoby alg. 
od towarzystwa) jest obok ka^ego wymieniona. 

▲ead«iiiie der bildenden Kunste, Annagasse 10. Gralerya obra- 
zów od 10 — 1 godziny. Odlewów gipsowych od 9 — 2iod 5 — 7 
w lecie codziennie, (w Sierpniu i Wrześniu zamknięta, a wtedy za 
opłatą 40 — 50 kr.). 

Ambrastr Bammlmiff, jeden z najd'awniejszych zbiorów zbroi 
i różnych rzadkości, w Belwederze na Benweg (najlepiej jechać omni- 
busem ze Stephansplatz, Niedziela od 10 — 1, Wtorki i piątki od 9 — 1 
I 3 — > 6 w lede ai do Listopada; w zimie zamknięty. 

Antilwn«8afninliing i Aegyptliohen Alterthumem również 
w dolnym Belwederze, otwarte w też dnie co i poprzednie.' 

Arsenał, muzeum broni, w blizkośd Belwederu po za liniami, 
(kurs remiią toYmrzjrstwa 10 kr.), we Wtorki, Czwartki i Piątki od 
9 — 3. (od listopada zaś do Mf^a od 10 — 12); warsztaty artyleryj- 
skie wohio tylko zwiedzać za biletami od Dyrekcyi Arsent^iu 

Gesartka Galerya obraaów w Belwederze, Soboty od 10 — 1, 
WtorkiiPiątki od 10 do 4. Od 11 Października do 24 Kwietnia zam- 
knięta, dla obcych jednak jest dostępna za opłatą od 25 do 40 kr. 

Hanaoh^sehe Oem&lde Sanunlang na Frejung Nr. 6, Środy 
i Soboty od g. 10 — 4. 

BiUloteka Dwonkft (HofbibHoihek) w Burgu przy Josephs- 
platz, ma do 300000 tomów i 16000 rękopismów, codziennie od 9 do 
6. od 1 Sierpnia do 15 Września zamknięta. 

I4eolłtenttein'eołie Gemfildeeammlans na Łiechtensteinstrasse 
Nr. 13, w letnim pałacu księcia, do 1600 obrazów słynnych mistrzów, 
codziennie odS — 12iod3 — 6, za opłatą pojedynczej osoby V9 S* 
od towarzystwa zaś 1 — l^t g* 



8 WIEDEŃ 

« 

Gabinet mineralOKiOBnj w Bnigo, Środy i Soboty od 10 — 1 . 
Gtobinet numlamatów i BtaToiTtnosol (Mflnz o. Antikencabi- 
net); rdwnież w Burgu, Poniedziałki i Ratki 

Bkarbiao Oeaarski (Scbatz-Eammer) w Burgu, Wtorki Czwar- 
tld i Soboty od g. 10. W zimie tylko we Wtorki i Soboty. Bilety wej- 
ścia wydają się w biurze izarządu przy wejściu do Gabinetu mineralo- 
gicznego. 

Prdcz tych najciekawszych zbiorów jest jeszcze wiele innych, któ- 
re przy dłuższym pobycie zwiedzić wypada. 

^ Wiedeń, stolica Austro-Węgierskiej monarchii i rezydencya Ce- 
sarza, około 600000 mieszkano, leży na prawym brzegu małej odnogi 
Dunaju, do ktdrej wpadają: rzeczka Widin i strumienie DObling i Al- 
ser. Składa się z właściwego (starego) miasta (Stadt) i 34 przedmieść. 
Stare miasto o ciasnych uUcach jest rezydencya Cesarza i arystokra- 
cyi, oraz siedliskiem władz rządowych, ma ono ^/^ mili obwodu i jest 
otoczone od przedmieść stokami, rowami i murami od 40 — 60 stóp 
wysokiemi, na których sterczy 11 bastyonów. Całe zaś miasto wraz 
z przedmieściami obwie^one jest wałjEuni i rowami, poprzerywanemi 
12 bramami (rogatkami), obwiedzenie to nazywa się liniami (linien). 

Wiedeń pod nazwiskiem' Yindohona istniał już przed r. 180 naszej 
ery, w którypi to roku umarł w nim Cesarz Marek Aureliusz. Po- 
dlegał on bardzo licznym oblężeniom, z których r(5wnie jak i Cesar- 
stwo wychodził bardzo sczęśliwie. Jest najprzyjemniąjszem ze wszyst- 
kich miast niemieckich. 

Bramy, Place, Ulioe, Wodotryski i t. p* W murach starego Wie- 
dnia znajdige się 12 bram, z których nbjpiękniejsza Franz-Josephs- 
Thor zbudowana jest w stylu starożytnych fortec i ma po obu stro- 
nach koszary. Z 23 placów miejskich najpiękniejszym jest Joseph s- 
platz, największym zaś Hof, po którym następują Burgplatz, 
Freiung, Graben, Hohe-Markt, Neue-Markt, Stephans- 
platz i t. d. Neue-Markt, Freiung, Dziedziniec ratusza, 
GrabeniHofsą ozdobione wodotryskwóii z figurami pomysłu Don- 
nera, Schwanthalera i Fischera. W dziedzińca Hofburgn (patrz ni- 
żej) stoi pomnik Cesarza Franciszka I, na Josephsplatz znajdu- 
je się pomnik Józefa II na koniu Zaunera. Graben jest ozdobione 
statuą Trójcy S-ej(Drdfaltagkeit8ftule)Fi8chera, aHpf statuą N. Ma- 
ry i P a n n y (Mariens&ule). 

Kośoioir. Kośdoły Wiedeńskie otwarte są od świtu do południa 
m potćm powtórnie po południu. — Ni^wspanialszym z mch jest 
Katedra S-go Stefana (Stephanskirche), jeden z najińękniejszych po- 
mników Btyhi gotyckiego w Niemczech, założona w 1144 r., następnie 
zniszczona przez pożar i odbudowana z kamienia wapiennego przez 
Bndolfii IV. Ma 106 metrów długości i 69 szerokoścL Do kościoła 
j>rowadzi 5 bram, z których główna Sieienthor, ma nad sobą statuę 
C2u;^gtttBA otoczonego przes apostołów i dwóch aniołów. Po obu stro- 



nach kotóóła sterczą wysokie wieże, zwane wieżami pogan (Heiden- 
thttrme), sięgijąoe datj założenia kośdoła. Dalej na zewnętrznej stro- 
nie zwraca uwagę kamienna ambona, z ktdrej w r. 1451 S-ty Jan Ka- 
pistran zwoływał Ind na kmcyatę przeciw Tarkom, a nadewszystko 
wieża Ś-go Ste&na (Stephansthorm), jedna z najwyższych ,w Europie, 
przebudowana pomiędzy rokiem 1860 i 1864. Ma ona 135 metrdw 
wysokości, a z gdrnych okien można oglądać pola bitw pod Lobau, 
Wagram, Aspem i Eesling; opłata za wejście 30 kr. Wielki dzwon, 
ulany w r. 1711 ze 180 dział na Tarkach zdobytych, waży 354 celna- 
r<5w — Wieża północna niedokończona ma tylko 63 metry wysokości. 

Wnętrze ponurością swoją robi wielkie wrażenie. Zwrdcają tam 
uwagę: wielki ołtarz, clurzcielnica z 1471 r. figury, marmurowe 12 apo* 
stołdw z 16 wieku; Sarkofag marmurowy Fryderyka lU (-1-1493) 
ozdobiony 240 figurami i 37 armaturami; rzeźbiona ambona z 1430 r., 
rzećby w stallach kanoników i na chórze; złocony pomnik^ks. Eugie- 
ninsza Sabaudzkiego w oddzielnej kaplicy; sarkofag Alberta III (f 1396) 
i j^o małżonki Elżbiety, najdawniejszy z pomników wiedeńskich. 
Pod kościołem podziemia, w których grzebane ciała cdonków rodziny 
cesarski^ Od XIV do XVn wieku. 

Koidói Kitpucynów (Capuzinerkirche) na Neu-Markt zbudowany 
w r. 1619 przez Cesarza Macieja, z grobami rodziny Cesarskiej, otwar- 
temi corocznie w dzień zaduszny, a pokazywanemi w każdym czasie 
cudzoziemcom. Poddziemia te zawierają 90 grobów, z których prostotą 
swą zwracają uwagę grobowce Cesarza Franciszka II (-{-1835) i księ- 
cia Beichstadt (f 1832). Kościół Augmtyanów (Augustinerkirohe al- 
bo Hofpharkirche) na Augustinerstrasse, obudowany w r. 1320. 
a przebudowany w r. 1783. Wieża zburzona przez artyleryą Win- 
dischgrsBtz^a w 1848 r. a odbudowana w 1852, ma 65 metrów wysoko- 
ścL Jest on kościołem parafialnym dworskim i zawiera piękny grobo- 
wiec arcy-księżniczki Maryi Krystyny, dłuta Canowy w r. 1806 posta- 
wiony. W leżącej obok kaplicy ^ zmarłych groby Cesarza Leopol- 
da II i innyc h. — Kościół Ś-go Mtchetła (Michaelis-kirche) na Mi- 
chselerplatz, z XI U wieku; często przebudowywany, w którego lochach 
spoczywają zwłoki poety Metastasio (f 1782). — Kościół Minor itów 
Qdinoriten-Kirche)naMinoritenplatz, Włochów zamieszki^ych w Wie- 
dnia ma mozajkową kopią Bafaelego z 1814 z Wieczerzy Pańskiej 
Leonarda da YincL — Kościół Szkocki (Schottenkirche) na Freiung 
z r. 1158 z pięknemi obrazami Sandrarta. — Piękny ^ościół gotycki 
Marict-SHegen (Wniebowzięcia N. M. P.) na Passauergasse nad. Du- 
ninem, z końca XIV wieku, kazania po czesku, ma wieżę sześciokątną 
na 60 metrów wysoką, ołtarze i malowania na szkle Mohra we<y'ug 
lysonka Ludwika Schnorra. — Kościół Ś-go JPiotra (Pęterskirche) 
na Petarsplatz przy Graben, jest naśladowaniem kościoła Ś-go Piotra 
w Bsymie, malowanie na suficie Rothmayera i Bibiena, obrazy w oł- 
tarzach AHomonte'% Kopelwiesera i innych, skoftciou^ \1\^ x. ISlr^* 



10 WIEDEŃ 

testanci miewają nabożeństwa w zborach przy Dorotheengasse, 
Unid w Kościele Ś- ej Barbary na Dominicanerplatz, )gazania zai 
polskie bywają w czasie posta w kościele Zbawiciela (Salvatorkir- 
ehe) czyli ratuszowym na Salyatorgasse obok ratoBza. W kościele 8-ej 
Anny bywają kiizania w języka £rancazkim, a u Ś-go Jana C h r z ci- 
ciela na Kibmthnerstrasse w węgierskim. Na przedmieściadi cieka- 
wsze są kościoły: Ś-go Karola Boromensza na Widynie, Ś-go 
Jana Nepomucena na Łeopoldstadt, Altlerchenfelderkir- 
che na Neubau. 

Fatooe i gmaOhy oelniejase. Hofburg lub* poprosta Burg^ za- 
mek cesarski (można go zwiedzać wewnątrz codziennie od 3 do 6, za 
poprzednićm odniesieniem się o 10 rano do Administratora na Schwei- 
zerhof, opłata 1 g.), pomimo przekształcenia i upiększenia nod cechę 
średnich wieków, a odnowione w rdżnych czasach zewnętrzne części 
nie halrmoniziyą z sobą. Zbudowany został na początku Xin w. przez 
Leopolda III. Wewnątrz* w niewielkiej części bogato urządzony. Ołd- 
wne części wychodzą na plac Schweitzerhof: A^alienhof, i Kancehi- 
rya nadworna zajmują ca£| stronę od placu zamkowego, na ścianach 
malowania Piotra Krafta; przedstawii^ące wypadki z żyda Frand- 
szka L Zabudowania Ces. krdL Biblioteki nadwornej, gabinety nauk 
k naturalnych i igeżdżalnia zimowa, uważana za najpiękniejszą w Euro- 
pie tworzą trzy ściany od placu Jdzefa (Josephsplatz). Brama Bur.g- 
thor łączy zamek z ogrodem. Pomiędzy pałacami odznaczają się 
szczegdlniej obszemością pałace: Arcyksięcia A Iberta na Angn- 
stiner Bastei, Ks. Łichtenschtein Ks. Koburg przy Karoliner- 
thor. Ratusz oraz wiele innych gmachdw. Na przednueśdach są rów- 
nież wielkie i piękne gmachy i wspaniałe pałace, jakoto: Ces. krdl. 
pałac letni Belweder, pałac Hr. Dietrichstein, naprzedwko Jo- 
sephinum, na AUeryorstadt, księcia lachtenstein, Schwracenberga i inne. 

Muzea i Zbiory. 

Zbiorj V Balw«d«rae. Pałac Belyedere zbudowany wr. 1724 
przez księda Eugieniusza Sabaudzkiego, dzieli się na dolny zawiera- 
jący Ambraser-Sammlung oraz gabinet starożytnośd egipskich i gć/my 
zajęty prawie zupełnie przez galeryą obrazów. — Górny Belweder 
jest od Stephansplatz oddalony na Vs g. drogi, dhi tego najlepiej jest 
pojechać z tego placu omnibusem kold południowej (patrz Str. 4) 
i wysiąść na jedn^ z ulic wychodzących z Fayoritenstrasse a prowa- 
dzących do górnego Belwederu jako to: Belyedere- lub Karolinengas- 
se, albo też odbyć tę podróż omnibusem jadącym z Lobkowitzplatz, 
Augustinergasse doArsenału; potom zaś bardzo miło jest przechodzić 
do dolnego Belwederu przez długi ogród. Ponieważ zaś zwiedzenie 
galąryi obrazów zajmie czas od 9 — 3, gadłszy więc obiad na Staats 
bmahof, można jeaacze do 6 zwiedzić zbiory dolnego Belwederu. 



WIEDEŃ 11 

W górnym Belwederze^ leżącym na wyniosłym wzgdrzu, znajdiyą się 
w dolnych pokojach marmurowi figury i grapy nowszych medyolań- 
skich mistrzów, między ktdremi na szczególniejszą zaid!ugają uwagę: 
grupa Marsa i Wenery, Kisslinga; Wenus i Amor Marchesego; Ja- 
kób i Rachela Kftsmana i Hebe Montego. Na pierwszym i' drugićm 
piętrze mieszczą się galerye obrazów najpiei;wszych mistrzów, na szko- 
ły podzielone, między któremi znadują się obrazy Paulo Yeronesc, 
Bo^one Tintoretto, Giorgione, Tycijana, Pordenone, Bellini, Catena, 
Basaiti, Bafif^elA, Perugino, Salvatora Bosy, Mengsa, Battoniego, Fra 
Bartolomeo^ Ijeonardo da Vinci, Caracd; Corregio, Murrilla, Bem- 
brandta, vaif Dycka, Bubensa, DfbPera, Grdnwalda, Holbeina, Wohl- 
gemutba, Tan Bycka i mnóstwa innych. Prócz tego w Belwederze 
znajdiye się wystawa nieustająca obrazów nowoczesnych malarzów. 

W dtiimfm Belwederze (wej^e od ulicy Benngasse, lub ^rzez ogród 
Flory austryackięj z górnego Belwederu) mieszczą się zbiory antyków, 
staroślytnoid egu>skich i ambrazyańskie (Ambcaser-sammlung) (co do 
warunków wejńcui patrz str. 7). Pier¥r8za wielka sala zawiera zbiór 
antyków, a mianowicie posągi, popiersia, płaskorzeźby, napisy, mozajki, 
gównie 2 krajów korony austryaickiej pochodzące. Dalej muzeum 
egipskie w trzech salonach zawiera mumie ludzi, zwierząt, posągi bo- 
łyszcs i iwiętych zwierząt z kamienia, glinki! metalów, iiarzędzia rozma- 
itych rzemiosł i t. p. — Po za temi salonami następi\je mt&Mtim ambrO' 
ayańsidej zawierające zbroje, rjmsztunki, obrazy i różne bardzo rzad- 
Ide i kosztowne dzieła sztuki i t. p. Zbiory te rozłożone są w nastę- 
piyący sposób: w trzech pierwszych salonach mieszczą się same histo- 
ryczne zbroje i rynsztunlu wojenne: w czwartej dawne obrazy, portre- 
ty rozmaitych kdążąt; w piątej starożytności rzymskie, rzadkości na- 
tury^ pyszne drzeworyty osobliwie Aleksandra Collina z Mechellu, 
broń, bożkowie pogańscy, instrumenta muzyczne dzikich ludów i t. p. 
W szóstój sali są najkosztowniejsze zbiory, między temi złota beczka 
solms pi^ez Benvenuta Celini dla Franciszka I we Francyi zrobiona, 
portrety Cesarzów Austryackich od Budolfa do Ferdynanda III, por- 
tret Kfurola V Tycyana i Karola IX, króla Francuzkiego Cloueta; 
i mnóstwo dzieł sztuki z drogich metalów i )uimieni. 

Zhiory w Burgu. 

Biblioteka Oetanka. Gmach mieszczący ją, a wzniesiony w 172^r. 
zijmige całą połudh. zachodnią stronę placu Józefa (Josephsplatz). 
Sama zaś biblioteka składa się z 300000 tomów i I6OO0 rękopismów. 
Szczególniej zaś zasługują na uwagę: 24, tak zwane Cymelie i 12000 
pierwodruków (inkunabułów), 6000 dzieł muzycznych, tablica bronzo- 
wa na której rzymski Senatus Consultus z r. 567 od założenia Bzymu. 
' Księga psalmów (psałterz) Karola wielkiego ze złotemi literami, pismo 
meksykańskie w hieroglifach, pnesi Korteza Karolom V dAxoył«0A\ 



12 W I S D E 1^ 

mapa państwa Rzymskiego z IV wieku, przekopiowana w XTTT wie- 
ku na pergaminie; własnoręczne pismo Tassa z dzieła „Jerozolima 
WjTZWolona", i w. L W samym ń^odku tej pysznej i ogromnej sali, 
mąjąoej 78 metrdw długowi 17 szeroko^, stoi marmurowy posąg Ce- 
sarza Karola IV otoczony 12 posągami Cesarzdw i domu Habsbur- 
skiego. 

Gabinet hiatorji nstaralnej, obok biblioteki, skfada się z 2000 ^ 
okazów zwierząt ssących, 14000 ptakdw, 14000 ryb i t d. Kolor obwddek ^ 
na etykietach oznacza pochodzenie okazdw, a mianowicie: azyatyckie 
mają ż6lt& ramki, afrykańskie niebieskie, amerykańskie zielone, aostral- 
skie czerwone. Okazy Europejskie miją etykiety bez źadnydh obwd- 
dek, austryackie zaś z caamemL 

Gabinet miaeralogfosny mieści w 8 salach przeszło 100000 oka- 
zdw. Jest on bardzo dokładny pod względem mineralogii ogdlnej, 
mniej zaś co do skamieniałoócL 

Ces. KróL Skarbiąc (Schatzkammer) mieści w sobie bardzo cieka- 
we, kosztowne, -a niektdre nawet nieoszaeowane przdmioty, jak np. 
ubidr kuronacjrjny Karola Wielkiego, cesarzdw austiyackieh, Napole- 
ona I z koronacyi na Krdhi Włoskiego, kolebkę Krdla Bsymskiego, 
sławny dyament florencki, waiący 183 V2 karatdw, oraz wiele innych 
dzieł sztuki i przedmiotdw bardzo cfekawych. 

Gabinet numizmatów i ataroiytnośoi obok mineralogicznego 
zawiera 200 bronzdw, 1300 waz greckich i rzymskich, 1800 rzeib na 
kamieniu, 110,000 monet, z ktdrych 25,000 greckich, a 35,000 rzym- 
skich. Najwięcej zwracają uwagę: apoteoza Augusta, jedna z najpię- 
kniejszych kamei, solniczka złota wykonana przez Benvenuto OeUnie- 
go, oraz Łeda z łabędziem tegoż. 

Arsenał. Niedaleko ód Belwederu po za liniami leży Arsenał za- 
częty w 1849 a skończony w 1855 r., i^udowany w wielki zamknięty 
czworobok nakształt fortecy. Oprdcz warsztatdw broni, mieści się 
w nim zbrojownia, kilka obszernych dziedzińcdw, koszar, kościdł „Ma- 
ria von Siege" i szpital. W zbrojowni godne są widzenia: starożytne 
zbroje obcych naroddw z rozmaitych czasdw, jak np. zbroja Atylli, 
Łibussy, Godfreda de Bouillon; luitan Gustawa Adolfa, przeszjrty ku- 
lą pod Łtltzen; chorągwie z wojen krzyżowych; zielona chorągiew 
Mahometa i wiele innych przedmiotdw w r. 1683 Turkom zabra- 
nych i t. p. 

Zbrojownia miejska (Btlrgerliches Zeughaus) na Hof, rdwnież 
jest w broń i rynsztunki bogata, liczba bpwiem ich dochodzi do 16000. 
Pomiędzy trofeami zdobytemi na Turkach w r. 1688 godne są widze- 
nia: Czerwona chofągiew, głowa Wielkiegb Wezyra Kara Mustafy, 
pancen i heim Jana Sobieskiego i w. i. 



Galerye Prtfti>ałne. 

Oatey» ks. IdAhtenitein sawiera 1,200 obrasdw, neft i rdi- 
njdi pnedmiottfw BstakL Pomiędzy obiasami dńsiak Balaela, Cone- 
gio, Bobeim, Yan Dycka i w. L Galmrya lu. BtfeirtUHy, w paląca 
tegoi na Marialulfentrasse, podobnie jak poprzednia pogada daeU 
slawiiyc]! iBMtrzdw. Nadto godne są uwagi zbiory Czernina, Arcy- 
księcia Alberta, brabiego Harracb i Scb<)nborna. 

Zakłculy dobroczynne utytecznośei publicznej 

Bmitalstówny (A IgemeineKrankenhans) na Alsenrorstadt założo- 
ny w 1783 f^ ma 104 sale mieszczące 2500 łdfcek i 60 oddzielnych po- 
kojdir, jest-to ni^większy ze szpitaldw europejskich. Szpital obłąktu^ch 
(irrenhans) Łazareóigasse Nr. 14, w ktdrym niegdyś chorzy zamyka- 
ni byU w 5 piętrowej wieiy,. dziś zaś są pomieszczeni w obszernym bn- 
dynkn otoczonym ogrodem i zaopatrzonym w sale zabawy, bilardowe 
i fort^ńany. Szpital połoimczy (Grebftranstatt), w ktdrym średnio od- 
bywa się rocznie 8000 połogów, jest oddziałem ssąpitala głównego; in- 
ne szpitale są: Miefzki Łandstrasse Nr. 572, mogący dać przytułek 
1000 starców; Wojskowy ma 900 łóiek, i t. d. iM^fiui odemmiałyck 
(Blinden Institnt) Josephstadt, Kaiserstrasse Nr. 188, zadngaje na 
obejnenie, które jest dozwolonćm we Czwartki od g. 10 — 12. Pod- 
czas -wakacyi w Sierpniu zamknięty. Instytut giuchoniemyeh (Taub- 
stoBuiMii-Iiistitat) na przedmieścin Widen, FaYoritenstrasse Nr. 13, 
woino go zwiedzać w Soboty od g. 10 — 12. W ^erpnia i Września 
wakacje. J}om Lutmiidów (Inyalidenhans) na Inyalidenstrasse (przedm. 
Łand^rasse) zi^muje dawny pałac księcia Maksymiliana Hanower- 



Ogrod j i pnechadzki. Bardzo są przyjemne przechadzki pomię- 
dzy bastyonami w mieście i po stokach pomiędzy miastem i przedmie- 
śckmL W ogrodzie zamkowym czyli dworskim (Ho%arten) w któ- 
rym znąjdnją idę dwie deplamie a między niemi p3r8zny, korynckiemi 
kolamnami ozdobiony- salon kwiatowy, na otwartćm zaś miejsca wzno- 
si się pomnik Prandszka I na konia. ' Naprzeciw tego ogrodu znajdu- 
je się drogi, FoUesyartsn zwany, w którym zwykle zbiera się świat 
wyiszy. W ogrodzie tym znajduje się świątynia z dziełem Canowy: 
„Tezeosz zwyciężający Centaura" i podziemiami zawierającemi zbiór 
starożytności rzymskich. Augarten na wyspie Dunaju w północnej 
stronie miasta mało jest uczęszczany. Za to ulubionćm miejscem spacerów 
dla l^Hedeńczyków jest Frater^ ogród leżący na wyspie przy Leopold- 
stsdt; znajdują się w nim teatry maryonetek, kawiarnie, restauracye 
% nawet szyiJd. 



14 WIEDEŃ 

Okolice Wiednia. 

VuMdoffr. (1 godz. jazdy, omnib. 14 kr.), miasteciko nad Duna- 
jem 1500. mieszkańcdw z licznemi restanracyami; o kwadrans dro- 
gi dalej leży HetUgetutadt ż bardzo dawnym ogrodem. O godzinę dro- 
gi od Na88dor£f rdwniei nad Dunajem leży miasteczko Khstemeuburg, 
3800 m. z bardzo bogatym klasztorem Augustyandw, ppsiadaji^ym 
ciekawe zabytki przeszłości i znaczną bibUotekę. Doebiing (^Z, g. 
drogi powozem 10 kr.) z przyjemnym spacerem na g<5ry Łeopoidsberg 
i Kahlenberg, szczjrty Lasu Wiedeńskiego (Wienerwald); — stąd też 
odbjTwają dalej wycieczki przez Pezzleinsdorf i Dormach yeuwaldeck 
sławnego wspaniałym zamkiem i parkiem. 

Soltónlinum, letnia rezydencysr Cesarza, (powozem ^U g. drogi, 
13 kr. w niedzielę zaś 20 kr.) ma wspaniały pałac, w ktdrym mieszluił 
w r. 1809 Napoleon I, a w 1832 umarł syn jego Książe Bńchstadt. 
Wielki ogr<$d przy pałacu w guście francuzkim, założony w XyjII w.,' 
jest ozdobiony 32 marmurowemi ńgnrami i 2 wodotryskami. Ze wspa- 
niałej, 300 st!5p długiej oszklonej altany, zwanej Gloriettą, kt<5rej wią- 
zanie dachowe spoezywa na marmurowych słupach 60 st. wysokich, 
roskoszny widok na miasto. Obok leży ogrdd botaniczny z 14 cieplar- 
niami. Po lewej stronie widać rzymską ruinę, obelisk i pięl^ studnię, 
od ktdrcj Schónbnmn bierze* nazwisko. W parku znajduje się wielka 
menażerya, ktdrej obejrzenie może dostarczyć przyjemności na kilka 
godzin. Z 8ichOnbrunn -można wriSdć na HiBttmdor/ z pał^icem isesar- 
skim, zbudowanym w r. 1741 dla Maryi Teresy i wieś Huizintf z-pię- 
knemi domkami wiąjskiemi, w kt<5rq we czwartki i niedziele grywa or- 
kiestra Straussa i Dommayera. Na cmentarzu można widzieć piękny 
pomnik baronowej Pillersdorf, dzieło Canowy, a w; kościele pomnik 
marmurowy dzieło Unellego; oba te pomniki zwracają uwagę znaw- 
ców. — Niedaleko SchOnbnmn leży jeszcze Meidling, z zakładem ką- 
pielowym. 

IiukMmborg^ zamek letni cesarski dwie mile od Wiednia odle- 
wy (kolfją żelazna U^ g. drogi), miejsce ulubione Maryi Tetreaj i J<5- 
ztSk n i iWndszka L W ko^ele obraz Van Dycka. W pokoju Ce- 
sarzowej, gdzie biblioteka znajduje się 6 wybornych obrazdw Canalet- 
tego, w pokoju zaś bilardowym stoi pomnik Maleagra dłuta Bajera. 
Park bardzo urozmaicony. Obok leży bardzo przyjemne miąjtce Fran- 
zęnsburg z zamkiem oblanym dokoła wodą i pełujrm osobliwośd. 
W ogdlnośd Wiedeń ma baidzo piękne okolice, których tu dU szczu- 
płości miejsca wymieniać niepodobna. 



z WARSZAWY DO WIEDNIA — DO KRAKOWA 15 

Z WARSZAWr DO WIEDNIA. 

t 

289 wiorst i 52 mile Austryackie. Kolej źeUzna. W królestwie do Omnicy: pośp. 
8,64/6,48. osób. 8,15. 6,12 3,71 Rs. W Austryi: 19 %. 23 kr. — 14 g. 46 kr. Wprost: 
23,31. 17,53. 9,92. 

Z Warssawy do Granicy koleją AYcurazawsko- Wiedenką, komora 
i rewisja pasportdw. 

3 ndle s Granicy do Trzebini, zk%d zostaMÓaiąc na lewo drogę do 
Krakowa, 50 mil przez Oderberg i Prerau do Wiednia. 



Z WARSZAWY DO KRAKOWA. 

289 wiorst i 8 mil austr. Kolej 2elazaa 10,46.7,85. 4,62. 

Jak wyićj do Trzebini, dalćj za^ 4 ^^ mili do Krzeszowic^ wsi hr. 
Potockich słjmnćj z wzorowego gospoda rstwa śród bujnych ląk w cu- 
dn^ dolinie Rudawy nad potokiem Krzeszdwką zwanym, pomiędzy 
n^igdrzami urodzajnemi i lesistemi. Wiele wspaniałych bndowli, pomię- 
dzy ktdrómi odznaczają się: dwa palące letnie dziedzica, piękny kościół 
w styla ostrołukowym, wielka gospoda, szpitala przjrtolisko dla starców 
i kalek, bażantarnia na pochyłości lesistego wzgórza^ oraz poważne 
szczątld zamka Tenczyńskiego na szczycie góry porosłej gęstjrm lasem, 
słowem krajobraz, któremu mało okolic pięknością dorównać może, 
wszystkoto powinno ściągać licznych chorych do tutejszych wód siar- 
czanychi żelazistych połączonych z dobrze urządzonym zakładem ką- 
pielowym, tóm bardziej że nie braknie tu pomieszczenia dla licznych 
gośd. 3 V, mili do Krakowa. 



Kraków. 

Hotefo. Londyński, naprzeciwko poczty; *Pod białym ko- 
niem, Ulica Floryańska, z restauracyą; ^Drezdeński; Sasaki; 
>yiktorya. W Krakowie jak i wcałej Austryi obiady podług karty 
t. j. na porcye. 

Oorośki (w bardzo niedostatecznej liczbie) jednokonne, 1 zł. pol- 
ski za kurs; za godzinę 2 zł. polskie; na kopiec Kościuszki 4 zł. pol. 
Dwukonna do Wieliczki 8 reńskich i 1 tryngieltu. 

Uatagft (na cały dzień 6, na pół dnia 3 zł. p.). Pospolicie najem- 
nych służących nazywają tu faktorami, są to zawsze żydzi, którzy się 
wssędzie podróżnym narzucają tak na dworcu, jak i w hotelu; godny 
z nich polecenia Leopold Grftnzeug, pod Białym koniem. 

Pieniądse. W Krakowie liczą pospolicie na złote polskie- tlb. \^- 
den złoty idzie 25 kn amtr., a więc 4 zł, równają s>q \ t«h&\a&mu. 



16 KftAKÓW 

Kraków leży na rozległej ptaszcsyiiiie przy t^kaa, Bndawy do 
Wisły, składa się ze czterech częńd, a mianowicie właściwego Krakowa 
i trzecli przedmieść: Stradómia^ Kazimierza i Kleparza. 41,000 mieszk. 
pomiędzy ktdremi 12,000 żyddw. Z zewnątrz jego liczne kościoły i wie- 
że, wysoki zamek i skupione donyy nadają miasta bardzo piękny po- 
zór. Pomiędzy miastem i przedmieśdanu aleje spacerowe zwane plan- 
tacyanu. Godne widzenia: 'Rynek w dokładny prostokąt zbudowany, 
w środka którego stoi budowla w gotyckim stylu. Sukiennicami zwana, 
ma ona po 18 sklepów w każdej śdanie i tworzy pod jednóm sklepie- 
niem salę 18*0 łokd długą a 18 szeroką, która 7 1. osób pomieśdó może. 
Piękne gmachy do koła rynku, zdobiąc go bardzo, przypominają da- 
wną wspaniałość starożytnej stolicy. 

Kośioioły. Z pomiędzy kilkudziesiędu kościołów na szczególniij- 
, szą zasługigą uwagę: Kościół Kattedralny Ś-go WadetuMij wznoezący 
się na wysoldóm skidistóm wzgórzu, Wawel zwanóm, wewnątrz staro- 
żytnego zamku: kościół ten w pięknym gotyckim stylu zbudowany, nie 
tyle z zewnętrznej okazałości i wielkośd budowy, ale raozcg z boga- 
tych kaplic, nagrobków i pomników, których jest składem, na szcze- 
gólniejsżią zasługuje uwagę. Crmach ten szczególniejszym rozkładem 
odróżnia się od innych świątyń tutejszych; sklepienie wielkiego chóru 
wspiera się na 10 filarach dosowych, a od połowy zaczyna się prezbi- 
teryuin, wyglądające jakby drugi kościół w kośdele. W prezbitery- 
um znajduje cdę wielki ołtarz z obrazem Chrystusa na krzyżu, pend^ 
Tomasza Dolabeli; ambona, tron biskupi i stalla kanoników. Za tym 
ołtarzem w kaplicy z czarnego marmuru, fundowanej przez królowę 
Annę Jagielonkę, daje się widzieć nagrobek Stefana Batorego, z figu- 
rą króla wyrzeźbioną z czarnego marmuru. Prócz wielkiego ołta^rza 
jest 25 innych, wszystkie prawie z czarnego marmuru z pięknemi obra- 
zamL Do celniejszych policzjć należy ołtarz przy zakrystyi z Passyą 
łaskami słynącą; niewielki ołtarz S-go Wacława, z piękujrm antypedy- 
um z marmuru i mozajki we Florencyi zrobione. Inne ozdoby kate- 
dry stanowią marmury, alabastry, bronzy, oraz malowania! obicia bar- 
dzo piękne (kobierce, gobeliny), niemni^ kosztowne i starożytne przy- 
bory kośddne, z darów królów, biskupiówi możnych panów pocho- 
dzące. W świątyni t^ znajdtge się nadto 18 kaplic: 1. Kaplica 8-go 
Krzyżazr. 1473 z dosowego kamienia przez Kazimierza Jagieloń- 
czyka zbudowana, z grobowcami Władysława Jagiełły, z czerwonego 
marmuru okolonym ^ekną rzeźbą na wierzchu figura króla, i Kazi- 
mierza Jagielończyka z nakrapianego porfiru dłuta Wita Stwotia o- 
raz Kajetana Sołtyka Biskupa Ęrakowskięgo. W podziemnym grobie 
pod tą kaplicą, spoo^ywi^ą zwłoki króla Michała Wiśniowiec^ego. 
2. Kaplica Ń. Maryi P. i trzech królów (inaczej Kaplica Bóżyców) 
z pomnikiem Filipa Padniewskiego, Biskupa Krakowskiego. Na ścia- 
nach tej kaplicy, marmurem wyłożonych, znajdąją się pmnniki hr. 
Artarm Potockiego i matki jego Julii z ks. Lubomirskich, dłuta Tor- 
waldaeaM, W podAm&u^ 8 kaplicy Szafiańeów (capellm Dokto- 



KRAKtJw .17 

mm) pochowu^r jest sławny Maciej z Miechowa, dziejopis i lekarz Z7- 
gmanta 1 . 4. Kaplica psałterzystów pod wezwaniem Niepokal. Po- 
częcia N. P. z ciosowego kamienia, przez Jana Kazimierza dokoń- 
czona, wyłożona wewnątrz czarnym marmurem, ma napisy grobowe 
Zygmunta HI, Władysława lY i Jana Kazimierza. W podziemiach jćj 
spoczywają zwłoki tych 3 kr(51<5w w metalowych, pięknie rzeźbionych 
trumnach. Kaplicę tę zamykają misternej roboty drzwi bronzowe, wy- 
konane przez Michała Weinholda z Gdańska. 5. Kaplica Z y g m un- 
towska, pod wezwaniem Wniebowstąpienia N. M. P., zbudowana 
w r. 1520 przez Zygmunta I, dla pomieszczenia w nićj zwłok żony 
Swej Barbary Zapolskiej, pod kierunkiem budowniczego Bartholomeo 
Florentino. W rozldadzie i stosunku wszystkich jej części piękna pa- 
nuje harmonja, a z góry spadające światło powiększa jeszcze urok tej 
wspaniałej kaplicy. Wewnątrz zdobią ją posągi i mniejsze rzeźby świę- 
tydi i ewangdistdw z czerwonego marmuru, oraz pomniki z takiegoż 
marmuru obu Zygmuntów Jagielończyków z naturalnej wielkości po- 
sągami tych kr<51(5w. Obok pomników tych królów zni^duje się tron 
marmurowy, przed którym jest takiż pomnik Królowej Anny Jagielon- 
ki w płaskorzeźbie. Pod tą kaplicą spoczjrwają ciała ostatnich Jagie- 
lonów. Ołtarz kaplicy otwierany, wewnątrz cały srebrny, przedstawia 
sceny z życia Chrystusa i N. M. P., a zewnętrzna część m&lowana na 
drzewie mękę Chrystusa. Bobota srebrna jest arcydziełem Alberta 
Gltkn z Norjrmbergii, malowania zaś mistrzów szkoły włoskiej. Nad ba- 
lustradą zamykającą kaplicę Zygmuntów wiszą portrety w całej posta- 
ci Zygmunta I i królowej Anny. Powierzchowność tej wspaniałej ka- 
plicy godnie odpowiada wnętrzu, ma ona bowiem kopułę łuską mie- 
dziuią, grubo kocona pokrytą. 6. Ki^lica N. M. Panny zawiera 
nagrobek z' czerwonego marmuru Biskupa Konarskiego, pomnik Kon- 
stantego Felicjrana Szaniawskiego, naprzeciw zaś niej wznosi się wspa- 
niały pomnik z białego marmuru Włodzimierza Potockiego ^ta Thor- 
waldsena. 7. Siódmą kaplicę 8-go JaifaChrzciciela zdobi nagro- 
bek Jakóba Zadzika, biskupa Krakowskiego. 8. S-go Jędrzej n 
(Bożego Ciała) z grobowcem Jana Olbrachta, ozdobionym wydatną 
płkdcoraeźbą przedstawiającą tegoż króla oraz z nagrobkiem Jana 
Choińskiego, biskupa Krakowskiego. Kaprzedw tej kaplicy uderza 
oko okazały, z czerwonego marmuru grób Kazimierza W-go, otoczony 
kratą żelazną. Pod wspaniałym baldachimem leży na nim posąg monar- 
chy, prs3pł>rany w koronę i płaszcz kr(Aewski, ze znamionami władzy 
w rękach i lwem u nóg, ji&o godłem potęgL 9. W grobie pod na- 
afcępną kaplicą niewiniątek, nad której wejściem znajduje się posąg 
8tQJąoyAiidiM|ia Załuskiego, bisk. Krakows., spoczywa Jan Paweł Wo- 
roniea, Prymas. lO.-W dziesiąta kaplicy, zamykanej brońzową balu- 
stradą, Wznosi rię pomnik Piotra Tomicldego, Irisk. krak. 11. W jede- 
nasto}, M Ans yjonarsk i ej (Ciboiinm) posąg leżący: naturalni wiel- 
kości Stefima Batorego, naprzeciw zaś tej kaplicy, w tyle wielkiego 
i^kirza, w^noAi n^ wsfimBłjpoauk z czarnego i!ianmłx\LVxSy&^vcu5.'^^ 



18 KRAKÓW 

obok zai z takiegoż manniihi, rdwnie piękny krcSla Michała, z portre- 
tem jego i żony w płaskorzeźbie. 12. W następnej kaplicy wznosi się 
najdawniejszy ze wszystkich grobowiec Włady&iWa Łokie^La, i nagro- 
bki Piotra Gamrata i Andrzeja Trzebieckiego bisk. krak:. 13. W trzy- 
nastej dwa nagrobki Zebrzydowskich. 14. W czternastej zaś (Ś-go W a- 
w r z y ń c a) kanonika Tomasza Rożnowskiego. 1 5. W piętnastej, bar- 
dzo ozdobnej, znajdują się nagrobki Andrzeja i Jana Aleksandra Lip- 
skich. 16. Szesnasta N. Maryi P. Śnieżnej ma pomniki: Samnda 
Maciejowskiego biskupa i Piotra Boratyńskiego, kasztelana Bełzkiego. 

17. W siedemnastej fundowanej, przez czwartą żonę Władysława Ja- 
gi^ły, kriSlowę Zofią której ciało tutaj spoczywa, znajdują się pomniki 
Piotra Tylicki^o, biskupa. Es. Stanisława Borkaidwdch Kmitdw. 

18. Nakoniec osiemnasta,* bardzo wspaniała, kaplica S-go Stanisła- 
wa, przez Zygmunta I zbudowana, ze złoconą kopułą, mieści w Sobie 
relikwje Ś-go Stanisława biskupa, w srebrnej wybornej roboty trum- 
nie łożone. Na około kaplicy, w filarach, podpierających sklepienie 
kościelnej znajdują się nagrobki z popiersiami biskupdw krakowskich: 
Piotra Gembickiego, Kazimierza Łubieńskiego, Jana Małachowskiego 
i Marcina Szyszkowskiego. 

W samej podstawie wielkiego ołtarza napis na marmurze oznacza 
miejsce, gdzie spoczywają zwłoM królowej Jadwigi, obok której pocho- 
wany jest kardynał Fryderyk, syn Kazimierza Jagielończyka. Przed 
kapUcą Ś-go. Krzyża znajduje się wejście do podziemnego grobu, 
w którym spoczywają zwłoki króla Jana HI, Tadeusza Kościuszki 
i Ks. Józefo Poniatowskiego. Nader ciekawym jest skarbiec tej świą- 
tyni, p^en szacownych zabytków starożytności, kosztownych przybo- 
rów kościelnych oraz ubiorów pontyfikalnych. Biblioteka też i archi- 
wum kościelne obfitują w ważne starożytne dokumenty i rękopisma. 
Nadto godnym jest widzenia wielki dzwon, Zygmuntem zwany, do po- 
ruszenia którego potrzeba 8 ludzL Przy wjjśdu z kościoła zawieszo- 
no wydobyte w okolicach Krakowa olbrzymie kośd zaginionych 
zwierząt 

Koidói P. ifaryi (Maryacki) należy do najśmielszych i najpię- 
kniejszych pomników stylu gotyckiego. Budowę tej wspaniałej świą- 
tyni zaczął Iwo Odrowąż, biskup kiukowski, około 1226 r., wszakże 
dokończenie jej przypisują dopi^ podskarbiemu Kazimierza W-go 
Wierzynkowi, który miał tego dokonać około r. 1360 swoim i ze- 
branym ze składek funduszem. Mimo to w XV jeszcze wieku pro- 
wadzono dalej budowę lub też przerabiano, rozszerzano i zdobiono 
wcześniej powstałe części. Nąjwięk9za długość tej świątyni jest 236, 
szerokość 116 stóp; wysokość zaś sklepioua 123 stopy. Wysokość 
wieży 232 stopy, czyli około 67 metrów. Świątynia Maiyacka mieści 
w sobie 32 ołtiaffze, hebanowe i marmurowe, z których ni^więkazym 
i najwspanialszym (jakkolwiek drewniany) jest wielki ołtarz, wielkis 
dzieło Wita Stwosza, nakształt szafy otwierany. Część jego zewnę- 
i&RSBy składa 2S ptaaioneib czworobocznych, wyobrażijących nitę- 



kr;aków 1% 

py z życia Chrystusa; wewnętrzną zaś stanowi rzeźba przedstawiająca 
zasnucie N. M. Panny w obec Apostołów; ktdrych oblicza jaiśnieją 
wiarą i przekonaniem iż w obec nich spełnia się tajemnica święta; po- 
sągi te są naturahiej wielkości. Lubo znacznie mniejszy, lecz rdwnież 
widzenia godny jest ołtarz, Ciborium zwany, zbudowany z mozajki 
i marmurdw, 0|az ołtarz ukrzyżowania Chrystusa. Kaplic w ^ym ko- 
ściele jesijedenaśde, mieszczących wiele pięknych pomnikdw, ktd- 
rych ogdlna liczba przechodzi 200. Z pomiędzy wielu zdobiących 
tę świątynię obrazdw zasługige na uwagę: „zdjęcie z krzyża^^, przy- 
pisywany DolabellL Bdwnież zasługują na uwagę: wielkie organy 
i starożytnej i pracowitej rzeźby stalle przy wielkim ołtarzu. Kościół 
Ś-go Fiotra i Pcuola, zbudowany przez Zygmunta III dla Jezuitów, 
z którego ambony wymowne usta Es. Piotra Skargi wzruszały nie- 
gdyś serca słuchaczów. Kościół Ks, Dominikanów (pyr. Trójcy), z po- 
mnikiem Leszka Czarnego oraz założyciela tej świątyni biskupa Iwo- 
na Odrowąża. Z obrazów zasługują szczególniej na uwagę dwa nie- 
wielkich rozmiarów dzieła Bartholomeo Mancini z Rzymu z 18 wie- 
ku: „Ecce homo^' i Matka Bo^ W jednój z jedenastu kaplic tego 
kościoła spoczywają relik¥ne S-go Jacka. — Kościół S- , o Franciszka 
(ks. Franciszkanów) fundowany przez Bolesława Wstydliwego, mieści 
jogo grobowiec, oraz, szczątki Ś-tej Salomd, córki Leszka Białego.^- 
Koś^ł akademicki Ś-tej Ann^f z grobem S-go Jana Eantego, posą- 
giem Kopernika, posiadający również wiele godnych uwagi obrazów 
i nagrobków. — Kościół S-go Wojciecha, w rynku, bardzo starożytny, 
bo już w r. 1223 S-ty Jacek kazania w nim miewał. — Kościół Ś-tej 
Barbary stojący obok Maryjackiego i z nif& równoczesny. Koidót 
Ś-go Krzyża, fandowany w Xn w. przez Fulkona czyli Pełkę, bisku- 
pa Krakowskiego, którego sklepienie wspiera się na jednym cienkim 
filarze, z kamienia ciosowego, w środku kościoła stojącym i t. d. 

Fałaoe i gmaohy. Zamek, niegdyś książąt i królów polskich 
siedlisko, gmach starożytny, na wysokiej nad miastem wznoszącej się 
górze Wawel, dzisiaj zajęty przez wojsko. WspaniiUe Sukiennice na 
środka rynku, pałac pod Krystoforami, pod Baranami, Wielopolskich, 
biskupów Elrakowskich zad:ngi:yą na uwagę pod względem budownic- 
twa. Z bram miejskich na szczególniejszą uwagę zasługuje Flory- 
ańska. 

Zakłady naukowe. Uniwersytet, założony przez Kazimierza W. 
we wsi Bawół, dzisiejszym Kazimierza, przeniesiony do miasta przez 
Władyc^awa Jagid:łę, od którego też Jagiellońskim nazwany został. 
Do aniwersytjBta należy kilka budjmków, oddzielnie w mieście stoją- 
cych, jako to: kolegium Jagiellońskie, mieszczące w sobie szacowną 
bibliotekę przeszło 80000 dzieł, 5477 rękopismów, oraz znaczny zbiór 
map, rycin monet i przedmiotów archeologicznych zawierającą; kole- 
gima fizyczne z gabinetami nank przyrodniczych-, Ob«iQrvraXAiTi'^QS\ 
astronomiczne w dohne nrządzonym ogrodiie \>QWxQRiSDT^ "^ ^"^ 



20 Z KRAKOWA DO WIELICZKI 

ne. Lutjfhtt techniczny, podzielony na trzy oddziały: 1) techniczny; 
2) Sztuk pięknych, i 3) muzyczny, oraz kilka średnich zaUaddw na- 
ukowych. » 

Zabawy, Fraeohadzki i okolice. Teatr, reduty i kasyna, prze- 
chadzki po pięknych plantach, ogr(5d strzelecki, w kt<5r7m grywa do- 
horowa muzyka. Okolice Krakowa są nadzwyczaj poWabne, do bliż- 
szych z nich należą: JLobzdw z pięknym pałacem i ogrodem; g<5ra Bro- 
nisławy z mogiłą Kościuszki, na 354 st. nad poziom morza wzniesiona, 
z ktdrej rozległy widok na Karpaty i rozległe błonia i włośd; Aleksan- 
drowice, Balice; Bielany z klasztorem kamedułdw i t. d. Do odleglej- 
szych okolic należą: Tyniec, niegdyś bogate opactwo Benedyktjndw; 
Lanckorona ze zwaliskami zamku przez Kazimierza W-go wzniesione- 
go; Kalwarya Zebrzydowska, z kościołem O. O. Bernardynów, mnó- 
stwem kaplic i kośdcidw, naśladujących Jerozolimskie; Mnichdw, wio- 
ska ks. Kamedtddw z pięknemi widokami; Krzeszowice, z kąpielami 
siarczanemi i źródłami żelarastemi; Alwernia z kościołem i klasztorem 
Bernardynów; Czerna; Dębnik (kopalnie marmurów) i nakoniec Ten- 
czyn ze zwaliskami sławnego niegdyś zamku. 



Z KRAKOWA DO WIELICZKI. 

Koleją żelazną w 32 minuty za 72, 54 lub 36 kraje; lecz war- 
to zapłacić znacznie drożej i pojechać dwukonną dorożką (patrz 
Kraków). Wstęp do kopidni iest dozwolony tylko w poniedziałki, 
środy i soboty, za ósobnóm na każdy raz pozwoleniem Zarządu ko- 
palni, . dawanóm zwykle na 2Vs godziny za opłatą od 5 do 100 r. 
za oświetlenie kopalni, przy wstępie do której otrzymi\je się odpo- 
wiednie zwierzchnie ubranie, dla ochrony wł^nego ubrania (10 kr.). 
Przewodnikowi należy się 1 — 2 r. za oprowadzanie. Zwiedzanie 
kopalni trwa około 2 godzin. Przy wejściu z ko|>aini goście by- 
wają częstowani pamiątkowemi wyrobaod z soli, po więlrazej części 
po 10 kr. za sztukę. 

Największa głębokość kopalni wynosi 250 metr (870 st.), za- 
trudnia ona 1000 robotników, którzy dobywają rocznie milion cen- 
tnarów soli. Kopalnia podzielona jest na 7 piętr i 1 1 szybów. Naj- 
większa długość pokładów w kierunku od W. ku Z. wynora 3000 
metr., szerokość zaś od Pn. ku Pd. 1150 metrów. Długość wszjrst- 
kich korytarzy dochodzi do 80-u miL Ciekawóm jest jezioro, lVzy- 
kos zwane, w głębokości 150 metrów aę znajdujące a 6 metrów głę- 
bokie, do którego za pomocą kanałów zbiera się woda z powierzch- 
ni zieoń przez poUady przesiąkająca. W szybie, „Górsk*' na pierw- 
szo piętrze znajduje się k^lica Ś-go Antoniego, misternej Toboty 
w 5oli wykuta, w któr^ ołterz, posągi świętych, kolumny, ambona 
/ X p, wi^rsAó Jest M 0di; jest także i sala, balową zwana, i gale- 



z KRAKOWA DO LWOWA 21 

ryą dla orkiestry. Niektdre z sal mają od 25 do 30 m. wysokości. 
Sdl z kopalń wielickich czysta, jednolita i bez obcych domieszek, 
dobywa się w postaci łomdw, ktdrym następnie nadają kształt beczek. 
Wielki zalew w 1868 roku pogrążył w wodzie kilka niższych piętr 
i uszkodził trochę kaplicę. 

S<51 z Wieliczki przeznaczona dla Er(51estwa Polskiego odstawia 
się osobną odnogą kolei żelaznej do Niepołomic nad Wisłą, miaste- 
C2du^ którego lesista okolica była niegdyś ulubionym miejscem łowdw 
dla Krdldw Polskich i od wiekdw zaopatruje Wieliczkę i Bochnię 
w materyał drzewny. Stąd zaś Wisłą dochodzi do główniejszych 
magazynów. 

Z KRAKOWA DO LWOWA. 

45 mil. Koleją żelazną Karola Ładwika, pociągiem pośp. w ll^^, zwycz. w 13 
fodz. za 16,20; 12,15 lub 6,30 reńskich. 

5 mil. Boohnia (hotel Engla) blŁzko rz. Baby, 8000 mieszk. mia- 
sto obwodowe i dosyć przemysłowe, kopalnie soli piękniejszej niż 
w Wieliczce lecz nie tak bogate, mają bowiem od W. ku Z. przeszło 
1700 metrów (1000 sążni) od Pn.zaś ku Pd. 138 metrów (80 sążni); 
głębokość zaś ich wjnosi około 450 m. (260 sążni); dostarczają ro- 
cznie do 360000 cent. soli, zatrudniając około 500 robotników. Ko- 
palnia podzielona jest na trzy piętra. 

11 mil. Tarnów, miasto prywatne 4o Ks. Sanguszków należące, 
15000 m. obwodowe, w bardzo pięknóm położeniu i bardzo porządnie 
zabudowane. Ma piękne gmachy rządowe i kilka kościołów, między 
któremi starożytny kościS katedralny, z licznemi pomnikami i na* 
grobkami. Do nijokazalszych należą: Janusza ks. Ostrogskiego, ka- 
sztelana KrakowsM^o, (zm. 1612 r.) oraz jego żony (zm. 1596 r.); 
sławnego Jana Tarnowskiego, kasztelana krakowskiego, hetmana 
wieL kor. (zm. 1561 r.), oraz syna jego Krzysztofa Kasztelnna Woj- 
nickiego (zm. 1567 r.). Najświetniejszym ze wszystkich pomysłem 
i wykonaniem jest pomnik Ostrogskich, wszystkie szczegóły kompo- 
zycyi zwracają uwagę widza na punkt gdzie przed ślicznym krucy- 
fiksem na wspaniałej trumnie klęczą księstwo. Wykonał go Jan Pfi- 
tter z Wrocławia. Niedaleko od miasta góra Ś-go Marcina z minami 
zamku. 

21 mil. Baemów, również miasto obwodowe nad Wisłoka, 8000 
mieszk. nieregularnie zbudowane. Zdobią je piękiie domy i kiika staro- 
żytnych gmachów, między któremi, fara z okazałą wieżą, klasztory re- 
formatów i bernardynów, słynący cudownym obrazem. N. Pau- 
ny i nieco za miastem na wzgórzu położony okazały zamek, zajęty 
obecnie przez więzienie. Kilka średnich zakładów naukowych. Głó- 
wną gałęraą migscowego przemysłu są liczne warsztaty grubego 0Ó- 
tna i sukna; wyrób OTypnaJOkych &jek z brzozowego koTUto^, - 



22 Z KRAKOWA IK) LWOWA 

23 mile. Łańont, miasteczko w pięknej okolicy, w obwodsie Rze- 
szowskim, z zamkiem niegdyś obronnym i bardzo pięknym ogrodem. 
Okazały kośddł famy z grobem Stanisława Łubomirsldego Marsz. 
Wiel. kor. zmarł 1783 r. Około 3000 mieszk. 

33 mile. Praemyil, nad Sanem, w ładnym położenia na wzgdrzu, 
miasto obwodowe, do 10000 m. ze 8taroŹ3rtnym zamkiem na skale. 
Kościoły: Katedralny, Dominikanów, po Jezoicki i Frandszkandw; 
oraz unicki S. J&na wr^z z Ratuszem są ozdobą miasta. Stolica bisku- 
pów obu obrządków, kolej przechodzi San po moście na 176 m. (600 
sąi.) długim. Hotel Europejski. 

Iiwów' Hotele: Angielski; Europejski, Ross^jski, blisko 80000 m. 
stolica królestwa GUilicyi, rezydencyac. k. Namiestnika oraz arcybisku- 
pów: katolickiego, unickiego i ormiańskiego nad rz. Pełtwią, powsta- 
jącą z łączących się w mieście strumieni Soroki i Pasieki. Lwów do- 
piero przed kilkudziesięciu laty zaczął się prawdziwie wznosić. 
Przedmieście Chorąiczyzna, ulice: Sykstuska, Pojezuicka, Majerow- 
ska, Frenelowska, Mikołajska, Piekarska, Pańska, Wałowa, Nowa; 
Place: Drzewny i Franciszkański; przechadzki na miejscu dawnych 
wałów fortecznych i na wysokim Zamku, wszystko to powstało do- 
pióro w latach od 1814 do 1837 r., odkąd corocznie przybywają mia- 
stu wszelkiego rodzaju ozdoby. W środku kwadratowego rynku 
z czterma wodotryskami stoi trzy piętrowy ratusz z wieżą 126łokci wy- 
soką, mieści w sobie oprócz magistratu i inne władze rządowe. Wszyst- 
kie domy dokoła rynku stojące są bardzo stare, wązkie, o trzech pię- 
trach. Z rynku ulica Katedralna prowadzi pa plac Katedralny, na któ- 
rjrm wznosi się starożjrtna katedra obrz. łacińskiego, pod wezwaniem 
Wniebowzięcia N. P. M., stawiana za Kazimierza W., uległa kilku 
pożarom, ostatecznie przebudowana w r. 1765. Pierwiastkowy styl 
tej świątyni był gotyckim. Ma 4 kąplicć i nadto 9 ołtarzy. Ściany 
i sklepienia okrjrte freskami Stanisława Stroińskiego. W wielkim oł- 
tarzu cudowny obraz Matki Boskiej malowany przez Józefa Wolfo- 
wicza, Lwowianina. Z pomiędzy nagrobków najgodniejsze uwagi 
marmurowe grobowce Kampianów, mieszczan Lwowskich z Xyil w. 
Skarbiec dosyć bogaty w pamiątki narodowe. Na placu archikate- 
dralnym stoi jeszcze kaplica męki Pańskiój, otwierana tylko w wiel- 
kie uroczystości,, przyozdobiona pięknemi rzeźbami. JTośctó/ Domini- 
kanów, z obrazem Matki Boskiój, przypisywanym Ś-mu Łukaszowi, 
zbudowany w kształcie krzyża w guście kościoła Ś-go Piotra w Rzy- 
mie. Na krużgankach wspartych na dolnych kolumnach 16 pysznych 
posągów Ojców kośdoła. Piękny pomnik Józefy Dunin Borkowskiej, 
dłuta Thorwaldsena, oraz jeden z najdawniejszych zabytków sztuki, 
a mianowide statua alabastrowa Matki Boskiej, według podania 
uniesiona z Kijowa przez S-go Jacka podczas napadu Tatarów. Ko- 
ściół Bemardifndw, S-go Ję^eja 2 obrazem Franciszka Leksyckiego 
przedstawiAJi^ym Chrystusa na krzyżu, w wielkim ołtarzu, z piękne- 



z KKAKOWA DO LWOWA . 23 

mi przy tymie ołtarza stallami. Pod. wielkim ołtarzem w srebrnej tra- 
mnie relikwie Ś. Jana z Dukli, oraz 10 innych kośdołdw obrządku 
łacińskiego. 

Katedra greko-nnicka S. Jerzego w styla włoskim, w kształcie 
krzyła z rotandą po^rodka, na miejsca dawnej cerkwi drewnianej 
wzniesiona przez Es. halickiego Leona w 1280 r., jest jedną z naj- 
głtfwnicjszych ozd<5b Lwowa. Ma 7 ołtarzy, a w jednym z nich „Chry- 
stus nanczający*' Smaglewicza, oraz kilka innych cerkwi tegoż wy- 
znania. 

Z ko^dołdw ormiańskich pozostał tylko archikatedralny pod we- 
zwaniem Wniebowzięcia N. F. M. z 7 ołtarzami, mieszczącemi kilka 
godnych awagi dzieł sztaki, wzniesiony w 1437 r. Cerkiew Prawosła- 
wna, kościdł ewangielicki i Sjmagoga. 

Miasto posiada Uniwersjrtet, do kt<5rego uczęszcza kilkuset stu- 
dentów, zaopatrzony w bibliotekę złożoną z 42,000 tomdw 322 rę- 
kopismdw, 10000 szt. monet, oraz bogatego zbioru obrazdw olejnych 
sztychów i litografii. Uniwersjrtet oprdcz biblioteki posiada jeszcze 
gabinet fizyczny, anatomiczny, i historp naturalnej oraz ogród bota- 
niczny. Do wyższych zakładów naukowych należy także akademia 
techniczna. 

Zakład narodowy imienia Ossolińskich nałożony przez Józefa 
Maksymiliana hr. Ossolińskiego w r. 1817, oddany za^ na użytek 
publiczny w r. 1826, ma na celu gromadzenie ksiąg oraz wszelkiego 
rodzaju starożytności, przeważnie polskich, na użytek publiczny i ce- 
lem przekazania ich potomności, drukowanie dzieł, utrzym3rwanie do- 
stanej dla wszystkich czytelni oraz udzielanie stypendyów ubogiej 
młodzieży oddającej się naukom. Biblioteka zakładu liczbą tomów 
prawie dorównjrwar Cesarskiej bibliotece w Wiedniu, ma do 1500 
rękopismów, około 6000 miedziorytów i rysunków, 2215 autografów. 
przeszło 10000 monet i medalów, i. w. i. zbiorów. 

Teatrsr: i^Zsib* założony w r. 1843 przez hr. Stanisława Skarb- 
ka w wielkim gmachu trzypiętrowym, mieszczącym oprócz teatru sale 
redutowe, kasyno stanowe i kawiarnię i Buski założony w 1864 r., 
w którego domu mieści się także kasyno. Lwów posiada 5 szpitalów, 
dom przjrtułku dla ubogich, Instjrtut głuchoniemych i ociemniałych 
(oddrielne) oraz kilka innych zakładów dobroczynnych. 

Babawy i proadhadzki. 2 teatry, sala redutowa (p. w.). Ogród 
pojezuicki przy ulicy tegoż nazwiska jest bard»o miłóm miejsicem prze- 
chadzki, piękny park C et nero wka, góra S-goJura, z piękujrm 
widokiem, plantacye na miejscu dawnych wałów i na wysokim zam- 
ku. O milę wieś Winniki. Dalej o 3 mile w Pd. Z. stronie, ulubione 
miejsce wycieczek zamiejskich, i^eś Luhw/i, słynna źródłami siarcza- 
nemi z pięknym i wygodnym sakładem kąpielowym. 



u ZE LWOWA DO CZERMOWIEO — BRODÓW — WOŁOCZTSK I ODESSY 
ZE LWOWA DO CZĘRNIOWIEC. 

35 mil. Koleją żelazną w III/4 g. lub IS^Ą godz. 12,60; 9,46; 4,90 ^old. 

18^/9 mil. Stanisławów (porządny hotel Sachsa), miasto obwo- 
dowe, 12000 miesz. Bardzo piękna kolegiata z trzema wieżami^ we- 
wnątrz bogato przyozdobiona z grobowcami rpdziny Potockich i ła- 
dny kolcidł ormiański pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia. 
W hotelu Sachsa sala balowa i teatralna. 

25^^ mil. Kołomyja, miasto obwodowe nad Prutem 16000 miesz. 
jedno z najdawniejszych miast, było miejscem częstych zjazdów i tra- 
ktowań dyplomatycznych między królami polskimi i hospodarami 
multańskimi i wołoskimi, ktdrzy też tu często hołdy pierwszym 
skł^bdali. 

Czemlowoe miasto stołeczne niegdyś prowincyi Bukowiny, nad 
Prutem, dziś miasto obwodowe, siedziba biskupa dyzunickiego. Gim- 
nazyum i kilka szkół niższych. Miasto bardzo zamożne i zamieszkałe 
przez rozmaite narodowości pomiędzy któremi dzisiaj żywioł polski 
zaczyna brać gorę. 

Czerniowce połączone są kolejami żelaznem! z Odessą (470 wiór.) 
oraz z Jassami (30 mil). 

ZE LWOWA Dp BRODÓW. 

12 mil. Koleją 2elftzną przez Krasne. 4,32j 8,24; 1,68 gnlA. 

Brodj, miasto powiatowe w obwodzie Złoczowskim, przeszło 
25000 mieszk., bardzo handlowne, po większej części przez żydów 
osiadłe, położone w bagnistej z jednej a piasczystej z drogiei strony 
okolicy. Wspaniały, niegdyś obronny zamek, otoczony błotami Ko- 
ściół famy, klasztor sióstr miłosierdzia, cerkiew murowana i zniesio- 
ny kości<S Dominikanów zdobią to miasto. Synagoga tutejsza po- 
siada znakomitą bibliotekę. 



ZE LWOWA DO WOŁOCZYSK I ODESSY. , 

261/) mil. Koleją Selazną przez Krasne, 9,18: 16,89; 6,47 guld. 

10 miL Złomów miasto obwodowe, liad wielkim stawem położo- 
ne, na wzgórku tamek niegdyś Sobieskich. Oprócz zniesionego zgro- 
madzenia pijarski^o, pozostała fara, klasztor reformatów i kościół 
bazylianów za miastem. Busini mają tu dwie murowane cerkwie, 
Ormianie kościół parafialny, żydzi bożnicę. 15 mil. Jraimma; IB^l^ 
miL Tarnopol, miasto obwodowe, nad Seretem ISOOO mieszk. Do- 
sjrd Moacatf bandól sbożem, woskiem, łojem, skórami, potażem i oko- 



ZE LWOWA BO WOŁOGZYSK I ODESSY 25 

wit%. Wspaniałj zamek, zbudowany przez Jana Tamowski^o het- 
mana W. Kor. około 1540 r., kościół famy, klasztor dominikanów 
i cerkiew unicka. 

Woło^yska, miasteczko prywatne w guberni Wołyńskiej wBos- 
syi, 8k%d droga żelazna ł^czy Lwów z OdesB%. 

' . ■ / 

/ 

Zródta i kąpiele mineralne w Galicyi. 

Oprócz wymienionych wyżej: Krzes^pwic i Lubienia,* Galicy* mu 
bardzo wiele, nieustępujących najsławniejszym tegoż rodzaju eoro- 
pcj^kim, wód miiieralnych, z których najważniejsze są: Szczawnica, 
Kryicdca, Żegiestów, S^woszowice, Iwoipcz. Nijpierwsze z nich miej. 
sce zajmuje dzisiaj Szczawnica- położona w obwodzie Sandeckim o I4 
mil od Krakowa, z którego prowadzą do niej dwie drogi: jedna przez 
Myślenice, Nowy Targ i Czorsztyn, druga przez Bochnię, Wigni^^ 
Limanową, Nowy i Stary Sącz. Jadący jedną i drugą powinni gię 
przygotować na różne niedogodności z powodu s^ego urządzenia poczt 
i braku porządnych zajazdów. Miejsce w powozie pocztowym z bra- 
kowa do Szczawnicy kosztuje 12 guldenów. Lecz najczęściej podróżni 
dostają się z Krakowa do Szczawnicy wózkami góralskiemi, które bar- 
dzo łatwo napotkać po ulicach w Krakowie lub u FrOlicha, kupca że- 
laza na Kaźmierzu. Za dwukonny wózek góralski płaci się 1 2 do 14 
gnid., za krytą bryczkę 24 guld., a za powóz około 36 guld. Nawet 
na wózku góralskim pomieści się kilka osób i trochę tłomoków. By- 
wają też i jednokonne wózki na 2 osoby. Biedzenia na wózku trzeba 
dobrze usłać i ułożyć, by droga nie bardzo amęczyła, wszystkie zaś 
rzeczy dobrze ułpżyć, aby w czasie jazdy, często po złej drodze nie 
naikodzić czego lub nie uronić. Szczawnicki' zakład li^eli się na 3 
części, t. j. Szczawnicę wyższą i niższą (własność Szalaya) i Mlodziuś 
(własn. Dąbskiego). Szczawnica ma 7 zdrojów, zwanych źródłami: 
Józefiny, Szczepana, , Magdaleny, \yaleryi, Szymona, 
Anieli i Heleny. — Zycie kąpielowe jednoczy się około najda- 
wniejszych zdrojów Józefiny i Mag4&leuy. 2iakład posiada IC ozdob- 
nych ^omów, które wraz z Idlkn prywatnemi obejmują 254 pokoje, 
23 kuchnie i 2 sale. JPrócz tego goście mieszczą się w 60-n domkach 
włościańskich. - W zakładzie płaci aię za pokój wraz z usługą od 50 
kn^ do 1 guld. i więcej na dobę, stosowpie do jakości; u prywat- 
nych zaś właścicieli cena mieszkań zależy od ugody. Domy zakłado- 
we dla odróżnienia mają różne nazwy, jakn. p. Pałac, Zame)c, Brat, 
Siostra, Kawalerski, Horwatówka i t. p. W zakładzie niższym zaś: 
gospoda Warszawska, Leonówka i t. d. 

Za kąpiele płaci się: w wanilie metalów^ $0 kr., w drewnianej 30 
kr., za nasiadową zaś kąpisl 10 kr., kto prsybył do Szczawnicy n& 
dłukąj jak 3 dni, obowiązaąy jest złożyć w kaucolKr^ Iimu^til x2NśXd.'- 



26 ZE LWOWA DO WOŁOCZTSK I ODESSY 

da 3 ^Id. taksy zdrojowej a 2 gald. na utrzymanie mnzyki, za wy- 
łączeniem lekarzy i dzieci do lat 15. Czerpanie w(5d nie nlega jnż 
iadnej innej opłacie. 

Krynica i daglestów dwa sąsiednie zdrojowiska leiące wraz z po- 
blizkim, ale jni w Węgrzech leżącym Bardyowem, stanowią niezró- 
wnaną tr<1gkę. Mianowicie Krynica ktdrej woda posiada dziwnie sku- 
teczne połączenie wapna z żelazem rozpuszczonych w wodzie pod wpły- 
wem ogromnej ilości kwasu węglanego; Zegiestdw, obdarzony jedną 
z najdzielniejszych wdd czysto żelazistych i Bardydw ze znaczną 
liczbą irddeł tejże natury, przedstawiając^ w sWym składzie r(5żnice 
bflordzo pożądane w zastosowaniu leczniczj^; wszystkie trzy leżą po- 
między gdrami w okolicach cudnie pięknych, mających najczystsze 
powietrze gdrskie, stanowią wielce skuteczne dla zdrowia grono'w<$d 
żelazistych. 

Odległość Krynicy od Krakowa wynosi mil 18. Wszelkie drogi do 
Krynicy schodzą się w Nowym Sączu. Najlepiej zaś jest dojechać ko- 
leją do Bochni, t. j. od Krakowa mil 2,7 w 54 min. za 1,80; 1,35 lub 
0,70 reńskich, stamtąd zaś odchodzą codziennie do Krynicy 2 wozy 
pocztowe na 7 os<5b, przybywające na miejsce V godzin. 14 za 5 guld. 
85 kraje 

-Hotele: Warszatrski tuż przy ićrddłach, 34 pokoj6; ,,Pod S-a ro- 
tami*^ 30 pokojów, nPod cisem^\ W pierwszych dwdch restauracye, ta- 
ble d'h6tes 75 kraje, czytelnia, fortepian, i t. p.; prdcz tego 8 domów 
zarządu razem o 100 pokojach za cenę ód 20 kr. do 1 r. 20 kr. za po- 
kój. Od 15 Maja do 16 Czerwca o ^2g część taniej. Bazem z domami 
prywatnemi, jest do 500 pokojów. lVzecia restanracya w Zakładzie, 
kawiarnia, pokój gry i t. p., prócz tego jeszcze 4 restauracye, z, nich 
2 dla starozakonnych. Opłata* za użyde wód wynosi; zdrojowa 2gfdd. 
50 kr., i sUadka na muzykę 2 g. od osoby, osoby niebawiące 8-n dni 
i dzieci do lat 10-u uwalniają się od opłaty. Kąpiel kosztuje od 20 kr. 
do 1 g. 20 kr. stosownie do wygody i jakośd. 

Wycieczki, Park Krynicki, na górę Jaworynę, pyszny widok na 
Tatry, do krz3rża na górze „Urdy, wirch'' (hardy wierzchołek) do 
miasteczka Mussyny 1^/4 miU; do Żegiestowa, Bardyowa i w. inn3rch. 

IwoniM w obwodzie Sanockim, wieś rozległa, bo mająca około 
2000 osady, na północnym stoku Beskidu o 2 ndle od Dukli, do któ- 
rej dochodzi poczta z Tamowa 3 razy na tydzień w Poniedz. Środę 
i Piątek mil 11*^4 za 5 guld. 64 kraje. Zdrojowisko to celuje nawet 
przed Szczawnicą z powodu nadzw3rczajnej ilości wolnego kwasu wę- 
glanego, a przjrt^m ma jeszcze nie mało dwuwędanu sody. Ciekawóm 
jest tutejsze źródło gazu węglowodomego BMoika na górze Prze- 
dziwnej,nazwane tak z powodu łoskotu, jaki sprawia węglowodór doby- 
wając się gwałtownie priez wodę zawiurtą w ocembrowaniu. W ostat- 
mab csMMcb irpoiytkowino to ^ódło ku celom lekarskim. 



ZE LWOWA DO WOŁOCZYSK I ODESSY — PODRÓŻ W TATRY 27 
i 

Bwowowioe, vń.eś połoiona w najroskoszniejszej dolinie, gdzie 
ostatnie stoki Beskiddw spłaszczi^ąc się przechodzą w dolinę Wirfy, 
leżą o mile od Krakowa taż przy pocztowjrm gościńca i kolei żelaznej, 
i posiadające jeden z najbogatszych zdrojdw siarczanych, mają widoki 
ioągania bardzo licznych gości. Frodoknją tu do 1 5000 centnarów 
siarki rocziiie. Tejże samej natury źrddła posiada Troskawleo bar- 
dzo blizko m. Stryja, który prócz tego odznacza się ro zmaitością wo- 
dy w zrobach, zawiera bowiem solanki, wodę gorzką słabszą i moc- 
niejszą, wody słono-żelaziste, siarczane słone oraz iródło naftowe. 
Jestto jedno z najlepiej urządzonych zdrojowisk galic3rjskich. — Dyli- 
żans ze Lwowa do Stryja przebywa tę 9 milową drogę w 8Y4 god. za 
3 gnid. 6 kraje. 

PODRÓŻ W TATRY. 

Kto się chce wybrać w Tatry, powinien się gotować do podróży 
choćby i w słotny czas, ale tak aby zaraz za zaświtaniem pogody ru- 
szać w drogę. Wszelkie obmyślanie rekwiz3rtów do ubrania czy też za- 
pasów żywności czy też dla studyów naukowych lub zabawy należy 
robić zawczasu, aby czego nie zapomnieć przy śpiesznóm wybieraniu 
ńę. 

Cbm podróży najstosowniejszy jest od początku Lipca do połowy 
Sierpnia, bo dzień długi a szałasy w górach zaludnione, przytóm go- 
rąca pora czyni dogodnóm zwiedzanie szczytów. 

Towarzystwo podróży. Liczba osób od 5 do 6 jest najdogo- 
dniejszą do wycieczki w Tatry z powodów materyalnych, jednak 
w mniejszym towarzys twie jest się swobodniejszym, i łatwiój o wygo- 
dę. Obrawszy sobie towarzystwo należy jednemu z pomiędzy siebie 
powierzyć gospodarstwo; wybranego obowiązkiem jest obmyślać ży- 
wność, zamawiać przcwodmków, płacić za wszystko, a potom ogólny 
rozchód dzielić na części równe. 

Droga B Krakowa. Najdogodniej jest wyprawić się do Zakopa- 
nego wózkiem góralskim. Kurs taki wózkiem jednokonnym płaci się 
5 guld. dwukonnym 10 guld. z opłatą mytowego. Godzić się trzeba 
z góralami wyrainie, z wymówieniem sobie wszystkiego, aby po przy- 
byciu na miejsce lub nawet na drodze nie mieć sporów z łakomjrm 
tym ludem. 

Potrzeby do podróży. Należy się najprzód zaopatrzyć w mocne 
grube i wygodne buty z nizkiemi obcasami, łatwo się bowiem wykrzy- 
wii^ą. Dla kobiet najdogodniejsze są wysokie, mocne, skórkowe lub 
sukienne buciki bez korków, i również z nizkiemi obcasami. Na> 8 dni 
potrzeba koniecznie dwóch par obuwia. Naprawy można mióć usku- 
teczniane -w Zakopanem lub w Nowym Targu,. Buty ii&\A^8lti« ^^i- 



28 PODRÓŻ W TATRY 

dsiami, niywane do wycieczek w Alpy aą ta zbytecsne^ nie chodzi się 
•bowiem po lodowcach. 

OdBieś. Kapelusz najlepiąj słomiany albo panama z podpinką od 
wiatru, dla kobiet najstosowniejszy kapelusz z duźćm rondem, zamiast 
parasolki bowiem trzeba koniecznie mieć duży kij w ręku. Beszta 
ubrania kobiecego powinna być jak najswobodniejsza i najprostsza bez 
żadnego względu na modę. W ogdle ubranie powinno być z lekkie- 
go i cienkiego materyaiu, wygodne, dające dę zapiąć w razie po- 
trzeby pod szjję, a do okrycia przy często zdarzającym się na- 
głym ochłodzeniu coś lekkiego do noszenia, łatwego do wdziania na 
się, np. pled, krdtki kożuszek albo najlepiej kaftan futrzany. Burka 
jest dobra tylko na wdzku. Kaftany flanelowe lub trykotowe powin- 
ny być bezwarunkowo wykluczone. Bielizny a nadewszystko po?iczoch 
dużo brać trzeba. 

Bóżne przyrządy. Do przyrząddw koniecznej potrzeby należą 
naczjrnia do jedzenia i picia, sztuciec podrdżny, manierka blaszana 
i prosty prz3rrząd do herbaty zawsze winne towarzyszyć podróżnemu. 
W wyborze sprzętów należy zważać na to, że w górskiej chacie zniy- 
dzie się tylko miski, trochę talerzy i garnków. Las]^ mocna, najle- 
piąj toporek góralski, dupagiem zwany, za który i^ad się od 1 do 5-u 
gulden. Dla kobiót najlepszy mocny i zgrabny kij ucięty w pierwszym 
lepszym lesie. Lunety i lornetki bardzo tu bywają pożądane, szczegół-, 
niej przy zwiedzania szczytów gór. Nadto takie drobiazgi jak scy- 
zoryk, kubek skórzany, zapałki, nożyczki, różne nici, guziki sznurki , 
gwoździe, mydło, świece stearynowe, kałamarz z atraipentem, papier, 
pióra, koperty i marki pocztowe, ołówki, luąterko, szczotka do su- 
kien, butów, zębów, szuwaks i t. p. nadto proszek perskL Dobrze 
z sobą zabrać ważniejsze opisy Tatrów, oraz dobrą mapę,' a nadto nie 
zawadzi wziąić kilka książek na wypadek słoty, gdy czasem przez kil- 
ka dni przyjdzie nie wychylić się z chaty. 

Środki lekarskie. Tynktnra arniki na lekkie stłuczenia. Wdera- 
nie tego roztworu rano i wieczorem bardzo wzmacnia stopy, łydki 
i uda. MM ołowiana doskonale leczy zapalenia skóry, przydatną 
do tego jest również gliceryna, lub mieszanina z równych częld wo- 
sku i łoju, na 25 częśd których dolewa ńę 85 oliwy i 20 octanu oło- 
wiu, nakooiec maić balsamiczna, cudowną zwana, na zranienia. Prze- 
dw dyaryi najlepsza jest mieszanina z równych częśd tynktury opi- 
um i aromatycznej, której po 15 kropel zażywa się co 2 godziny. 

Choćby kto nie palił, winien się zaopatrzyć w cygara i tytuń, któ- 
remi się bardzo zjednywa górali, którzy wó^ nie pijają. Nadto trze- 
ba mieć zapas drobnych pieniędzy. 

MlMilrania w TatrMh. Niema tu hotelów ani domów zajezd- 
nych, jak w górach Szwajcaryi, gdyż dwie karczmy w Zakopanóm 
/ w Kuźnicach mogą służjrć na przypadkowy nocleg, trzeba więc ude- 



PODRÓŻ w TATRY 29 

kać się W tym względzie o pomoc do gospodarzy w Zakopanem, tej 
gfównęj kwalerze dla zwiedzających Tatry, a niezawodnie znajdzie się 
jaki kąisik, gHyt wiiaściciele chętnie 'wynajmują swe domki gościom, 
niieszc2ąc i^ę przez ten czas w jakiej tylnej izdebce, zwł&szcza że od 
pewnego csasu górale stawiają obszerne domy gościnne. Mieszkanie 
takie BlsiaÓa, się z jednej czystej izby dla dwdch przedzielonych sienią 
za co wraz z obsłc^ plad się od 6 do 10 i 15 gold. miesięcznie. Na 
tydzień aa izdebkę pćici się 1 Y2 do 2 gnid. — Izb takich do najęcia 
jest w Zakopanem przeszło 50, a na Bystrdm 9, oprócz gościnnych 
pokojów w Jaszczurówce. O łóika, stc^y, stołki, półki na ścianach, 
i t. p., bardzo łatwo. Na pościel dają grube prześcieradła do przy- 
krycia siana i kilka poduszek; trzeba więc wziąść z sobą kołdry lub 
koce i poduszki zwykłe lub skórzane. Drzewo do kuchni można brać 
od gospodarza lecz przy dłuższym pobycie lepiej kupić na sążnie lub 
fury. Furka drzewa młodego kosztuje koło 80 centów, sążeń zaś 
w szczapach 4 guld. Dla całej rodziny wystarcza na miesiąc pół sąż- 
nia. Obsługa chętna i tania, za przynoszenie np. żętycy (serwatka 
z mleka owczego), z szałasu w górach płaci się dziewczynie 10 cent., 
i to przybiegnie z ciepłą jeszcze. 

Żywność musi być bardzo prosta, służy jednak dobrze przy cią- 
głym ruchu i cudownóm powietrzu. Dostanie na miejscu chleba, bu- 
łek, mięsa, jaj, masła, sera owczego, grzybów, mleka i wyborowych 
poziomek; co do mięsa trzeba się bardzo pilnować, by go dostać: funt 
w<^owiny u rzeźnika w miejscu około, 17 cent., baraniny od górali 
12 — 14 cent. — Bochenek chleba i to nie dobrego 20 i 40 c, men- 
del jaj 20 cent; krąg sera guldena lub więcej. Drobiu bardzo tu 
mało. Kwarta gęstej żętycy od 8 — 14 cent., lecz nie wszyscy ją pić 
mogą, rzadkiej 4 — 5 cent., stosownie do umowy z bacą (pt^zełożony 
pastuchów w górach). Inne wiktuały jak herbatę, cukier, kawę i t. p. 
trzeba brać z sobą, albo sprowadzać z Nowego- Targu. Wędliny są 
niedobre przy wycieczkach w góry, pobudzają bowiem bardzo pra- 
gnienie, a o wodę nie zawsze łatwo, za to wino, szczególniej czerwone 
bardzo potrzebne dla dolewania do bardzo zimnej wędy. Udający się 
w góry powinni wódkę wykluczyć ze swych zapasów, dla uniknienia 
zawrotu głowy. W czasie wycieczek w góry, opn5cz herbaty, doskona- 
ły jest bulion lub jeszcze lepiej wywar (ekstrakt) Łiebieg'a. 

Sposób awiodsania gór. Od polskiej strony zwiedza się Tatry 
pieszo, pomagając sobie gdzie można wózkiem, od strony węgierskiej 
mieszkańcy dostarczają koni osiodłanych i przywykłych do wycieczek 
górskich. Chodzić trzeba powolnym i równym krokiem, nie forsując 
się, by na powrót sił starczyło; odpoczywać krótko a często. Zaczynać 
trzeba od krótszych wycieczek i stopniowo siły przyzwyczajać do co- 
raz dalszych i trudniejszych; po spotykanych szt^asach jak najmniej 
pić mlóka i żętycy, chyba z powrotem, napoje te bowiem iO'Ł^^\&a»\'^ 
i czynią oóęźaijm. Dobra mapa nie wystarcza, trzeba \LOTU!^^ia!^ "^c^- 



30 PODRÓŻ W TATRY — Z WARSZAWY DO PRAOI 

starać się o dobrego przewodnika. Najlepsi są: Jędrzej Wala i Maciej 
Sieczka z Zakopanego. Grdy ci są zajęci, trzeba prosić ich o wskazanie 
innych, nie polegając na radach innjch os<5b. Z przewodnjJcami ob- 
chodzić się należy grzecznie i taktownie, pamiętając, ie lad ten nie 
nawyki do poddaństwa, oraz szanować relig^ność luda. Dla kilku 
osdb silnych i zdrowych wystarczy jeden przewodnik, gdy jest 
os<5b więcej trzeba ich kilko, a gdy znajdują się w towarzystwie kobie- 
ty, każda z nich powinna mieć po jednym. Przewodnikowi płaci się 
1 gold^ dziennie, a przy trudniejszych wycieczkach 1 Vt do 3* ^o ^o* 
kładniejsze wiadomoid odsyłamy dO dzi^: niastrowany przewodnik 
do Tatr, Pienin i Szczawnic, Walerego Eliasza, Krakdw 1870. Dr. 
Eug. Janota, Przewodnik na Babią g<5rę, do Tatr i JPienin i innych. 



Z WARSZAWY DO PRAGI. 

289 wiorst do Oranicj; od Granicy do Prafii 65 mil auttr. Foc. pośp. w Król: 
8,64; 6.48, zwyps. 8,15; 6,12; 3,71 rabli. w Aostryi. 22,98; 17,21; 11,48 ffuld. 

Z Warszawy przez Ząbko>vice, Granicę, Trzebinię, Oświęcim, 
Oderberg. 

Freran (jak do Wiednia) bardzo starego miasta nad Beczwą, ze 
starym zamkiem, niegdytf siedzibą Macieja Korwina, krdla, gotyckim 
ratuszem, punkt zbiegu dwdch drdg (dobra Restauracya na dworcu, 
jest nawet i kilka łdżek do noclegu) 36 mil od PragL 

3m.Ołomttni6o(hotele:Goliath,Krone) llOOOm. silna forte- 
ca, arcybiskupstwo, więzienie Łafayette'a w 1794 r. Uniwersytet z pię- 
kną biblioteką. Katedra gotycka, bardzo piękna z XIV w. z gro- 
bem założyciela kr^ Wacława III, tu zamontowanego, ratusz. (Zbieg 
2-ch dr<5g). Tribitz 20 miL Fardubioa (3500 m.) (Restauracya na 
dworcu i nocleg) piękne miasteczko, zamek na odosobnionej skale. 
Często figurowało w buletynach wojny Austro-Pruskiej w 1866 roku. 
Zbieg 8-di drdg. 

4Ys miL Kolin. (Hotel pocztowy przy dworcu) 6000 mieszk. na 
odosobnionym wzgdrzn, pomnik na pamiątkę zwycięstwa Austryakdw 
nad Prusakami (Fryd. U) w 1757 r. Zbieg 2-ch drdg. 

• 2 mile. Fo4Jebrad (3000 m.) 2 mile dalej Osaskl-Bród, między 
ktdremi to miastami Hnssyci zostali pobici w 1434 r. Z ostatniego 4 
mile do Pragi, przy wjei^e do ktdrej widać znaną gdrę Zjrski. 



P R A o A 31 



Praga. 

Hotele: ^AngielskL »Pokój 1,20 gald. Obiad 1 gnid. blizko 
dworca Porricerstrasse; Saski (deSaxe) przy dworca Hybemer- 
strasse; *Blaaer Stern; róg Kolowrat i Hybemerstarasse; Schwar- 
zes BosB, Kolowrat8txa88e;Goldner Engel^Zeltnergasse; Stadt 
Wien. 2. rzędne: Kaiser von Oesterreich, Porricerstrasse- 
Erzherzog Stephan, Wenzelsplatz; Platteis, nene Allee; 
DreiKarpfen 3-o rzędny, bardzo uczęszczany. 

Beatanraoje. Opr<5cz w wymienionych hotelach. *C a f ć B a h n- 
hof, naprzeciwko dworca; na wyspach: Zofii i Strzeleckiej 
(Sophien und Schfttzeninsel) przy motcie Franciszka, pomiędzy ulica- 
mi Ferdynanda i Chotka. — Steinitz, Kleinseite, blizko mostu, nie- 
droga. 

Kawiarnia: *CafćBahnhof (ob. wyż..); *Cafć Francais 
Koloyratstrasse; Wien (Spinka) naprzeciwko; S 1 o*w a n s k a K a- 
yarna na Franzensqaai; Kiesslich dawniej Łederer, dom na- 
rożny na Kleiner Bing; T e m p e 1 („ma2^ giełda^S kawiarnia żydow- 
ska) Zeltnergasse. Cafć Bohemia i Cafć Weiss, na Neust&dter 
BasteL— Neust&dter Theatergarten przyBossthor (codzień 
koncert). 

Onkiemia: Herrmann, Wenzelsplatz; K O p f, Zeltnergasse, 

Winiarnie: (przytćm jedzenia). *Bracia Szwertasek. Martins- 
gasse 6 (wcj^e i od ulicy Ferdynanda); Menninger Eisengasse; 
G. MftUer ulica Ferdynanda; Begnmer Kolowratstrasse, przy 
wszystkich handle del]kates<5w; Pil z Wenzelsplatz i t. d. Najlepsze 
czeskie wina u Pietrzyka, Bethlehemsplatz. 

Bikło CMslde u Hofinanna, przy Blauen-Stem; i Czermaka 
Kleiner Bing* 

Fowoij: Dorożki dwuosobowe od dworca do miasta 30 kr.; kur- 
są w mieście od 25 do 60 kr. stosownie do odległości.-^i^a kwadrans 
80 knjc, pdł godimy 80 ' kraje, godzina 60 kraje, każda na- 
stępna godana 50 kr. Chcący się liczyć za czas jazdy powinien na- 
^nód to wymdwió sobie. Fiakry (2-u konne) od dworca do miasta 
50 kr.; kursą w mieśde: 50 kr. do 1 guld. stosownie do odległości; 80 
kr., na p<$ł godz. 40 kr., na 3 kwadr. 60 kr.; każda następna godzina 
75krąjc. 

Bosnosioiela pakunków, na dworcu, oraz przy wyjściu z onego 
kobiety z koszami na plecach, do 50 fnnt<5w 20 kr.-, sa każdA uas^/^- 
pne 20 funttfw o 4 kr« wi^ej. 



82 PRAGA 

Onmibusy, pomiędzy dworcami miejskim i zachodnim. 

Foosta. Dyrekcya na Pomcestr. przy placu Jdzefa, zarazem ko- 
mora i ekspedjcya karet pocztowych. 

Stooyft telegrafiozna, w gmachu pocity. 

Teatry: Niemiecki na Bynku owocowym (Obstmarkt) przed- 
stawienia codzień; Czeski przy ulicy Ferdynanda 4 razy w tygo- 
dniu, i Nenstftdter Theatdr przy Bossthor. 

Miejsca rozrywkL Ka wyspach Zofii i Strseleckiej codaeń po 
południu gra wyborna muzyka wojskowa; Ógr<5d kanałowy (Oa- 
nal'scher Garten) przy bramie Rossthor; Baumgarten przy Bu- 
beutsch (^/4 mili), Koppmannsgarten, za kościołem na Seynie 
Teynkirche Schary'8 Garten Carsplatz. 

PiQlc!ae widoki, z bramy K o s s t h o r, przy rannćm oświetleniu, 
z Hradczyna wieczorem i z pojpnika Hasenburg na Eleinseite. 



177000 mieszk., z ktdrych 100000 katolików a 10000 iy- 
d<5w, stolica Czech, leży po obu stronach Mołdawy, otoczona forty 6- 
kacyami, dzieli się na 4 częśd; z nich dwie na prawym brzegu Moł- 
dawy: Stare rmeuto (Altstadt) i ^owe miasto (Neustadt), drugie zaś 
dwie na lewym: Ma^ przedmieście (Kleinseite) i Hrculczyn. Hradczyn 
jest najdawniejszą i najmniej zaludnioną, Maie przedmieście zaś naj- 
bogatszą w pałace częścią miasta. Cudne położenie, wspomnienia hi- 
storyczne i pamiątki czynią Pragę jednćm z najciekawszych miast eu- 
ropejskich. Jest ona siedzibą władz królestwa Czeskiego i arcybis- 
kupa primasa, ma 50 kościołów, 22 kapl\ce, 1 7 klasztorów, 2 zbory 
protestanckie, 11 synagog, 189 wieź, 3 biblioteki publiczne, 19 pry- 
watnych i 354 fabiyki w samom mieście i na przedmieściach. 

Nowe miasto sięgające jeszcze 1324 r* dńeH się na n^tsze i toyź- 
8ze. W niższym znajdują się głÓ¥rniejsze hotele. Zamek, dawna sie- 
dziba królów udzielnych, potom własność arcybiskupów, obecnie za- 
mieniony na koszary. ^— Muzeum narodowe Czeskie przy pięknej ulicy 
Kolowrata (otwarte bezpłatnie we wtorki i piątki od 8 — 12, w inne 
zaś otwierane za opłatą 35 kr.) zawiera piękne zbiory tworów przy- 
rody, dziel sztuki, rękopismów i autografów. BjrłÓ teatrem głównych 
wypadków rewolueyi 1848 r. — Targ koński (Bossmarkt) albo Wen- 
zelsplatz, jeden z najobSMmicgszydi plMeów imejsiuch w Europie, 
ozdobiony jest figurami o-go Jana Nepomucena i Ś-go Wacława. 
Koiciół N. Maryi łBawny SrMnej zbudowany w 1347 r., był kilka 
razy w części zniszczony. Wyższe miasto obejmiye Krowi targ (Yieh- 
markt) albo Plac Karola^ długi na 570 a szeroki na 1 60 metrów, 
przy którym stoi Ratusz nowomiejski, przebudowany w 1806 r., dziś 
zamieniony na więzienie. Z dawnego budynku pozostała tylko wie- 
^" — Sigtital ogólny na 900 łóżek; — lns\;^tiA glticKoniemychy założony 



PRAGA 33 

w roku 1787.' — Kościół S-go Szczepana (jezuitdw), wzniesiony przez 
Karola IX, a przebudowany w 1612 r. nie przedstawia nic ciekawego. 
Szpital obiąkan^ch jeden z najlepszych tego rodzaju zakład(5w w An- 
stryi na 500 os^. Kościół Wniebowzięcia N. Maryi ^anny zbudo- 
wany w 1351 r. w stylu gotyckim, z prawie płaską kopi^ą, arcydzie- 
łem budownictwa.. Spotykamy tu jeszcze Kościół S-go Apolinarego, 
EUsabeiherinnen, szpital założony w 1719 r. przez hr. Wallenstein, 
opactwo Benedyktynów, dom Kary prowincyjonalny (prowinzial Straf- 
haus) na 1000 więźniów, niegdyś pałac Wacława IV. 

Wyssehrftd przedmieście na wzgórzu na prawym brzegu Mołda- 
wy, kiedyś najpiękniejszą d^iś zaś jest najnędzniejszą częścią miasta. 
Na przedmieściu Karolinenthal godne są uwagi: Dom Inwalidów na 
2000 ludzi; Kościdł ŚŚ. Cyrylla i Metodyjusza i wiadukt drogi żelaz- 
no długi na 108 metr. wsparty na 87 arkadach nierdwnój wysokości 
i szerokości. 

Stare miasto. Grosse Ring albo wielki r3rnek, godi^y uwagi dla 
wspomnień historycznych z nim związanych, jest ozdobiony statuą 
Matki Bóskiój. Theynkirche na p(5ł zasłonięty przez Teynschule i in- 
ne domy jest kościołem parafijalnym starego miasta; założony w IX, 
przebudowany, w XV wieku,' ma 2 wieże. Mieści w sobie gr(5b astro- 
noma Tychb-Brache, prócz tego godne w nim uwagi, ambona,. balda- 
cbin grobu biskupa Lucyjanusa kaplica Matki Boskiej ze statuą SS. Cy- 
rylla i Metodyjusza. Ratttsz staromiejski pochodzący jeszcze z 1338 
r., i wkrótce potem bo w 1399 odnowiony po spaleniu, wieża kwadra- 
towa z 1774 r. dźwiga sławny zegar, wykonany w 1490 r.; front wscho- 
dni jest ozdobiony statuami 6-u władców, którzy niubardziój miłowali 
Pragę; przed tym to ^'atuszem w r. 1420 zebrali się Hussyd, w zamia- 
rze zniszczenia kościołów i klasztorów katolickich.— Uniwersytet czy- 
li Karolinum, jeden z najdawniejszych w Europie, bo założony w 1348 
r. na wzór Paryskiego, dzielił się naówczas na cztery główne narodo- 
wości: Czechów, Polaków, Bawarów i Sasów, liczył 200 profesorów 
i 30000 studentów^ Kiedy w r. 1409, Jan Huss, chciał ograniczyć 
przywileje cudzoziemców, 25000 studentów opuśc9'o Pragę, przeno- 
sząc się do I^ipska, Heidelberga i Kloakowa. Dziś liczba studentów do- 
cbodzi do 2000. Aula uniwersytecka ozdobiona jest portretami kró- 
lów Czeskich, rektorów i kanclerzów uniwersytetu. Teatr niemiecki 
na Obst Markt na prost ulicy Pottera na 2000 osób, — i- Teatr czeski 
i NowonUejski przy Końskiej bramie (Rosstht)r). Klementynum, dawne 
kólegijum jezuickie, przy ulicy Jezuickiej, tworzy czworobok obejmu- 
jący 2 kościoły, 2 kaplice, J dziedzińców; mieszczą się w nim różne 
zbiory, obserwatoiryjum, biblijoteka uniwersytecka mająca 20000 to- 
. mów i 3800 rękopismów; pomiędzy innemi wspaniały rękopism psal- 
mów 4iussyckich. Pomnik Cesarza A'aroZa wzniesiony w 1848 r. na 
pamiątkę 500-ój rocznicy założenia uniwersytetu, ze statuą konną 
Edtwlft ry*; podstawa ozdobiona figurami alQgOTy(%ii<^m '(md&\a:9na^ 



34 PRAGA — Z PRAGI DO WIEDMA 

jącemi teologiją, filologij%, prawoznawstwo i medycynę. I^ntk Ce- 
sarza Franciszka J; obelisk gotycki z bronzo, 23 metry wysoki, ozdo^ 
biony rdwnieź figurami alegorycznemi. Prochownia zwana także No- 
wą bramą jest dekawym budynkiem z XV wieku. — Żydowskie przed- 
mieście (Judenstadt) zbi<5r brzydkich i brudnych domów, dzisiaj w po- 
łowie tylko przez żydów zamieszkałe; cmentarz, synagoga i ratusz tój 
części, z którego można objąć wzrokiem całą tę szczególną część mia- 
sta zasługują na zwiedzenie. 

Mołdawa przerzyna Pragę od południa ku północy. Na ni^ Most 
Karola (Carls br&cke albo KOnigsbrticke) pochodzi z 1171 r., prze- 
budowywany był od 1358 do 1503 r. Dwie wysokie wieże wznoszą 
ślę na końcach jego, prócz tego most ozdobiony był krzyżem z figu- 
rą Sprawiedliwości, na miejsce którój postawiono w Xyin w. statuę 
świętych, między któremi Ś-go Jana Nepomucena, ' według podania 
stąd rzuconego w Mołdawę na rozkaz Wadawa IV. Piesi przecho- 
dzą prawą stroną mostu. Wyspa Strzelecka przez którą przechodzi 
piękny most wiszący Franciszka I, nazywała się kiedyś Małą Wene- 
cyją. Cesarz Ferdynand I darował ją cechowi puszkarzy; część j^ 
pŃi^nocna zamieniona w ogród spacerowy ozdobiony figurą Ś-go Jana 
Nepomucena. — Wyspa Zojii połączona małym mostem ze Starem- 
miastem bywa miejscem zebrań wyborowego towarzystwa. 

Na Kleinseite znajduje się ozdobny kośdiS Ś-go Mikołaja, niegdyś 
Jezuitów, obszerny pałac stanów, wiele kościołów i kaplic, dom ko- 
mendantury wojskowój, obszerne pałace książąt Ftlrstenberg, Win- 
dischgr&tz, Łobkowicz i Hohan, hrabiów Nostitz,'^orzin i Thun, 
a nadewszystko hr. Waldstein, ze ślicznym parkiem i bogatemi oran- 
żeryjami, instytuf ociemniałych, zamek letni Cesarza Ferdynanda I, 
wielkie koszary artyleryi i t. d. 

Na Sradczynie ogromny zamek królewski, przy, nim kapituła Te- 
rezyjanek, skąd najpiękniejszy widok na Pragę i jej okolice; stary ko- 
ściiŚ Ś-go Jerzego, w stylu byzantyjskim; wspaniały kościół katedral- 
ny gotycki z wieżą 105 metrów wysoką, -a która niegdyś dochodziła 
169 metrów; pałace okazałe arcybiskupa, książąt Schwarzenbergów 
i cesarza Ferdynanda, piękna galeryja obrazów. Belweder, zamek, 
z XVJJL w., błędnie wsk^ywany, jako obserwatoryjum Tychona Bra- 
che, i t. d. 

Droga U. Z PBAGI DO WIEDNIA. 

A) przez Bfno, 

54 mile do Bnu w 8 lab 9, do Wiednia w 9 — 12 godz. Cena do Wiednia 18,83; 
14,18; 9,71 ffold. 

Przy wyjet^dzie z Pragi widać wielkie koszary {>rzy górze Zyski. 
X^ga wiedzie przez zysaą krainę na miasta, Bechotoitz, Czeski, Bród, 



z PRAGI DO WIEDNIA 35 

JMjłhrad^ KoUn przy ktdróm przesuwa się przez Elbę, dalćj Fardu- 
bice. 19 niL Chotzen^ zamek z parkiem, przeb3rwa się tunel 200 metr. 
dingi. 

22 mile. Boemisoh-Trubaa (restśuracyja na dwom), linija się 
rozdwaja, zostawiamy na lewo drogę na Ołomuniec do Krakowa. Da- 
Ićj; 24^5 mili Cwitawa 3500 mieszk. miasto przemy^owe, droga 
wchodzi w dolinę Cwitawską. 

29 ^/^ mil. Skalioe. Na prawo ruiny wyniosłego zamku Boskowi- 
czdw. Dal^j zamki Baitz i Błońsko, znaczne huty, własność ks. Salm. 
Dolina się zwęża, pociąg przebywa kilka tuneldw, i ąareszcie docho- 
dzi do Brna. 

34 mil. Brno, (Brfinn). Hotele: Wernera naprost dworca, 
Kaiser von Oesterreich, Schwarzer-Adler, Drei-Fur- 
sten,Neuhau8er: (Bestauracyja na dworcu). Dorożki jednokon- 
ne z dworca do miasta 26 kr., piens'sza stolica Morawii (Ołomuniec 
droga) 50000 ndeszkańcdw miasto przemysłowe. Fortyfikacyje ustą- 
piły miejsca pięknym alejom spacerowym, na około ktdrych powstały 
tnaezne przedmieścia. Tu była kwatera głdwna Napoleona I, przed 
bitwą pod Aiisterlic Katedra S-go Piotra na Franceńsberg, wzgó- 
rzu na którćm widami obelisk marmurowy 20 metr. wysoki, na pamiąt- 
kę zawarcia pokojii w r: 1815. — Kościół S-go Jakóha (z XrV w.) — 
Kościói Kąpuapiów, z grobem barona de Trenck. — Paiac biskupów] 
pałac stanów, Matusz z 1511, r.; Muzeum Franciszka (Franzens Mu- 
senm) (otwarte we środy i soboty od 11 — 1, w niedziele od '3 — 5) 
posiada ł^dne zbiory starożytności i twordw przyrody. W zachodniej 
stronie miasta na wzgdrzu w ostatnich czasach zamienionym w miej- 
sce spacerowe, sławny Spielberg, więzienie stanu, gdzie umarł baron 
de l^reńck, dowddca Fandurdw, i gdzie Silyio Pelico wraz z innemi 
patriotami włoskiemi przebyli czas od 1822 do 1830 r. 

iJnija przechodzi tu po wysokim wijadukcie nad rzeką Czarną przy 
Bnmowicach. 

41 mila. Baitz. Na prawo wieża 64 metry wysoka, w parku księ- 
da Liechtenstein; na lewo rozpoczynają się Karpaty. 

43 mile. Iiondenbtirff, gdzie się droga łączy z liniją Warszaw- 
sko-Wiedeńską. (Bestauracyja na dworcu). Tu można znaleść omni- 
bus (35 kr. za 1 Y^ sO do Eisgrub, wspaniałdj posia^ośd ks. Liech- 
tenstein, park na przestrzeni kilku mil kwadratowych, pośrdd ktdrego 
znajduje się kilka wiosek, dwa zamki, jeziora i t. p. 

' 50 miL w Gansendorf zostawia się na lewo drogę do Presburga 
1 Pesztu. Daldj koldj przechodzi przez Wagram, pamiętne krwawą 
bitwą i zwycięstwem Napoleona nad Austryjakami 5 i 6 Lipca 1809 r. 

53 mile. Florisdorf, pod ktdrdm na prawo widać gdrę Leopolda- 
berg z zamkiem^ potśm Kalenherg, jest to pole bitwy ^Ki^BiilSl i.*^v£Ł- 



3A ^ Z PRAGI DO WIEDlillA 

kami; wieża Ś-go Szczepana widnieje pbśrdd lesistych wysp l!)aiłajiL; 
to tćż zaraz pociąg po przebycia głdwnego koryta Dtmaju a nastę- 
pnie mniejszego, niedaleko od starego mostu Taborbrftcke, staje 
w Dworca kolei p(5łnocnćj w Wiednia. Kto ma zamiar stanąć na 
przedmieścia Łeopoldstadt, niech najlepiej weźmie roznosickla do 
przeniesienia pakankdw; lecz dążąc do miasta trzeba wziąć jedno lub' 
dwukonną dorożkę. 



f 5.) przez Kolin^ Pardubice^ Brno t jGfrussbach, 

54 mile. Cena jak wji^j (patrz Dr. 11 A.) 
Do miasta Brno (Bt^nn) droga zgodna z poprzednią. , 
Dalój zad 20,5 mili sf 4 ^4 godz. 2lk 7,38; 5,54; 3,65 gnUdenów, przez: 
Stacyje Strelttz, Kanłz-Eibenichttz^ Kromau z wielkim zamkiem 
i parkiem Ks. Liechtenstein; potćm Grussbach, skąd wychodzi odno- 
ga drogi daZnaimu (ob. C). 

Eolćj przebywa rz. Thayę pod miasteczkiem Laa; dal^ przez Frai' 
tingsdorf, Wolkersdorf, Stadlau przebywszy Dunaj po nowym moćcie 
żelaznym, stajemy w Wiedniu w dworca Schtadtbanhof blizko 
dworca południowego przy Belwederze. 



C) przez Kolin i Znatm, 

mU 48, za 14; 12,23; 7,51 guldenów 

Do Eolina jak wyżćj (ob. Dr. 11 A.) przez Kutna Hór^ (Kutten- 
berg) (12000m.) miasto gdmicze, luegdyś kopalnie srebra oposzczone 
od wojny 30 letnia z powoda zalania; we^ug niektórych miejsce urodź. 
Gutenberga. Eilka kośdołdw między ktdremi bardzo piękny Ś-tĄ Bar- 
bary, dotąd niewykończony, w nowsz3rm stylu gotycldm, piękne stalle. 
Dalćj: Cźasław (Czaslau) nad Sazawą w prześlicznej i urodzajnej ró- 
wninie 4000 mieszk. Niegdyś sławne częstemi sejmami Hussycluemi, 
ze starożjrtnym kościołem, w ktdiym był niegdyś grdb Jana Zyżki 
(fi 42 4) zniszczony w r. 1623 za wpływem Jezuitów., Między tern 
miastem a Chotusicami wojska Austryjackie pobiły Fryderyka II w r. 
1742. Dalćj idą stacyje: OoUsch-Jenikau, Sweda, Niemiecki Brody 
miasteczka przemysłowe nad Sazawą (4000m.). Polna, granica Czech 
i Moraw. Igiawa (Jglau) starożytne miasto (17000m.) znaczne far 
bryki tkackie w pluszu. W gotyc^^j farze dobry obraz Ś-go Jakdba. 

Fotom po kilku mniejszych stacyjach: v 

Znaim. (hotele: *Goldene Ochs; Drei^^Eronen) (9000 m.) nad rz. 
Thają, odgraniczającą Morawy od Austryi, pamiętne zawarciem tu za- 
wieszenia broni między arcyksięciem Karolem i Napoleonem po bi- 
/»ró pad WagruD, Ma trzy przedmieścia, piękny Kości<9 Ś-go Miko- 



' z FRAOI BO WIEDZA 87 

lija, kilka innych kośdołdw i klasztorów, ratusz, zamek, będący me- 
gdyi rezydencyją bocznej Hnii domu Czeskiego. Odnoga drogi żela- 
mi wiedzie s^d w godzinę przez kilka stacyi do Grussbach na dro- 
dze X Brna do Wiedjoia. 

Dalćj po kilku stac^^ach Stockerau, wiodące znaczny handel zbo- 
ton, leży w obszernej dolinie Dunaju^ skąd po przebyciu Dunaju pod 
JetBersee^ pociąg staje w dworcu P<5łnocnym w Wiedniu. 



t 

D.) przez Tabor i Gmund, 

46 mU, "ir 9 g. 20 m. lab 12 godz. za 16,59; 12,46; 8,30 guld. 

Z dworca przy bramie Boesthor, przez ^Hostiwar, Mmchomtz, Be- 
nesckau^ WoUce^ do Tahoru, 

Tabor niegdyś siedlisko Hussytów (5000 m.) na wyniosłości. Ra- 
tusz przechowuje st ^ową ^koszulę Źyżki; w kościele zaś gotyckim jest 
kamienny pomnik j^o. Balkon w jednym z domdw na Bynku zwie 
się dotąd „amboną Zyżki'! 

Iiiuohnits (3200 m.) ładny kościół gotycki Ś-go Wita, Sobiesław, 
Weselmy Wittingau (4500 m.) miasta Ks. Szwarcenberga, z gotyckim 
kościołem dziekańskim; Ofdumec, Suchenthal; Gmilnd, zbieg z koleją 
z Lipska do Wiednia. 

Dalćj przez stacjje: JPUrbach-Schrems, Schwarzenau, Oopfntz, 
Horn, Eggenburg, Absdar/ (skąd odnoga do Krems); Tulln, nad Du- 
najem, naprawo wyniosłości Wiedeńskiego lasu, Klosłerneuburg, w bar- 
dzo piękn^ okolicy Wiednia; skąd przejechawszy tuż pod stromą gó- 
r%I«eopold3berg, przybywamy na dworzec Fraciszka Józefa w Wiedniu. 



Droga 12. Z PRAGI DO DREZNA. 

26 i pól mil. Droga ileUziu Csesko-Saska. Czas jazdy 6V4 lub 9 godzin Cena 
s Pngi.do Bodenbach 7,25; 6,73; 3,83 guld.; z Bodenbach do Drezna 42,33,'25 sr. gr. 
Siadać najlepiój z prawój strony. 

F»y wyjeidzie z dworca na prawo wspomniana wyźdj góry Zyski, 
pociąg posuwa się powoli po przeszło 1100 metrów długim wijaduk- 
de, którego budowa kosztowała 3500000 guldenów, utworzonym z 87 
arkad, przebywając kilka ramion Mołdawy. 

Babantsoh, pierwsza stacjpja, urządzona tak blizko dla poc. spa- 
cerowych. Pociąg wchodzi ttf w wazką skalistą dolinę Mołdawy, we- 
dług biegu któr^ linija wygina się ciągle aż do Kralup. o 4 mile od Pra- 
gu Qal^ idzie wzdłuż t^ rzeki jeszcze 3 mile przebywając kilka tune- 
lów aż do Berkowicz, przy któróm dochodzi do Elby, ^Ltóia ttoOc^"^ ^- 
1^ pt%yjmi00 w siebie MołdAwę. 



38 Z Z PRAGI DO DREZNA — TEPLITZ 

2 mile. Baudnitz w malowniczeni położenia, zamek" k^. Łobko- 
wicza, biblijoteka i zbrojownia, datój o 2Vj mil. 

Teresienstadt, forteca wzniesiona za Jdzefa II, pośród rozległych 
bagien. Z dworca wspaniały widok na bazaltowe skały Srądtdcji gór 
czeskich. 

3 mile. Iiubosioz, cuasto fabryczne, 2000 m. w okolicy Czech na- 
zywanej złotą albo ogrodem Czeskim^ dobre wina. 

2 mile. Aussig (Usti) (Hotele: Erone, *£ngli8cher-Hof, *Bestaa- 
racyja na dworcu), miasto fabryczne i handlowe, blizko miny zamku 
Schreckenstein, Stąd wychodzi odnoga drogi do Te^litz. 

3 mile Bodenbaoh, na lewym brzegu Elby, prawie na prost Cie- 
szyna (Tetschen) (ma hotele *Po8t-hotel, Bestaurac3fja na dworcu). 
Siedziba austryjackiego i saskiego urzędu celnego i rewizyja paszpor- 
tów. Załatwianie rewizyi trwa dość długo. Stąd d Mj przez Firtui ve 
3 godziny do Drezna, przez piękne okolice, tak zv>anej Saskiej Szwaj- 
caryi. (patrz dr. 63). 

Droga 13. Z PRAGI DO TEPLITZ (CIEPLICE). 

16 i pół mil. w 3 godz. 70 m. za 6,12; 4,59f 8,06 guldenów. 

Droga tak jak poprzednia aż do Usti (Anssig). skąd przez staćyje: 
TurmitZj wielkie kopalnie węgla, Schonfeld^ Karhitz bardzo ożywione 
miasteczko Mariaschein do Teplitz. 

Teplitz (Cieplice) hotele: Prince de Ligne, Stadt London, 
Poste, *Hirsch nie drogi, wszystkie na Hauptsrasse; ^Schwartes 
Ho s s przy Stadtbad; Ednig you Preussen i Hdtel Sch&ck 
na Stephansplatz; K r on prinTz Rudolf, Banhofstrasse; Schiff 
Hermgasse; — W Schenau zaA *Neptun, Haus Oesterreich, 
Habsburg. — Kawę pije się nie w hotelu (45 kr.) lecz w kawiar- 
niach (19 kr.). — 5000 mieszk. wraz z wioską SchSnau w dolinie rz: 
Bieli, poiniędzy dwoma łańcuchami gdr Kruszcowych i Środkowych. 
Sławne toody mineralne i kąpiele ciepłe^ alkaliczno-solankowe, ktdre 
corocznie zwiedza około 5000 os<5b. 6ł<5wne zakłady kąpielowe: Stadt- 
bad, Eflrstenbad, Gflirtlcrbad, Hernhaustad, i na przedmie- 
ściu .iS^cAó^u, gdzie głdwnie mieszczą się cudzoziemcy, Neubad, Stei- 
bad, Stephansbad, S and bad; (kąpiel 55 kraje). Parki zamekCla- 
r y, gdzie około południa z^omadzają się używający kąpieli, z pomni- 
kiem Fryderyka Wilhelma Ul na wyniosłości panującej nad miastem. 
Piękne okolice, wille i ruiny zamku. Na zachód Schlossberg (45 m. 
drogi pod gdrę), wspaniały widok, restauracyja w ruinach zamku. 
' O 2 milo Kulm, gdzie, armija francuska pobita zostt^a przez sprzymie- 
Tzonjrcb 30 Sierpnia 1813 r. — W takiejże odległości Donnersberg 
Albo MtT/eschauer (pm!ńh\i& z Teplitz; restaniajcyi^ vi ytfjMx4\ciVa^ic.^, 



z PRAOI DO KABLS6AD I FRA^ZElf SBAD 89 

Droga 14. Z PRAGI DO KARLSBAD, EGER I FRANZENSBAD. . 

A), do Karolowych warów .(Carlsbad). ' 

231/5 mili. w 6 i pół lub 8I/4 godz. za 6,96; 5,80; 3,48 groldenów. 

' W^TJazd z dworca Sandthor-Banhof. Stacjje: Weteslawin, Libotz, 
na lewo Biaia góra, pamiętna straszną klęską Czechdw 8 Listopada 
1620 r., Busin, JSostimc, Unhoscht, Weyhylika, skąd idzie przez wiel- 
kie kopalnie węgla kamiennego w Kladme, odnoga kolei do Kralup. 
(p. w.). Dal^ idą głdwniejsze stac^jc Bentsch, Saaz, starożytne mia- 
sto (7500 m.), starj kościec, wzniesiony w 1383 r.; Ratusz z 1559 r. 
most wiszący przez rz. Eger (Ohrzę) potem Priesen (900 m.) fabry- 
ki żelaza i wody mineralne (szczawy); stąd na węchdd odnoga kolei 
do Teplitz (w 3 godz. za 2,67; 2,02; 1,24 guld.) i dalćj do Komołau 
i UstŁ (Aussig). Z Priesen przez Kaden, miasto bardzo starożytne, 
z piękną bramą miejską i Ratuszem, za miastem piękny gotycki ko4- 
ińói Franciszkanów. Dalćj cudną doliną Ohrzy (Eger) przez miaste- 
czko Klóstćrle ze znaczną fabryką porcelany; Schlackenwerłh, staroży- 
tna miastecko z zamkiem i pdrkiem W. Es. Toskańskiego do Ka'rls- 
bado. 

Hotele: *Z u m goldenen Scliild i Anger^s-hotel oba na 
Neue-Wiese, na pr. brzegu rz. Tepel; H6tel de Russie, 'Stadt 
Hai^noyer, Paradies, Hotel National. 2 Rzędne: Erzher- 
zogKarl 'Drei Fasanen; blizko Sprudlu; Schwan; StadtA- 
then. Ceny stosownie do sezonu. Frdcz hoteli bardzo łatwo znaleść 
umeblowane pokoje, najtaniej przy początku i końcu pory kuracyjnej . 

Kawiarnie. Ca fć -Salon (2 razy tyg. muzyka) wiele gazet; E 1 e- 
phant, Goldene Krone. 

Beetsaraoyje: *Salle Saxe (i kawiarnia) elegancko urządzona 
i bardzo uczęszczana; Oesterreichiscber-Hof i w Hotelach. 

Csytelnia w Zakładzie (Curhaus) Ambonament 75 kr. tygodnio- 
wo. Osobny pokój dla kobiet. 

Omnibae z dworca do miasta 40 kr. Dorożka pdłtora guldena. 

Os^ do jasdy, wraz z tryngeltem; na cały dzień 2 i pdł guld.; na 
pdł dnia p(5łtora guld^ z wdzkiem 4 albo 2 guld:. 

Karlsbad (Earolowe Wary) 3500 mieszk. w pdłnocno-zachod- 
ni€j stronie Czech, nad rz. Tepel (Ciepła, dopływ Ohry v. Eger). Sła- 
wne kąpiele, do ktdrych corocznie zdąża do 8000 osdb. Wody gorące 
alkaliczne gorzkie. Najgłdwiiiąjsze z 8 źrddeł Sprudel jest najcieka- 
wszym ze wszystkich źrddeł europejskich obfitością i temperaturą 
(73<>,15) w grodku miasta tryska do wysokości półtora metca.*^ ^\j^iO^* 
d ma oMo 1 metra średaicy. Sezon od 15 Ma3a do \ ¥ai^<&rDSBJk. 



7 40 EAIiŁSBlI), TIRSOHinTZ, SaSB^ FBA5ZEKSBAD. 

Godne są uwagi w Karlsbadzie. Koś cidł Ś. Magdaleny % 1732 r., 
Ś-go Andrzeja z 1500 r. Kaplica Matki Boskiej. Batusz 
z zeszłego wieku, przy ktdrym pomnikKarola lY. Ulubioną przechadz- 
ką pacjTJentów jest tak zwana czterogodzinna przechadzka (Yler-Uhr- 
promenade) zaczynająca się>odAlte Wiesepo brzegu rzeczki Cie- 
płej, aż do Dworca Poczty (Posthof). 

"Wycdeozld. po lewym brzegu Cieplej: doFarkuStrzelee'kie- 
go (Sch^enpark) (20 minut); — doJssgersaal (20 m.); na Hir- 
schensprung (25 m.); — do Findlater Tempel (30 — 45 m.); 
^— do Ereundscbaftsaal; — do Ab erg (1 g. 30 m. Fo prawjnn 
zaś brzegu: do Bergwirthshaus (45min)nagdry Trzech Krzy- 
/źdw (Drei-Kreuzberg) i Kónig Otto's H5he (45 m. i 1 god.) 
ż ktdrych bardzo piękny widok oraz bardzo wiele innych. 

Dwa razy dziennie dyliźansy i omnibusy do Marienbadu, kurs 
w 5 i p(2 godzin. 

B), Z Karlsbadu do Tirschnitz. 

6 mil, w 1 g:. 18 m.'sa 1,83; 1,63; 0,92 guld. # 

Przez malowniczą okolicę mijając stacyje: Ellhogen-Neusatleli Fal- 
kenau nad Ohrą, Kónigaberg Mariakulm do Tirschnitz, skąd dwie ga- 
łęzie kolei prowadzą jedna na zachdd do Franzensbad, dru^a na pdłu- 
dnio-zachdd do I^er (Cheb). 

O) Z Tirschnitz do Cheb u (Eger). ' 

^5 mili, w 11 minut za 24, 20,12 krajcarów. 

Sger. po czesku Cheb albo Ohrą (hotele: WelzeTs hotel przy 
dworcu; Zwei-Erzherzoge; Sonne) 12000 m. nad Ohrą u Btóp 
pasma gdrJodłowych (Fichtelgebirge) pamiętny śmiercią Wallen- 
steina zamordowanego tu 25 Lutego 1634. Bniny Cesarskiego Zam- 
ku (Burg) na skale w p<5łn. ws. stronie miasta, z wieżą Schwarze 
Thurm, kwadratową zbudowaną z ogromnych łoindw lawy; dwu- 
piętrową kaplicą (doppelte Capelle) pięknym pomnikiem XTT lub 
XIII w. w stylu romańskim i gotyckim. Batusz tutejszy posiada 
miecz i portret WaUensteina, obraz przedstawiający jego morderstwo 
i w. innych. D o m w ktdrym zabito Walensteina. K o ś c i <$ ł Ś-go 
Mikołaja z Xn w. ' 

« 

D). Z Tirschnitz do Franzensbad. 

pół mili w 8 min. 30, 25, 12 krajcarów. 

(Hotelele: Kaiser von Oesterreich; •Post; MiUier'8 Hotel, przy 
dworca). Kąpiele jmineralne, ze źródłem JSgerórunnen, któr^o woda 



t FHAOtBOMARIElStBAD. 41 

słono-ielazista ożywa się zardwno do kąpieli jak i do picia; praytćm 
kąpiele szlamowe i gazowe. Nad źrdiUem Fran^eiisq^aelle świątynia, 
z ktcSrój długa kolumnada prowadzi do głównego zakładu (Cursaal). 
W parku statua założyciela zakładu Cesarza Franciszka I., wzniesio- 
na przez hr. M&nch-Bellinghausen, podług modelu Schwanthalera 
z bronzu odlana. 

lE^T i Franzensbad połączone są rdwnież koleją żelazną, która od- 
l^ło^ »/io mili między temi miastami przebywa w 21 minut za 40, 
30 lub 20 krajcarów. 



Droga 15 Z PRAGI DO MARIENBAD. 

24 i pół miU w 6 lub 6 i pół goAu za 8,82; 6,62 i 4,41 krajcarów. 

Droga idzie ku zachodo-połndniowi przechodzi przez dolinę rzeki 
^eraun po moście kratow3rm 156 metrów długim. 

Przesuwa się około zamku Karlstein z XIV w., stojącego na stro- 
mej skale, jedn^ z naj^naczniejszych fortec czeskich z czasów feodal- 
nych, z wieżą 40 metrów wysoką; starożytny kościół z freskami, w nim 
wykuta w murze bogata kaplica Ś-tój Katarzyny, ze starożytnemi ma- 
lowidłami. 

5 mil ^eraan 4000 m. stare miasteczko, po za którćm droga prze- 
chodzi w dolinę, rz Łitawki. 

Dal^ 7 % mil. Horowitz miejsce urodzenia Jerzego Podjebrada 
z zamkiem i fabrykami, linija przerzyna bardzo lesistą okolicę. 1 1 % 
mil. BokiOBAn. 3500 mieszk., w okolicach kopalnie żelaza i węgla. 
13 mil Ckrasi^ skąd wychp4zi odnoga do wielkich węglołomów w Ba- 
jdnih. 

141/2 mil Filsen (•Władek.; Kaiser von Oestereich; Goldener Adler), 
14700 mieszk. przy zbiegu rzek Mieś i Radguzy. Eości<3 S-go Bartło- 
mieja. Ratusz gotycki, dom zakonu krzyżackiego^ dom Walensteina. 
Znaczny handel, fabryki sukna, wielkie piece, bardzo uczęszczane jar- 
marki 

Datój Va niifi Tuschkau^ Mies-Kladran (kopalnie srebra) Flau 
i Martenhad, 

Marlenbad. (hotele 'Klinger; *Neptun; Stadt Hamburg; 
Stadt Warpchau; Englischer Hof; Stadt Weimar; ostatn 
tuż przy poczcie, Belleyue wielka sala do picia kawy.) kąpiele minę; 
ralne, słynne od pewnego czasu i nawiedzane corocznie przez chorych 
w liczbie około 5000. Wody zimne alkaliczno gorzkie bardzo różne- 
' go składu. Piękną łąkę zamienioną w ogród angielski ota^zai i^X'łq^'iXq 
100 hoteli i domów umeblowanych, piękny kościół, dom louiio^'] \X«^< 



42 Z EGER DO WIBDIIU -^ Z PRAGI DO T^ROOŁAWIA 

Okolice Marienbiidu tworzą naturalny park poprzerzynańy wielo- 
ma łezkami, ścieżki te wijąc się nawet po wzgórzach poroałych jo- 
dhuni, ułatwiają napawanie się pięknemi widoks^i z ich wierachołkdw. 

Wycieczki: do Friedrich- Wilchelms-Ruhe (20min):w8pa- 
niałe widoki:^ — do BichardshOhe (20 m); — do zamka KÓnigs- 
wart, księcia Mettemicha posiadającego ciekawe zbiory i w i. 

Droga 16. Z EGER DO WIEDNIA. 

60 mil. Droga żelazna Franciszka Józefa, w 12 i pół 16 i pół godz. za2i;56; 
16,17; 10,78 guldenów. 

♦Pierwsza stacjja UnterSandan; potem Kenigswart. miasteczko 
handlowe, zamek ks. Metternicha, zostający w posiadania tćj rodziny 
od 1618 r. — bogate zbiory starożytności, portretów znakomitych osdb, 
numizmatów i minerałów. Dalój Marienbad, PiUen (ob Dr. 15 z Pra- 
gi do Marienbad, w kier. odwr.). Dalej Nepomuk^ miejsce urodzenia 
Ś-go Jana Nepomucena (1320). Na miejscu domu rodziców j^o, zbu- 
dowano kościec Ś-go Jakóbą, w którym stoi srebrna "statua świętego. 
Dalćj Horazdiowiłze^ Bacice-Flsek] o, godzinę drogi od tój stacyi leży 
Fisek, (8000 m.) ze starożytnym zamkiem otoczońj^m korytem Wot- 
tawy, park myśliwski księcia Lobkowitza. Protimn, Wodman, od któ- - 
rego o 5. g. drogi leży Susimec nad rz. Blanicśą, miejsce \irodzenia ■ 
Jana Hussa (1369). NetcUtz i 

, Bndweiss (Czeskie Budegowice) (hot: *Glocke; Sonne) ładne 
miasto nad Motławą (15000 m.). Kościec katedralny, Ratusz w rynku 
z ogrodem. Niedaleko gotycki wspaniały zamek Frauenburg ks. 
Szwarcenberga. — O kilka stacyji dalej Gmfind, skąd do Wiedn ia (ob 
dr. 11. D.). 



Droga 17. Z PRAGI DO WROCŁAWIA. 

29 i pół mil. do Lieb.iu na prr. vr Szlązku w 7 lub 8 i pół g. za 10^2; 7,98; 6,31 g. 

4 mile z Liebau do Altwasser w 13/^ godz. za 1 tal. 7 sgr.; 27 i pół sgr. 18 Bgr. 
koleją gór-szlązkich. 

9,3 mil z Altwasser do Wrocławia w 13/4 — 2 godz. za 1 tal. 23 sr. gr. 1 tal. 7 
i pół sr. gr.; 26 1 pół sr. gr. 

I 

Z J*ragi do Pardubic (ob. dr. 11 A). W krotce po wyjeździe z Par- . 
dubic; pociąg przesuwa się, po mośdo na 176 metrów długim, przez 
Elbę, spławną tu tylko dla tratew; dalej po jednostajnej mało upra- 
wnej płaszczyźnie do KSniggratz (Goldnes Lam Ross) (4000 mieszk.) s 
miasto przemysłowe i twierdza, na 226 metr. wzniesiona po nad Elbę. 
Okolica pomiędzy tem miastem i o 2 mile dalej leżący Josepbstad pa- 
mJęłnAJest w dziejach wojny Austro.Pruskiej 1866 r. Tutaj to austry- 
aejr (Sadowa) straciU większą część swej armii a cal^ k&waleryj^. 



I 



z WIEDNIA DO PE SZTU 43 

JoBephstadt twierdza nad brzegiem Elby (Wessely^s Hdt&l) o kwa- 
drans 6x0^ od dworca odległa. 

Dal^ po drodze do Łibawy pociąg przebiega okolicę pamiętną utar- 
czkami, kt45re poprzedziły Sadowe, wzdłuż niej bowiem leżą: Czeskie 
Skalicćf Nachodj Kostelec, Trautenau^ KSnigshain, tuż zaraz granica 
i Libau w Szlązkn pruskim (dalej ob. dr. 55). 



Droga 18. Z WIEDNIA DO PESZTU. 



A). Koleją, 

37 mil. w 6S/4 g. lob 9 g. sa 10,98; 8,24; 5,49 guldenów. 

4 mile do Oansehdorf (ob, dr. 11 A. bdwr.). Zostawiając na lewo 
linię pdłnocną, zwracamy się na Pd. Z:; pociąg przebywa rz. Marosz. 
2^/3 m. dal^ Marchegg, — Tunel na 600 metr. długi pod ostatniemi 
wźgbrzami Ea^at. 

2Ys m. Presbnrg (Pozony) (hotele; GrrOmer-Baum z kawiarnią, 
Schwan, Bother Ochs, Croldene Bossę) 42000 mieszk., niegdyś stolica 
Węgier, u stdp góry zamkowej (Schlosberg), z minami kr<51ewskiego 
zamku spalonego w Isll r. Katedra kości<3 koronacyjny króldw 
Węgierskich. Batusz z XIV w.Łandhaus, dawna sala sejmowa. Pa- 
miętny pokojem zawartym w r. 1805 pomiędzy Austryją i Francyą 
po bitwie pod Austerlic. — Przechadzka po wyspie Au, porosłej 
lasem. 

Wyjeżdi^ąc z Presburga. pozosta^yiamy na lewo drogę (6^9 ii^O do 
Tyraąm. 5500 m. katedra z Xiy w.; znaczny handel winem węgier- 
sldem. 2 mile dalej po tej bocznej odnodze Szered, znaczne miasto nad 
Waagą; skąd o kilka ndl na pdłnoc leży Poestzny (4000 m:) bardzo 
uczęszczane kąpiele i wódy mineralne gorące. 

Po drodze od Presburga do Pesztu, posuwamy się okolicą obfitu- 
jącą w wino; mijamy Landschitz', zamek rodziny Esterhazych, z pię- 
luiym widokiem na Karpaty; dalej Tomocz (sławne winnice) pod ktd- 
rym pociąg przesuwa się przez rzekę Waag, na lewo wielkie winnice 
yeuira; — Mijamy dalej Tot'Megyer, wieś z zamkiem' hr. Karolyi. 

12 mil, za Presburgism, ITeuolioetel 6000 m. nad rz. Neutra. 
Er^ przebywany jest dosyć jednostajny, ale żyzny, okolica staje się 
więcej, malowniczą za zbliżeniem się do Gran-Nana przedmieścia 
Orano, po węg. Esztergom, 12000 m. przy ujściu Granu do Dunaju, 
siedziba arcybiskupa, jedno z najdawniejszych miast w Węgrzech, po- 
łączone, mostem lyiyrowjm z Parkanami* Katedra U0N70i^tQ& 'łSsa^^- 
ię 25 metr. średnicy mającą. 



44 PfiSKT 



V7'aitBen po węg. Yacz. 11300 m., stolica dyecęzyi, katedra 
w stylu roma/iskim z kopułą; w pałacu biskupim zbiór starożytności 
rzyniBkich i średniowiecznych. 37 mil Peszt. 



Peszt. 

■ 

Hotele: *GTand-Hdtel Hungaria 300 pokojów; ^Gnigin 
von England oba z wielkiemi kawiarniami, wiele gazet. *Hdtel de 
r Europę uczęszczane przez arystokracyę węgierską (wysokie ceny). 
*Erzherzog Stephan, 'Hotel Nationa^ 'ndtel Frohner.; 
Stadt London; *J&gerhorn; Tiger; Falatin; 2 rzędne KOnig 
von Ungąrn, 'Weisses Schiff;^Gpldner Adler; Stadt Paris. 
W Oien (Badzie); Szechenyi Hdtel i Stadt Debreczin. 

Bettauraeyą, w hotekeli a nadto: *Casino Narodowe, Mar- 
schtda, najlepsze wino węg:, francus. knchnia, Hatwaner *Ga88e; M i- 
halek, Serwiten Platz, obie z handlem delikatesów. — W Budzie: 
Frohners, Prom&ntQxer Bierhalle. 

I 

Kawiarnie: Priyorszky, I>onauqaai; Steingassner, tamże 
Karl Josephsplatz; Kaffe-Qnelle, Bodgasse i w. i. 

Doro&ld pomiędzy wałami za cały dzień od 7 r. do 10 w. 6 guld:, 
za Ya dnia do 2 po poł:, lub od 2 — 10 w. 3 guld. 30 kr.; 'Za godzinę: 
jednokonne 80 kr., dw9ko*nne 1 guld., za każdy następny kwadrans 20 
lub 25 kr:, za Ys godz. 40 lub 70 kr.; za kwadrans (jednok.) 25 kraje., 
lecz nie chcą jeździć za tę cenę. 

Omnibusy (z hotelu: EOnig Ton Ungarn) do dworca 16 kr:, z rse- 
czami 30 kr. na dworzec w Budzie 20 kr., do ^aiserbad 12 kr., do 
Stadtwald 10 kn. 

Kolej konna przez główniejsze uHoe, Waitzner, — Land — Ko- 
repescher — U115er Strasse do dworców Lndowiceum, Ogrodu miej- 
skiego co 5 minut. 

Statki Parowe Odjazd co godzina od 6 r. do 8 w. od Hotelu Kró- 
lowej angielskiej do Budy, Kaiserbad i Alt. Ofen, cały kurs 12 kr. 

Feiizt 200,000 mieszk.. Stolica Węgier, ręzydencya sejmu; miasto 
bardzo handlowe; najpiękniejsze składy i sklepy naWaitznergassei 
mogą one wsp(9:Eawodniczyć z Wiedeńskiemi; gmachy stojące na bulwa- 
rach, prawie wszystkie przebudowane po bombardowaniu w 1849 r. 
bardzo piękne. Kościół parąficdtty (1726) przerobiony z dawnego me- 
czetu, kilka grobów. ■ Kościół ^eda z frontonem z czerwonego mar- 
aariL — Synagoga w stylu maurytańskim. Wielkie koszary w b. I^a- 



PESZT 45 

łacn Inwalidów i w tak zwanym Neageb&nde na Łeopoldstadt. 
Ladowicenm szpital wojskowy — Uniwersytet liczący do lOOO stu- 
dentów. — Muzeum narodo we (otwarte w poniedziałki od 9 do 1, 
bezpłatnie, w inne zaś dnie za opłatą 50 kr.) załoźene w 1803 r. skła- 
da się ze starożytności rzymskich, bronie pamiątkowej. (Stefana, Ga- 
bryela Batari, ]^o^a "Wielkiego, Jana Hunijada), rdźnych rzadkich 
przedmiotów, rzeźb nowoczesnych; gJEileryi obrazów (otwartej we 
wtorki i soboty od 9 — 1, w inne dnie za opłatą 50 kr.) mającej oko- 
ło 200 płócien włoskich i niemieckich, pomiędzy któremi wiele ładnych, 
lecs nie ma arcydzi^; historyi naturalnój (czwartki od 9 • — 1); 
medali i numizmatów w liczbie 12000 szt:, biblijoteki, złożo* 
nej z 12000 tomów i 2000 rękopismów. 

Teatry: Narodowy, przedstawienia w języku węgierskim, głów- 
nie opery; Bozniaitości po niemiecku komedyje. Arena (letni) 
na Theresienstadt (tylko w niedzielę). Teatr letni w Budzie w H o rr 
wathgarten, najwięcej uczęszczany. 

Zi^baw7 i prgeehadłkir Wyspa na Dunaju ,yMargarethen-Ifisel" 
powyżej miasta, własność Arcyksięcia Józefa z parkiem i kąpielami 
siarczanem]. Bestauracya (Statkiem parowym od kościoła farnego 
30 kr.). — Stadtwaldcheny na północ miasta, podczas oblężenia w 1849 
służył za schronienie prawie całemu miastu, przechadzka bardzo od- 
wiedzana Ogród Orczy, na końcu Ullóer-Strasse (do obu chodzą 
omnibusy zwyczajne i kolejowe po 10/ kr.); i nareszcie Sktnbruch, sta- 
cya drogi żelaznej z wielkim browarem. 

Peszt połączony jest z przedmieściem śwojem Budą (Ofen) wspa- 
niałym mostem więżącym (opłatą 1 Y^ kraje:) 400 metr. długim, zawie- 
szonym na dwóch pięknych przyczółkach kamiennych. Jest to jedno 
z największych dzieł tego rodzaju^ Droga do jazdy 8 metr. a chodni- 
ki dla pieszych po 2 m. szerokie. Most ten prowadzi do tunelu wyku- 
tego w górze zaonkow^j i wiodącego do ogrodu Horwatha. 

Buda (niem: Qfen) 55000 mieszk., prawie wyłącznie niemców, sie- 
dlisko władz adininistrac^nych. Kościół famy (XIU w.), forteca od- 
budowana po zniszczeniu J€J przez Węgrów w 1849 r. Pomnik Hen- 
tzi na placu tegoż nazwiidu^ 22 metry wysoki, wzniesiony ku pamięci 
wojowników Austry{ackich poległych w czasie oblężenia cytadeli przez 
Węgrów. Zamekkrólewski zniszczony w czasie bombardowania 
w 1849 r. następnie odbudowany. Z góry Bloetcshęrg (242 m.) piękny 
widok na oba miasta i dolinę Dunaju; u stóp jej tryskają z pomiędzy 
skał wapiennych, trzy iródła siarćzane gorące (38 o), używane do ką- 
pieli w zajtładzie B r u ck b a d. Prócz tego podobne kąpiele Baitzeii- 
bad, Kąpiele Cesarskie (Czśszar-FOrdO) założone przez Tur- 
ków, Warsztaty Żeglugi parowej na Alt-Oien, zwiedzalć m^ickSii i^ 



46 Z WIEDNIA DO PESZTU 

B). Dunajem, 

Statek parowy odpływa codziennie o 6^3 rano od EajsermtUile, 
na głdwnem korycie Dunaju, do ktdrego podwożą małe parowce wy- 
chodzące z gmachu żeglug parowej przy Franzensbrflke na kanale 
Dunaju, odchodzące o 6^2 rano. Droga do Pesztu trwa 12 — 13 go- 
dzin, z powrotem za^ do Pesztu 8V« godzin. — Bestauracya Ha po- 
kładzie. Cena zs£ 8,50 lub 8,60 guldenów. 

W p(5ł godziny po wyjeździe z Wiednia mijamy wyspę Lobau, naj- 
większą z lesistych wysp, zakrywających przez długi czas lewy bns^ 
Dunaju, pamiętna pobytem Napoleona i czę^ jego armii przed bitwą 
pod Wagram. — Na prawo, Petronel zamek hr. Traun. — Daląj na 
prawo, DetUsch AUenburg\ z zamkiem i kąpielami siarczannemi. Na 
wzgdrzu ładny gotycki kościdł S-go ^ana., — Po dwdch godzinach 
drogi spostrzegamy rdwnież na prawym brzegu H^inbnrg, 4000 m., 
cesarską fabrykę tytuniu, zatrudniającą X000 robotników. Dalej Fres- 
hurg (ob. wyżej). Krajobraz dotąd zajmujący od Presburga staje się 
jednostajnym; rzeka, o płaskich brz^ach dzieli się na liczne korjrtą, 
poprzerzynane wydłużonemi wyspami jak Grosse i Eleine Schfltt, pier. 
wszą 12, drugą 7 mil ^ugą. 

• 

Dalej jeszcze na prawym brzegu Q6ny5, skąd mały paroch<$d prze- 
wozi podróżnych do Baab. (po węgiersku Gy6r) (hot: Łamm) 17000' 
m. w wielkiej w czę^ bagnistej dolinie przy ujściu Baaby do Dunaju. 
Kolej żelazna do Wiednia i Neu SzOny. 

Na pr. Acc w pewnej odległości od rzeki i opactwo Benedyktynów 
Si, Martinaberg, 

O godzinę drogi dalej Komomo (hot: Goldenes Fasst) 17000 m* 
silna twierdza przy ujściu Waagu do Dunaju, założona przez» Macieja 
Korwina, w r. zaś 1805 wznowiona. Komomo grało ważną rolę w po- 
wstaniu 1848 i 9; w półgodziny potem spostrzegamy: NemMy z wiel- 
kiemi winnicami, a za l^a godziny Gran (ob- A) — Rzeka płynie da- 
lej pomiędzy wzgórzami natury porfirowej i wapiennej. Na lewo i\j- 
śde rz. Eypel, na prawo zaś ruiny zamku Wissegrad, wspaniałej re- 
zydencyi Macieja Korwina. Dal^ na lewo obfity w winiące Wtelkt 
jSfarosz. — Odtąd brzegi zniżają się znowu, a rzeka zrobiwszy wielki 
łuk, tworzy wgspę Ś-go Jlndrzeja, Na lewym brzegu Wditzen (ob. A); 
na prawym brz. Telhf. 

Spostrzegamy już Blocksberg i cytadellę Budy, nie dosięgnąwszy 
jeszcze prze£nieścia Budy Alt^Ofin, otoczonego winnicami; warszta- 
ty żeglugi parowej. — Statek posuwa się wzd^ wyspy S-tej Małgo- 
rzaty, pokrytej ogrodami i nareszde spostrzegamy Peszt i Budę, połą- 
czone mostem wiszącym. W krotce też parochód zatrzymuje się na le- 
wym brzegu w Peszcie. 

PeBzt (ob, wyżej A.). 



z PESZTU DO BASIASCH 47 

Droga 19. Z PESZTU DO BASIASCH. ' 

55 i pół mili. Drogą żelazną w 15 godzin za 19,98; 14,99; 9,99 guldenów. 

11 mil. Czegled. 15000 mieszk. Eoócidł z dwiefna wieżami. 13 mil. 
Kora-Koras, 16500 mieszk., leży pośród bagien. 15 mil Keoskemet, 
350OO'm. Madziarów i Słowian, domy i ulice zupełnie przypominają 
wiejskie. Chów bydła. 

25 mil. Ssegiedyn, (węg. Szeged), 32000 m. na wyniosłości pa- 
nującej nad rzeką Cissą (Theiss.) na prost igścia do niej Maroszy. 
Kilka ładnych kościołów pozostałych z> dawnych 60, najpiękniejsze 
snich są: Kościół grecki, Katedra katolicka. i ka.ściółEran- 
ciszkanów, w którym można widzieć płaszcz Macieja Korwina, szy- 
ty perłami. Ratusz, z piękną wieżą; cytadella. Cissa w okolicach 
Szegiedynu jest jedną z najrybnicj^zych rzek Europy. Stawy obfitują 
w żółwie. Znaczny handel. Łinija idzie dalej w tym samym 'kierunku 
(Połnd. W.),, aż dopiero po przebyciu stacyi Nagy-Kikinda, zwraca 
Śię ku wschodowi. 

40 mil. Teineszwar (hot: Trompette, Krone, L6ve) 12000 mieszk. 
twierdza nad rz. Bega, pośród okolicy bagnistej. Spotykamy tu ko- 
^ół ewangelicki, Ś-ego Jerzego, przerobiony z meczetu, twierdzę Ja- 
na Huniada, zamienioną na arsenał. Temeszwar ma komunikacyją 
z Dunajem przez kanał Begi. Miasto przemysłowe i handlowe. 

50 mil. Venecz, 16000 m. osłoniony szeregiem wzgórz, z których 
wierzchołków odkrywa się wspaniały widok. Piękny kościół grecki 
z dwiema wieżami. Kraj żyzny, głównemi płodami są: jedwab', wino, 
i ryż. 52 Ys Jassenowa Zostawiamy tu na lewo odnogę do Orayicza i Steu- 
nerdorf. Miasto przemysłowe, w okolicy górzystej i. leśnej. Kopalnie 
węgla, miedzi, ojóiku, srebra, żelaza i ołowiu. Jest to jeden z najbo- 
- gatszych europejskich okręgów górniczych. Linija wchodzi w dolinę 
Dunaju. 

54 m. Weisldrohen 5000 mieszk. w pięknem położeniu, na po- 
chyłośd wzgórza okrytego winnicami. 

55 mil. Basiasch przystań na Dunaju^ w połowie drogi od Belgra- 
du do Orszowy. ' . 



Droga 20. Z PESZTU DO SEMMNA I BELGRADU. 

Statek parowj. Odchodzi w poniedziałek, środę i sobotę. Cena 15,20; 9,26; 
7,60 guldenów. 

Poniżej Pesztu Dunaj wchodzi w obszerną płaszczyznę, ograni- 
czoną z p(dnocy i wschodu Karpatami, ^ południa górami Serbii i Sła- 
wonii, i zawierającą koryta Dunaju i C^sy, i rozdą^^f^ sii^ ttL ^c> 



48 Z PESZTU DO SEMLI5A I BELGRADU 

■ 

Dehreczyna, Nagy- Waradinu (Gros. Wardein) 1 Temeszuoaru. — Ta 
piasczjsta a nad brzegami niektórych rzek bagnista płaszosyznu, jest 
nader żjzua, ludno^ jej jednak zajmuje śię tylko hodowlą ogromnych 
stad owiec. Spotykamy tu w pewnych odstępach, odosobniono siedzi- 
by, noszące nazwiska miast, lecz będące tylko wielkiemi wsiami, o do- 
mach drewnianych, pokrytych trzciną. 

Na pr. brzegn Fdldvor 9000 m. wielki połdw Jesiotrów. ToImo^ 
starożytne miasto, 5000 m. zamek hr. Festeties; znaczne plantacje ty- 
tuniu. Na lewym zaś, Ifaja 14000. m:, Przerzuciwszy znowu warok 
na prawą stronę widzimy Mohacz, 8300 m. — Pod tóm miastem Tur- 
cy pobili w r. 1526, armiję węgierską, prowadzoną przez Ludwika II. 
W Fiinflcirchen, kopalnie węgla pośledniejszego gatunku. Pod Mano- 
storszeg (brzeg pr.) zaczyna się kanał Franciszka łączący Dunaj z Ci- 
są. Dalej po tejże stronie ujście Drawy, jednego z większych dopły- 
wów Dunaju. — Zamek Erdody z dężkiemi wieżycami panującemi 
nad okolicą. — Od tego miejsca prawy brzeg Dunaju staje się łańcu- 
chem wzgórz. Vvkovar 6000 m. przy ujściu rz. Yuka. Sztaingrad 
u dalej nieco. Illok\ zamki ks. Odeschalchi z pięknym widokiem na 
Dunaj i równinę tyręgierską. Tu .odkryto świątynię rzymską. Wody 
Dunaju stają się coraz ciemniejszemi, wielka massa wody pokryta dro- 
bnemi falami, przedstawia widok bardzo wspaniały.' Brzegi rdwniei 
zmieniają postać; prawy pokrywają wielkie lasy Sławonii, na lewym 
zaś spostzegamy łańcuch wzgórz Fruskagora biegnący wzdłuż rzeki 
i pokryty winnicami, z których pochodzi poszukiwane wino Karło- 
wickie. 

Brzeg prawy; Peterwardein (węg. Petervarad)i twierdza znana 
w historyi wojen, pod którą ks. Eugienijusz odnió^ w r. 1726 świe- 
tne nad Turkami- zwycięstwo. Z pomiędzy potężnych wałów i murów 
obronnych widać kościół Ś-go Franciszka mieszczący wewnątrz 
grób S-go Jiana Kapistrana. Na Dunaju most łyżwowy. Na lewym 
brzegu prawie na przeciwko leży Neusatz, 21000 m., miasto założona 
w r. 1700 przez Marją Teresę, zaludnione przeważnie rodzinami nie- 
micckiemi zamieszkałemi w Belgradzie przed ustąpieniem tego miasta 
Turkuiu; położenie tego miasta nad Dunajem, w bliskości lyść Drawy, 
Cissy i Sawy, czyni je ważnym punktem handlowym. W okolicach 
stare szańce sięgające czasów rzymskich. Oba ostatnie miasta leżą na 
granicy dawnego pogranicza wojskowegcT. Opuszczając Peteryarad, 
parowiec okrąża przylądek na którym stoi twierdza. 

Dalej na pr. brzegu spostrzegamy Karłowice 5500 m. Miasto to 
posiada kościół katedralny, pałac arcybiskupów obrz. grecjkiego, jest 
tu metropolija kościołów greckich w państwie Austro-Węgierskiem. 
Kaplica Pokoju, na miejscu, gdzie się odbywały konferencje wce- 
lu zawarcia pokuju zwanego Karłowickim w r. 1699. Dalej na lewjrm 
brzegu SlankamerU na prost ujścia Cissy. Widać juz dzwonnice Sem- 
Jina J maaretjr Belgradu. Zarząd żeglugi . parowej po^ rz. Cissie, 



z BUDT DO ZAGRZEBU 49 

W 6 godzin po opuszczeniu Peterwaradu, parowiec staje w Bemlinie, 
(hot: ŁOye, BrOnhaus) 9200 m., ludności mieszanej złożonej z Niem- 
cdw, Grekdw, Słowian, Żyd<5w i Cygandw; ostatnie to miasto węgier- 
skie na prawym brzegu Dunaju, leży przy ujściu Sawy. Dzielnica le- 
iąca nad rzeką bardzo smutna i nędzna, zabudowana jest po większej 
cąęśd chatkami pokrytemi trzciną. Na wzgórzu Cygańskićm (Zig6- 
nerberg), sterczą ruiny zamku Jana Hunijada; z góry tej piękny wi- 
dok na Dunaj i naprzeciw leżący Belgrad. Miasto prowadzi znaczny 
handeL 



Droga 21. Z BUDY DO ZAGRZEBIA (AGRAM). 

47 mil. w 10 -- 13 g. za 16,66; 12,42, 8,28 griUdenów 

Iiin\ja idzie w kierunku połud. zacb., przerzynając kraj jednostajny. 

9 mil Btahlwelssenbnrg (Szekes-Fegeryar), 20000 m. nad rz. Czur- 
go, otoczone kanałami i bagnami, starożytna rezydencjja królów węgier- 
skich, Katedra, groby zawierające szczątki licznych królów od 1083 
do 1540 r. Krajobraz ożywia się w miarę zbliżania się do jeziora Ba- 
Utton (Flattensee) jednego z największych i najpiękniejszych jezior eu- 
ropgskich; ma około 13 mil (104 kilometry) długości i 1^2 Diili (1^ k.) 
BserokoścL Parowce obsługują jego brzegi bardzo żyzne i przedsta- 
Yiijące bardzo piękne krajobrazy. Na północno-zachodnim w bardzo 
pięknćm położeniu leżą Kąpiele Furedskte bardzo uczęszczane przez 
Węgrów. 

20 mil, Boglar; 29 ^s Kanisza, 6000 m., pośród bagien. Odnoga 
'. diogi do Wiednia przez Oldenburg i Neustadt, Dalej idą stacye: Zd- 
ft^y, Kreutz^ Yerborcć skąd 5 mil do Zagrzebia, 

Zagrzeb' (Agram); (hotele: Adler, Kaiser Yon Oesterreich); 2l000 
mieszk. stolica Kroacyi, miasto główne komitatu t. n. i rezydencyja Ba- 
na Kroackiego, w żyznój dolinie nad rz. Medyesak. Katedra przy 
ttmku. 

Odnoga drogi źelaznój (7 mil) łączy Zagrzeb z GarUtadt (hot: Kai- 
Nr) (3000 m.), fortecą, w ostatnich czasach wznowioną. Druga odno- 
ga na pd. w. prowadzi do Sissek. 



Droga 22. Z WIEDNIA DO KANISZY I ZAGRZEBIA. 

83 mile w 10 godz. za 9,54; 7,16; 4, 77g:uld., do Kaniszy, stąd zaś do Zagrzebia. 
17 i pół mil. w 4 — 5 i pół godz. za 6,12: 4,59; 3,06 guldenów. 

Z Wiednia do Neustadt (ob: dr. 23) mil. 6; dalej o 2 mile fotzeUdorf . 
niedaleko któr^o Troksdorf, rezydencyja. hr. Chamiboid. 

4 



50 Z WIEDNIA DO KONISZY I ZAORZEBU — TRYJESTtT 

Oedenburg (hot: Kftiiig von Ungarn, Rosę Hirsch) 18000 miesz.; 
Kaplica Ś-tćjBozalii, zamek Forclitenstein i Eisenstadt. O milę 
na zachdd słone jezioro Neusiedlersee (węg. FertO), bardzo zarybione, 
(5 mil dl. 2 szer.). Jezioro to jest nic głębokie. Na połndnie.kończy 
się bagnami, zwanemi Hansag. Bteinamanger. 4000 mieszk. katedra, 
pałac biskupi. Dalej Sanct-Iv, Zakt Egersztg, i Kamsźa (ob, dr. 21). 
i dalej do Żctgrzebia, KarsztcUu i Sissek . , 



Droga 23. Z WIEDNIA DO TRYJESTU. 

78 i pół mil; poc. pośp. ISl/g ?., zwyci. 23 g. xa 28,26; 21,20; 14,13 guld.; Po- 
ciągiem pośpiesznym o I/5 (200/^) drożej. 

Wyjechawszy z dworca mamy po prawej stronie Las wiedeński 
(Wiener Wald) z lewej zaś arsenał i belweder; podąg przesuwa się 
obok cmentarza w Meitzlendorf, a cokolwiek pćSźniej obok Spirmerin 
am Kreuz pomnika wzniesionego w 1542 r. na g<5rze Wienerbeig^ mi- 
ja przekop 12 metr. głęboki w tej górze zrobiony na długości 1420 
metrdw. 

2 mile. Mddllnff 2800 mieszk.; Eośdpł Ś-go Idziego z XrV w., 
i Ś-go Otmara z Xy; kaplica bizantyńska. — Na lewo odnoga do La- 
ksenburga (hot: Hoffmana, restauracjja Hartmlinai przy dworcu), 
zamki, jeden zbudowany w XV w, drugi przez Maryją Teresę; wspa- 
niały park, jeden z największych i najpiękniejszych w Europie (prze- 
wodnik 40 kr); w nim pomnik Franciszka II popiersie kolosalne 
Marchesi'ego, Franzensburg, zamek otoczony wodą, (ciekawe pamią- 
tki historyczne, zbroje, obrazy i t. p.); na lewo BruJd, piękna dolina 
niezamknięta od SchOnbrun, z pięknemi ps^acami, willami i t. p. 

Baden (hot: Stadt Wien, Hirsćh, Grflner Baum, *Schwar- 
zer Adler; Ldwe;Restauracyja Passegera, Caf^ Otto, Schim* 
mer i inne.) 3000 mieszk. zakład kąpielowy (35<^), kursaal, omnibus 
do pływania. Eościdł Ś-go Stefana; ratusz (1815); statua Trdjcy 8-ej. 
(1714). — Piękny widok z Calwanenberg (10 min:); liczne i piękne prze- . 
chadzki, najbardziej lubiona do Helenenthal. 4 mile Ydslau, zamek 
i park hr. Fries. Wody mineralne i kąpiele. O p(A mili datój Ld- - 
bersdorf na prawo od tej wsi gdra Sckneeiwrg (2 134 metry). 

6^2 mil. Neostadt albo Winerisoh Nenstadt (hot: Hirsch, 
Ungariche Erone; Stadlers Cast und Speisehaus), IO8OO 
mieszk. Miasto zupełnie przebudowane po pożarze w r. 1834, ktdry 
oszczędził tylko 14 domdw. Starożytny pa^ac książęcy, obecnie aka^ 
demija wojskowa; opacttoo (neukloster) Cystersów^ koócidi z 2 wieżami; 
na rynku; figura Matki boskićj z 1678 r, otoczona w r. 1713 sześcio- 
ma innemi statuami. Naprzeciw Schneeberg^u widzimy gdry Łitaw- 
slae (Lepbagehirge), — SYa mil* Neunkirchen^ 2200 m. miasto pnte* 



z WIEDNIA DO TRYJESTTT 51 

mysłowe. — Na lewo zamek Sebenstein ze zbrojownią i pięknym wi- 
dokiem. 

10 mil. Gloggnitz (restauracyja przy dworcu) u stdp Semmeringu, 
iia wyniosłości 422 meti^dw; ruiny zamku Wartensłein, na wysokości 
250 m. względem okolicy. Tu się zaczjma droga Semmeringu (1853) 
pierwsza, ktdra przerżnęła Alpy. Ód Gloggnitz pr^y wejściu do tunelu 
Semmeringu, najwyższego punktu drogi żelaznej, podnosi się droga o 
452 metry Aa przestrzeni 3625 metr:. Pociąg mija Plakenwald i SchldgU 
muhl, przesuwając się przez kilka potokdw. 

1 1 ^/s mil. Fayerbaeh, nad rz. Schwarzau, ktdrą pociąg przebywa 
po krzywym wijadukcie na 13 arkadach. Tunele i wijadukty następu- 
ją jeden po drugim. Za Alfaltersbach^yocii^ idzie ciągle pod górę aż 
do Klcun, miasta z zamkiem ks. Liechtenstein, na stromej skale, nie- 
gdyś twierdza panująca nad Styryją. Pociąg przesuwa się przez tunel 
Kłam, następnie po wijadukcie przez dolinę Jaegersgrabeń a następnie 
Gamperl, Weinzettelwand i Wein^ettelfeld, i przybywa do: 

Breiłenstein skąd piękny widok na przebytą pojętą drogę przez 
Schneeberg. Dalej tunel i wijadukt Krauselski, tunel Bolens i wijadu- 
kty: Kalte JRinne, doliny Adlitzgraben, tunele Weberkogel (379 m.) 
i Wolfsberg (443 m.), wiadukt Kartnerkogel i tunel tegoż nazwiska 
<Mnaz inne znakomite budo^^, następują jedne po drugich prawie bez 
przerwy. 

15 mil. Stacyja urządzona tu jest na wysokości 864 metrów, przy 
początku tunelu Semmering'skiego, którego długość wynosi 1428 me- 
trów. Wierzchołek góry jest jeszcze o ll4 st. po nad sklepieniem. Na- 
stępnie pociąg przesuwa się jeszcze przez 4 mniejsze tunele. 

Urządzenie przejazdu. przez Semmering, należy do najwspanial- 
szych dzieł umysłu ludzkiego. Trzeba tu było na 3 milowej odległości, 
licząc w linii prostej a 53/g mil ze zwrotami, podnieść drogę o 500 me- 
trów; przez co pochyłość ramienia północnego wynosi 16 centim. na 1 
metr; ramienia południowego 18 c. na 1 metr; największa zaś pochy- 
łość 25 centim. Koszta budowy wyniosły około 15 milijonów gulde- 
nów. 1 7 ^/a mil Murzzuschlag (hot: Br^nhaus, Elephant, restau- 
ncyja na dworcu) lOOO mieszk. nad rz. M^z; u stóp Semmeringu od 
strony południowej. Zwiedzają tu fabryki żelazne. 

23 mile: Bruk (hot: Eisenbangasthof, Adler, MitterbrEu) 
2300 mieszk. przy zbiegu rzek M&rz i Muhr. Ruiny zamku książęcego. 

Ominibus odchodzi stąd dwa razy dziennie (za 50 kr. za kurs dwu- 
milowy) do Iicoben (hotele: Adlera i Mohra) 2500 mieszk, nad rz. 
Muhr; dyrekcyja zaWadów górniczych Styryjskich; kopalnie węgla ka- 
miennego, fabryka wyrobów żelaznych. Tu się odbywały prelimina- 
ryja do pokoju w Oampo-Formio, podpisane tu 7 Kwietnia 1797 x.^ 

pnsez generała l&on»part^o i arcykńęda Karola. 

- 4* 



52 Z WIEDIOi DO TRTJESTU 



27^2 -^^^^au, kopalnie ołowiu i srebra. O dwie mile na zachód pod 
m. Schenkel (143 metrów wynieś:) pociąg przebywa Mnhr. • 

30 mil. Hradec (Gratz). 



Hradec, (Gratz). 

Hotele: Na prau^ym brzegu Mubru blizko mostu l^iszącego, 15. m. 
od dworca: Elephant; Goldnes Boss; Florian; Croldner L6- 
we, Drei Raben. Na Uwym brzegu (środek miasta); Erzherzog 
Johann, z dobrą restauracyją; Kaiser Erone i Ungariscl]ie 
E r o n e uważane za porządne 2-go rzędne hotele; Stadt Triestna 
przedmieściu Jahómini 

Kawiarnie: Europa, Nordstern, Mercur, Schuster, Spie- 
ler. Na brzcfgu Muhru blizko mostu wiszącego Meran. 

DoroikL Kurs od dworca do miasta 63, dwukonną 70 kr. Na ^/^ 
godziny: dwukonne: 52 kr. całą godzinę 1 guld. 5 kr. Jednokonne na 
^/s go<^. 42 kr., na godzinę 70 kr. 

Hradeo (Gratz), 70000 m. nad rz Muhr, wyniesione na 337 m. nad 
poziom morza, stolica 'Styryi, uniwersytet, składa się z właściwego 
miasta i licznych przedmieiśó. 

Kościoły: Katedralny Ś-go Idziego (1450). Mauzoleum Ferdynan- 
da II, w stylu włoskim, mieszczące groby jego sttmego i rodziny; Mi- 
norytów (XV w) na przedmieściu Muhirorstadt; kościół parafialny 
z obrazem Tintoretti'ego. — Zamek Cesarski; Matusz (1807); Paiac 
Stanów (1557); teair (1823); na placu Franciszka, ozdobionym pomni- 
kiem Franciszka I, dłuta Marchesfego. Johanneum^ zakład ufundowa- 
ny w r. 1811 przez arcyksięda Jana, w celu pobudzania rozwoju na- 
uk i sztuk; Muzeum historyi naturalnej (otwarte w czwartki od 10 do 
12, w niedzielę od 11 do 1 godz., dla obcych zaś codziennie lecz za 
opłatą 70 kr.);' Ogród botaniczny^ z pomnikiem .mineraloga Mohsa; 
biblijoteka z 53000 tomów złożona. — Galeryjó, obrazów (otwarta w nie- 
dzielę od 11 — 1 godz., w powszednie zaś dnie za opłatą 50 kr.) obra- 
zy Kranacha, Tintoretti'ego, Falmy starszego, Bassana, Tycyjana i in. 
— Cztery mosty z których dwa wiszące na rzece Muhr. - — Piękny wi- 
dek ze Schlossbergu, góry przewyższającej miasto o 130 metrów i po- 
krytej piękną zielenią drzew. Na Schlossbergu znajduje się pomnik ge- 
nerała Weldena, ruiny zamku, bardzo zniszczone w 1809 r. Gratz 
jest miejscem urodzenia sławnego oryjentaUsty Hammera. 

Wyjeżdżając z Hradca zostawiamy na prawo odnogę kolei do KO- 
flach, — Poezji wBzy od Hradca, okolica przybiera pozór knyów połu- 



z WIEDiaA DO TRTJESTU 53 

dniowych. — 36 miL Spielfeld zadiek ozdol^iony półksiężycem. O mi- 
\ą dalej zamek Brunsee, lefcnia rezydencyja księżnej Berry. Odchodzą 
stąd powozy i omnibnsy do Gleichenberga (od 4 do 6 godz.), bardzo 
licznie nawiedzanych kąpieli. Pociąg opuszcza tu dolinę Muhru i wcho- 
dzi w okolicę górzystą. Tunel długi na 652 metry. — Wijadukt o 64 
arkadach. 

38 Y, mil. Marburg (hot: Stadt Wien, Stadt Meran), 6000 
mieszk., nad Drawą, drugie miasto w Styryi poHradcu. Zamek z XVII 
wieku, obrazy Brehguera, "d^Enfer, Verone8e'a, Teniersa i inn. 

41 mil. Frsgerhof, za kt(5r3rm przesuwa się pociąg przez dwa tu- 
nele. I^lttschach, u stóp górj Botsch, lOOO metr. wysokiej; żndw pię- 
kne widoki. O 4 godziny drogi od POltschach leży Bohiłsch znane ką- 
piele i wody mineralne, zwiedzane corocznie przez licznych chorych. 
Liczba gości dochodzi zawsze- do 3000, liczba zaś rozsyłanych po 
świecie butelek wód tutejszych dosięga 2000000 rocznie. Cena mie- 
szkań i potraw jest ściśle oznaczona przez delegacyją krajową. Język 
niemiecki znika tu, a występuje narzecze słowackie. Pociąg przebywa 
Drawę po wijadukcie, — obok ruiny Plakcnsteinu. Linija przerzyna 
kraj poprzerzynany wązkiemi dolinami i górami lesistemi, u podnóża 
których uprawiają wina i kukurydzę. Wkrótce zaś spostrzegamy żyzną 
i doskonale uprawną dolinę otoczoną Alpami Karyntyjskiemi. 

52 mile. Cilli (hot: Kr one; rostauracya na dworcu) znaczne mia- 
sto, którego mury obfitują w pomnik! rz3rmskie, płaskorzeźby i t. p. 
Ruiny zamku Obereilli. 54 m. Markt-Tuffer, odbudowane po pożarze 
w 1840 r, ruiny zamku. 55 mil. Bómerbad, zaakłd kąpielowy licznie 
nawiedzany, wody mineralne gorące 36^, znane Rzymianom. Szczą- 
tki pomników rzymskich. — ^Pociąg przebywa rz. Sann. Steinbruck przy 
ujściu Sannu do Sawy.. 

Ze Steinbruck wychodzi odnoga drogi do Zagrzebia (Agram). 
(10 mil, w 3 godzi za 8,60; 2,70; 1,80 guld.). Stacyje: Łichtenwald, 
Rdchenbnrg, Yidem, Rann Zapresić i Zagrzeb'. 

Zostawiając po lewej stronie odnogę do Zagrzebia posuwamy się 
dalej doliną Sawy. * 

59 miL Iiaibadh (Lubiana) (hot: Stadt Wien, Elephant ro- 
stauracya na dworcu), 20000 mieszk., główne miasto Krainy, nad rz. 
Lubianą, na rozległej płaszczyźnie okolonej amfiteatrem gór. Zamek 
zamieniony na więzienie, na wzgórzu, piękny widok na Terglou, Loibl, 
i góry Kraińskie. Katedraz kopid!ą, liczne freski, Muzeum pło- 
dów różnych krajów. Lubiana jest pamiętna kongresem w 1821 r. 
Pociąg przebywa Laibacker Mooę po nasypie 2340 metr. długim i Lu- 
biane. Pod Franzdorfem przejeżdżamy po wijadukcie długim na 585 
metr., wys 40 metr. o 25 arkadach. 

64 mile. Iipitaoh (hot: Post lub Stadt Triest,), "^idm^^c^^^ 



54 Z WIEDNIA DO TRYJEST0 

jak 3 mile na północ Idryja (hot: Adler) 5000 m., na spodzie doliny 
otoczonej lesistemi górami. Kopalnie rtęci, odkryte w 1197 r., dostar- 
czającćjjćj corocznie 3000 centnardwa 500 centnarów cynobru; na zwie- 
dzenie kopalni potrzeba 3 dni. Schodzi się do niej po 800 schodach 
wykutych w skale; kopalnia zatrudnia 600 robotników. 

Postójna (Adelsberg) (hot: Erone, Eisenbahn) 1 500 m., po 
nad miastem góruje zamek, uległy w r. 1689 pożarowi od piorunu. • 

. Groty w Postójnij (wejście 70 kr. od osoby, każdy przewodnik 80 
kr. wraz z oświetleniem zwyczajnem: 3 przewodników na 1 do 3 osób, 
4 na 7 osób; do zwiedzenia groty potrzeba 3 — 4 godzin.) sławna swe- 
mi stalakt3rtami. Z niej (groty Poik) wychodzi rzeka Poik płynąca 
z początku pod ziemią. Pomiędzy częściowemi grotami, najciekawsze 
są: JDom^ Caharienberg, korab* N^oego^nailbO metr. od wejścia. W Po- 
niedziałek Zielonych świątek - obchodzą tu uroczysość zwyczajową, 
wejśde w tei\czas jest dozwolone, to też przeszło 1000 osób na nią się 
zgromadza. W Grocie czarnej (o godzinę drogi na Pn.' Z. od Postój- 
nej), nazywanej także grotą Magdaleny znajduje się szkielet, tak zwa- 
nego Proteus Anguineus^ szczególnego zwierzęcia podobi^ego do ryb 
i do gadów. O 10 mil na południe Fiume (Bieka), do którego obecnie 
buduje się droga żelazna, 10000 mieszkańców, nad odnogą Qnamero, 
przy ujściu rz. Piumara do m. Adryjatyckiego. Od Postójnej (Adels- 
bergu) następuje okolica górzysta i nieurodzajna nazywana po niem. 
Karst, włosku Carso, po słowiańsku zaś GcU>r'ek, jest to wyżyna po- 
przerzynana głębokiemi bruzdami od spadających na nią potoków 
i owiewana wciąż przez gwałtowny wiatr Pn. Wschodni, zwany Bora. 
Pociąg przebywa ją, przesuwając się przez 6 tunelów. 

76 mil J^abresina skąd wychodzi droga na^Udine do Wenecyi. 
Dolinę noszącą nazwę tej stacyi pociąg przebywa po wijadnkde 600 

-metr. długim o 42 arkadach, wysokich na 20 do 24 metrów. Po wyj- 
ściu pociągu z głębokiego przekopu wykutego w skale, spostrzegamy 
się nagle nad samćm morzem; przebiegamy pO nad wodociągiem Au- 
rezyńskim, prowadzącym wodę do Tryjestu, i jedziemy dalej nad mo- 
rzem przesuwając się przez koryta licznych potoków. 

77 mil. Grigpiano, ostatnia stacya przed Tryjestem. Na przylądku 
Punta Grignano wznosi się zamek Miramar, dawniejsza rezydencyja 
nieszczęśliwego cesarza meksykańskiego Maksy milijana. Dalej okrą- 
żając podstawę góry Optschina, przebywamy dolinę Barola po wijaduk- 
cic długim na 360 metr. z 20 arkad złożonym, u następnie przebywszy 
jeszcze 2 tunele i kryty wijadukt 180 metr. długi, zatrzymujemy się 
w Tryje&cte (omnibusy ze stacyi do hotelów). 



TRTJEST 56 

Tryjest 

Hotele: *Hótel de la ville numer ł^j guld:; z kawiarnią i czy- 
telnią; Łocanda Grandę, Europejski, najbliżej dworca, godny 
zwr<5cenia nań uwagi; AąuilaNera, dobra restauracya; Hotel de 
France, Albergo, Daniel (Eliseó), Via San Nicolo, blisko 
giełdy, restańracyja. 

KAwiamieH ótel de la ville (ob. wyżej), Degli Specclii; 
Al yecchio Tommaso, Stella Folare, Cafć Adriatico; 
£aropa Felice; Caff ^ Fabrie, Caff^ Ferrari. 

Fiwiftmie i restauracyje. w niektórych hotelach, oraz A 1 1 a B o r- 
saYecchia, Zum Tiroler (Wastel); Monte verde. Scala d'o- 
ro, Cervo d'oro, i Sotto ii Monte, obok teatru filodramatyczne- 
go; Alte i Neue Bierhalle, Birraria Nuova, wszystkie z ogro- 
danii, w lecie często muzyka. 

Dorotki: z dworca do miasta; jednokon: 60, dwukonna 150 kraj- 
cardw; odwrotnie do dworca 40 kr. i 1 guld.; za każdą większą pacz- 
kę 10 kr. Inne kursą: kwadrans, jednok: 30, dwukon: 45 kr.; ^Ij god. 
56 lub 80 kr., 8/4 godz: 75 kr. lub 1 guld. 10 kr., godzina 1 guld. lub 
1 g. 40 kr. Każdy następny kwadrans 20 lub 30 kr. Pakunki 15 kr. 
W nocy o 5 kr. na kwadrans więcej. 

Omnibusy od dworca do wszystkich hotelów, w dzień 20, w nocy 
30 kr. od osoby. Kokj konna w budowie. 

Poateńoy miejscy: 15 kr. za ciężar do 100 f. 

BtAtkiparowe, towarzystwa austr. Lloyda do Muggia i Capo dlstrya 
wiele razy dziennie; do Wenecyi 8 razy ńa tydzień; do Pola podobnież; 
do Grecyi, Konstatynopola i dalej na wschód raz w tydzień. Do Ale- 
ksandryi co sobotę. * 

Teatry: Teatro grandę; Teatro Mauroner; zbudowany 
w amfiteatr, (opery włoskie, komedyje i jeźdźcy sztuczni naprzemian); 
Teatro fi lodrammatiko (przedstawienia w języku franc. i niemie- . 
ckim); Armonia, dramaty i opery. 

Tryjest, 100,000 mieszk:, nad mo]rzem Adryjatyckiem, w położeniu 
niezdrowym. Napotykamy tu mieszaninę wszelkich ras, wszystkich 
ludów świata; słyszymy na około siebie wszelkie języki europejskie. 
Triest dzieli się na stare miasto, nad któróm góruje zamek; o ulicach 
tak ważkich, \± prawie niepodobna po nich jeździć, i nowe miasto, 
dzielnicę 4oi>i'26 zabudowaną, pomiędzy morzem i starem miastem. 
Katedra Ś^go Jusła (Catedrale San Giusto) pomnik średniowieczny 
z napisagii i kolumnami rzymskiemi, oraz ^starożytnemi mozajkami. 
Kościół S-yo Jntonieyo (Sant' Antonio) zbudowany w 1830 r. Koidól 



56 ' TRTJEŚ*T 

Grecki (1782); Santa Marta del Synarso^ bardzo starożytny. Santa 
Maria Maggiore (Jezuicki), freski malarza Santi. 

Boitusz na Piazza Grandę; arkada, zwana Loggia^ łączy dwie czę- 
ści tego gmachu. Na placu przed ratuszem stoi pomnik Karola YI 
i fontanna, którćj figury alegoryczne przedstawiają części świcta, rze- 
ki, handel, miasto Tryjest i t. p. Na placu giełdy znajdują się .dawna 
Giełda i Tergesteo, wielki gmach czworokątny, .wystawiony w 1840 r. 
zajmowany przez biuro i czytelnię Lloyda; giełda zbiera się tu między 
1 1 a 1, na tymże placu pomnik Cesarza Leopolda L — Za Tergesteo, 
na przeciw Pałacu, rządowego, zbudowanego przez Maryją Teresę 1764 
r, spostrzegamy Teatro Grandę, wzniesiony wr. 1800 podług planu bu- 
downiczego /Selva. — Godne są jeszcze uwagi w nowem mieście: Mo- 
lo San Carlo (tama Ś-go Karola) przy której znaleść można statki do 
przejażdżek w porcie i po morzu: Molo Santa Teresa z latarnią moi> 
ską 34 metry wysoką, wzniesiosą w 1833 r. Canale Grandę, z mostem 
zwanym Ponte Bosso, Lazzaretto nuovo za miastem, mogący pomieśdó 
70 okrętów i 4000 ludzi. Na tarasie przed katedrą, grdb iózefa Fou- 
chć,. sławnego ministra policja za Napoleona I, Księcia Otranto, wspa- 
niały widok z tego tarasu na miasto i morze. — Muzeum Winkelmanna 
(opłata 30 solddw) zbidr numizmatów i rękopismów, (Winkelmann zo- 
stał zamordowany w Tryjeście w 1768 r). — Pała^ biskupów; * Szkoła 
marynarki i hibUjoteka miejska; Piękny arsenał Lloyda (Arsenale del 
Lloyda austrico) wzniesiony w 1853 r. Teatr Mauroner, — Tryjest po- 
siada jelcze ogród botaniczny i muzeum zoologiczne. Głdwniejsze miej- 
sca przechadzek są: Aguedotto wiodące do ogrodu Bosetti i Boschetto, 
Niedaleko od Tryjestu leży, wspominany już wyżej, (przy stacyi Gri- 
gnano) zamek Miramar. Tryjest jest portem wolno' handlowym; jest 
to największy z portdw austryjackich. Jedną z głównych przyczjrn 
świetnego stanu tego portajeat Lloyd austryfacki, towarzystwo ubezpie- 
czeń i żeglugi, utrzymujące stałą komunikacyją między Tryjestem i por- 
tami Wschodu, posiadające wielką liczbę statków i wydające swoje 
dzienniki i przeglądy. 



24. Z TRYJESTU DO YILLACH. 

Droer» żelazna do Odra (Ooryca) 7 i pół mil, w 3 i pół g. za 2,70; 2,03; 1,35 g 
z Gorycy do Yillach 4 razy na tydzień pocztą w 20 godz. za 9 guld. Kolej na Pre- 
dill Pass w budowie. 

Z Tryjestu przez Grignano do Nabrezina (ob. dr. 23 odwr.). Tu 
zostawiamy na prawo drogę do Laibach i Wiednia, i jadąc dalej spo- 
strzegamy po lewćj stronie Duino ze starym zamkiem ks. Hohenlohe. 

Tod Ś. Gioranni ukazuje się na nowo z pod ziemi rz. Timavo (sta- 
rożytny Timayus), ktdra w gdrnym biegu pod nazwiskiem Bieka, gi- 
nie pod S. Canzlan w grotach Karst. Tym sposobem przebyw- 



z MARBURGA DO YIŁŁAGH 57 

8zy pod ziemią przestrzeli piędomilową, wychodzi ze skały by wkrót- 
ce oddać swe wody.morzn Adrjpjatyckiemu. Od stacja Monfiilconć 
(ŁeoDe d'oro), droga żelazna oddala się od morza Adryjatycki^, 

O kilka mil od Monfalcone leży AguUed^ jedno z największych 
miast prowincyjonalnych starożytnego państwa Bzymskiego, naówczas 
bardzo silna warownia na Fn. W. granicy Włoch. Za Oktawijana 
Augusta ktdry tu bardzo często przebywał liczyła Ai^nilea 100000 m. 
było to miasto bardzo handlowne, w r. 452 po dzielnej obronie zbn- 
rsone zostało przez Atyllę. Dziś jest to wieś z 500 mieszk. Katedra 
Z XI w., mozemu starożj^ośd. 

Droga przebiega Karst w kierunku Fn. Z., a przy stacyi Sitgrada 
i Gradisca przybiera kierunek Fn. W. 

Goryca (Gorizia, G6rz) (hotele: DreiKronen; StadtTriest; 
•GoldnerEngel, nie drogi) nad rz. Isonzo, w prześlicznem poło - 
żeniu, 10000 m. Siedziba Arcybiskupa; warta widzenia Katedra. Rui- 
ny zamku hr. GOrz, w części zajęte na więzienie. Tu zmarł w 1836 
r. Karol X krdl Francuzki Słynne są owoce osmarzane tu w cukrze - 

Droga bita wiedzie stąd po dolinie rz. Isonzo do Yillach (ob. dr. 
25). 

25. Z MARBURGA DO YILLACH. 

22 mile; droga 2elazna; w 6 i pół grodź, za 7,92; 5,94; 3,96 guld. 

Zostawiając na prawo drogę do Wiednia, na l^o zaś do Tryjestu 
posuwa^iy się ku zachodowi, przez okolicę, zwracającą na siebie uwa- 
gę bogactwem mieszkańców i wzorowym gospodarstwem. Minąwszy 
stacyje: Unter-Drauburg i Bleiburg, przybywamy do Klagenfurtu (Ce- 
1 owiec) 17 mil od Marburga (hot: Mo ser 's, Foste, Sandwirth, 
'Europa,' 'Kaiser von Oesterreich). 15500 mieszkańców, 
miasto głdwne Krainy, nad rz. Glan, połączoną kanałem z jez. W6r- 
ther-See. Zniszczone przez Francuzów w r. 1809 fortyfikacyje, zamie- 
nione są obecnie w miejsce przechadzki. 

JEWoc Stanów (Landhaus) z XIV w.: Paiac biskupi na przed- 
mieściu YClkermarkt, zbiory obrazów, minerałów, i t. p., ogród pu- 
bliczny. KeUedra, Fiękny wido^ na okolicę z wieży kościoła Ś-go 
Idzi^o, 94 metry wysokiej. Na głównym placu ^ontonna ozdobiona 
gfuppą bronzową: „Herkules i Hydra", pomnik Maryi Teresy. Na 
F&rstenplatz obelisk wzniesiony na pamiątkę pokoju Fresburgskiego, 
Największa w Niemczech fabryka blejwasu. 

Linia okrąża j eńoro Klagenfurckie albo Wdrtkersee, po którem 
krążą statki parowe. Droga przebiega kraj bardzo piękny. Welden am 
See (hot: *Stadt Triest). Linia bieży piękną doUns^DT&Yf^, 



08 zwicDKiADonFSBiuna; 

Vłnad]i(hot:*Po8t, Elephaut pray dworca) 5000 mieszkań- 
C(5w, starożytne miasto nad Drawą^ znaczny przemy- i handel u stdp 
gór Dobratsch, w obszernej i żyznej łukowato wyciągnięta dolinie, 
powstalćj z połączenia dolin rz. Gaill Drawy, , Gotycki kościół famy 
z XV w. Góry Dobratsch albo Alpyvilachskie dostarczają cudiiych wi- 
doków na okolicę. O 3 godziny drogi na zachód Bleiberg z najwię-' 
kszemi w Austryi kopalniami ołowiu. 

Droga bita (dyliżanse w poniedziałki i piątki) prowadzi z Kiilach 
do Salzburga przez SpitcU (Hot. Post) iiad Drawą, piękny 
zamek książąt Porzia, niedaleko na wsch. wielkie jezioro MiUstadt, 
i do Bastadt (hot. Post) miasta staroŹ3rtnego, ufortjrfikowau^o, le- 
żącego niedaleko doliny alpejskiej FLichau,' z licznemi hutami żela- 
zuemi. 



26. Z WIEDNIA DO INSBRUKU. 

87 i pół mil w 26 do 30 g. za 31,52; 23,63* 15,75 guldenów. 

Z Wiednia do Bruck ob. dr. 23. Z Bruck dalej koleją południową. 
X6o6e7ł (Hot. *M oh r, Adler) mid Murem, naj znaczniejsze miasto 
wyższej Styryi, 3000 ml, siedziba Naczelnika St3rryjskich zakładów 
górniczych. Tu się odbywały układy przedwstępne przed zawarciem 
pokoju w Campo-Eormio 1797 r. Dwa dworce dróg żelaznych Połu- 
dniowej i Rudolfa na przeciwnych końcach miasta. Dalej koleją Ru- 
dolfa. A 

Judenbnrg (hot. 'Post, *Restauracyja przy dworcu), miasto sta- 
rożytne, w średnich wiekach było ważnym punktem dla handlu z Wło- 
chami i Wschodem, po pożarze w 1841 prawie zupełnie przebudowa- 
ne. Żydzi mieli tu w XV wieku własnego sędziego miejskiego, lecz 
w końcu tegoż wieku zostali wydaleni. 

Dalćj idą stac)je Talheinif S. Georgen; potem Unzmarkt, naprze- 
ciw którego na lewym brzegu rz. Mur ruiny zamku Frauenburg. Oko- 
lica stąd do Friesach staje się coraz piękniejszą; wiele starych zam- 
ków. Od stacyi Scheijling droga opuszcza dolinę Muru i bardzo po- 
woli wznosi się w górę idąc międey rzekami Murem i Drawą do sta- 
cyi Schauer/eld. Potom obniża się znowu aż do stacyi Neumarkt Uiz- 
ko której leżą kąpiele mineralne ,,»» der EinSde". Zamek Durrenheim 
według podania niegdyś więzienie Ryszarda Lwie Serce na granicy 
StyTjd i Krainy. 

Stacyja Friemoh, (hot. Post) staroż3rtne miasto w większój i uro- 
dzajnej dolinie. Gotycki kocioł famy z XV w. Za miastem na górze 
Petersherg^ zamek Lavant; po przeciwnej zaś stronie ruiny zamku 
Wir^rilsburg. 



2 WHSBlftA t)0 HfdBRUKtT 69 

St. Hirt o p<5} godziny drogi na południe stąd przy zbiegu rzek: 
Feistritz i Gurk, leży 'P^cksUin albo Zwischenwcisser, letnia rezyden- 
cyja biskupa z Gurk. Znaczne kopalnie żelaza. Dalej st. Treibach; 
od stacyi Launsdorf meJi& odnoga drogi do Mósel, 

St. Veit (hot. 'Stern, Marko f er) nad rz. Glanem, aż do roku 
1519 rezydencyja książąt Krainy i głdwne miasto. Na rynku prawdo- 
podobnie z czasdw rzymskich, ,9 metr. wysoka ozdoba do wodociągu 
£ białego marmuru, wykopana z ziemi. Batusz ma godne uwagi pffii- 
skorzeźby. St. Veit jest głdwnym składem na całą Karyntyją rudy 
żelaznej, ktdra stą4 wysyła się do Włoch. 

W okolicach wiele starych zamkdw, gniazd szlachty tutejszej, 
z których najgodniejszy uwagi Hohen- Osterwitz, rodziny KkerenkUUe- 
rów, na wysokićj skale, z murem obronnym opatrzonym wieżami, ka- 
plicą obfitującą w pomniki i piękną zbrojownią. ' 

Od St. Veit idzie odnoga do Klag^enfurtu, przebywana w 40 mi- 
nut, za 90; 68; 45 krajcardw, przebiegająca okolicę rdwnieź b. obfitu- 
jącą w zabytki starożytności. 

Dalej od St. Veitdo YiUa-oh, droga przebiega piękną dolinę Glunu. 
Stacjje: Glanek i Feldkirchen słynne jarmarkami. Za stacyją Ossiach 
droga przebiega na brzeg południowy znacznego jeziora tegoż naz- 
wiska, wylewającego swe wody do Drawy. , 

ViUaoh (ob. dr. 25), punkt z biegu drogi z Marburga. 

Dalej Spitcd (hot. Post) z pięknym zamkiem książąt: Forzia, zna- 
czny handel (ob. dr. 25). 

Scuihsenburg, miasto handlowe, z ruinami zamku. Okolice obfitują 
w kuźnice żelaizne. Dalej stacyja Nickolsdor/, pierwsza wioska Tyrol- 
ska. Iiiena (hotele: *Goldn es BO ssl; Post; Weisses Łamm; 
Sonne; Adler, Bose) pierwsze napotkane na tćj drodze miasto 
Tyrolu, w cudnćm położeniu, niedaleko od ujścia do Drawy, trzy ra- 
zy potężniejszego od niej Iselu. Gdry dolomitowe. Toblach najwyż- 
szy punkt tej &ogi wzniesiony na 1204 metry. 

JSiećerndoTt (*Post, *Adler), o godzinę drogi stąd u stdp Dur- 
rensteinu kąpiele mineralne Maistadt, Bmneok (*Post; *3tern, Son- 
ne) w pysznym położeniu. 

Franzensfeste, silna forteca w dosyć znacznej od dworca^ odle- 
głości. Tu droga rozdwaja się i jedna gałąź prowadzi do Botzen, 
Trydentu i Werony, druga na Innsbruck do Monachijum (ob. dr. — 
w kierunku odwrotnym. 

• Innsbraok. (hotele: Oesterreichischer hof; *Goldne 
Sonne; 'Hotel de TEurope; *Goldner Adler: Hirsch; 
Stadt Mtlnchen; drogorzędny Goldner Stern, na Vcwynv\iiTifc%\s^ 



60 ZWIEDWIA DOWSBRUKU 

Innu. — KItwiamie: Kramm; Grabhofer; Katznng i na JOwor- 
en) 16500 mieszk. przy ujściu rz. Sili do Lmu, wórdd dotiny otoczo- 
nej gdrami wznoszącemi się od 2000 do 2600 metr. nad poziom mo- 
rzai Innsbruck dzieli się na Nowe miasto (Neustadt) i stare (Alt- 
stadt). Kośoloły: Franciszkanów albo Hofkirche, zbudowa- 
ny w połowie XVI w. w stylu odrodzenia, według wskazówek, za^ 
wartycb w testamencie Maksymilijaifti I Cesarza, którego wspaniały 
goobowiec znajduje się na środku główn^ nawy. Nagrobek ten oto- 
czony jest 28 kolosalnemi statuami bronżowemi, a w czterech rogach 
figurami allegorycznemi; na szczycie zaś sarkofagu znajduje się posąg 
bramowy Cesarza, według pomysłu Ludwika del Duca; płaskorzeźby 
marmurowe po bokach nagrobku będące wykonał Aleks. Colin z Me- 
chelu. Za opłatą 35 kr., zakrystyan pokazuje kaplicę srebrną, z po- 
sągiem srebrnym Matki Boskiój i płaskorzeźbami z takiegoż kruszcu; 
grób Arcyksięcia !Ferd3manda i jego żony (j- 1595 r.) z kolorowego 
marmuru, z płaskorzeźbami A. Colin'a z Mechelu i grób Andrzeja 
Hofera i pomnik Tyrolczyków poległych za ojczyznę. . W tej świąty- 
ni w r. 1651 Krystyna Szwedzka uroczyście przeszła na religiją ka- 
tolicką. Koiciół Famy Ś-go Jakóha z r. 1717, z obrazem Madonny 
Czanacha i cennemi freskamL - Kościół Jezuitów, Kapucynów z godne-, 
mi uwagi obrazami i nagrobkami i kilka innych. 

Zamek Cesarski (Burg) zbudowany w 1770 r., przed którym' na 
pięknjrm placu stoi posąg Leopolda Y ną koniu. Teatr. Dom pod 
złotym dachem (Goldenes Dach) pokryty blachą miedzianą grubą zło- 
coną, w stylu nowszym gotyckim, zamek książęcy zbudowany przez 
ks. Fryderyka „mit der leeren Tasche** (z próżną kieszenią), dzisiaj 
jest własnością prywatną. Uniwersytet, — Sałusz, z którego wieży 
wspaniały odkrywa się widok. — Foczta, dawniej pałac książąt Tum 
i Tasis. — Muzeum (Ferdinandeum) otwarte podziennie z wyjątkiem 
niedzieli za opłatą 35 kr.), będące zbiorem obrazów głównie szkoła 
flamandzkiój i holendersldój, starożytności, rzeźb, rzadkich pamiątek 
histoi^ycznych Tyrolu, i t. p. Prócz tego zwracają na się uwagę: sta' 
tua 8-ej Anny na Neustadt 1 Brama tryjumfalna^ wzniesiona w 1765 
r., na cześć Maryi Teresy i Frandszka I-go. 

W dzień targowy Innsbruck przedstawia obraz bardzo ciekawy 
z powodu malowniczośd i rozmaitości ubiorów różnoplemiennój lu- 
dności podówczas miasto napełniającój. 

OkoUce. Bardzo malownicze położenie Innsbrucku otoczyło go 
wieloma bardzo pięknemi miejscowościami, jako to: MUklau, na le- 
wjrm brzegu Innu, z pięknym zamkiem rodziny Stembachów, i zakła- 
dem hydroterapeutycznjrm; Weiersburg, zamek ze zbiorem obrazów 
Holbeina, Czanacha, Bubensa i innych; Witten, przedmieście Inns- 
brucku, kościół i opactwo z IX w.; zamek Amras albo Ambr as z XIII 
w.^ przepełniony starożytnościami rzymskiemi i różnemi pamiątkami; 



z KUFSTKIirO DO TRYDENTU I WEHOHY 61 

najcenniejsza częóć tjch zbiordw została przeniesiona w r. 1806 do 
Wiednia, gdzie istnieje pod nazwą Ambraser Sammlnng w muzeom 
belwedersW^m; /*eZ, z gdrą Iselberg, 764 metry wysoką, miejsce krwa- 
wych walk w 1800 r.; JPatscher Kofd, wyniesiony na 2200 metrdw 
nad poziom morza z nader pięknym widokiem na okolicę. 

Droga 27. Z KUFSTEINU DO TRYDENTU I WERONY. 

47 mil w 11 i półr— 14 godzin.; pociąg pośp. za 20,21; 15,04 gold. ; zwyczajnym 
za 16,92; 12,69; 8,46 guldenów. 

Kuf Stein na granicy Bawaryi i Tyrolu, (hot: Post, *A uracher 
Br&w), nad miastem pannje twierdza Josephbnrg, niezdobyta z po- 
woda położenia na sk^e; jedyna forteca pozosti^a w rę^ch Bawary/ 
w r. 1809; w bardzo malowniczym położeniu. Łinija przebiega oko- 
lice bardzo obfitujące w huty do topienia metaldw; szczególniej wiele 
takich zakładów znajdi\je się blizko Brixlegg i Jenbach. 

6 mil. Sohwaz (hot. Post), nad Innem, 5000 mieszkań, miasto to 
było złnpione i zrabowane przez Bawarów w r. 1809; ma kościół far- 
tttf, z pięknym frontepi, z dobremi obrazami i pomnikami. W okoli- 
cach kopalnie srebra, miedzi i żelaza. 

9 miL Hali (hot: B&r, Br&nhaus) 5000 mieszk., nad Innem, 
u stóp góry Salzberg (1537 metrów), z pod którój dobywają rocznie 
do 200000 cąntnarów soH. Na zwiedzenie kopalni potrzeba 3 — 4 
godzin. KoAdÓŁ parafijalny, na cmentarzu którego pomnik Speckba- 
chera, jednego z przywódców powstania Tyrolskiego. 

10 miL Inabrack (ob. dr. 26). 

Okolica przez którą przebiega linija, zwana Brenner, jest pod 
względem krajobrazów najmni^ zajmującą z okolic alpejskich, lecz 
jest to wąwóz przez który najpierw ustaloną została droga, możliwa 
do przebycia powozem w eiągu całego roku. Droga żelazna prowa- 
dzi obecnie. z Innsbrucku, obok opactwa Wiltan przez tunel 664 me- 
try długi na wskroś góry Isel, następnie przechodzi na prawy brzeg 
rz. Sili; do miasta Patsch przebiega 7 tunelów, przebywa ciasny wą- 
wóz rz. Hutzhach^ wypływającej z doliny StubaythaL Dolina ta staje 
się coraz dzikszą, to też budowa drogi żelaznej wymagała pokonania 
największych trudności, linija w śmiałych zakrętach okrąża góry, 
przebywa 2 razy rz. rz. Sili i do Matrey, przebywa 4 tunele. 

1 2 Vs mil. Matrey (hotele: Stern, .'Kro ne, Weisse Bose), 
w pobliżu zamek Trautson ks. Anersperga, z bogatym zbiorem sta- 
rożytności Bzymskich. Dtoga idzie dalej po linii dosyć prostej, lecz 
po znacznćj pochyłości i znowu dwa razy przCrzjma rz. SilL — Stei- 
nach V3 n^ za Matrey (hot: Post; Steinbock) odbudowane po 
pożarze w r. 1853; kościół z trzema ołtarzami, pędzla tu urodzonego 
KnoUera (f 1804) profesora w Medyjolanie. 



62 Z KUFSTEINU DO TRYDENTU I TlfcERONY 

Pod Stafflach- droga zwraca się dosyć nagJym łukiem ku dolinie 
Schmirnerthal, przy wejściu do której widać już otwór tunelu, po prze- 
ciwnej j^j stronie wysoko się poczynającego, który następnie przebyć 
musi, przebywszy cudną wioskę S. Jodok, przebiega jeszcze jeden tu- 
nel zanim dojdzie wspomnianego wyżój, a przebiegłszy potom głębo- 
ki wąwóz rz. Sili, i obok pięknego, pc5'nego pstrągów jeziora Bren- 
nersee dochodzi do stacyi Brenner, ze starym vdomem pocztowym, wio- 
ski na wyżynie tegoż nazwiska, leżącegu na dziale wodnym mórz 
Adryjatyckiego i Czarnego. Widok ograniczony otaczającemi ją gó- 
rami. Droga idzie dalój wzdłuż rz. Eisack dopływu Adygi, przecho- 
. dzi dalej tunel 742 metry ^ugi, a przebywszy 3 milową przestrzeń 
z której wciąż piękny widok na lodniki otaczające Fflerschthal, do- 
bija stacyL 

Sterzing, (hot. •Post, Nagele albo Krołie; Adler, *Ro8e) 
bardzo czyste miasteczko, wzbogacane przemysłem górniczym, z ła- 
dnemi starożytnemi budowlami i przykrytemi chodnikami, leży na ob- 
szernej wyżynie bagnistój zwanój Sterzinger Moos albo Oberes Wip- 
ptohal. Z kościoła Kapucynów najpiękniejszy widok na lodniki 
Stubaythal i góry Jauf en (2194 metryj. Po Sterzing do Franzens- 
feste dolina rz. Eisack jest dziko-malownicza. Po bokach zamki 
średniowieczne z lewej strony Sprechenstein z, prawej zaś Beifenstein, 
Droga wchodzi potom w wąwóz, w którym' leży austeryja i dom pocz- 
towy w MiUewald, pamiętnem porażką Francuzów przez Tyrolczy- 
ków w r. 1809. Pod Oberau korpus Łefebore^a wziął do niewoli 650 
Sasów, skąd wąwóz ten dotąd nosi nazwę Sackseklemme, 

Wyjście z wąwozu zostało od r. 1833 do 1838 silnie obwarowane, 
co dało początek twierdzy Franzens/este (dr. 26) skąd wychodzi dro- 
p;a żelazna do Yillach. Koślinność zaczyna zdradzać florę południową. 

22 mil. Brizen, po włosku Bressanone (hot. 'Elephant, obok 
poczty; *Sonne, Goldenes Kreuz; Bestauracyja w dworcu), 
przy zbiegu rzek Eisack i Bienz, stolica dyjecezyi; natura włoska lecz 
mieszkańcy niemcy. Katedra i kilka innych kościołów z XVIII w., 
•A obrazami tyrolskich malarzów; pałac biskupi; wyższe gimnazyjuni, 
i^abinet historyi naturalnój. 

Klatuien, włoskie Chiusa, (hot. Gans, Bocssel) z bogatym 
klasztorem Kapucynów, ciekawy skarbiec i klasztorem Benedyktynów 
Seben, na wynio^ej skale. Droga okrąża skały porfirowej na wy- 
niosłościach wszędzie żyzne wyżyny z licznemi wioskami. 

AtBwantf, (hot. *P o s t), piękny obraz w kościele. Na prawo 
Finsterthal, gdzie spostrzegamy piramidy naturalne ze skał porHro- 
wych. 

27 mil. Bosen, włoskie Bolzano^ (hot. "Kaiserkrone, Mond- 
z^cyj&eiii/ 'G^oidne Traube; *Schwarzer Adler; Er^herzog 



' z BOŻEN DO MERAN 63 

Heinrich; Goldener Engel; Sonne; 'Badl. za miastem) 
lOOOO mieszk. w średnich wiekach było ważnym punktem dla handlu 
Wenecjd z Północą, i do dziś pozostało najhandlowniejszćm miastem 
Tyrolu; jest punktem zbiegu drdg niemieckich, szwajcarskich i wło- 
skich. Pod Bożen łączą się rzeki Talfer i Eisach. Dolina zwana 
Bozener Boden, jest jednam z najpiękniejszych miejsc w Tyrolu; 
z mostu na rz. Talfer- wspaniały widok na okolicę, klimat łagodny, 
w lecie wielkie upały. Gotycki Jcośctół parafijaln^, z piękną wieżą, 
firont przyozdobiony dwoma lwami z czerwonego marmuru. Za wiel- 
kim ołtarzem grdb Arcyksięda Bainera (-{- 1853) cmentarz otoczony 
arkadami. Z gdry Caharienberg piękny widok na miasto i okolicę. 
Piękne ogrody Arcyksięcia Henryka, hrabiego Sarthein i innych. 

z Bazen do Meran ob. dr. 28, 

1 V2 godz. drogi na Pd. W. od Bożen, St, Istdor, w ładnym po- 
łożeniu z niewielkim zakładem kąpielowym żelazno-siarczanym; wspa- 
niałe widoki. 

Dalej 34 mile. Trydent (Trient, Trento), (hot. Europa, C o- 
rona) 14000 mieszk. wyniesiony na 223 metry po nad poziom Ady- 
gi. Widok malowniczy. , Katedra, z XI w. Kościół Saula Maria 
Muggiore, wktdrym się odbywał sławny sobdr (1545 — 1563). W oko- 
licy znaczna produkcjrja wina i jedwabiu. . 

37^3 mil. BoTeredo (hot. Corona, Cavalletto) (11000 m.) 
zamek na skale. Miasto prowadzi znaczny handel winem i jedwa- 
biem; p p()ł mili dalej Mort, za kt<5r€m o 2 mile Ala (4000 m.) i Avio 
na granicy włoskiej. Dalej Yillufranca i Werona (ob. . . . ) ' 

Droga 28. Z BOŻEN DO MERAN. 

3 i pół mil. Dyliżans 3 razy dziennie (tam i napowrót). Droga trwa 2 i pół godz. 
za opłatą. 1 gujd. 39 kr. 

Omnibus (Stellwagen) 8 razy dziennie (i z powrotem) w 4|godz. 
za 80 kr. i 1 guld. 5 kr. W lecie dogodniej jest jeździć jednokonnym 
powozikiem (6 guld.). Kto może powinien tę drogę odbyć pieszo, 
przez Terlan, Andri&n, Nals, Tisens, Unter i Oberlana, co zajmie 
około 8-u godzin, nąjdogodni^j jest iść po południu dla .chłodu. 

Droga idzie na Pn. Z. Gries z kościołem Augustjjanów, ozdo- 
bionym freskami Eudlera, uchodzącym za jeden z najpiękniejszych 
w Tyrolu. Pasmo g<5r dolomitowych, nad ktdremi wznosi się Bosen- 
garten (3158 metr.). Zamek Maultascke na skale. 

1 i piSł mili. Tilpidn (Yilla piana), piękna kaskada. Wkraczamy 
w żysną dolinę Adygi, osłonioną z pr. strony wysokiemi ^górami cor- 
fifowemi z lewej zaiś wxgój^am dclomtowom. 



64 Z WIEDinA DO SALZBURGA 

Meran (hot. Post albo Erzherzog Johann; *Graf yon 
Meran; Erzherzog Beiner; — We Wrześniu podczas knracyi 
winogronowej hotele te są często przepełnio^e, wtenczas trzeba się 
.udać do BOssl, Engel, Sonne, Krone, Kreuz i innych, lub 
też jednego z licznych pensyjonatdw) 4400 mieszk., dawna stolica 
Tyrolu; . klimat łagodny, wielkie upały w lecie. Męran jest odwie- 
dzany na wiosnę i w jesieni przez licznych chorych, leczących się 
serwatką i winogronami. Eośddł parafijąlny z Xiy w., odnowiony 
w 1845 r. z obrazami Knollera. Z mostu przez Fassyer, piękny wi- 
dok na okoliczne zamki zamieszkałe lub w ruinach leżące. Na gdrze 
Kfichelberg zcmek Tyrol (oj^ta 25 . kr.) z piękn3rm dokoła wi- 
dokiem. 

Droga 29. Z WIEDNIA DO SALZBURÓA. 

V 

41 i pół mil. w 8 i pół do. 12 godz. za 14,94; 11,21; 7,47 guldenów. 

Kto wraca napowrdt tą drogą powinien od Linz do Wiednia po- 
płynąć statkiem parowym, by nie stracić najpiękniejszych widokdw, 
ktdra trwa 8 — 9 godz. za oj^tą 7 guld. lub 4 g. 70 kr. 

Dworzec przy Mariahilfer Linie. W westibulu statua marmurowa 
Cesarzowej Elżbiety, Hausa Gassera, ustawiona w 1860 r. wk/ótce 
po wyjeździe ukazuje się na lewo SchSnbrunn^ zamek letni cesarski, 
o pół godz. drogi od Mariahilfer Linie, zaczęty przez Macieja Kor- 
wina, jako zameczek myśliwski, dokończony zaś przez Maryją Teresę 
w r. 1775 (ob. SchOnbrunn przy opisie Wiednia). 

Fenzinff, 4000 mieszk., kościdł z pięknemi pomnikami. Miastecz- 
ko to połączone jest mostem z Ęietzing miejscem pobytu b. króla Ha- 
nowerskiego. W pobliżu stacyi Hutteldorf widać wiele pięknych 
willi i restauracyj. Dalej pociąg mija MarMrunn, z pięlmym ko- 
ściołem, na odpusty do którego zbierają się liczne tłumy pielgrzymów; 
w klasztorze zbudowanym w r. 1693 przez Ferdynanda Ul mieiści się 
od r. 1813 szkoła leśnictwa. Stacya WeidUngau z zamkiem ks. Diet- 
ńchstein. 

8t. Farkesdorf. Kolój oddala się tu od dawnćj drogi bitdj, i od- 
suwając się' na lewo wchodzi na wyżyny Lasu Wiedeńskiego. Od 
Fresbawn droga przerzyna piękną choć dziką okolicę do St. fieka- 
winkel. Dalej do JSTeuLanghacK okolica również piękna; pociąg prze- 
bywa na t^j przestrzeni dwa tunele. 

8 mil. Banot-Foelten (hot. Kaiserin yon Oesterreich), L6- 
re, Hirsch, Krebs) 5000 m. nadrz. Traisen; stolica djjecezyi. 
Za St. FoeUen pociąg znowu przebywa tunbl, a następnie dosięga sta- 
c/i Melk (hot, Lamm, Ochs), najpiękniejsze miejsce na cał^ dro- 



z WIEDNIA DO SALZBURGA 65 

dze, sławne opactwo Benedyktynów zbudowancr w XyiII w., biblijo- 
teka, wspaniały koćci<9. 

14 i p(9 mil. st. Kemmelbctch, do ktdrej pociąg dostaje się po prze- 
byciu rz. Melk, po prawej strome widać Dunaj, po lewćj zaś Alpy 
styryjskie. Dalej mijamy Persenbeug, a niedaleko st. Krumm-N^uss- 
baton przesuwamy się obok na pr. nad Dunajem leżącego kościoła 
Maria Taferl, celu pobożnych pielgrzymek. Dalej przebywamy rz. 
Ips, ^ poczem stajemy przy st. Amstetten, 2000 m., pamiętnej bitw% 
Francuzów z Bosyjanami w 1805 r. 

19 mil. Banot Peter po za ktdróm stacyje: Haag i St, YcUentCn, 
stąd idzie odnoga kolei żelaznój do Steyer i Hall wód mineralnych 
jodowych i dalej do Bruck. Następnie pociąg przebywszy Enns rze- 
kę odgraniczającą Wyższą i Niższą Austryją, staje w m. Enns^ (hot. 
Adler; Krone), 3000 mieszk., którego fortyfikacyje zbudowane 
zostały, według podania, za okup dany przez Byszarda Lwie Serce 
dla wyswobodzenia się z.niewoU. W pobliżu zamek Ennseck ks. 
Anersberga. Kleinmunchen; przed dojściem do tój stacyi droga prze- 
bywa rz. Traun, pod Ebelsberg, pamiętnóm krwawą bitwą Francuzów 
pod dowództwem Masseny z Austryjakami, a następnie przybywa do 
24 m. Iain&(hot. An der Donau; *£rzherzog Carl; Golde- 
ner Adler; *Rother Krebs; Łamm; Bayrischer Hof; — 
wmieście *Loere; *StadtFrancfurt; 'Kanon e) 2700 mieszk., 
forteca nad Dunajem, stolica dyjecez3ri. Most 534 metry długi na 
Dunaju. Katedra wzniesiona w r. 1670; kocioł parafijalny z XIII w., 
koScićl Kapucynów z grobem hr. Montecucueli. Zamek zamieniony 
na koszary; Landes Museum, złożone ze zbioru numizmatów, broni 
i różnych pamiątek. 

W okolicach miasta zasługują na uwagę: Wieża w Freińbery (ko-' 
biety nie są na nią puszczane) z bardzo pięknym widokiem; dalej Jd- 
germeier^ Póstlingherg, z pięknym widoluem na okolicę; — Kościół S'^j 
Magdaleny^ cel pobożnych pielgrzymek, również piękne widoki. 

'Weis, (hot. Adler) 4500 mieszk., zamek ks. Auersperga, ko- 
ściół protestancki w stylu gotyckim, kościół parafijalny z VIII w. Od- 
noga drogi do Fassau. O 3 mile na Pd. W. leży sławne opactwo 
Kremsmunstśr, z biblijoteką, obserwator3rjum i gabinetem historyi na- 
turalno). 

Za Weis droga wchodzi w okolicę lesistą, lasy te ciągną się . 
z małemi przerwami aż do Łambach. Pod miastem Łambach wy- 
chodzi na lewo odnoga do Gmflnclen. Miasteczko Lamhach (hot. 
BOssl) nad rz. Traun, z opactwem benedyktynów, posiadającym 
Mblijotekę złożoną z 23000 tomów, oraz zbioru rycin i rękopismów. 
Na przeciwna stronie rzeki o 15 min. drogi, po przeciwnej stronie 
rzeki stoi śród lasu kościół poświęcony Ś-6j , Trójcy, i.bud.o^N&^i^s 
w Xx6jkąt, z trzema wieżami^ S-ida oknami, słowom Yf^u^jsiA "[ftiJ^ 



b^a lictba tnj, bo nswet posadzka idołona jeet s tnSjkolorowe^o 



O milę od Btacyi ŚckwaneruCadt, rx. Trann tworzy wodospad) 
a jeszcze blifcg lei; Wal/tegg t zakładem kąpielowym. 

83 mile TeMAniel: (bot. Forstingers Br&u nnd G^sa- 
hof; Mohr, Post) przyjemne miasteczko nad rz. Agor, i« sta- 
rsmi bnunami opatrzonemi w wiele i Btarołjtnsmi foityfikacyjamL 

35 miL 'Franketmarkt, pized ktdrTiii pod V(kklamarkt pocŹK 
wstępi^e w doljuf n. Wflckla. Nast^pnia przybywamy do nacyi 
StrattwtdeAai, przy it&e^ drOjga okrąia jeńoro Zaliertet. Pot&n - 
luut^pige Nenmarkt, DsMfpnie Seekircien, pod kttfr&n droga okr^ 
WalleTBoe. Dalg koid<3 jłfarta Plain, sk^d jnł wkrdtce pociąg 
at^e w pięknym dworcn SabbnrgBkim. 

BalibnrB. Hotele: Hotel de 1'Eiirope, napnedw dworca; 
Oeaterreichiscber Hof na pr. bncgif Salzbacha; Hotel Nel- 
bock, tańaiy od poprzednicb, obok tak zwany pens;^Qnat; Eri- 
hsrzog Carl, *QoldeneB Schiff. — 3-o rz^ne *Goldene 
Erone: >Mohr; Hirscb, HOdlhammerbr&a, porn; Baith; 
•GbtJerbrln, Tranbe; 'Regenbogon; Tigor; wuyrtkie 
E MstoarocTJaBiiiPeiiayjonBt Jnnga, blizko dworca. 

' ^o^iamiK- "^D^iiMti^i, ^iel? g^et;, Ijobmnyer; WieiBii- 
ber«ejt;.-Balda.tMiWftbŁi:0»«>4erf ■ ,,,,,. 

,,:-Dan>iki-- . a» ^WadrftDfl, Irfl konna 20; ,3-n kifjjM,..^ kmic.; 
piS,iini».a..g..«(ł,*r.,ft!bp 4g., »OM;,,'ią,oiłJy,dMft 5\#o,T! 5f 
letnieje też taksa za knrsa do okolic Salzbmga. JCWfifjfoć^ OtW 
w^ takie i^a przewodnikdw dla obcycb) 5 kr. za k ' ' ' 
'^Mf WsojyiC "r okolice 'iitśj^''ta]cle-'Mal4'tiAaf.'' 

wspaniało S<Inki4;alcoliay, 




z WIEDNIA DO SALZBURGA 67 

kszana i ozdabiana przez jego następców. Niektóre sale ozdobione są 
obrazami Altemonta i freskami Bottmayra. Do placu Bestdenzplatz 
ozdobionego piękną fontanną zwaną Hofbmnnen, dotyka plac Mo- 
zarta, na kt(5rym w r. 1842, wzniesiono pomnik bronzowy temu mi- 
strzowi, wedłag projektu Schwanthalera. Mozart urodził się w istnie- 
jącym dzi^ jeszcze domu pod Nr. 225 przy Getreide Gasse. Pałac zi- 
mowy biskupów, gmach obszerny, wzniesiony w 1592 r. mieszczący 
w sobie portrety wszystkich biskupów tutejszych. Neuhau, budynek 
o 4-ch frontach, wybudowany w 1588 r.: przy którym znajduje się 
odwach z wieżą słynną z muzyki dzwonowój rozlegającej się o 7, 1 1 
i 6 godzinach; w nim mieści się także nieustająca wystawa obrazów. 
Letnia Szkoła Jazdy (Sommer Beitschule) jest jednym z ciekawych 
gmachów Salzburga; jest to amfiteatr z 3-ma rzędami ławek wykuty 
w skalistój górze MOnehberg; wejście wszystkim dozwolone. W górze 
MOnehberg wykuto j^zcze w r. 1758 przejście zwane Neuthor albo 
Felsenthor albo jeszcze Sigismundsthor, z powodu wykucia jej za pa- 
nowaiua arcybiskupa Zygmunta, nad zsekularyzowanóm w r. 1803, 
małóm państwem kośdelnóm Salzburskióm. Brama ta czyli tunel ma 
128 metr. <y:ugości, 16 wysokości, a .prawie 7 szerokości, jedlno z jej 
wejść ozdobione jest kolosalną statuą Ś-go Zygmunta, dłuta Hage- 
nauera. Warte są nadto zwiedzenia: Ratusz, ticeum posiadające biblijo- 
tekę z 36000 tomów złożoną; muzeum miejskie (otwarte codziennie od 
10 — 12 12 — 4 g., wejście za opłatą 12 kr.) zawierające zbiory: sta- 
rożytności, tworów przyrody i t. d.; klasztor żeński na górze Nonn- 
herg, założoąy przśz siostrzenicę Ś-go Buperta, mający piękne malo- 
widła na oknach; Marienscmie t, j. figura Matki Boskiej na Domplatz; 
— Oraz po drugiej stronie rz. Salzach: — dom zwany: Zur Traube; — 
teatr; — pałac MirabeU, dawny pałac arcybiskupów, odbudowany w r. 
1819 po pożarze zaszłym poprzedniego roku, z pięknem! ogrodami. 
Schody z 250 stopni na górę Capuztnerberg, na której znajduje się 
klasztor kapuc3mów. — Rosenegger, wzgórze, będące ulubionóm miej- 
scem przechadzki mieszkańców Salzburga. Z Wierzchołka góry 
MUnMerg, na który wiodą schody o 283 stopniach, nasycić się mo- 
żna pięknym widokiem na okolicę. Góra Schlossberg będąca dalszym 
ciągiem poprzedniój, uwieńczona jest fortecą JBiohen Salzburg, założo- 
ną w XI w. na miejsca dawnój warowni rzymskiój (wejście 20 kr.). 

Okolice: Jjigen zamek i park ks. Schwarzenbtt^ga (dorożka I-o 
konna 150 kr., 2-o konna 240 kr. tam i na powrót), idąc pieszo le- 
piej wziąć przewodnika (40 kr.), stąd można iść na Gaisberg, z które- 
go wierzchołka wzniesionego na 2150 metr. widać Alpy. — Maria 
Barn (dor. 220 kr._albo 3 g. t. i n.) stąd do Seilbrunnen (omnibusem 
10 kr.) z zamkiem zbudowanym^ w r. 1613 przez Arcybiskupa ks. Ho- 
henems, z piękn3rm parkiem, wodospadami, teatrem wykutym w skale 
i t p. — Leopoldskrone (tuż za przedmieściem Nonnthal) zamek króla 
bawarskiego. — Untersberg albo Wundersberg (o 2 doi dto^ i^SfiaiiS^^ 



68 Z LAMBACH DO ISCHL. SALZ-KAMMERGUT 

dynnii w Niemcsech % legendy o zawartym w^u^ grodzie gdzie Fry- 
deryk Barbarossa oczekiije zmartwychwstania. W bagnach u podsta- 
wy tg groty urządzono kąpiele błotne; szczyt tg gdry zowie się 
Berchtesgcidner^Thron, 



Droga 30. Z LAMBACH DO ISCHŁ; SALZ-EAMMEBGUT. 

z Łambaeh do GmfŁnden koleją żelazną. 4 mile w 1 i pół lub 1 tny awaitej 
g:odz. za 1,44; 1,08; lub 0,72 fuldenów. 

Z Grkn&nden do Ischl statkiem parowym 1 j^d. 5 kr. pocztą 90 
kr. — -Bardzo też jest przyjemnie pojechali z Łambaeh do Ischel nąjc- 
tepu końmi (w 3 g. za 5 — 6 gold.). Z T^ednia do Gm&iden dr. icd. 
kosztuje poc po^. 17,14; 13,74 gnid.; zwyczajnym zaś 14,69; 11,63; 
8,02 gold. Moina zaś nab^ć w Wiednia bilety Wprost do Ischl, wa- 
żne w ciągu dni czterech pomiędzy Gmtoden i IschL 

Ze stacyi Ifambaeh. (ob. dr. 29) po przejechaniu 2 mil, przybywa- 
my do stacyi TramifaU, o 15 minut drogi od ktdrćj następi^e rzeczy- 
wiide spadek czyli wodospad rz. Tiaun, piękny gdy rzeka mą dosyć 
wody. Opłaciwszy 70 kr. można zażądać zamknięcia szluzy, aby wi- 
dzieć następnie znaczniejszą masę wody, przedzierającą się przez za- 
pory. 

4 mile. Ghnmiden (hotele: *Belleyue, 'Goldenes Schiff; 
•Goldener Brunen, •Goldene Sonne, •Gx)ldener Hirsch, 
*StadtGmftndenit. d.). Powozy z Gmunden do spadku rz.Traun 
płacą się po 4 guld. — Gmftnden, miasto gł<5wne okolicy zwan^ Salz- 
Eammergut (Dobra solne koronne) dosyć przemysłowe, 6000 mieszk., 
nad jeziorem Traunsee. Posiada kąpiele w wodzie słon^, zakład hy- 
droterapeutyczny. Z Kalwaryi (o 15 min. ku Pn. Z.) bardzo i»ękny 
widok. 

Jezioro Tranusee, długie na 11700 metr. szerokie na 2900 metr. 
jest najpiękniejszćm z jezior Austryjackich, j^o strome brzegi i czar- 
nawa woda w stronie południowej (Ebcnsee) nadaje mu pozdr powa- 
żny i dziki; gdy przeciwnie w stronie -Gmllnden wygląda bardzo wdzię- 
cznie i rozkosznie. Na około jeziora sterczą wysokie g<5ry, jak 2Va- 
unsłein, wznosząca Aę na 1730 metr. i bardzo nieprzystępna. "Widok 
z jćj wierzchołka nie da się pordwńać z widokiem innych gór Salz- 
Kammergutu. Statek parowy z Gmflndcn do Ebensee przez jezioro 
Traunsee kosztuje 1 guld. Ńa jeziorze napotykamy Zamek Ort,, po- 
łączony z brzegiem jego, mostem 130 metr. długim; po str. zachodniej 
stary kościół AUmunsier i zamek Ebenstp^er, 

6 mil. Ebenaee (*Post) 2300 mieszk. wraz z Langhath leżącym po 
przeciwnej stronie rz. Traun. Warzelhie soli z solanki sprowadzanej 
z Ischl i Hallstadt, — Z Ebensee można zrobić wycieczkę na Krana* 



z ŁAMBAGd BO ISGHTi SALZ-KAMMEKOUT 69 

Ińis^ atuL, (gdrę 1731 metr. wysoką; trąd czterogodziimćj podrdży 
wynagradza się sowicie pięknym z nićj widokiem. 

Omnibus schodzący się ze statkiem parowym, zawozi we 2 godz. 
z Łangbath — Ebensee do Ischl. ^ 

8 mil (od Wiednia 38) Isohl (hotele: *Eaiserin Elisabeth, 
•Hotel Baner, *Post, Victoria Hotel; Kreuz, Erzherzog 
Pranz Karl. — 2-o rzędne. *Stern, *Krone, *Bayrischer 
Hof: mieszkania z meblami do najęcia w'wiela domach prywatnych) 
3000 mieszk., przy zbiegu rzek Ischl i Trann, w samym iSrodkn Salz- 
kammergnta. Kąpiele tutejsze są bardzo licznie nawiedzane przez 
'Wiedeńczyków, a szczegdlnićj przez arystokracyją austrjjacką. Wo- 
dy słone, używane przeważnie do kąpieli (1 gnid. za każdą kąpiel), 
kąpiele w wodzie słodkiej i szlamie; kurac3ria serwatką. W Ischl znaj- 
duje się bardzo wiele wspaniałych wiU, pomiędzy ktdremi i cesarska. 
NatnrsJna piękność doliny podniesiona jest wieloma sztucznemi upię- 
kszeniami, mnićj lub więcćj szczęśliwie dobranemi, lecz zawsze uła- 
twiającemi przechadzkę używającym kąpieli. Kościóiparąfijalnt/ z do- 
brem! obrazkami Kupelwiesera. Bardzo wielka sala Trinkhall^ Ka- 
syno z czytelnią. _ > 

Przechadzldi do now^o Cottage, za willą Cesarską; do Kahoaryi, 
.AhornbuJd, i do ruin zamku Wildenstein, do Trenkelbach i do młyna 
SetMibach, — Liczne wycieczki w okolicę (ob. niż^j). — Droga bita 
prowadzi z Ischl do Salzburga (7 mil) w 7 g. za 4 guld. 6 kr. ^ 

Salz-Kammergat, nazywany także czasem Szwajcaryją austry- 
jacką, graniczy od Wsch. i Pd. ze Styryją, od Zach. z Salzburgiem, H- 
czy 17500 mieszk. na 12 mil kwadratowych powierzchni. Zraszają go 
piękne rzeki Traun, Ischl i inne, wraz z jeziorami Traunsee, Halstad- 
tersee, Sanct-Wolfgangersee (ob. niżćj), bardzo pięknie położonemi 
i obficie zarybionemi. — ^Dobywanie i wywarzanie soli; fabrykacyja sćra 
i hodowla bydła są głdwnemi sposobanii zarobkowania mieszkańców 
t^ piękn^ okolicy. — Do zwiedzenia Salz-Eammergutu potrzeba 
4-ch dni, można jednak pośpiesznie go obejrzćó w ciągu 2-ch dni. 
< Wskażemy tu tylko główniej sze pnnkta wycieczek. 

Balzberff (Ischler Salzberg) góra 1030 metr. wysoka, posiada zna- 
czne pokłady soli, .zasługujące na zwiedzenie szczególniej podczas o- 
świetlenia, co w porze kuracyi wodnój ma miejsce raz w tydzień. 

Hallstadt (Hotele: *Seeauer, do którego teraz i *Post należy; 
*6rflneBaum), u stóp Salzbergu i na zachodnim brzegu jeziora 
Hallstadtersee, długiego na 8000, szerokiego na 2000 głębokiego zaś 
na 200 metr. Wodą tego jeziora bardzo ciemna sprawia niemiłe wra- 
żenie, z gór otaczających je. dokoła główne są Dachstein i Thomstein, 
z których wierzchołków (jako tóż i ^aarstein, 2250 m.) można się na- 
sycić cudownemi widokami. 



70 Z SALZBURGA DO GASTEI5 

Jeziora Gosau, Zwieselberg i Traimwand, bywają także oelem 
bardzo miłych wycieczek. Sanct-Wolfgang (*€hrdmmer pod (to/ym ko' 
mem; *zum Kortisen; Hirsch) nad jeziorem tegoż nazwiska^ wraz z nie- 
daleko się wznoszącą g<5rą Schąfberg (1819 metr., dla wejócta na nią 
potrzeba 3^8 godziny) dają najpiękniejsze z całych Niemiec widoki. 
Warto także zwiedzić miasteczko St. Gilgen (hot. Post) i górę tegoż 
nazwiska. 

Anssee (hot: Post. *Sonne, *Blańe Traube, Jos: Haokl, 
*Joh. Stflgeri inne) 1500 mieszk. nad rz. Traun. Wielkie pol^kdy 
soli, z ktdrych dobywają j4y dziennie do 500 centnarów. Kąpiele so- 
lankowe, kuracyja serwatką. Godne zwiedzenia: góra Dressenstem, 
jeziora AU-Aussee, Grundlsee, Ti^Utzsee i Kammersee. 



Droga 31. Z SALZBURGA DO GASTEIN. 

15 mil. Dyliiuis (9 gold. 75 kr.) od 1 Czerwca do 15 Września 2 razy dziennie, 
w innćj porze 2 razy na tydzień, kurs 13 i pół godz. 

Kol^ do Hallein, dalej do Werfen i Basztadtu projektowana. 

Zaraz z Salzburga droga zwraca się ku Pd., idąc po lewym brze- 
gu Salzy, a po pr. rz. Berchtesgaden, przechodząc koło zamku Heli- 
brun.— 2 mile. Hallein (hot: Post, Sonne, Aub&ck, *Soolba- 
de-Anstalt) starożytne miasteczko słynne po kładami soli, ktdr^ 
tu dobywają do 500000 centnarów rocznie. Kopalnie soli wykute są 
w górze Dumberg, wznoszącój się tuż pod miastem. ' Dla zwiedzenia 
kopalni (przewodu. 50 kr.) potrzeba pozwolenia zarządu. 

4 mile. GdUins. (*Po8t), w którego okolicach zwiedzają pospoli- 
de wodospad rz. Schwarzbach i wąwóz Oefen, którym płynie rz. Sal- 
zach. Droga idzie na Pass-Lueg^ pamiętne bitwą w 1809 roku, za tóm 
miastem most Aschau. Godne widzenia: ujście BltUibach do Calzach 
i cesarskie kuinice Blahhaus, Na południe zamek Hohen-Werfen. 

6^8 mil. Werfen (hot: Post) 1500 mieszk., skąd wychodzi dro- 
ga do Klagenfurtu na Badstadt 

8^2 mil. Sanat-Jołiann (Post; Bossian, oberża), wspaniały 
widok na dolinę rz. Salzach i na góty Jodłowe (T&nnengebirge) się- 
gające 2426 metr. 

10^2 >^ Iiend. (H6t: Straubinger) zakłady przetapiania zło- 
ta i srebra z kopalni w BSckstein, — Przebywamy okolicę nawiedza- 
ną przez lawiny, dla tego tóż przejazd na wiosnę jest tu niebezpieczny, 
dalój wąwóz Klam-Foss, z małemi resztkami istniejących tu niegdyś, 
a zburzonych przez lawiny, fortyfikacyj. 

13^2 mil. Hof-Gastein (hot:Mo8er, PhOnix, Kreus, Blaue 
Tmnbe, Schwarzer A^\^x) główne miwV) doliny, wyniesione na 



z WIEDNIA DO PART^ -fi 

842 mieszk. Tutejsze kopalnie złota i srebra, niegdyś obfite, wyczer- 
pane s%jilż prawie zupcJnie. O dawnćm bogactwie świadczą tylko 
domy z bogątemi ozdobanii z XVI w.; na rynka popiersie Cesarza 
Franciszka I, założydela kąpieli Hof-Gastein; zakład kąpielowy otrzy- 
mujący wodę z Wildbad za pomocą kanału długiego na 6 kilometrów. 
GÓTtL Gamskahrkogl o 3 wierzchołkach 2466 metr.). Na wejście na 
wieraK^ołek potrzeba 4^2 godz., przewodmk jest zbyteczny. 

15 n^ Wildbad-Gasteln (hotele: *StrAubinger, 'Gruber, 
Mitterwirtli, Obere i Untere Krftmer, Grabe^wirth, 
*Hirsch); podczas pory kąpielowej, trzeba przed przybydcim najmo- 
wać mieszkanie. Kcffńde mineralne gorące (29 do 37) z kilkoma za- 
kł^idami kąpielowemi, bardzo uczęszczane. Zarówno tu przyciągają 
gości zbawienne wody, jak piękność samego miejsca i okolic. Z wy- 
cieczek najulubieńsze są do BócksteCn (oberża) wioska wyniesiona na 
1121 metrdw nad poziom morza i do Nasfeld^ dolinki, otoczonej wy- 
sokiemi górami. ,^ 

Droga 32. Z WIEDNIA DO PARYŻA. 

Przez Monachijum, Stuttgart, Karlsruhe, i Strasburg. 

z Wiednia do KOhl 118 i 0,7 mil, z EOhl do Fary2a 522 kilopn Koleją ^lazną 
w 36 godzin (obacz dr.) \\..-- ><'• ■•■,; \ 

_______________ ^ i;//.'r-<I ■■:i'ii<.u ' :' ;,i 

"i U'^[iv--^' i'':i:ii;iri ' 



72 Z WIEDinA DO MONACHIJUM. 

r 



BAWARYJA, WIRTEMBERG 

IBADEN. 



Droga 33. Z WIEDNIA DO MONACHIJUM. 



A), przez Salzburg. 

z Wiednia do Weis 28 i j>ół mil za 10,26; 7,70; 5,13 gnid. wal. austr. 

Z Weis do Salzbargra 13 mil za 4,68; 3,51; 2,34 gold. wal. austr. 

Z Salzburga do Monachijum 21 mila za 6 g. 18 kr.; 4 g. 12 kr.; 2 g. 48 kr. baw. 

Z Wiednia do Salzbnrga (ob. dr. 29), dalej zaś- FreiUusing (1 mi- 
la); komora Bawarska (od Wiednia 42 V8 mile). 44 mile: Teisendor/ 
z minami zamku Bascheńberg, 

46V2 mil Trannstein (hot: *Hirsch; *Fost; WeissesBr&n- 
łians); piękne miasto, odbndowane po pożarze w r. 1851; warzelnie 
soli z wodj dostarczani z Beichenhall. W Trannstein jest nader przy- 
jemny pobyt w lede. Wycieczki: naHochberg, z pięknym widokiem 
na Alpy i Chiemsee; na Staus, do źródeł rz. Traun; do Adelhal- 
z e n, dosyć uczęszczanego zakładu kąpielowego. 

50V8 mil. Frien(*Hdtel Chiemsee na dworcu; *Kronprinz; 
•Huber). 

O 20 minut od tćj stacyi Stook w zaXoQQ jeziora Chiemsee, najpię- 
kniejszego w Bawarjd (3 mile długości 2 szerokości, 1 1 mil obwodu); 
na tim jeziorze podróżni zwiedzają pospolicie wyspy: Herrenw&rth z da- 
wnym klasztorem Benedyktynów, dziś zamkiem Hunolstein; Frauen- 
wdrth, z klasztorem kobiecym i porządną oberżą, w osadzie rybacki^, 
nawiedzaną często przez artystów. • — Jezioro otoczone jest górami 
wznoszącemi się średnio do 2000 metrów, pomiędzy któremi znajduje 
się wiele pięknych miejscowości. — Droga bieży po południowym brze- 
gu jeziora. 



z WIEDNIA DO MOKACflIJUM. , 73 

53V2 mil Bosenheim (hot: 'Greiderer; *KOnig Otto; Alte- 
Po s t; Restauracja na dworcu) piękne miasteczko, mające 3000 miesz. 
przy ujódu rz: Mangfall do Inna; ^am^A; kf:(A pięknego parku; warzel- 
nie soli i kąpiele, do ktdrych wodę sprowadzają z Beichenchall (7 m). 
Podąg idzie piękną doliną rzeki Mangfall, aż do ^i5/tn^, posiadające- 
go pięknj zamek. , 

' 58^/2 mil. Holzkirohen. Przy tej stacyi mijamy wychodzącą na le- 
wo drogę do Teg&msee (2 V2 mil) (hot: Guggemoos, 'Greider, 
*Steinmetz, *Scheurer, oraz wiele prywatnych mieszkań) na 
brzegu pięknego jeziora tegoż nazwiska otoczonego wzgórzami i gdra- 
mL Miasteczko to obfituje w piękne okolice: posiada pałac krdlewski 
przerobiony z dawnego opactwa przez MaksymUijana I, i kościół z pic- 
knemi freskami. Za stacyją Sauerlach pociąg przechodzi przes most 
na rz. Isar, a następnie pVzebiegłszy jednostajną okolicę przez stacyjc : 
Deisenhoffen^ Orosshesselohe z pięknym zamkiem niegdyś Marszałka Dro - 
ner d^Erlon, i Mittersendling, staje w Monachijum. — (ob. dr. B). 



BJ, przez Welsj Neumarkł, Simbach. 

40 i pół mil z Wiednia do Simbach za 14,58; 10,94; 7,29 guld. wal. austr. 

17 mil z Simbach do Monachijam za 5 g. 6 kr.; 3 g. 24 kr.; 2 g. 18 kr. Fs. Niem. 
• 

Z Weis przez stacyje Neumarkt, Prom-Haog, JRied, Braunau 
(hot: Palm, £nte. Post) starożytne miasteczko z pomnikiem księ- 
garza Palma, rozstrzelanego tu w r. 1806 na rozkaz Napoleona I za 
rozszerzanie broszury: "„Deutschland in seiner tielsten Niedrigung"; 
— dalej Simbach, pierwsza stacyja w Bawaryi (restauracyja na dwor- 
ca) nad rz. Inn, naprzeciw Braunau; rewizyja pakunków przez straż 
celną austryjacką przy pszejeździe od strony Monac^iijum. 

45^ jDiLMuhldorf. (hot: Post) miasteczko przemysłowe nad rz. 
Inn 2000 mieszk. . 



47 mil Ampfing, z kościołem, wzniesionym przez Cesarza Ludwi- 
ka Bawarskiego, na pamiątkę zwycięstwa jego 23 Września 1322 r. 
nad Fryderykiem Austryjackim, wziętym tu w niewolę. < — Schwaben^ 
miasteczko handlowe. 56 mil Haidhausen z widokiem na oddalone 
Alpy; dalćj Thalkirchen i o milę dalej •Monachijum. 



Monachijum. 

Hotele: 'Yicr Jahreszeiten, Maxilmłlian8trasse; *Bayri- 
scherHof, Promenadenplatz; *H6telDetzer, Kaufingerstrasse: 
*Engli8cher Hof, Dienergasse; *Leinfelder i MaT\ftw\i3^^^ 



74 MONACUIJUM. 

CarlsplatZjOba takie Hotels garnis; Rheinischer Hof, przy dwor- 
cu; Gol den es Kreaz, Kaufingerstr:; *Hdtel Max Emanuel, Fro- 
menadenplatz; 'GoldnerBftr, Fnrstenstr:: 'Oberpollinger przy 
Carlsthor(na dole bardzo uczęszczana rcstauracyja) BambergerH o I, 
Dienergasse; Deutsches Haus; Augsburger ]9of; Krone 
i Stachus przy Carlsthor, (pokdj 36 kr.);> Deutscher Kaiser, 
Mittererhof oba na Bayerstrasse. W większ^ części hotel<5w Mo- 
nachijskich, objady bywają podług karty (nie ma wcale table d'h6tciiB), 
w innych zaś restauracyja jest osobnym zakładem . 

Podczas dorocznych uroczystości Faźdadernikowychy w dm^m ty- 
godniu tego miesiąca, jed3mie na bardzo wczesne zamówienie moiiiii 
znaleść mieszkanie; muzea bywają wtenczas po części zamknięte. 

Hdtels gamis, 'Łeinfelders Hdtel,Xob wyżej) Carlsplatz, 
pokdj od 48 kr. do 1 guld. 18' kr. *Marienbad (ob wyż.) Barerstr. 4. 
pokój 36 kr, — l^j gidd. i więcej, wielki ogród, kąpiele ciepłe i zim- 
ne, łaźnia (russischer Dampfbad)'. i t. p. — Od połowy Października 
do końca Kwietnia pensyjonat za 2g. 20 kr. Mximiljan Hotel (ob. 
wyż.). — Łatwo także znaleść w każdym czasie dobre i tanie mieszka- 
nie prywatne, nawet na kilka dnL 

Kawiarnie *D&nner; Probst, obieprz Carlsthor; Tambosi, 
pod arkadami przy Hofparku, bardzo uczęszcana przez obcych; En- 
glisches Cafć; Cafe National; obie z ogrodami; Yier Jares- 
zeiten (ob. wyż.) 'Lorenz: Maximilian; Cafe de TOpera; Ca- 
fe Holtzinger, wszystkie 5 na Maximilianstr.; połączone są z restan- 
racyjami; C a f ó P e r z e 1; Marienplatz; CafćUngerer, Briennerstr. 1; 
Cafe Fritsch, Kaufingerstr:, Schramm; Maximiliansplatz 14; 
Paul, Gartnerplatz; DalTArmi, Frauenplatz. 

Bestaoracye: w hotelach i w większój części kawiarń i piwiarń. 

Winiarnie: ( / restauracyjami) *Grodemange, Besidenzstr: 1 9: 
Table d^hótes o 1 g. Wino 42 kr.; Schleich, Briennerstr. 8; Ec^el, 
Rindermarkt 2, z ogrodem, o 1 g. table d'hote za 30 kr., Nenner, Her-« 
zogspitalgasse 20; Adam, Promenadenplatz 10; Wiedeman (Hotel 
żum goldenen Bftren, (ob. wyż.) Ftirstenstr. 5; Weinhalle (i piwo) 
Augustinergasse; Mittnacht, Ftirstenstr.; Michel, Bosengasse (wi- 
no węgierskiej. , 

Piwiarnie: bardzo uczęszczane: Hofbr&uhaus na Platzl, 
prawie przez cały dzień pełna ludzi różnych stanów. — Każdy bierze 
sobie kufel ze stołu, opłukuje go sam, oddaje zań zapłatę, wypija je- 
den drugi i trzeci, i szuka sobie miejsca do odpoczynku. Prawie na- 
przeciwko w Orlando di Lasso, również jest piwo z browara rzą-. 
dowego; Begensburger Wurstkuche; oraz mnóstwo innnych. 

Ogrody pvi\>liwa9r. Dianabad w Englischer Garten, z kąpielą- 






Jl o w A C H u u M. 75 

mi; Ćafć National, Ottostr.; Englisches Cafć; Westeii<ihal- 
le, Sonnengasse (tylko dla mężczyzn). We wszystkich prawie codzień 
koncerty; 

Cukiemid: Tambosl i Gampenrieder obie pod Arkadami; 
Botenhoffer, Besidenzstr. 

DBienniki. W towarzystwie literackiem Odeon. Abonament: na 
3 dni 30 kr., na tydzień 45 kr., dwa tygodnie 1 gnid.; na miesiąc 1 guld. 
30 kraje. 

Fijakry i dorożki. Od albo do dworców: Jednokonne, na 2 oso- 
by, 12 kr.; dwukonna (Fiaker) 1 lub 2 osoby, 18 kr., 3 lub 4 osoby 
36 kr;, — Kursa po mieście: Dorożka 18 fijcJ^er 18 lub 24 kr. — Na 
czas: Dorożka za ^ażdy kwadrans 12 kr., fiaker za każdy kwadrans 
1-ej godziny: 18, 24, 30 kr., za następne 15, 18 lub 24. Każdy nie- 
eałko^y kwadrans liczy się za cały. Od 10 wiecz. do 6 rano wszyst- 
kie kursą podwójnie się liczą. Wieczorem dodaje się 8 kr. na latarki. 
Pakunki ręczne nieopłacają się. Paki do 10 f. po 6 kr. cięższe 12 kr. 
bez względu na czas jazdy i odległość. 

* ' 

Omnibusy od Marienplatz do dworca co 10 minut; co kwadrans 
przez Maximilianstrass6, Łudwigstrasse, Yorst, Au, Tbal; Stiglmaier- 
platz; co ^2 godz. Briennerstrasse i Carlsstrasse. Kurs 3 kr. — Z ko-' 
respondencyją (Biuro Marienplatz 1} 1 krajcar. 

Kl|piele: Dianabad. w Ogr. angielskim; Hiemer (Isorbader) 
róg Frauenshofer i Baumstrasse; Schaifler MtUlerstrasse; Yolks- 
bad, Badstrasse, cztery ostatnie wraz ze szkołami pływania; Łinde- 
mann, MMlerstrasse 29; Bad Brunnthal,- pokój i porada lekarska 
tygodniowo od 8 do 25 guld. 

Telegraf (Biuro) na Dworcu. Foozta na Max Josephsplatz. 

Teatry: *K. Hof-T^eater, Opery w niedziele, poniedziałki, 
czwartki i piątki, loże I-go, 1 guld. 42 kr; 2 rz. 1 guld. 24 kr.; 3 rz. 
1 guld.; 4 rz. k8 kr. (wszystkie abonowane. Krzesło na Gallerie noble 

1 '4 — 4 guld., na parkiecie 1 — 3 guld. Parter 36 38< kr. — 

K. Residem Theater, dramaty i t. p. 3 razy na tudzień. Parkiet 1 g, 
1 rząd, 1 guld. 12 kr.; 2 rz. 48 kr. Teatr ludowi/ na Gftrtnerplatz, 
komedyje, operetki, balety i t, p. krzeszło 36 kn, 1 rząd 1 guld.; 2 rz. 
30 kra^c. 

Muzyka wojskowft na główn3rm odwachu o 12 godz. i w Feld- 
hermlialle o 1 1 ^i^; w lecie przy pięknój pogodzie od 6 — 7 wieczór; 
w Hofgarten, w Soboty w ogrodzie angielskim. 

STajemnioy 2 guld. na dzień; 1 guld. na ^l^ dnia. 

Ciekawsze Muzea i zbiory we wskazane niżej dni są dostępne dla 
wszystkich. Opłata juBzcza się tylko tam, gdzie to ^eal 'wbY^ju^aj^^ 



76 MONACHIJUM 

Bavana t Ruhmeshale (ob niż); w lecie przez cały dzień opłata 
12 kr. 

, BibUjoteka od 9 — 12 g. (od 15 Sierpnia do 30 Września od 10 — 12) 
codziennie oprócz niedzieli, opłata 24 kr. . 

Muzeum etnograficzne wtorki, czwartki i soboty od 9 — -Ig, 

FestsaaUbau i Sak Ntbelungów, codziennie oprócz niedzieli przed 
połudn. o lig. 24 — 30 kr.; Niebelungdw 18 kr. inna słnżba. 

Glyptoteka, poniedziałki, ^rody i piątki od 8 do 12iod2 — 4 
. (w zimie od 9 — 2). 

Teatr Bworsid, urządzenia wewnętrzne, poniedziałki, irody i so- 
boty punktualnie o 2. — Opłata 18 — 24 kr. 

Kunstverein lO — 6 codziennie oprócz soboty, za wprowadzemem 
przez członka. Obcy mogą dostawać bilety za 1 gnid. na 4 tygodnie. 

Bawarskie Muzeum narodowe, Maj i Wrzesień 9 — 2 g. Kwiecień 
i Październik 10 — 2, w niedziele i czwartki bez opłaty, w inne zaś 
dnie oprócz poniedziałku (zamknięte) po 30 kr. 

Petrefacten-Sammlung 10 — 1 we órody i soboty. 

Dawna Pinakoteha codziennie od 9 — 3 (w zimie od 9 — 2) oprócz 
Soboty. 

Nowa Pinakoteha, w lede od 6 — 12i2 — 4, w zimie od 9 — 2, 
obrazy na porcelanie w niedziele, wtorki, czwartki i soboty. 

Muzeum Schwanthalera 9 — 2 g. w poniedziałki, środy i piątki; dla 
obcych codziennie za opłata 24 kr. 

Monaohijam (niem. MUnchen, fr. Munich) 170,000 mieszk:, sto- 
lica Bawaryi i rezydencyja królewska na lewym brzegu Izam. Miasto 
to założone zostało w XII w., zawdzięcza zai świetność swoją Cesa- 
rzowi Ludwikowi lY, zwanemu Bawarskim i królowi Ludwikowi, któ- 
ry kazał pobudować najgłówniejsze pomniki,, będące powiększ^ czę- 
ści szczęśUwemi kopijami bud3mków innych miast. Z powodu wyso- 
kiego położenia miasta i bliskości Alp zachodzą tu~ często nagłe zmia- 
ny temperatury, z powodu których obcy szczególniej nad wieczorem 
powinni się mieć na bacznoścL 

Flaoe, nlioe pomniki. FlacMaksymilijana Józefa (Max- 
Josephsplatz) leżący w środku miasta, przed zamkiem, ozdobiony jest 
pomnikiem króla Maksymilijana Józefa, wzniesionym przez miasto na 
pamiątkę 25 letniej rocznicy panowania tego króla w r. 1835 według 
modelu Raucha. FlacOdeonu (Odeonsplatz) z pomnikiem na ko- 
niu króla Ludwika I, w stroju koronacyjnym, wzniesionym przez 
miasto w r, 1862 według pomysłu Windmana. Na rogu tego pi a- 



M o N A C H I J u M 77 

ca i ulicy Ładwigsstrasse znajduje się Feldherren- Halle (sala czy- 
li portyk marszi^ów), zbudowana na wzdr Loggią dei Łanzi we Flo- 
rencyi przez GlŁrtnera z bronzowemi pomnikami Tully^ego i Wrede 
według pomysłu Schwanthalera. Wittelsbacherplatz, z pomni- 
kiem na koniu Maksymilijana I elektora, według pomysłu Thorwadse- 
na. — Ka Carolinenplatz stoi obelisk bronzowy odlany we^ug 
rysunku Klenzego, na cześć Bawardw poległych w wojnie Bossyjskiej 
w 1812 r. — Fromenadenplatz wysadzony drzewami i ozdobiony 
pomnikami Elektora Maksymiljana Emanuela, historyka We- 
stenridera, muzykdw 61uck'a i Ornando di Lasso (właściwie 
Bollanda de Lattre), Elanclerza i prawodawcy bawarskiego Kretmay- 
ra; pomnik Glucka według pomysłu Bmggera, inne zaś Windmana. 
Marienplatz dawniej nazywany Schranenplatz albo Hauptplatz^ 
niegdyś środek miasta. Ka tym placu Maksymilijan I w r. 1638wznidsł 
figurę N. Maryi Panny (Mariens9.ule) na pamiątkę zwycięstwa na Bia- 
łej gdrze nad elektorem Palatynem Fryderykiem w i"* 1620. Statua ta 
z czerwonego marmuru uwieńczona jest statuą Matki Boskiej. — Za 
miastem w stronie pd. Z. na końcu Theresienwiese Ludwik I wznieść 
polecił gmach według planu Elenzego, nazwany Kuhmeshalle (sa- 
Ibl sławy). Jest wspaniały portyk z kolumnami Doryckiemi wysokie- 
mi na 69 metrdw, do ktdrego prowadzą podwdjne szerokie schody; 
fronton jego ozdobiony 4 figurami dłuta Schwanthalera, wyobrażają- 
cemi: Bawaryj^ Falatynat, !^ankoniją i Szwabiją. Na konsolach przy- 
twierdzonych do muru pomiędzy kolumnami stoją popiersia sławnych 
Bawardw. Pomiędzy innymi widzimy tam: Budolfa Agrikolę, Wohl- 
gemtltha, Beiclilina, Sickingena, Alberta Dtlrera, Freundsberga, Yi- 
schera, Pentingera, Cranacha, Holbeina, Fuggera, Hansa Sachs, Pup- 
penheima, TuU/ego, Puffendorfa, van der WerflFa, Glucka, Jana Pa- 
wła Bychtera, Franhofera, Platena, Botmana, Schwanthalera i t. d. 
— Posąg alegoryczny B a wary i, modelowany przez Schwanthalera, 
a odlany przez Ferd. Millera, umieszczony jest przed tylko co opisa- 
njnn gmachem w taki sposdb, ze tenże otacza ją z trzech stron; ma on 
20 metr. wysokości. Na jdj granitową podstawę prowadzi 48 schoddw, 
7 metr. szerokich, daldj zaś po schodach żelaznych wewnątrz figury 
omieszczonych, prowadzi do wnętrza głowy, mogącego pomieścić 25 
do 30 osdb. — Przez zostawione dla światła otwory piękny jest widok 
Da n^asto i Alpy. — Kolos ten kosztował 233000 guldendw. — Uli- 
ca Ludwigstrasse jest jedną z najpiękniejszych nietylko w Mona- 
chijum ale nawet w całych Niemczech. Brama od stilony Izaru (Isar- 
thor) odrobiona jest pięknemi freskami i posągami — Brama zwycię- 
stwa (Siegesthor) zbudowana z białego kamienia wapiennego jest na- 
śladowaniem łuku tryjumfalnego Konstantjma w Bzymie. Szczyt jdj 
zdobi posąg Bawaryi umieszczony na poczwdmym wozie tryjumfalnym. 
Brzegi Izaru łączą cztery mosty, z ktdrych najpiękniejszy jest most 
Ludwiku (Ludwigsbrflcke) mający ^ugości J04 a 8zero^Q$(j\ \^ mftV 
rdw, 



78 MONACHIJUM. 

Kościoły. Frcnienkirche (N. Faany), kościdł metropolitalny, zbu* 
dowany około 1468 r. przez budowniczego Gangkofifera, z zewnątrz 
przedstawia masę bezkształtna, upstrzoną mndstwem napisdw grobo- 
wych, pomiędzy kt<5remi spostrzegamy poświęcony pamięci Konrada 
Faulmana, muzyka Norymbergskiego. Wieże mają do lOOmetrdw 
wysokości. Wewnątrz zwracają uwagę malowania na szkle z XV' i XVI 
wieku i grobowiec Cesarza Ludwika Bawarskiego, z bronzn i marmuru, 
ozdobiony czterema figurami trzymającemi godła cesarskie; sfjitnami 
Alberta V i Wilhelma V i wojowników; staUe w chdrzc; obraz w wiel- 
kim ołtarzu pendzla Schwinda; grobowiec arcybiskupa Gebsatel, po- 
mysłu Schwanthalera i na koniec podziemia zawierające ciała panigą- 
cych w Bawaryi. — Kościół S-go Michała z XVI w. z bronzową figu- 
rą tegoż świętego i 12 posągami cesarzdw i książąt. — Wieża po za- 
waleniu się podczas budowy w r. 1590 nie została odbudowana. Koś- 
ciec ten odznaczający się śmiałam sklepieniem, zawiera jeszcze pomnik 
Ks. Eugien^usza Łeuchtenbergskiego, pod chórem zaś kościelnym 
groby książąt. Co niedzielę od 10 — 11 wyborna muzyka. — JToś- 
ciół Teatynów S-go Kajetana (Theatiner Hofkirche zum heiligeń Caje- 
tan), zaczęty w 1675 r. przez Barella di Bologna, a dokończony pra- 
wic w 1 00 lat późniój przez Convillera, w stylu barokko, ozdobiony 
figurą Ś-go Kajetana i pomnikami założycieli kościoła Maksymilijana, 
Adelajdy i Ferdynanda. — Fosiada ładno obrazy pomiędzy ktdremi 
„zdjęcie z krzyża" Tintorotta i marmurowe pomniki kilku krdldw 
i książąt. — Kościół parafialny Ś-go Piotra, najdawniejszy z tutejszych 
kościołów, bo zbudowany w r. 1291, następnie odbudowany po spale- 
niu w r. 1327. Fronton jego ozdobiony jest pomnikami i freskami 
Wewnątrz zaś godne uwagi: chór, rzeźbiony przez Faistenberga; ma- 
lowania na sklepieniu Zimmermana i 6 ciekawych obrazów szkoły nie- 
mieckiej (zakrystyjan wskaże}— Z wieży tego kościoła doskonale ogar- 
nia się miasto i przedmieścia; bilet wejścia na nią (9 — 12 i 3 — 6) 
wydają bezpłatnie w ratuszu (Thal Nr. 1'.) — Monachijum posiada je- 
szcze innne starożjrtne kościoły, pomiędzy któremi kaplicę Grecką Zba- 
wiciela (z 1494 r.) oddaną Grekom, zamieszkałym w Monachijum, przez 
Króla Ottona, po przyjęciu greckiój korony. Z nowszych kościołów 
zasługują na wspomnienie: Kościói S-go Ludwika (Łudwigskirche), 
nazywany także kościołem uniwersyteckim, zaczęty w r. 1829, a po- 
święcony w 1843, w stylu bizantyńsko- włoskim; front jego zdobią dwie 
wieże po 66 metr. wysokości mające i różne figury. Największą zaś 
ozdobą wnętrza są freski Comeliusa, malowane przezeń przy pomocy 
uczniów, których malowanie zajęło mu 10 lat. Najpiękniejszym z tych 
fresków jest „Sąd ostateczny^ (19 metr. ^ugości a 12 wysokości), znaj- 
dujący się w głębi chóru. — Kościół tęszystkich świętych (Allerheiligen- 
Ho^rche albo Neue Hofcapelle) wzniesiony w r. 1826 według projektu 
Kleazo'go, apod kierunkiem samego króla Ludwika, w stylu bizantyń- 
skim lecz bez kopuły zewnętrznej* Fasada.tego kościoła jest utworem peł- 
/7^2Z7 smaku i barmonu w szczegółach. Sklepienie spoczywa na filarach 



Kp8trego,ldail^zaiBąwyUadaiierdżilobarwiiymmannlirem. £'ksUti& 
riotem tle, pokrjwiLJ^e ^ciaiijsą dzit^em EeaBai pczedabawiąj^ razem hi- 
StOTjj^chiyatjiaiiizmii, — robią one wielkio wrażenie 2 powodn doskona- 
tegooMetleDiA. Wniedzielei^wi^tao Srano iliy'esiętasl7Bzeii wyborna 
mnijŁa. — Bazgliha, czjU koćdiS parafiolnj Ś-go Bonifacego wznie- 
ńona przez Zielaiida, na wzdr jedn^ s b&zjlik Rzjmsbich; została 
fOłpoogtą w r. 1825, a nkończoną w 1B50. ^~ Wnętrze jćj podzielo- 
ne n* & naw 6S koliunnami z pojedynczjch tomdir szarego Tyrolskie- 
go narmnra, nstnYiionemi w 4 tz^j, robi mezmieme^wraienie'. Zdo- 
1:ń% je freski Eessa, przedstawiające ostępy z Zjcia S-go Bonifacego 
i Uitor}jq krzewienia chrzeicij^stwa, oraz portretj 34 FapieiiSw od 
Jnllijnsza Ul począwszy. Ambona ustawiona na kijkach pomezają- 
qreh się po szynach, może być dowolnie przesuwaną. — Koicićł Opię- 
li N. Panny (Mariahilf kircbe) na przedmiedda An, w DajczjElszym 
Btyln oBtrotókowyin, wzniesiony w 1831 r. wedJng plann OhlmCUcra, 
ma wieżę 84 metry wysoką, kwadratową a podatawy a ośmiokątną przy 
merzcbotkn. Sklepienie wspiera się na 16 kolumnach. Ołtarze zdo- 
bne są rzeźbami z drzewa dlńca SchOnIauba, cbdr zań figarami 1 2 apo- 
stotiw modelowanemi na wzi3r Bti)jącyc1i w ołtarzu Ś-go Sebalda 
w Norynjberdze. Malowania na Bzybacb okien wykonane pod kierun- 
kiem Hassa a pod2ng kompozycyi rdżnych mistrztSw są prawdziwemi 
arcydziełami. KoicM S-go Jana (Johannis Kirche albo Uaidhansen- 
kirche) stojącego nad laarcn, w styln gotyckim pod względem ^iękno- 
id walczy o pierwszeństwo z .poprzednim. — Koiaól parąfijabiy proie- 
' ttancid zbudowany w ksatdde rotundy, za którą wznosi się wieża kwa- 
dratowa posiada obrazy; Jaegera i Hermana oraz il'eeki drogi^o. 1^- 
Mlgoga żj^owska stoi niedaleko bramy Isartbor. 

Zauokl i polaoe królewskie: Mezgdenc^a (Besidonz) dzieli sig na 
yją (flite Reaidonz), nową (K6- 
* .). Dawna rezydencyja, rozpo- 

', wzniesioną zostaJa przez ele- 
|wd kierunkiem Candid'a. Pa- 
iwniejszy (Bmnnenhof) winien 
ozdobionemu posągami Wnlka- 
robratoiiianii alegorycmomi rzek 
Cba i posągiem branżowym Otr 
ifi bawarski^. — ■ W pałacu tyra 
podmozeaizbiOT}'); Beicht Oa- 
Pamiy,inekaw4 ■ powodu ozddb 
ilka nuu^szyoti tatarzy, pomija- 
nta sławnego B«nTeniito CcIBni, 
tgiji Maryi Stuart, ofiarowany 
d^ — Kaiaeraamer {oodzionnie 
lięluia gakrjga (din gritae Oalłe* , 
ftainaBdzki^, %pialiu& CeaMia. 



80 M O N A C H U U M. 

net zwierciadeł, z kosztownemi lustrami, gabinet miniatur. Bogaty 
skarbiec z niebieskim koronnym brylantem, jest zamknięty. — Nowa 
rezydencyja, zbudowana w 1826 r. przez Klenze'go na polecenie Lu- 
dwika krdla, jest pod względem frontu naśladowaniem Pałacu Pitti we 
Florencyi. Wnętrze zdobią freski i mozajki z marmurdw; pokoje kró- 
la przybrane są obrazami osnutemi na tle poezyi greckiej; krdlowćj zaś 
na tle niemiecMej. Oba to apartamenta nie mogą być oglądanemi. Na 
dole, przy dziedzińcu Grottonhof, mieszczą się wspaniałe sale z/re- 
skami Ntebelungów Julijusza Schnora. — Festsadlbau (front od ogrodu 
Hofgarten) część gmachu wzniesiona od 1832 do 1842 r. w stylu nowo- 
włoskim przez Klenzego, jest przeznaczona na uroczjrste przjpjęda. 
Na środku wielki balkon wsparty na portyku o 10 kolumnach, na któ- 
rym 2 lwy i 8 figur alegorycznych, wyobrażających 8 okręgów Ba- 
waryi. — Na dole 6 sal z malowaniami na ścianach na tle Odyssei we- 
dług rysunków Schwanthaler, (zamknięte). Na pierwszem piętrze 
pierwsza sala jest ozdobiona płaskorzeźbami Schwanthalera; droga 
i trzecia portretami pięknych kobiet z Monaclujum; wczwartój«c(&'&ifa0 
widać 14 obrazów Hessa, Cobela, Adama i in.; trzy następne sale: Ka- 
rola Wielkiego, Fryderyka Budobrodego i Rudolfa Habsburskiego, za- 
wierają obrazy historyczne, po większej części Jaeger'a. Mieści się ta 
oraz wspaniała sala tronowa. 

Pałac ,. Wtttelshacher Falasf (na placu tegoż nazwiska) rozpoczę- 
ty przez G&rtnera w 1843, ukończony zaś przez Elumpp'a w 1850, 
w stylu średniowiecznym angielskim; wspaniałe schody, dziedziniec 
i kuchnia zasługują na obejrzenie. ' — Pozwolenie zwiedzania udziela- 
ją w zarządzie pałacu, w dziedzińcu naprawo. Tu przemieszkiwał król 
Ludwik I od abdykacyi. — Pałac Księcia Leuchtenbergskiego, (na pla- 
cu Odeon) dzisiaj własność Księcia Luispolda, budowany przez Klen- 
//ego w r. 1823, w stylu nowo-włoskim. Galeryja obrazów tu będą- 
ca przeniesioną została do Petersburga. — Biłac Księcia MaksymiUjO' 
na, wystawiony przez Klenz'ego w r. 1830, na ulicy Ludwigsstrasse, 
wychodzącej z Odeonsplatz, ozdobiony jest freskami Langera. Kaulba- 
cha i Zimmermana, oraz fryzem marmurowym „Orszak Bachusa" 
przedstawiającym, dłuta Schwanthalera, zwiedzać można tylko pod nie- 
obecność księcia. — Na prawo Ministeryjum wojny, gmach stawiany 
również przez Elenz'ego. — Uatusz, na Schrannenplatz, odnowiony 
w 1865 r., ozdobiony kolosalnemi statuami, kilku znakomitych królów, 
mieści wielką zbrojownię. Pałac Stanów (Stftndehaus) przy ulicy Pra- 
nersgasse Nr. 20; w gmachu wydają bilety nawet na posiedzenia sejmn. 
Prócz tego w Monachijum jest jeszcze bardzo wiele innych pałaców. 

Zakłady. Szpital ogólny, (Algemeines Krankenhaus) przy Sendlin- 
gerthor, zbudowany w 1813 r. przez Maksymilijaha Józefa, ma 50 sal 
ogólnych i 36 oddzielnych. — Dom obłąkanych (Irrenhaus) nad Lsa- 
rem na Giesen. Instytut ociemniałych (Blindeninstitut) na Łudwigstras- 
se Nr. 15, założony w r. 1834; jest to budynek w stylu florenckim oz- 
dobiony 4 ńgarami świętych. Akadema nduh i szttk (Academie, der 



,MONACHIJUM 81 

Wissenchaften and der Ktlnste) ze znacznemi zbiorami. Gabinet skd- 
mieiuałośct (petrefactensammlung) jisst prawdopodobnie najdokładniej- 
szym z europejskich, prócz tego gabinety mineralogiczny, gieologi- 
cftny, zoologiczny, fizyczny, numizmatów i starożytności. Zbiór obra- 
zów odnoszących się do historyi Bawaryi i Niemiec, codziennie. (Cars- 
platz Nr. 21). — Uniwergytet założony w 1462 r. w Ingolstadt, prze- 
niesiony zaś do Monachijum w r. 1826, zajmuje od 1840 r. piękny 
gmach na Ludwigsstrasse, wzniesiony w stylu włoskim średniowie- 
cznym, liczy on 60 profesorów i 1800 studentów. Do uniwersytetu 
nalciy biblijoteka złożona z 200000 tomów. Szkoła polilechniczna 
z b^^Eitym zbiorem machin, modelów i przyrządów. Biblijoteka Kró- 
lewska (Ludwigsstrasse 23;. Gmach jej w stylu średniowiecznym wło- 
skim został zbudowany w 1823 r. Zbiór liczy 800000 tomów, lOOOO 
inkonabulów i 22 manuskryptów. Zakład malarstwa na szkle na 
Łuisensstrasse, otwarty codziennie dla zwiedsiających, wart jest obej- 
rzenia. Pałac W^stacof sztuk pięknych (Briennerstrasse) zbudowany 
według planu Zieblanda w 1845 r. Pałac }Vjfstaw przemysłowych, 
postawiony na wzór londyńskiego, przy Carlstjhor. Bazar, stanowiący 
jedne. ze ścian placu Odeonu, otwarty w 1828 r., wzniesiony został 
według planu Klenze'go. Stra/arbeitshaus (dom karny roboczy) na 
przedmieścia Au. obejmuje fabrykę sukna i przędzalnię lnu. 

Muzea 1 zbiory. Antiąuarium w dawnój rezydencyi; piękna sala 
ozdobiona malowidłami Candid'a i mieszcząca zbiór starożytności 
egipskich, rzymskich, greckich, niemieckich i celtyckich; Na wyższem 
piętrze kosztowne obrazy i t. p. Olyptoteka, galeryja rzeźb. Gmach te- 
go muzeum, wzniesiony według projektu Klenze^go w 1816 r. przez 
króla Ludwika, jest budynkiem kwadratowym, mającym jedyne drzwi 
w fasadzie ozdobionój perystylem o 8-u kolumnach jońskich i ozdo- 
'bionym statuami Wulkana, Fidyjasz^ Prometeusza, Peryklesa, Adrj- 
jana i Dedala. W 13-u jój salach widzimy: w 1-ój assyryjskie rzeźby; 
2-^ egipskie; 3-a dzieła sztuki pierwotnej u Greków i Etrusków; 4-a 
Marmury z Eginy, cenny zbiór rzeib wziętych z frontonu świątyni Jo- 
wisza Panhelleńskiego w Eginie, kupionych w r. 1812 przez króla 
bawarskiego, a wówczas jeszcze następcę tronu, i odnowionych przez 
Thorwaldseńa; 5-ta (sala Apolina) tu się mieszczą: Apollo, Barberi- 
ni'ego, D\jan% Ceres, Jowisz, Minerwa; 6-ta (sala Bachusa), zawiera: 
Leucoteę i Bachusa^ dłuta Eidyjasza; Tauna Barberini'ego i Praksy- 
telesa, Leucoteę, Sarkofag przedstawiający zaślubiny Bachusa i Aria- 
dny i t. p.; 7-a (sala ngobidów), zawióra: sjma Nijoby umierającego, 
Wenus z Kni^os, Clio i t p.: 8-a (sala bogów) mieści w sobie freski 
Comelius'a i płaskorzeźby Schwanthalera; 9-a (sala Trojańska) obej- 
mująca freski i obrazy, przedstawiające sceny Ilijady; 10-a (sala boha- 
terów), ta są: Jazon, Aleksander Wielki; Hannibal; 1 1-a (sala rzym- 
ska) posągi Antonina Piusa; Cycerona i in.; 22-ta (sala rzeźb i muza- 
jek kolorowych) i 13-a sala rzeźb nowoijrtnych. 

Pomiędzy Glypotekij a pałacem wystawy sztuk pięknych (oy^-^^^i^j 



82 MONAGHIJUM 

Wynoszą się, tak zwane, propileje, t. j. poczwórna kolumnada ze sła- 
pdw marmurowych porządku jonickiego i doryckiego, zakończona 
z obu stron wieżami, 30 metrów wysokiemi, wystawiane przez Klen- 
ze'go, w r. 1862 odkryte na kilka dni przed ppwrotem krdla Ottona 
do Monachijum. Fryzy przedstawiają ustępy z greckiej wojny oswo- 
bodzenia od 1820 — 1830 r. — Muzeum SchwarUhcUera (Schwantha- 
Icrsstrafie 55) otwarte codziennie dla obcych, dla miejscowych zai 
we wtorki i piątki od 11 — 4); zawiera odlewy gipsowe prac tego ' 
mistrza, zmarłego w 1848 r. — Naprzeciwko pracowni Schu>atUhaler€k^ 
z niektdremi oryginalnemi modelami dzieł tego artysty i „Hnmpen- 
burg^^ (oryginalna salka biesiad, Humpen-czara pdłkwartowa). Pra- 
cownia ta zamieszkiwana jest obecnie przez krewnego Schwanthalent, 
rdwnież rzeźbiarza. 

Dawna Pmakotekó, ktdrdj gmach p^zez 10 lat budowano, otwarta 
została w 1836 r.; jest to, jak samo nazwisko wskazuje,' muzeum ma- 
larstwa, zawierającego prdcz tego cenne zbiory rycin, sztychdw, ce- 
ramik i t. p. Galeryja obrazdw składa się z 1300 sztuk. Szkoła nie- 
miecka najlepiej tu jest reprezentowaną w porównaniu z innemi mu- 
zeami europejskiemi. Głdwniejsze obrazy tej galeryl znane są u nas 
ze sztychów zebranych w dziele: „Galeryje mnichowskie". — Korytarz 
I-go piętra pinakoteki, dzieli się na 25 lóż, ozdobionych freskami Cor- ' 
noliusa, przedstawiaj ącemi historyją malarstwa. Ddł zaś zawiera: go- 
hinet ri/cin, zawierający 300000 sztychów, otwarty we wtorki i piątki; . 
gabinet rysunków^ będący zbiorem 9000 rysunków malarzy z różnych 
epok między któremi 5 I^afaela, 10 Fra Bartolomeo, i 3000 studjjów 
Maurycego Bugendas, zebranych w podróży po Ameryce południowej, 
orsa, gabinet wazonów greckich i etruskich, zawiórający 1366 okazów 
(wtorki i czwartki). 

Nowa Finakoteka, zbudowana w 1846 r., leży bardzo blisko da- 
wnój. Na wysokości piórwszogo piętra ozdobiona jest gzómsem, pod 
ochroną którego zostają freski malowane przez Nilsona, podług szki- 
ców Kaulbacha. Dół poświęcony jest zbiorowi malowid^ nti porce- 
lanie; piórwszo piętro nieustającej wystawie utworów sztuk pięknych 
z XIX wieku. Znajduje się tu do 300 obrazów, między któremi wie- 
le Kaulbacha, Schoma, Overbecka i innych. Bawarskie Muzeum na" 
rodowe założone w roku 1855 przez króla Makąymilijana II, wzrosło 
szybko do tego stopnia, iż dziś jest jednym z najbogatszych zbiorów 
odnoszących się do histor3a cywilizacyi i sztuki, a nawet prze8d:o 
w tym względzie podobnego rodzaju francuskie, Mus^ des Thennes 
i Londyńskie, South Kensigton Museum, Gmach muzeum, zbudowany 
według projektu Biedla, w r. 1866, pięknością godnie odpowiada zbio- 
rom w nim zawartym. Porządkowanie zbiorów nie jest jeszcze skoń- 
czonóm. Monachijum posiada jeszcze nieustającą wystawę towarzy- 
stwa zachęty sztuk pięknych (Kunstyerein) otwartą codziennie* od 10 
— 6 za opłatą 12 kTj i wiele zbiorów prywatnych. 



MONACHIJUM — Z SALZBURGA DO REICHENHALL 83 

CJroozystosoij miejsca zabawy i przechadzki. Procesują Boże- 
go Cia2a (Frohleichnamsfest), ktdrej assystują krdl, książęta i dygni- 
tarze .państwa jest tu uroc^^ystością godną widzenia, jak rdwnież i uro- ' 
czystości październikowe, trwające przez 8 dni, poczynając od 1-ćj 
uiedzieli tego miesiąca. Pomiędzy uroczystościami karnawałowcmi 
przechowały sięi;u jeszcze zabawy bednarzy, powtarzające się peryjo- 
dycznie co 7 iat przez dni 15, oraz skoki rzeźnikdw (Metzgersprung) 
w ostatni poniedziałek karnawału corocznie. — Oprdcz teatrów (ob. 
na początku) wypada pomiędzy miejscami zabawy wjanienić Odeon, 
zbudowany w 1828 r. przez Klenze'go^ gmach ten mieści w sobie re- 
Btaaracyją, czytelnię, salę koncertową^ w której przez zimę grywa or- 
kiestra dworska; cudzoziemcy jia przedstawienie jednego z członków 
otrzymują na 3 dni bezpłatny wstęp do czytelni. Hofgąrten przy no- 
w^j rezydencyi, wysadzony kasztanami i lipami jest bardzo przyjem- 
nym miejscem przechadzki. Granice jego z dwóch stron stanowią ar- 
kady w liczbie 125, ozdobione freskami uczniów Corneliusa, przed- 
stawiającemi piękne krajobrazy lub zwycięstwa członków dynastyi 
Wittelsbachów. Ogród angielskie jest pięknym parkiem, pośród które- 
go wznosi się pałac księcia Karola; Monopteros, mała świątynia ua 
wzgórzu, ozdobiona malowidłami; wieża chińska. 

Okolice. Nymphenbwg (1 g. 10 m. drogi, dorożką w 45 min. za 
48 kr. lub 1 guld.), piękny pałac królewski, zaczęty w 1663 r. Skła- 
da się z pięciu pawilonów, połączonych ze sobą w pół kole; fontanna, 
wyrzucająca wodę do wysokości 27 metrów, odświeża powietrze przed 
frontem; ogrody francuskie i angielskie zroszone są wodami rz. Wurm, 
jeziorami i kanałami, po którjjch przesuwają się łabędzie. W osadzie 
tćj znajduje się kaplica S-tej Magdaleny, licznie nawiedzana przez 
chorych pielgrzymów. Królewska fabryka porcelany. Niedaleko 
Hirschgarten, park z "wieloma jeleniami. — Schleissheim (11/2 od Mo- 
nachijum, 3^4 g* pieszo, dorożka 2 guld. lub 2 guld. 24 kr.) zamek 
królewski zbudowany przy końcu XVII w. przez elektora Maksymi- 
łijana-Emanuela; piękna galeryja obrazów istniejąca tu niegdyś, prze- 
niesioną została do pinakoteki, w kaplicy tylko pozostał: „Chrystus, 
na krzyżu" Finsoretta, w przedsionku zaś 200 portretów członków 
rodziny Wittelsbachów. 

Droga 34. Z SALZBURGA DO REICHENHALL. 

3 mile, koleją 2elazną, w ciągru godziny za 54,36 alUo 27 kr. 

Z Salzburga do Freilassing ob. 33 d. We Freilassing zostawiamy 
na prawo drogę do Monachijum. Kolój idzie brzegiem rz. Saalach, po 
prawój mamy I-o górę Hógelberg, dalój na lewo Hohen Salzburg i Ga- 
isberg, potom górę Untersberg. Przy stacyi Hammerau, z wielkiemi 
hutami, dolind się zwęża. Następnie pociąg przebywa rz. Saalach po 
móśde żelaznym i staje na dworcu w Beichenhal o 10 min. drogi od 
zakładu. 



84 Z SALZBURGA DO REIGHENHALŁ — Z MOKAGHUUH DO ŁIKDAn 

Beiohenhall (*Earhaas Achselmunstein, *Loui8enbad 
(Wasserman); Mack'8cheKaraiistalt;Maximilłan8bad; 
Marienbad (Dr. Hess); *Bad Eirchberg (ob. niż^.) fŁOwe; 
Bussischer Hof; HótelBurkert, naprzeciwko doma leCEnicze- 
go (Curhaus) *Fo8t albo Krone; Hdtel Binner; Hohenstan- 
f e n, 8kromne wymagania). Opłata kuracyjna 3 gnid., rodzina phici 
taniej. Muzyce 3 gnid. — Wy8tawa 8zttik pięknych w BatÓ8zii, pod- , 
cza8 pory kąpielowćj. Czytelnia w domu lecznicz3rm. Doroika jedno- 
konna do Berchtesgaden przez Hallthum 4^8 gnid.; przez Bainsad 6; 
Kónigsee 6; Salzburg 4^3; wraz z tryngieltem; dwukonna o połowę 
więcćj. Omnibu8 pocztowy 2 razy na dzień do Berchtesgaden w 2^/4 
g. za 48 kr.); — bardzo poszukiwane kąpiele, po pożarze w 1834 r. 
na nowo odbudowane nad rz. SaaU albo Saalach, otoczone z trsech 
stron bardzo malowniczemi g<5rami. Untersherg (1950 metr.); Latttn^ 
herg (Dreisesselkopf, 1778 metr.); MfOlnerhorn (1361 metr.) i Hocłi- x 
staufen (1813 metr.); — punkt zbiegu dla czterech złączonych ze sobą 
długiemi kanałami (1Q mlL) warzelni soli w Bawarjri. Tutaj dochodzi 
nadmiar solanki z Berchtesgaden, stąd zaś są zaopatrywane Tnuin- 
stein i Bosenheim. Źródła (14), tryskają w głębokości 15 metrdw, 
Prowadzi do nich 72 stopnie. Część solanki jest tak przesycona (£del- 
quelle, 24%), że natychmiast bywa odparowywana, reszta zaś pne- 
prowadzaną jesi naprzdd, przez tężnie. Środkiem życia kąpielo- 
wego jest zakład Achselmanstein pośród ogrodu, Kurgarten zwa- 
nego, w którym codziennio od 6 — 8 rano i od 5 — 7 wieczorem 
grywa muzyka. Z wyniosłości za ogrodem ładny widok na miasto, 
na lewo zamek Grułtenstein, na wschodnim krańcu doliny zamek 
Karlstein i kaplica Ś-go Pankracego, l^aprzedwko zakładu domki 
do wdychania powietrza solą (Gradirh&user), a po obu stronach Gro- 
cUrpark (park pod tężniami) ze źródłem słonem (Soolsprudel) tryska- 
jącym na 12 metrów. •— W stronie wschodniój miasta leży hotel i za- 
kład kąpielowy D-ra Bachmaiera w Kirchberg (muzyka we wtorki 
i piątki po południu od 5 — 7). Po okolicach bardzo przyjemne 
przechadzki. 

Niedaleko Beichenhall leży miasto Hallein (hot: Post, Sonne, 
Aub&ck, Stampflbrftu, *Soobalde-Anstalt) bardzo stare, 
sławne z kopalni soli, dostarczających rocznie do 500000 centnarów 
soli i OoUing^ przy któróm wodospad na rz* Schwarzbach (Schwarz- 
bachfall). 

Droga 35. Z MONACHUUM DO UNDAU. 

S4 i pół mU. Drogą żelazną, w 61/4 do 10 i pół godz. u 10 guld. 18 krąjc; 6 
guld. 51 kr.; 4 gald. 86 krajcarów. 

Droga do Angsburga przebiega nieurodzajną wyżynę, z^ętą przez 
poU, lezące odłogiem, bagna i torfowiska. — Przy wyjeździe z Mo- 



z MONAOHTJUM DO LIKDAU — DO STUTTGARTU 85 

nacłujam widzimy na prawo pole ćwiczeń wojskowych (Marsfeld), po- 
tóm park i zamek Njmaphenbtirg (ob. wyż^j). Pod Passing, pociąg 
przebywa rz. Wurm, odpływ jeziora Starnberger See; tu zastawiamy 
na lewo odnogę drogi do Stamberg (ob. niżej). Następnie pod Mi- 
ting droga zbliża się do brzegów rz. Lech, a minąwszy z prawt^j stro- 
ny Friedberg, miasteczko z bardzo wysoką wieżą; i przebywszy rz. 
Lech przed Augsbnrgiem, pociąg dochodzi do tego miasta (dr. 36). 
Droga rozdziela się tu na dwie odnogi, jedna prowadzi do Stuttgartu, 
dmga zaś idąca ku południowi do Lindan. Przebiegłszy kilka po- 
mniejszych stacyj, pociąg staje w Kaufbeuren, bardzo staram mieście, 
(hot: Sonne,Hi]'sch), pod ktdr^m przebywa rz. Wertach, a potem 
przebiega powijąc€j się między lesistemi wzgórkami kolei przez stacy- 
je Biessenhoffen^ Ruderatshofen i Attraug. Po wyjściu ze stacp Giin- 
zackf pociąg przebywa ciasny wąwóz a następnie w dolinę rz. Leybas; 
przebiega około sterczących na wyniosłości min zamku Wawegg, Mi- 
nąwszy stacyje Wild-poldsned, Betzigau, przebjrwamy rz, Iller i sta- 
jemy w Kempten, (hotele: *Krone, Post, Hasen, *Allgauer 
Hof ). Jest to ładne miasteczko w cudnem położeniu nad spławną 
rz. Bler. Za Kempten zaczyna się piękna górzysta okolica, po której 
kol^ przesuwa się w licznych zwrotach po groblach i wijaduktach, 
^rzez piękną dolinę Ulem. Od Immenstadt droga przesuwa się do 
brze^ rzeki. Immenstadt (hotele: *E r e u z albo P o s t; *H i r s c h , 
Ochs, Adler) bardzo malownicze miasteczko. Dalćj droga po n<a- 
głym zwrocie przyjtunje kierunek zachodni. Po s/4 godz. dochodzi do 
ważkiego jeziora Alpsee i przebiega po północnym jego brzegu do 
Oberstaufen, leżącego na dziale wodnym Dunaju i Henu. Po kilku 
stacyjach pociąg staje w Iilndaa (hotele: *BayrischerHof, Kro- 
ne fdbo Post, Deutsches Haus, *Helwetia, niedrogi; *Re- 
staaracyjana dworcu), mieście bardzo niegdyś handlowóm, zbu- 
dowanem na wysepce niedaleko brzegu jeziora Bodensee, połączondj 
z brzegiem groblą dla kolei i mostem. Z góry Hoterberge, piękny wi- 
dok na WiUa Lingg, z ^freskami Nane'a. 



Droga 36. Z MONACHIJUM DO STUTTGARTU. 

32 i pół mile. Droga 2elaziia. Foc. pośp. w 6, zwycz. w 9 godz. za 9 guld. 25 
kraje, 5 gnid. 21 kr., i 4 gtild. 15 kr. 

Do Augsburga (ob. dr. 35). 

Aussbiu^. Hotele: *DreiMohren, jeden z najdawniejszych ho- 
teli niemieckich; z utrzymanym, jako pamiątką, w dawnjrm stanie po- 
kojem, w którym pzzebjrwał Karol V. *Bayrischer Hof; 'Gol- 
dene Traube; *Gr11ner Hauf; Węisses Lamm, *£isenhut'.^ 
DreiKronen, Yictorja hotel. 



jB6 Z MOIfAGHIJUM BO STUTTGARTU 

Kawiarnie: (Restaurac^rje) CafćAtigasta;Masbeck;Bo8ch; 
R u i d e r. 

Dorożki: 1 lub 2 osoby 15 kr. na kwadrans; do dworca 18 kr. 

AugsburfiT) miasto naj znaczniejsze w Szwabii, &1000 mieask^^ przy 
zbiegu rzek: Wertach i Łecb. Z tóm miastem wiążą się ważne histo- 
ryczne wspomnienia. - W wieku bowiem XVI, za panowania Ęarola 
V, odbywały się tu sławne sejmy państwa niemiecHego. Tu w r. 1530 
protestanccy książęta Niemieccy przedstawili Cesarzowi i stanom pań- 
stwa, spisane przez Melanchtona ustawy Łuteranizmu, zwanego od- 
tąd wyznaniem Augsburgskićm. W roku 1555 sejm uspokoił zatar- 
gi religijne, r^ Miasto murami obwiedzione; domy noszą na sobie ce- 
chę średniowieczną; są one po większej części freskami i arabeskami 
ozdobione. Do największych osobliwości należy rcttusz, pyszny gmach 
z połowy XVII w., ze wspaniałą złotą sal% 17 metr. wysoką. Obok 
ratusza wieża, zwana Perłach*, naprzeciwko zaś Giełda^ Kościći Ka- 
tedralna w 994 r. zbudowany a pdźnićj rozprzestrzeniony w stylu 
gotyckim; godne są w nim uwagi portyki z południowej i p<5łnocn^ 
strony oraz piękne obrazy w ołtarzach. W bocznej nawie wizerunki 
biskupdw Augsburgskich, od roku 650 do 1750. Liczne nagroJi>ki 
nic przedstawiają nic ciekawego pod względem sztuki. A o^iół 8-ffo 
Ulryka z XV w., piękny gmach w gotyckim stylu zbudowany, z bar- 
dzo śmiałem i Wysokiem sklepieniem; zakrystyja tego kościoła służyła 
za cnoclave przy obieraniu na krdldw Rzymskich Fryderyka IV i' Jd- 
zcfa I, Wewnątrz groby Ś-ch Ulryka i Afry, kilka dobrych obra^w 
i ogromny krzyż bronzowy dłuta Fuggera. Kościół protestancki Ś-iJ 
Anny posiada kilka obrazdw Cranacha i Burykmaiera i odznaczający 
się przepychem grobowiec Fuggera. Drugi kościdł ewangielicki, zwa- 
ny Barlusserkirche, ma doskonałe organy i wiele obrazdw mistrzdw 
niemieckich z XVII i XVIII wieków. Pałac rezydencyjonalny z wiel- 
ką dawniej, a dzisiaj przerobioną na kilka mniejszych pokojdw, salą, 
w ktdrej ogłoszone zostały w r. 1530 przepisy religii Augsburgskićj. 
Zbrój o\vnia ozdobiona przy bramie wjazdowej, bardzo pięknemi figu- 
rami śpiżowemi, zawierająca wiele starożytnych zbroi i broni. — No- 
wa giełda; pałac hr. Fuggera zl586r. iwi. 

Godne są t^ż widzenia galeryja obrazów w dawnym kościele Ś-ej 
Katarz3my, zawierająca dzieła Halbeina, Burykmaira, Bartha, Zeitblo- 
oma i innycli; Biblijoteka miejska w gmachu przy kościele S-^j Anny 
zawiera do 130000 tomdw; Muzeum Maksy miUjana, zawierające zbio- 
ry pamiątek Idstorycznych, oraz okazów historyczno-naturalnych 
arsnał. 

Za Augsburgiem okolica zaczyna się urozmaicać dopidro po zbli- 
żeniu się do Dunaju pod Burgau, odkąd idzie jego brzegiem przez ^/j 
g. po wysokim nasypie; na lewo lesiste wzgórza z zamkami Lamles- 
trost, a nieco dalej Rcissenburg, aż do Gunzburya (hot. Bftr) mia- 
^^cczko w malowniczem położeniu na wzgórzu, pośród murów któ- 



z MONACHIJUM DO STUTTGARTU^ 87 

rego rjsaje się wiele wież. Tataj do Dunaju wpada rz. GtLnz. — 
DfJ^ idą stac^je Leipheim i Nersingen, — Na lewym brzegu Duna- 
ju spostrzegamy następnie miasto i opactwo Elehtngen, pamiętne bi- 
twą Francuzdw z Austryjakami 14 Października 1805 r. Pod Neu' 
Uhn^ droga wchodzi w mury forteczne, a następnie po przebyciu 
Dunaju wkracza na ziemię Wirtembergską. 

ITlin, (hot. •Russischer Hof; Hotel de TEu^ope, oba przy 
dworcu; w miećcie zaś *Hirsch, Kronprinz, *Baumstark; 
Łamm); (26000 mieszk.) niegdyś wolne miasto, od 1842 — 1866 for- 
teca związkowa, na lewym brzegu Dunaju, stanowiącym tu granicę 
między Bawaryją i Wirtembergiem, "który z tejże strony przyjmuje 
w siebie rz. Blau. Dwa mosty prowadzą stąd przez Dunaj do Ba- 
warskićj , fortecy Neu-Ulm. Gh)dne widzenia Koiciói Metropolitalny 
(Mttnster) z r. 1370 — 1494 wspaniały, ale dotąd nie dokończona Ba- 
zylika o 5-ciu nawach, jeden z największych kościołów (protest) 
w Niemczech. Wieża, wysokość ktdrej według planu wynosić miała 
139 metrdw, ma ich tylko (bez brzydkiego dachu) 77, z dachem zaś 
'96. W' samym kościele pyszne starożytne malowania w oknach, 
piękne roboty snycerskie na wieikich drzwiach, ambonie i stallach. 
W zakrysityi piękny obraz Kothhammera. Ratusz ze sztucznym ze- 
garem, przed ktdrym na rynku studnia, zwana Ftszkasten, wykonana 
przez Syrlina w 1842 r. 

Z Ulmu do Mengen odnoga na południe zachód przebywana w 3^2 
godz. za 3 g. 20 kr., 2 g. 14 kr. i 1 g.29kr., oraz do Kempten (w Ba- 
waryi) w 3 godz. za 3 g. 36 kr., 2 g. 24 kr., lub 1 g. 36 kr. 

Przy wyjeździe z Ulmu widać na lewo cytadellę Wtlkehnsburg, pod 
ktdrą wr. 1805(20PaźdZk) jenerał Mack dostał się do niewoli francuz- 
ki^ wraz z 30000 ludzi. Zaraz też pociąg wychodzi' z doliny Du- 
naju, na wyżynę Alb Szwabskich, z którćj następnie opuszcza się po 
bardzo znacznćj pochyłości ku Oeistlmgen (hot. Post) w wąwozie 
' u fetdp gdr Alb, przy ktdróm na wierzchołku gdry ruiny, zburzonego 
w 1522 r., zamku Helfenstein. Okolica bardzo malownicza. 

Goeppingen (Apostel, Sandwirth, najbliższy dworca) porządne 
miasto, złożone z kilku długich i szerokich ulic, odbudowane na nowo 
po pożarze w 1782 r. Wiele fabryk tkackich i garbarń. Zarząd 
okręgu mieści się w dawnym zamku Hohenstaufenburg. Następnie 
droga bieży po dolinie rz. Fils, dopływu Nekaru, i przebywa go przy 
ujściu po moście wiszącym, bez filardw pód Flochtngen, z ktdrego dą- 
żymy do: 

Esslinfiren (hot. *Krone) nad Nekarem (14109 mieszk.) niegdyś 
jedno znaj znaczniejszych wolnych miast. Dokoła miasta widać jeszcze 
resztki dawnego obronnego muru, wzniesionego przez Ce^a.T7.& '^^^- 
derjrka II w 1216 r., a przy bramie Wbl/sthor^ pozoatsJt^ Tkawc\. ^^a. 



88 ZE STUTTGARTU DO CARLSRUHE, STRASSBUROA I AYRIOOURT 



« 



lwy kamienne, godła rodziny Hohenstaofów. Kości<5} U^frauenldrche 
(1406 — 1522) z pięknemi malowidłami na szkle i płaskoraeźbami na 
3-c1i posta^oh. Wewnątrz pod chórem groby Hansa i- Mateusza 
Boeblingerdw, bndowniczyoh kościoła. Bi^dzo piękna wieia 75 me- 
trdw wysoka, z bardzo pięknym widokiop na miasto i dolinę Kekam. 
Ratusz, niegdyś, zamek poety hr. Aleksandra Yon Wtbrtemberg, na- 
przeciwko zaś dawny jRatusz, na ktdrjrm na chorągiewce powiewa 
orzeł państwowy pod koronacyjnjon baldachimem. Kośdoi Ś-go Ih/jo^ 
nizego, ł)azylika w stylu przejściowym z XI w., w XrV i XV w czę4d 
przet)udowana. Kościół Ś-go Pawła, w dawnym styla gotycldm, 
ukończony w 1268 r., obecnie katolicki. Niedaleko miasta niegdyś 
cesarski zamek Per/ried, z bardzo pięknjm widokiem; na wyspie Mfl- 
ille na Nekarzo pomnik historyka Karola Ffaff. W Esslingen przygo^ 
towują wiele mussującego: „Nećkąr-Schaumwein.*^ („Esslinger-Cham- 
pagner^^), miasto posiada tćż wiele różnego rodzaju fabryk. Doliny 
Nckarn i Filsu, po których koldj ciągnie się dalój należą do najpię- 
kniejszych i. najurodzajniejszych w Szwabii. - Droga wiedzie dalój 
przez St. Unter TurTcheim (u stóp góry Bothenberg) i Cannstadt, oraz 
przez tunel: Rosenstein-Tunnel do Stuttgartu (ob. dr. 37). 

Drogu 37. ZE STUTTGARTU DO KARLSRUHE, STRASS- 
BUROA I AYRICOURT (Wildbad). . 

Stuttgart. 

tstuttgart. Hotele: *H6tel Marąuard, przy dworcu, pokój 48 
kr.; *Pctersburper Hof; 'Hotel Royal, naprzeciwko dworca; 
Koenig von Wflrtcraberg; Adler, na Rynku; Hirsch, na 
Hirschstrassc, dobra kuchnia; H6tel Gallinan, pokój 36 kr.; 
•Bayerischer Hof; Grossfflrst; 'Hotel Kraus: Obcrpol- 
linger; Textor; 'Pension Howitz, Schillerstrnsse 3, 2*/^ — 8 guld. 
dziennie; Fension Sigle; Pension Rtlthling. 

Kawiarnie. Marquard na Schlossplatz; Rcissig w Koenigstan, 
naprzeciwko zamku, (obie są razem i restauracyjami); Stollsteimer nu 
Schulstrasse. 

Bestaaraoyje. Bertrand, Lange Strasse 46 (doskonaJa kuchnia 
francuzka); Stadtgarton; Gutscher,Rothenbfihlstrasse; Weixler,Gym- 
nasialstrassc 21; Bussc, altcr Fostplatz 5. 

Piwiarnie ogródkowe. iStadtgarten; Silberburg, K()ppenho- 
fer (piękny widok); Tivoli, Militftrstrasse; Gustawe Werner, Sophien^ 
strasse; 'Zoologischer Gartcn, wejście 12 kr.^ nic bardzo przyjemny 
z powodu odoru zwierząt: Hack'scke Garten, na Rothen1>tlhl8tra88e, 
częste koncerty; Englischcr Garten; 'Schtttzenhaus na Kanońenweg, 



ZE STUTTGARTU DO CARLSRUHE, STRASSLURGA 1 AYRICOURT 89 

dwa ostatnie z pięknym widokiem; Wulle^s Braaerei, Neckarstrasse 
60; Actiengarten, na Weinstiege przy Wilhelmsthor. 

Itorotici. Jednokonne: kwadrans 12 kr., 2-n konne: ^4 godz. 
od 1 lub 2 osdb 18 kr.: od 3 — 4 dsób 24 kr., za godzinę 48 kr. albo 
1 gnkL, pół dnia 2 gula. 42 kr., cały dzień 4^1^ guld. Taksa powin- 
na być przybita wewnątrz powozu. 

Xol0|j konna. Co 10 minut przez główne ulice miasta do Berg 
i Oanstadt i napowrót; dobre powozy; kurs w nieście 3 kr., do Berg 
6' kr., do Cannstadt 8 kr. 

Zaggąd poozt i telegrafów w nowym gmachu pocetowym 
• naprzeciwko dworca. 

BianstadąGa w^tawa obrazów Towarzystwa Sztuk Pięknych 
(Knnstyerein) Friedrichstrasse 32 i Herdtle und Peters, Bothebuhl- 
strasae 16, ccŃlziennie od 9 — 5, n^ niedzielę od II — 5 za 12 kr. 

Teatr, przedstawienia codziennie oprócz soboty. W Lipcu i Sier- 
pniu zamknięty. 

Stattsart, stolica królestwa Wtlrtembergskiego, 91600 mieszk., rc- 
zydencyja króla i siedziba rządu, podzielony na dwie prawie równe 
cs/ęśó. długą i szeroką ulicą KÓnigstrasse. Naprzeciwko Schlossplatz 
stoi gmach, zwany Kómgsbau, wzniesiony pomiędzy 1856 i 1860 r., 
zawierający kawiarnię, giełdę i sale koncertowe. Kollegijctta (Stiffts- 
kirche) jest jednym z najdawniejszych gmachów Stuttgartu, sięga 
pierwsz^ połowy Xy w., ozdobiona jest wieżą niedokończoną, ma- 
jącą 63 metry wysokości; portal od strony Pd. W. ozdobiony jest 
dwiema płaskorzeźbami z XV w. przedstawiającemi, jedna Chrystusa 
nioeącegp krzyż, druga zaś otoczonego apostołami; wewnątrz pomniki 
dawnych hrabiów Wtlrtembergskich, od 1265 do 1519 r.; godne uwa- 
gi malowidła na szkle i organ o 68 głosach. Kościół szpitalny d^P^' 
taUdrche) wybudowany w 1421, powiększony 1471 r.; mieści w sobie 
kilka grobowców między któremi Beuchlin'a, prz3rjaciela Melanchtona 
i model gipsowy wielkiego posągu Chrystusa, wykonanego przez 
Danneckera. "Przy. kościele S-go Leonarda (1470) znajdilje się sta- 
rożytna rzeźba z kamienia, pochodząca z Xy w. i zwana pospolicie 
Mberg (góra oliwna). Stary zamek (alte Schloss) wzniesiony od 
1553 do 1570 r., w któr3rm ciekawy jest dziedziniec wewnętrzny, na 
'którym pomnik Hr. Eberharda, w3mie8ionego przez Cesarza Maksy- 
miliana do godności książęcój (um. 1496). Nowy zamek (Besidenz- 
Schloss) (można zwiedzać codziennie ód g. 1 do 3, za opłatą 36 kr. 
od osoby) gmach piękny i obszerny z kamienia ciosowego, zaczęty 
w 1746 r. przez księcia ELarola, skończony dopióro w 1806 r. Składa 
się on z głównego budynku, ozdobionego złoconą koroną i dwóclr|>a- • 
wilonów i ma mieć do 365 pokojów, z których najpiękniejsze są; &&1& 
biała, sala marmurowa^ sala róiowA i tronowa, ii(\e>Ltót^ ^s^fó oi^^- 



90 ZE STUTTGARTU DO CARLSRUHE, STRASSBURGA 1 AYRICOURT 

bione są freskami Gegcmbauera, przedstawiAJęcemi ostępy z liistorji 
kraju. Zwracają tóż uwagę rzeźby: Bachus i bochantka Thorwald- 
sena, popiersie bachantki Danneckera; Yenus tegoż i Glad^jfttor Cu- 
nowy. 

Teatr połączony krytą galeryją z zamkiem, odnowiony w 1846 r. 
Na środku obszernego placu przed zamkiem (Schlossplatz) wznosi ńę 
18 m. wjBoki Denksaute, pomnik wzniesiony w r. 1841, na pamiątkę 
25 letniego jubileuszu panowania krdla Wilhelma, według projektu 
Wagnera. Pałac stanów (St&ndchaus), miejscd posiedzeń porlameiita 
Wirtembergskiego, niedaleko od którego wznosi się pałac następcy 
tronu. . Na placu pomiędzy tym ostatnim pałacem a starym zamkiem 
wzniesiono w 1839 r. pomnik Szyllera, odlany przez Stiglmayera, 
według modelu Thorwaldsena. BihUjoteka Królew9l'a (Neckarstrasse 
8, otwarta codziennie, wyjąwszy w. soboty od 10 — 12 i 2^5, zawićra 
300000 tomów, 3600 rękopismdw, 9000 biblij w 8-u językach i 2400 
inkunabułów. Z biblijoteką łączy się: Muzeum numizmatyki, sztuk 
i starożytności (M&iz-Kunst- und AlterthUmer-Sammlung (Neckar- 
strasse 10) posiadające 19000 monet różnych krajów i z rozmaitych 
czasów. Gabinet historii naturalna', w p(^nocnem skrzydle gmachu 
archiwum, (otwarty w niedzielę od 11 — 1, w dnie powsze<kue od 2 — 3) 
posiada wiele ciekawych okazów. Gmach stojący naprzeciwko, o ćiu' 
gióm skrzydle od ulicy prowadzącej na Schtossplatz, jest od 1775 lo- 
kalem 'Oarlsscbule, w którćj Szyller pobierał początkowe wykształ- 
cenie. 

Mazeuin Sztuk Pięknych (Museum der bildenden KtLnste), otwar- 
te w niedziele od 11 — 1 i od 2 — 4, w poniedziałki, środy i piątki od 
10 — 12 i od 2 do 4, w inne zaś dnie w tychże godzinach, lecz za 
opłatą 24 kr., mieści w sobie gipsowe odlewy antyków, różne grupy 
i posągi Thorwaldsena, jako to: Trjjumf Aleksandra, Amor i Psyche, 
Ganimedes i w. i.; popiersie Szyllera i S-go Jana Ewangielisty, Dan- 
neckera; Gracyje Canowy, oraz wiele dzieł innych mistrzów. Kartony 
Gegenbauera. Na piętrze mieszczą się obrazy w liczbie 600, pomię- 
dzy któremi znajdują się dzieła Bellini'ego, Giorgiona, Palma Yecchio, 
Bonifacio, Puolo Yeronese, Gawfaloj Tycyjana, Salvatora Bosy Ca- 
naletlego, Ilolbcina, Alberta Ditrera, Cranacha, Rembrandta i w. L 

Komitet sztuk pięknych, komitet starożytności i historyi natnral- 
nój, mają każdy swe oddzielne zbiory. Biblijoteką prywatna króla 
liczy 50000 tomów. Ogród zamkowa (Anlagen) rozciąga się na prze- 
strzeni, długiej na 450 metrów, ozdobiony jest pięknemi kopijand po- 
sągów starożytnych, rozruconemi pośród zieleni drzew. 

Okolice. Hosenstetn, zamek królewski o 30 min. drogi od 

miasta, panujący nad Stuttgartem i dalćj leżącym Cannstadtem, na 

zewnątrz nie ma nic ciekawego. Wewnątrz zaś zwiedzają zwykle: 

salę Jadalną, ozdobioną freskami rHctT\e.\\\v« ol\rtt.'Aan)i Kaulbacha 



ZB STTTTTGARTU DO CARLSRtJHE, StRASSEURGA t AYRICOURT 91 

/ 

i Biedla i 6tataę: Amor rozgniewany Hofera i t. d. Ogrody mieszczą 
w sobie piękny pałacyk w stylu maurytańskim, zbudowany przez 
Zftntha, zwany Wtlhehnck Cannstadt. (45 minut drogi) (liot. Her- 
man.n, Baz diii) 6500 mieszk., nad Nekarem. Droga żelazna pro- 
wadzi ta w 8 minut (dr. 36 w kier. odwr.). Kąpiele gorące mine- 
ralne (21,^5) lub zimne cbolorowo-sodowe, żclazisCe, gazowe, z po- 
woda którjTch najbardziej zakład jest uczęszczany. Berg, wieś poło- 
iona naprost Cannstadtu, na przeciwnym brzegu Nekaru; ze znunemi 
kąpielami mineralnemi i w wodzie słodkiej, piękna willa w stylu Ko- 
naiBsance. SoUtude zamek królewski o 2 godz. drogi od miasta na 
ctrodze do Łeonberg, zbudowany w 1767 r. przez ks. Karola; tu ist- 
niała pierwotnie założo/ia przezeń Akademija Carlsscbule, z ktdrej 
wyszli Cuvier i Schiller; niedaleko jnały zameczek BarenschlOssclien 
nad jeziorem BSrensee. Kornthal (3 godz. drogi), miasto braci Mo- 
rawczykiSw. Hohenheim (2 g. drogi), zamek zbudowany przez ks. 
Karola w 1768 r. zaś w roku 1817 sśałożono w nim instytut rolniczy. 

a) Ze Stuttgartu do Carlsruhe mil 12 za 3 g. 39 kr.; 2 g. 21) kr.* 
.1 fi; 37 kr. 

h) Z Carlsruhe do Strassburga mil 12 za 3 g.; 2 g. 13 kr.; Ig. 
21 kr. 

. c) Ze Strassburga do Avricourt mil 12^4 za 7,45; 4,35; 2,50 
frankdw. 

o) Droga po wyjściu z dworca w Cannstadt, skręca w lewo, prze- 
biega tunel mający 940 metrów długości, pod górą -Brag, z którego 
wybiega nawzgórzyste lecz urodzajne pola; a minąwszy stacyje Feuer- 
bach i ZufTenhausen przybywa do Ludmgshurga (Bar hotel) 8000 ra. 
i 4000 gamizouu^ Miasto to powstałe w r. 1706, jest tern dla Wur- 
temberga czóm Fotsdam dla Berlina* Na rynku pomnik ks. Eber- 
harda- Ludwika, założyciela miasta. Zamek, jeden z największych 
w Niemczech, ma 400 pokojów, gajeryją obrazów i -zbiór portretów. 
W ogrodzie Emichburg, zamek nowożytny, w stylu średniowiecznym, 
poiiada zbrojownię. Okolice: Monrepos albo Seegut, zameczek 
sbuiiowany przez ks. Fryderyka, w którym widzimy pomnik Waltera 
de Kronborg, wielkiego mistrza zakonu Teutońskiego; kaplicę w ogro- 
* dzie zdobi obraz Canacha; — Marbach (2500 m.) przy ujściu rz. Mar- 
bach do Nekaru, piękny kościół z 1450 r., istnieje tu jeszcze dom, 
w którym się w r. 1759 urodził Schiller, ozdobiony on jest popier- 
siem poety, dłuta Dąnneckera. 

Za Łudwigsburgiem tuż przy kolei niskie wzgórza pokryte wino- 
roślą, i nieco dalej forteca Hohenasberg, w którój książę Karol uwię- 
riłod 1777 — I787r. poetę Schubarta za zjadliwy epigramat i uwol- 
nił go jedynie na wstawienie się Wilłi^lma II, króla pruskieeo. Je«t 
ona i dzisiaj więzieniem stonii. Pod Bieligheim droga doc\icA<d do Vh^ 



92 ZE STUTTGARTU DO CARLSRtJHE. STRASSBTJRGA I ATRICOURT 

£nz. Droga rozbiega się tu doliną Nękam do Heilbronń i HalL Za 
tóm miastem droga przerzyna dolinę Enz^u po wijada]s;.cie, długim na 
335 a 34 metry szerokim, o dwdch piętrach arkad. Dal^ id% stacjjo 
Qro8s - Sachsenhem, Weffungen, IlUngen i Muhkuiker, skąd wychodzi 
droga do Aeidelberga przez Bruchsal (ob. dr. 38). Niedaleko MUhl- 
acker zamek Leffehłolz, na wysokiej i strom^ g<^rzc, a ilieco dal^ m- 
iny zamku Lommerskeim, Przy stacyi Enzherg droga przechodii gra- 
nicę W. Ks. Badeńskiego. 

Fforzheim t*Hdtel Becker albo Post, pokój 36 kr.) (20000 
mieszk.), przy zbiega rzek Enz, Wtlrm i Nagold. Kościći (Schlofs- 
kirchen) w stylu przechodnim z XII — ^XV w. na wyniosło^ z wiel-' 
ką liczbą grobowców; na rynka fontanna ze statoą MargraUęgo Er- 
nesta (•{- 1558). Miasto przemysłowe, odznacza 'się szczególni^ wy- 
, robem biżnteryi. Odnoga drogi do Wildbad (w godzinę za 56, 38, 
25 kr.; ze Stattgarta do Pforzheim 9 mil w l^/^ godz. za 2 g. 21 kr.; 
Ig.SOkr.; Ig.) (hot. rBadhótel; 'Hótęl Klampp (Bftr);*Bel- 
levae, we wszystkich pokój 1 g. 30 kr.; 'Hotel Frey; *fiotel 
Keim)w malowniczej dolinie rz. Enz; kąpiele gorące (37,^5) zwie- 
dzane corocznie przez chorych w liczbie około 3000. . Dalój siacyja 
Wtlferdtngen, po za którą droga bieży wzdłuż żyznój doliny rzeki 
Pfinz. 

Bariach (hot: Carlsbnrg) 6500 m., nad rz. Pfinz, dawna sto- 
lica Magrabstwa Baden-Durlach. Zamek Carlsburg, ze zbiorami sta- 
rożytności rzymskich; wspaniały widok z wysokości wieży 2%urmberg. 
Niedojeżdżając Carlsruhe widzimy na prawo dawny^klasztor OottsaUj 
obecnie koszary artylerjri. 

Carlsruhe, (hot. *Erbprinz, Łangestrasse; *Englischer Hof 
iHdtel Grosse, n^ rynku; *Hdtel Stofflet,i Goldner Ad- 
ler na Carl-Friedrichstrasse; *Gr11ner Hof i Prinz Max przy 
dworcu) 37000,mie8zk., dawna stolica W. Es. Badeńskiego, założone 
około połowy XyiII w.; prawie wszystkie ulice rozchodzą się od 
zamku jakby promienie; wszystkie zaś przecina długa nHca Łange- 
strasse, Zamek posiadający biblijotekę z 90000 tomów złożoną oraz 
gabinet historyi naturalnój; z wieży Bleithurm, bardzo piękny widok. 
y^ac2m(i[a (Kunsthalle) otwarta we środy i niedziele od 11 — 1 i 2— 4, 
codziennie zaś za opłatą 30 kr., zbudowana w 1845 r. w stylu bizan- 
tyńskim; posiada rzeźby Reicha, freski Schwinda; galeryją obrazów . 
dawnych złożoną z dzieł: Holbeina, Teniersa, Cranacha, Ger, Dow, 
Rubensa, Rembrandta i w. i., oraz dzieł spólczesnych. Szkoia poU- 
techniczna, gmach ozdobiony statuami Keplera i Erwina yon Stein- 
bach. Teatr dający przedstawienia cztery razy na tydzień. Pomniki 
W. Ks, Karda (1818) i Margrabiego Karola Wilhelma, założjrciela 
miasta, oba na rynku przed kościołem protestanckim. Pomnik W. Ks. 
Karola Fryderyka (1811) dłuta Schwantbalera i poety Hebla (1826), 



ZE STWTTOAllTU BO CARLSRUHE, STRASSBtRGA I AYRlCOTtllT 93 

W wielkim ogrodzie Schlossgarłen^ rozciągającym się po za zamkiem 
na szerokość całego miasta. Na lewo od wejścia ogród zimowy, po- 
kryty gmachem oszklonym i ogrdd botaniczny. , 

I 

b) Za Carlsruhe stacyja EtiUngen^ 5000 m., miasto przemysłowe. 
Widać góry Czarnego Lasu, (Schwarz-Wald); na lewo góry Merku- 
riusberg i Ębersteinburg. Muggensturm, z kaplicą Ś-ćj Małgorzaty, 
dokąd okoliczni mieszkańcy odbjrwają pielgrzymki. 

Bastadt (Post, Kreuz, ŁOwe, Łaterne) 12000 m. Zamek 
ozdobiony złoconym posągiem Jowisza, posiada zbidr pamiątek histo- 
rycznych (24 kr. odźwiemćmn. W nim odbywały się w r. 17 14 ukła- 
dy pomiędzy księciem Engenijuszem i Marszałkiem de Yillars, oraz 
kongres od r. 1797 — 1799, zakończony morderstwem posłdw fron- 
cnzldch Boberjot^a i Bónnier^a. .W Bastadcie też upadła rewolucyja 
w 1849 r. obalona przez Prusakdw, którzy tu weszli 23 Lipca. ^ 

O milę dalój Oos, skąd wychodzi odnoga do Badeti-Baden. Ko- 
1^ przechodzi przez rz. Murg. 

Z Oo8 do BadenrBaden ^2 mili za 21 kr., 15 kr., 6 kr., (z Carls- 
ruhe do Oos 4 Ys mile za 1 g. 21 kr.; 54 kr.; 42 kr.). 

Baden-Baden. Hotele: *V i eto ria H6tol; *Badischer Hof; 
,*Englisc^er Hof; *£urop&ischer Hof; *Stadt Baden; 
*Ba8Bischer Hof; DeutscherHof; Z&kringer Hof, (z za- 
kł^em kąpielowym); Franz O sisch er Hcf; Hotel Boyal; Hol- 
l&ndischer Hof; *Hirsch (kąpiele); Bayrischer Hof; Bit- 
ter, Sonne (kąpiele); *Stern (dobra restauracyja); Drei Kóni- 
ge; Stadt Strassburg; Engel. Liczne maisons gamies. Cafó- 
Sesłaurant w Conyersationshaus i „a la Fleur" przy Bussischor-Hof. 

Doróftld. Ceny stałe, stacyje przy hotelu angielskim i w kilku 
innych punktach. Osły, dziennie 2 g., za południa 1 g. 12 kr. 

Baden-Baden, 10000 mieszk., którego kąpiele gorące, solanki, 
piękność położenia, łagodność klimatu, a dawniój jeszcze i dom gry, 
przyciągają corocznie do 50000 gości, zwane niegdyś od Bzjrmian ' 
Omtas AureUa Acuensis, było do najścia Francuzów w r. 1689 sie- 
dzibą rządu margrabstwa Badeńskiego, który wówczas przeniósł się 
do Bastadtn. Towarzystwo zbiera się tu zwykle między 7 — 8 rano, 
w zakładzie wód (Trinkhalle), między 3 a 4 po południu do domu 
rozmowy (Conyersationshaus), o 6 w Lichtenthaler AUóe, o 7 zaś 
lub nawet wcześniój w salach domu rozmowy. 

Dom rozmowy (Conyersationshaus), obszerny gmach z portykiem 
korynckim, zbudowany w 1824 r., zawióra wielki salon, przeszło 48 
tnetr. długości mający i wspaniałe sale balowe i koncerto^ie. *l^«&\x ^ 



94 ZE STUTTGARTU DO CARLSRUHK, STRASSBURGA I AYRICOURT 

do którego wejście kosztuje 30 kr., jest kolejno podtrzymywany przez 
truppy francaskie lub niemieckie. — Nowa galeryja dla pijących 
wody (Trinkhalle), wznosząca się tuż przy domu roanowy, jest ko- 
lumnadą 98 metrdw ^ugą ozdobioną 14-ma freskami GOtzenberge- 
ra; właściwa zaś sala picia W(5d (Trinkhalle) jest salą 17 nletr. dłu- 
^ą i tylćż szeroką: po środku nićj wznosi się slup marmurowy, z ktd- 
rego tryska woda mineralna, ze źródeł sprowadzona. Inne gmachy 
ciekawsze są: Kolegijata z YUI w. przebudowana w r. 1753; paićc 
W. Księżny Stefami, zbudowany w 1809 r. przez Weinbrennera; no- 
tpy zamek Wielkich książąt, przenoszący wysokością wszystkie domy 
miasta, którego podziemne sklepy zbudowane z kamienia, były kie- 
dyś prawdopodobnie więzieniem; Do starego zamku (Altes Schloss 
Hohenbaden), stojącego na najpiękniejszem miejscu z całój okolicy, 
prowadzi piękna cienista droga od nowego zamku (3 kwadranse dro- 
gi). Z obszernój budowy z 1Q lub 1 1 stulecia, sterczą dziś od r. 1689 
tylko ruiny. Pyszny widok na dolinę Renu od Speyer do Strassbur- 
ga (samego miasta nie widać). 

W okolicy leżą Ruiny zamku Ebersteinburg (l^/g godz.). Gróra 
Mercuriussberg, nazwana tak z powodu ołtarza temu bożkowi poświę- 
conego, znalezionego na jdj szczycie, góra ta zwane tóż bywa: ,,gr08' 
ser Stauffenberg, — nowy Zamek Eberstein (3 godz.) Wielkiego Księ- 
cia, zawierający zbiory obrazów i broni; Oernsbach (31/4 godz.) nad 
rz. Murg, osada otoczona pyszncmi lusjimi; Wodospad Geroldsan 
(18/^ godz.); Flidersee (5 godz.); zamek Yburg, (2 godz.); wyniesiony 
na 589 metrów; Fauorita, pałacyk myśliwski, pyszny widok. 

Pociąg z Oos dążący do Strassburga, opuściwszy staje w 3 kwadran- 
se w Słeinback, miejscu urodzenia budowniczego Erwina von Stein- 
bach, którego pomnik wznosi się w Carlsruhe i tutaj, twórcy Kate- 
dry Strasburgskiój. — Dalój Buhl ze starożytnym kościołem. Aohem, 
(hot: *Krone albo Post, •Adler), 2755 mieszk. na krańcu doliny 
Kappeler Thal. Na rysiku pomnik W. KLs. Leopolda (f 1852) dłuta 
Friedricha. Kaplica S-go Mikołaja, w którój spoczywają zwłoki Turc- 
nijusza. Niedaleko wielki dom obłąkanych w Illenau, mogący po- 
mieścić 400 chorych, i ruiny opactwa w Allerheilligen, założonego w r. 
1191 przez Udę hr. Schauenburg, bardzo blisko których rzeczka 
Grindenbach, rzucając się między skały tworzy piękny wodospad, 
'/wany: Lieben Butten albo Buttenstein, O kwadrans drogi od Achern 
leży wieś Sasbach, w którój wznosi się obelisk, na miejscu, gdzie w r. 
1676 Turenijusz padł pod kulą nieprzyjacielską. 

Appenweier, 2000 mieszk., ruiny zamku Staujfen, Punkt zbiegu 
z drogą między Frankfurtem i Bazyleą. 

Dalej minąwszy stacyją Kerk, stajemy w KdhL 

Kekl. (hot: *P o s t; *R e h f u s s; S a 1 m e n przy dworcu), 2000 m., 
fpmsteczko przy njśda rz. Kinzig 1 Schutler do Renu, połączone ze 



Z£ STUTTGARTU DO GARLSRUHE, STRASSBURGA I AYRIGOURT 95 

Strassbargiem mostem, opartym na 4-ch filarach, ozdobionym brama- 
mi z lanego żelaza po oba stronach i tffortyfikowanym od strony Ba- 
deński^. W czasie oblężenia Strassburga przez Kicmc(5w w 1870 r., 
było stamtąd bombardowane przez Francnzdw i znacznego doznało 
uszkodzenia. Krańcowe przęsła z obu stron są ruchome, co pozwa- 
lało* bardzo łatwo przerwać kommunikacyją między przeciwnemi 
brzegand Benu. 

Strasabarfir. Hotele: *Stadt Paris na Broglće, dęsyć drogi; 
Bothes Hans, Kleberplatz, Hbtel d^Angleterre, przy 
dworcu; Bebstock (Yignette) Langestrasse (Grandę Bue 67); Ud- 
tel de France, Juuge St. Petersplatz; St/idtLyon, Kin- 
derspielgasse; StadtWien, przy dworcu* (pokdj 2 fr. winnych za^ 
2^, fr.); Schwarz er B&r, Ba^cher Hof i t. d. 

Kawiarnie. *Caf^ du Broglie; *Cafódu globe, obie na 
Broglie; Cafć de la Mćsange, Meisenstrasse; Cafd de laLan- 
terne przy Gewerbelaube. 

Piwiarnie: Taverne Alsacienne; Estaminet Fiton, obie 
przy Gewerbelaue; Estaminet Yicnnois, (razem i restauracyja); 
ScUauchgasse niedaleko Kleberplatz. 

Ogrody publiczne. Jardin Łips i Jardin Kemmerer, 
oba na Cotitades przy Jnde^thor; w pierwszym 2 razy na tydzień 
muzyka wojskowa. 

Dorożki. (Citadines) wnueście 75 cent. za kurs, pakunek na 5 
kilogr. 20 centymów; za kwadrans jazdy 80 centymdw, pół godz. 1 fr. 
20 c, godzina 2 fr. 

Pasztety od 5 do 40 fr, u Henry, Doyen i innych. 

Strass^tLrg, głdwne miasto Alzacyi i niemieckiej Lotaryngii (El- 
sass-Deutsch Łothringen), siedziba Nadprezydenta (Ober-Prilsident) 
i Jeneralnćj Komendantury (General-Comando) 15 -go korpusu armii 
Niemieckiej, 80000 mieszk., leży nad rz. 111, prawie o godzinę drogi 
od Benu, z ktdrym go łączą dwa kanały. Za czasdw rzymskich zna- 
ne pod nazwą Argentoratum, było w średnich ciekach jedndm z naj- 
bardziej kwitnących miast niemieckich, w r. 1697 zostało odstąpionem 
Francyi, w ktdrdj posiadaniu zgodnie z życzeniami ludności Alzackidj 
lostawało aż do pokoju Frankfurckiego lO Maja 1871 r. — Miasto 
to było uważane zawsze za nader ważny punkt strategiczny, to tdż 
było silnie ufortyfikowane, lecz w czasie dwumiesięcznego oblężenia, ' 
ptzy ktdrdm bombardowanie trwało od 18 Sierpnia do 27 Września 
1870 r., dawne fortyflkacyje zburzono do szczętu. Od polioju Frank- 
fiirckiego Niemcy wciąż budują nowe fortyfikacyje. 

W Katerdrze Strasbugskt^J (Mlinster) można uważać stopniowy 
rozwdj architektury gotyckidj i pozbywanie się przez nią form nowo- 
romańskiego stylu, z którego się wytworzyła (C^dr, Kry^l& & \t ^i^^-- 



96 2E SUJTTGARTU DO OAAŁSRUAE, STłlASSBURGA I AVRIOOintT 

• 

ści i nawa poprzeczna, po r. 1176) aż do najwyższego jćj rozkwitu 
(ukończona w r. 1275 główna nuwa i fasada ' 1277 — 1339) i na od- 
wrót skażenie jćj (w części, międzj wieżami, 1365 r.). Ciekawy jest 
wielki zegar astronomiczny przez Schwilguó w r. 1842 odreAaorowa- 
ny, ozdobiony wieloma figarami, które przy uderzania godzin, a sscie- 
gólniój 12-^ różne ruchy wykonywają. Wspaniała wieża zbudowima 
przez Erwina von Stainbadi i syna jego Jana, ma 1 42 metry wyso- 
kości; a zatóm najwyższa z wież Europejskich oprócz wieży w An- 
twerpii. Od katedry wiedzie droga przez plac Guttenberga, z pomni- 
kiem nieśmiertelnego wynalazcy druku, który pierwsze próby 9we|{q 
wynalazku odbyw^ tu w r. 1436, do. Kościoła ProteałanckŁego o. To- 
masza, również pięknego pomnika gotyckiego stylu, zawierigącego 
pomnik Marszałka Maurycego Saskiego, z rozkazu ŁudMrika Xy. 
wzniesiony. Kościół' Neuldrohe^ jako tóż bogata w starożytne dzieła 
' i dokumenta BibUjoteka iniejska, zostały zupełnie spalone podczas 
bombardowania 24 Sierpnia 1870 r. — Nowo założona biblioteka 
bardzo szybko wzrasta, z powodu hojnie z różnych stron nadsyła- 
nych darów. 

Jednym z najulubieńszych jest plcic BrogUe^ dawny targ koński^ 
w blizkośd katedry leżący, a w r. 1740 przez Marszałka Brogfie za- 
łożony, na którym znajdują się dwie najbardziój uczęszczane kawiar- 
nie i zburzony 10 Września przez bombardowanie teatr. O 12 w po- 
łudnie bjn^a tu parada przy ' rozprowadzania wart (Wachtpanide) 
wieczorem 2 razy na tydzień muzyka wojkowa. Naprzeciwko teatru 
prefektura którój gmachem pomnik prefekta Margrabiego de Lezay 
Marnesia (1810 — 1814) w 1857 r. wzniesiony, znacznie uszkodzony 
podczas ostatniego oblężenia. 

Niedaleko stamtąd Stadthaus, z którego przeniesiona przed nie- 
dawnemi czasy do gmachu komendantury na placu Elebera, galerjja 
obrazów, wraz z nim padła ofiarą oblężenia. Ulica Brandtstrasa^ (me 
brulće) wychodząca z placu Broglie, wzięła stąd swe nazwisko, że 
przy niój w miejscu, gdzie dziś stoi prefektura w r. 1349, wszyscy za- 
mieszkaH tu żydzi, nie chcący się ochrzdó w liczbie 2000, d. 14 Lu- 
tego spalonemi zostali 

Uniwersytety założony w r. 1621, w którym wielu "znakomitych 
ludzi, jak GOthe, Herder, Lenz, Stilling i inni, studyja uniwersytedde 
odbywało, przemieniono późniój w A]didemiją, przywróconym został 
na nowo 1 Maja 1872 r., z urządzeniem go na wzór innych uniwer- 
sytetów niemieckich. — Na wielkim placu parad albo Klebera, ¥rznie- 
siono pomnik temu wielkiemu jenerałowi. Na pdlnocnój stronie placu 
ruiny zburzonego podczas oblężenia pałacu komendantury. 

Ze Strassburga przez stacyje Sendenheim, Brumat, Mommenheim, 
Hochfelden, Dettweilar, Steinburg, leżące pośród okolicy płtoki^ 
i nieprzedstawiając^ nic godnego uwagi, dojeżdżamy do 2kU>irHy (po 
Srane, Savcme) pierwszego znaczniejszego miasta Alzacyi (hotele: 



ZE STUTGARDU DO HEIDELBERGA PJIZEZ BRUCHSAL 97 

Stadt Frankfurt, Sonne^ Ochs) 6000 mieszk. nad kanałem 
łączącym Mamę z Benem. Bniny staraj twierdzy Greifenstein, O ^1^ 
g. drcći na pd. w. godne uwagi miny Hoch-Barr, a o 3^2 g. (prze- 
wodnik 3 fr.). Dachsburg ze szczątkami dawnej warowni na wysokiej 
skale. U stdp g(5ry wieś Dachsbnrg (&anc. Dabo). Dalćj stacyja, 
LSUzelburg, ze szczątkami starożytnej warowni Lutzehtein, Wstępuje- 
my w górską okolicę, pociąg przebiega na przemian mosty, wijadukty 
i Jtiinele; kolćj żelazna. Marna, kanał i trakt bity biegną prawie równo- 
legle. Następnie pociąg przebiegłszy ciasną lecz malowniczą dolinę 
2kmi^ przechodzi przez tunel Ertzweiler, 2678 metr. długości mający 
na wskroś północnych Wogezów i staje w miasteczku Stiarburg nad 
rs. Saara, którego nie należy brać za jedno z miastem pruskiem tegoż 
nazwiska; Saarburg leży na linii odgraniczającej okolice w których 
mówią po niemiecku, od tych gdzie używają języka francuskiego. JDa- 
1§ następują stacyje: Eemingen, B%xingen {h, Bóchicourt) i nareszcie 
Acricourt, leżące na granicy ziem oderwanych od Francyi, ostatnim 
traktatem; komora celna. — Z Avricourt do Paryża ob. Francyją. 



Droga 38 ZE STUTTGABDU DO HEIDELBEBGA 

PBZEZ BBUCHSAL. 

Mil 15,2 za 4 gnid. 15 kr.; 2 ^Id. 51 kr; 1 gald. 51 kr. 

Ze Stuttgartu do Mtkhlacker, ob. di;. 37. Dalój Btuohsal (*Ba- 
di 8 c h e r H o f, *B o s e), 10,000 mieszk., niegdyś rezydencyja Księcia 
— ^Biskupa Spiry (Speier), którego zamek, piękny gmach w stylu Ro- 
oooo, zasługuje na obejrzenie tak z powodu powierzchowności jak 
i ur»E|dzenia we wnątrz; (freski Zieka — Wzorowe więzienie Jcame cel- 
kowe (Zuchthaus) zbudowane w 1845 r. — Góme piętro środkowego 
pawilonu, wraz z kaplicą, biblijoteką i t. p. spłonęło w 1871 r. 

Iiansenbrucken, kąpiele siarczane (hot: O eh s, S o n n e); tuż przy 
dworcu dawny letni Pafac, biskupów Spiry Kislau, zamieniony na wię- 
zienie poprawcze dla kobiet. Dalój st: Wiesloch i Heidelberg. 

Heidelberg. Hotele: *Europ&ischer Hof; Hotel Schrieder 
przy dworcu; w mieście: *Prinz Carl; Adler; Bussischer Hof; 
Badischer Hof; Yiktoria Hdtel; HoU&ndischer Hof; pra- 
wie wszędzie 1 g. za pokój. 2-go rzędne: Bayrischer Hof: Darm- 
st&dterHof;*HdtelBecker;*Bitter;PrinzMax;*Hirschna 
rynku. 

Kawiarnie: Łeers; Wachter; zum Falk en, na rynku; piwo u 
Bremenacha, naBurgweg; Diemer, Meyer i t.|d. 

Dorożki z dworca do miasta lub odwrotnie od 1 osoby 18, od 2 
30 kr., od 3 — 4 osób po 12 kr. za każdą. Większe pft^\nk!lKJ^ %i\^i^ 

1 



98 ZE STUTOARDU DO HEIDELBERGU PRZEZ 6RUGHSAL. 

6 kr. — Za */* godz. jazdy od 1 — 2 08<5b 18 kr. od kaid^j, od 1 — 4 
za każdą 12 kr.; za godzinę 1 guld. 12 kr. albo 1 gnid. 30 kr. 

Osły do spacerów w ulicy wychodzącej od Kommarkt dO aaunku; 
cena stosownie do odległości wycieczki. 

Heidelberg, 20000 mieszk., leży w wązkim pasie pomiędzy Neka- 
rem i wzgdrzami idącemi wzdłuż tćj rzeki, którą przerzyna most 290 
kroków długi, z posągami założyciela Księcia Teodora (1790j i Miner- 
wy. Przez pięć stuleci Heidelberg był głównjrm miastem Palatynota 
przez Francuzów za Ludwika XIV w r. 1693, Heidelberg uległ spale- 
niu, i tylko niektóre domy, jak np. Hotel zum Hitter, ootlały od ami- 
szczcnia. — Kościół Ś-go Żhicha ^ wyznania katolickiego i {Hrotestan- 
ckiego. Kościół S-go Piotra^ na drzwiach któr^o Hieronim z Pragi 
uczeń Hussa, przybił swoje tezy i tłumaczył je ludowi.^— Sławny I7fit- 
wersytet, Superta CaroUna, jeden z najdawniejszych w Niemczech; 
wspaniała hibUjoteka (otwarta we środy i Soboty od2 -—4, w inne zań 
dnie od lO 12)złożona ze 150000 tomów, 50000 rozpraw i 1800 ręko- 
pismów; gabinety historyi naturahiój i anotomii, <^ód botaaiciny. 
Uniwersytet ma do 800 studentów. — Zamek, Za obejrzenie wszyst- 
kich pamiątek w zamku opłaca się: od pierwszo) osoby 24 kr., od ka- 
żdój zaś następnój po 12 ^ajcarów; za same lochy: od 1 osoby 6 kr. 
od każdój zaś następnój po 3 krajcary. — Wzniesiony na 104 metry 
nad poziom Nekaru, zamek ten jest prawdziwą mozajką zamków i wiei, 
skąd go nawet nazwano Alhambrą niemiecką, był bowiem bezustannie 
rozszerzany przez każdego z elektorów; lecz z powodu zdobywania go 
2 razy przez Francuzów w 1688 i 1693 uległ zniszczeniu i w takim 
stanie do dzii pozostaje. Elektor Karol Teodor próbował go odbu- 
dować, lecz pożar wzniecony przez piorun w 1764 r., nowćm zniszcze- 
niem uzupełnił jeszcze dzieło Francuzów. Wszedłszy w dziedziniee 
zamku widzimy przed sobą front pałacu Fryderyka IV, na prawo bu- 
dynek w stylu włoskim Ottona Henryka, na lewo gotycki Ludwika 
Brodatego; z wierzchołka wielkiój wieży zbudowanój przez Ludwika V, 
a zburzonej w 1865, piękny widok na okolicę. — Pałac Fryderyka IV 
zawiera galerjrją obrazów i muzeum starożytności (malowidła Michała 
Wohlgomutha, obrączka Lutra). Lochy mieszczą w sobie sławne becz- 
ki Heidelbergskie, z których większa mieści w sobie 236000 butelek; 
była ona napełniona winem 3 razy, po raz ostatni w 1769 r. — Wy- 
chodzą stąd schody na platformę na 2 piętrze, na którój elektorowie 
wyprawiali niegdyś zabawy tańcujące. Przy wielkiój beczce znajduje 
się statuetka z drzewa, nadwornego błazna elektora Karola filipa, 
zwanego Perkeo i zwodniczy zegar przezeń urządzony. Bardzo pię- 
kny widok na okolicę: 1, z galeryi czyli Altany; 2, ze StUckgartefi, do 
którego wchodzi się przez bramę .tryjumfalną, Elizabetherqyforłe\ 
3, z ogrodów, a szczegolniój z wielkiego tarasu zbudowanego za Fry- 
deryka V, z którego doskonale ogarniamy wzrokiem całą wschodnią 
część zamku oraz wieżę narożną (w minach), wieżę z biblioteką 



z MOHACHIJU DO INSBRDOKU 99 

Okolice Molkencur, doraok o 70 metrdw wyźćj od zamku położo- 
ny, z ktdrego bardzo piękuy widok na okolicę. KonigssihuŁ albo ifae'- 
tersthul, gdra, wznosząca się na 574 metry, z której bardzo piękny wi- 
dok na dolinę Henn i Nekaru, na Odenwald, Taonus i Czarny Las. 
HetUgenderg, wzgdrze na brzegiem Nekaru (370 metr.); Schwetzingen 
(2700 mieszk) z zamkiem i parkiem Wielkiego Księcia na 70 hekta- 
.rach gruntu. 



Droga 39 Z MONACHIJUM DO INSBBtJCKU. 

23 i pół mile. Drogą 2olazną w 6 — 8 godz. Cena do Kufsteinu 4 guld. 3 kr.; 
2 guld. 42 kr.; 1 guld. 48 kr. bawar., z Kufsteinu do Innsbruku 3,60; 2,70; 1,80 gul* 
wal. austryjackiój. > . 

Droga wprost do Bosenheimn jest bardzo jednostajna i dla tego 
kto może przyjemniej mu będzie obrać naHolzkirchen.Dostacyi Haid- 
hauscn bieży ona po płaskidj okolicy, na widnokręgu ktdrJj widać 
w oddaleniu Alpy. Po tćm po kilku stacyjach, Ghrafing ze starym zam- 
kiem, słynne jarmarki. Daldj minąwszy stacyje Asslmg i Osłermun- 
chen, droga wznosi się nieznacznie po lesistym stoku wyżyny i przez 
St. GaroUnenfeld bieży do Bosenheim (9 mil) (hot: *Greiderer, 
K6nigOtto;AltePost; restauracyja przy dworcu) 6000 m. punkt 
zbiegu z drogą z Salzburga i Innsbrucku, piękne miasteczko z wa- 
rzelniami soli i kąpielami solankowemi (Lelir's Bade-Etablissement, 
przy ktdrym również kąpiele mineralne, błotne i parowe). Solanka 
sprowadza się tu z Beichenhall, odl^łego 6 10 mil. 

1 1 mil. Brannenborfi:, wie4 leżąca na stoku góry na ktdrój Zamek 
Brannenburg, hrabiego PallaYicini. Dalćj idą stacyje: Fischhach (na 
prawo moskale ruiny zamku Falkenstein, a dalój zamku Kirsteiń), Oberau- 
dorf^ Ktefersfelden ostatnia wieś bawarska, w ktdrćj w letnich miesią- 
cach co niedzielę bywają teatry ludowe. Droga przediodzi obok ka- 
pliczki Ottona (OttocapeUe) wystawiondj przez Zieblanda na pożegna- 
nie Króla greckiego, wchodzi następnik w wąwóz zwany Klause, i zbli- 
ża się do leżącego po drugiój stronie Innu miasta Kufstein, (dalój ob. 
dr. 26). 



Droga 40. Z MONACHUUM DO WILDBAD-KBEUTH. 

6 mil, Koleją 2elaną do Holtzkirchea za 1 guld. 30 kr.: 1 guld. 42 kr. w półto- 
ry godz. z Holzkirchen do Kreuth 2 razy dziennie pocztą w 4 godz. 

Wkrótce po wyjeździe pociąg schodzi z linii Augsburskiej i zwra- 
ca się wielkim łukiem ku południowi; na lewo Theresienwiese z Buh- 
meshalle i posągiem Bawaryi, na prawo w oddaleniu Alpy. Pod Z7«- 
tersendUng na północnym zewnętrznym murze kościoła farncgo wielki 
fresk Łinderschmitta^ lOAloTTaDy w 1831*, pxs&edst>aYa&y\Q^ ^fl2^^m^^ 



100 z MOUAOHIJTIM DO WILDBAD-KREUTH. 

dzy anstryjakomi i chłopami Oberlandu, zaszłą w czasie wojny o na- 
stępstwo tronu hiszpańskiego (1705), w którój ostatni wie^ klęskę 
ponieśli. — St..MtłtersendUng, w okolicy dosyć jednostajna. Przy St. 
Grosshesselohe 1^1^ mili; most kratowy systemu Pauli'ego na Isarzą; 
na lewo po nad głęboką doliną Isaru widać Monachijum, dal^ przez 
stac3rje poMd lasu Deisenhofen, Sauerlach; oraz minąwszy głęboki 
przekop Teufelsgraben, stajemy prawie zaraz w Holzkirclien (hotele: ' 
Post; OberbrŁu; restauracyja przy dworcu). Miasto oddalone o 10 
min. drogi od stacyi, słynie jarmarkami. Zmiana wagonów do Aibling 
i Bosenheim. Z po za dworca pyszny widok na Alpy i gdrę Wendel- 
stein pośród nich. 

Z Holzkirchen wychodzi 2 razy dziennie omnibus pocztowy do 
Kreuth, który po l^/g godz. dochodzi do jeziora Tegernsee pod mia- 
stem Omund, przy wypływie rz. Mangfcdl z tegoż jeziora i posuwa się 
traktem po nad jeziorem aż do wsi: Tegernsee (hot. *G u gem cos 
z zakł. kąpielowym, •Post, *Greider, *Steinmetz, oraz wiele 
mieszkań pr3rwatnych), miejsca bardzo licznie nawiedzanego w daga 
lata, z powodu nadzwyczaj świeżego powietrza i rozkosznego położe- 
nia. Zamek księcia Karola bawarskiego, opactwo benedyktynów. 
Wody mineralne. 

Dalej trakt prowadzi przez Bottach wieś nad rzeką tegoż nazwi- 
ska, tworzącej niedaleko niej wodospad; we wsi bardzo piękne dpmki 
na mieszkania letnie; dalej przechodzi przez rz. Weissac/i i nieznacz- 
nie się wznosi. Dolina zwęża się przy wsi Kreuth (hot. Reinhard), 
na prawo stroma góra Łeonhardsberg. 

Wildbad Kreuth, u podnóża Alp tyrolskich, wyniesiona na 828 
stóp nad poziom morza, w zachwycającej okolicy. Wody siarczane 
i żelazne wielu sprowadzają tu gości, którzy w pięknych -na ten cel 
wystawionych gmachach, wygodne znajdują pomieszczenie. Dla 
zdrowych na pobjrt dla wytchnienia przyjemniejszem jednak jest Te- 
gernsee. Najbliższy spacer po alejach na około zakładu. Niedaleko 
góra Schildenstein (1600 metr.); pomnik króla Maksymilijana w Hoh- 
lenstein, wodospad rzeki Klausbach, wąwóz zwany Wolfsschluckt, wo- 
dospad rz. Sagenbach; i piękna droga do siedzib górali Alpejskich 
w Langenau, 

Droga 41. Z MONACHIJUM DO FRANKFURTU 

NAD MENEM. 

65 mil. Koleją żelazną: poc. kuryjenkim v IOW4 godz:, zwyczajnymiw 13 i pół 
godz. za 16 guld. 45 kr.; 11 gnid. 12 kr.: 7 guld. BO kr. Pociągiem kuryjerskim o 
20 procent droiój. 

Podąg wyszedłszy z Monachijum pod stacyją Allach przebywa rz . 
FTflnD^ przenjUA roal^łe torfiska DocAatier Moos^ zwane, następnie 



z MOKAGHIJTJM DO FltAlirKFURTn NAD MEISTEM 101 

dochodzi stacyi Dachau^ miejsca bardzo licznie szczególniej w nie- 
d2dele przez mieszkańców Monachijom nawiedzanego. Po przejściu 
przez dolinę tź. Amper i minięciu kilku stacjj, dobiega do stacyi Irir 
golstadt, o ll^/^ mil od Monachijum odległej. 

Ingolstadt (hot. Goldner Adler), 13164 mieszk., silna for- 
teca nad Dunajem, niegdyś sławne uniwersytetem, założonym w 1472 
r. i przeniesionym w 1800 r. do Łandshulu, a następnie w 1826 do 
Monachijum. W r. 1'632 miasto to było oblegane przez Gustawa 
Adolfa, podówczas to w murach jego znalazł śmierć znany mar- 
szałek Tilly. Dawne fortyfikacyje w r. 1800 , na rozkaz jenerała 
Moreau, zupełnie zniesionemi zostały, w 1827 jednak nowe, znacz- 
nie silniejsze, na ich miejsce wzniesiono. Na bramie Kreuzthor, 
pomnik zaj:ożyciela dawnej fortecy Hr. Reiuliarda Sohns von Mtin- 
zenberg (1539) i Daniela Spolte (l589), n^ drugiej zaś Feldkir- 
chenthor pomnik budowniczych jenerałów von Streiter i von Becker. 
W kościele Panny Maryi (Frauenkirche) pięknym gmachu gotyc- 
kim, znajdują się groby księcia Stefana i D-ra Eck, przeciwnika 
Łntra, oraz pomniki Marszałka Tilly i jeuer. .Merey, wieże tak są 
urządzone, że na nie w razie potrzeby działa ciężkiego kalibru wpro- 
wadzonemi być mogą. 

Za stacyjami Gaimersheim i Adelschlag kolej zbliża się do rz. 
Altmuhl, przy której dość długo się ciągnie. 

14^8 mil. Eiohstadt (hot. Bayrischer Hof), 7000 mieszk., 
nad rz. Altmuhl, do r. 1854 rezydencyja ks. Leuchtenbergskiego, 
którego księstwo zostawało pod zwierzchnictwem Bawarjd; niegdyś 
zaś stolica biskupstwa przez S-go Wilibalda, towarzysza Ś-go Bo- 
nifacego, w r. 740 założonego. Katedra w stylu gotyckim od r. 
1042 do 1496 budowana, zawiera grobowiec Ś-go WiUibalda, oraz 
groby i innych biskupów. W kościele Ś-^J Walpurgii (Walpurgis- 
kirche) grób tejże Ś-t^, z którego się sączy płyn, zwany olejem 
Ś-^ Walpurgii, jest celem pielgrzymek w dniu jćj uroczystości Igo ' 
Maja. 

Dalój st. Dollenstein, starożytne miasteczko, dotychczas obwie- 
dzione murami, poniżaj którego na lewym brzegu rz. Alltmuhl, 
kończasty zamek Burgstein. Po za Dollenstein, pociąg przechodzi 
przez tunel, a następnie staje w Solnho/en, słynnóm kopalniami 
łupku i kamienia litograficznego, zatrudniającemi do 3000 robo- 
tników. 

n^l^ mil. Pappenheim, w cudnóm położeniu, z ruinami zamku, 
kolebki starożytnego rodu tegoż nazwiska; ze staraj czworokątnej 
wieży rzymskiój^ 30 metr. wysokiój śliczny widok na okolicę. W sa- 
rnim miasteczku dwa zamki hr. Pappenheim. Dalój Treuchtlingen^ 
miejsce urodzenia sławnego dowódcy jazdy bi. \oii "^OiY^^T^^śsoi^ 



102 Z M05ACHIJUM PO FRATOCFURTtT KAD MSNEM 

poległego T7 hitwic pod L^tzen «1832 r. Fankt zbiega z. kolegą do 
Norymberg!. Diil4j po kilkn stacjjach Ounzenhausen, gdzie kol^ 
przecina drogę z Augsbnrga do Norymbergi, a przy następni sta- 
cyi Altmuhr linija opuszcza dolinę rz. Altmlłhl. Dal^ st. ŹWeff- 
dorf^ niedaleko ktdrćj miasteczko Eschenbach, miejsce urodzenia 
poety Wolprama von Eschenbach (f 1228), na cze^ó kt<&rego w 
1861 r. wzniesiono ta pomnik. Dalćj WinłerschneCdbach i 25 Ys 
mil. Ansbach (hot. 'Stern albo Post; LOwe), 13000 mieszka nad 
rz. Bezat, niegdyś stolica Margrabstwa tegoż nazwiska. Zamek 
margrabiów z pięknym ogrodem i w nim pomnikiem G^para Haa- 
sero, człowieka tajemniczego zamordowanego ta w 1833 r.; grdb 
jego znajduje się na cmentarza kościoła S-go Jana, W kościele tym 
piękny chdr z r. 1441 i gr<5b margrabiów Ausbachskich z familii 
Hohenzollernów. Kościół S~go Gun3}erta (Gumbertuskirche) z gro- 
bami l2-tu rycerzy zakonu łabędzia, założonego w 1443 r. przez 
elektora Fryderyka II i kościół katolicki S-go Ludwika^ w stylu 
greckim. Miejsce urodzenia Platona, historyka i poety, na domu, 
w którym się urodził tablica z napisem pod orłem dążącym do 
słońca Fhoeho duspice surgit. Przy stacyi Oberdachstetten droga wy- 
chodzi z doliny rz. Bezat, w której od Ausbach pozostawała. Burg- 
bemheim ze starym zamkiem o pół godz. drogi od którego leży 
mały zakład kąpielowy Wildbad. 

Przy stacyi Marktbreit droga dochodzi do Menu i bieży po jego 
bi^zegu pokrytym winnicami, aż do st. Hetdingsfeld, za któróm prze- 
bywa tę rzekę, i dąży wprost do Wurzburga. 

3772 mil. WupzbuTfir (hot. •Kronprinz; *Bu8si8cher Hof; 
*Wtlrtemberger Hof; i drugorzędne: •Frankischor Hof: 
•Adler; Weisser Schwann, nie drogi; Sachsischer Hof; 
Wittclsbacher Hof; *Blaue Glocke; Pfeuflfórs JlOtel gar- 
na. W prywatnóm towarzystwie: „Harmonii" największy dobór ga- 
zet), 40000 mieszk., z których 4000 protestantów, uderzająco joż 
z zewnątrz, było niegdyś stolicą biskupstwa, sławnego so bora mi 
i naradami, które się tu odb3rwały. Katedra S~go KtUjana z XII w. 
powiększona i odnowiona. Neumunster-Kirche^ kośd^ z XI wieka, 
z grobem S-go Eilijana i ciekawym pomnikiem wzniesionym w 1820 
r. poecie Vogelweide z Xn w. Mariencapelle piękny kościół gotyc- 
ki z Xiy w.; Haugenktrche z XVII w., z dwiema wieżami i kopułą, 
wewnątrz przeciążony złoceniami; Kohgijata S-go Burkarda z XI w. 
RezydenctfjcL, pałac naprzód biskupi, obecnie królewski z XVIII w., 
z pięknemi schodami, plafonem, malowanym przez Tieppolo i olbrzy- 
miemi piwnicami, mogącemi pomieścić 33000 hektolitrów. Julius- 
Spital, przyti^ek biednych i chorych, ze statuą założyciela biskupa 
Julijusza Echtera^z Mespelbrunn, dłuta Schwanthalera. Umweraytet 
założony przez tegoż bisknga, ż biblijoteką złożoną z 80000 tomów 
i zbiorem mozajek. Most na Menie, ozdobiony posągami. Na wzgó- 



z MONACHIJTJM DO FRANKFURTU NAD MEITEM 310 

rzu lewego brzega Menn cytadela Marienborg, wzniesiena jeszcze 
w JLYli wieku. 

Z Wftrzburga do Heidelbcrga koleją w 5—8 g. za 6 g. 33 kr.; 4 
g. ' 30 kr. lub 2 g. 50 kr. z Wtlrzbnrga do Bamberga i Bayreuthe. 

38^2 n^- TF^ti^AdFcAmł z zamkiem 1 parkiem. Dalćj 40^22 mil. 
Carlstadt, miasteczko założone przez Karola Martela, dawna twierdza 
graniczna biskupstwa Wurtzburgskiego. Na lewo ruiny zamku {Jarls- 
burg. Dal€j zostawiając na prawo drogę do Eissingen, dojeżdżamy 
do Oemunden (42^2 i^il) V^^7 ^j^ci^ Saali do Menu, bardzo malowni- 
cza na stoku gdr Śpessart i Bh6n położone miasteczko, poniżej zam- 
ku Schorenberg. Następnie 44^9 inil- ^f^r (hot. Gundlach albo 
Post i Krone) 4000 mieszk., miasteczko przemysłowe i w pięknym 
położeniu na prawym brzegu Menu; Heigenbrucken za którćm pociąg 
przebywa tunel iScAu7ar2A;ojo/*, i dalćj przez Lau/ack do 49^4 ^^' 
.^i«cA<i^iidttr^ (hot. *Freihof; Adler; Georgi; GoldnesEass) 
9000 przeszło mieszkańców, przy ujściu rz. Aschaff do Menu. Zamek 
wzniecony w r. 1605, prawie w kwadrat zbudowany (98 metr. dłu- 
gości na d5 szerokości) posiadający biblijotekę i zbidr sztychów 
(20000 arkuszy) oraz 382 obrazy, z których niektóre mają wyższą 
wartość. Kolegtjata (Stiftskirche), w stylu romańskim z grobowcem 
Alberta Brandeburgskicgo z wizerunkiem dłuta Yischera z 1525 roku. 
Vf'iii\& Pompejanum zbudowana przez króla Ludwika (1842 — 1849), 
na wzór jednego z domów Pompei (opłata 24 kr.). Miasto to jest pa- 
miętne klęską wojsk austrjrjackich i heskich w dniu 14 Lipca 1866 r. 
poniesioną. Na cmentarzu przy kościele w Klein-Ostheim, następnej 
stacyi, znajdują się groby poległych w bitwie pod DetHngen dalszą sta- 
cyją, w r. 1743 podczas wojny o następstwo tronu; na cmentarzu zaś 
Opactwa w SeUgenstadł, widocznego stacyi KaJU, poległego w tejże 
bitwie jenerała francuskiego Bochechouart. Okolica od Aschafen- 
burga poczynając, nie bardzo zwraca uwagę ; dalój, 53 mile Hanau 
(hot. *Adler, Biese, Carlsberg) 20000 mieszk., w najżyźniej- 
sz^ części Wetterau, piękny rynek. Miasto przemysłowe pamiętne 
zwjTcięstwem Napoleona uchodzącego z pod Lipska z 80000 francu- 
zów nad 40000 Bawarów pod dowództwem jen. Wrede 30 i 31 .Paź- 
dziernika 1813 r. 

Za Hanau pociąg przebywa most kratowy żelazny na rz. Einzig. 
Dal^ Wilhelmsbad, z bardzo licznie nawiedzanym przez Frankiurt- 
czyków zakładem kąpielowym otoczon3rm pięknym parkiem, o 10 min. 
dro^ na lewo leży PhtUppsruhe, zamek b. Elektora Hcsśkiego; JRum- 
penheim z zamkiem t^oż elektora; st. Mainkur o 20 minut od którój 
leży Offenbiich (hot. Stadt Cassel, Schwan Engel) miasto 
przemysłowe z pięknym zamkiem, a następnie Frankfurt, 



104 Z MONACHUTJM DO DREZNA 

Droga 42. Z DREZNA DO MONACHIJUM. 
a) Przez Bodenback,Aus8tg, Eger. 75^1^ mil, 

Z Drezna 4o Bodenbach 8,3 za 42, 33, 25 Ngr.; z Bodenbach do 
Eger 27,3 mil za 8,95; 7,12; 4,49 guldendw; z Eger do Monachymn 
12 g.; 8 g.; 5 g. 21 kr. 

Z Drezna do Bodenbach (Berlina do Drezna) ob. dr. 63 i 14; da- 
l^j zaó, Weiden skąd wychodzi odnoga do Bayreuth i Neaenmarkt; 
w Sckwandorf zost&mamy na lewo liniją do Pragi, na prawo zaś do 
Norymbergi. 

Batysbona (niem. Regensburg) (hot. Goldnes Kreuz, Weis- 
ser Hahn, Kronprinz: Grtiner Kranz; Drei Hehne; Ntirn- 
berg«r Hof; Weidenhof) przy ujściu rz. Begen do Donaju, 
30000 mieszk.; siedziba binkupa, połączona jest mostem, długim na 
347, a szerokim na 8 metrów, z przedmieściem swojćm Stadt am Hof. 
Katedra (Tum), pod wezwaniem Ś-go Piotra, którćj budowę rozpo- 
częto w 1274, jest dotąd niedokończoną, pomimę odnawiania w 1838 
r., jest to bazylika w stylu gotyckim, zbudowana w kształcie krzyia, 
stanojnriąca arcydzieło niemieckiego budownictwa i rzeźbiarstwa, co 
szczegdbiićj się odnosi do podwójnego portalu od strony wschodni^, 
zbudowanego w XV wieku, a w 1838 r. gruntownie odnowionego 
i w części ozdobionego pysznemi malowaniami na szkle. Dokoła da- 
chu urządzona jest galeryja, z obecnie bardzo zniszczoną balustradą 
kamienną, z którćj pyszny przedstawia się widok na okolicę. Od stro- 
ny północnej nawy poprzecznej wznosi się tak zwana ośla ti7i>źa(E8el8- 
thurm) z krętćm wejściem bez schoddw, po którćj podczas budowy 
na jucznych osłach dostarczano kamieni i wapna. Wieże sztucznie 
złamane zostały pod kierunkiem Denzigera, od r. 1860 — 70 odbudo- 
wane. Wewnątrz katedry mieści się wiele pięknych pomników gro- 
bowych. Opactwo Benedyktynów St, Emeram^ założone w r. 652, 
a następnie powiększone i obdarowane przez Karola Wielkiego. Ko- 
ściół tutejszy, bazylika w stylu romańskim, został na początku prze- 
szłego wieku gruntownie odnowiony, mieści w sobie wiele starożyt- 
nych grobowców. Wielkie zabudowania klasztorne są od 1809 r. re- 
zydencyją książąt Thum und Taxi8. Koiciói S-go Buperta mieści 
w sobie grób tego świętego, oraz groby różnych znakomitych osób. 
Z pomiędzy innych kościołów znaczniejsze są: Kościół Szkocki (S-go 
Jakóba) z XI w., w stylu romańskim zbudowany; przy klasztorze bi- 
blijoteka^z 16000 tomów złożona; Niedermiinsterkirche, kościół przy 
k^jisztorze kobiet pochodzenia^ szlacheckiego, założony w X wieku 
yfzez wdowę po Henryku Saskim, posiada grób założycielki, cesarza 
Ottona II oraz jego matki Adelajdy; Obermunsterkirche, pod wezwa- 
niem Ś-go Dyjonizego, który należał również do klasztoru żeńskiego 



z MOKAGHIJUlf DO DREZ5A 105 

łożonego w IX wieku; Kościół Ś-go Błażeja z XTIT w., w jednym 
^ ^tarzdw ktdrego znajduje się obraz przypisywany Rubensowi. 

£atu8z, gmach ponury i nieregularny, którego częóć dawniejsza, 
P?<iliodząca z XIV w., była od r. 1663 do 1806 miejscem zgromadze- 
'^^ się sejmu Cesarstwa Niemieckiego. Sala. posiedzeń sejmu zatrzy- 
'J^^a dotychczas dawne swoje umeblowanie. Na dole można widzieć 
r^'^^© więzienia i przyrządy do tortur; (wejście od jednaj osoby 24 
^*'-, od kilku zaś po 1 2 za każdą,). Nowy ratusz, pochodzi z pierwszej 
^^^*^owy zeszłego wieku. 

Prócz tego zwracają jeszcze uwagę w Batysbonie: -pałac biskupów 
^JBchofshof^ 'W ktdrym zakończył życie Maksymilijan II w 1576 r.; 
^<«a kwadratowa zwana wieżą rzymską; dom GoUfała, nazwany tak, 
])Owodu treści zdobiących go obrazów. 

O 1 i/j mili od Begensburga leży wieś Donausłauf, wieś ze zlDudo- 
'snjrm w 1842 r. zamkiem hr. Tum und Taxis z pięknie utrzyma- 
""^^rm ogrodem, po za wsią zaś na stromym wzgórzu wapiennym ruiny, 
^y^urzonćj przez Szwedów twierdzy Stauf, upiększone do koła alejami 
^ ^Idombami; (oberża pod Walhallą) o 25 minut drogi od którój wzno- 
^5. się ^wna WalhaUa „Świątynia chwały Niemiec." (Omnibus dwa 
r dziennie za 36 kr. tam i napo wrót) rozpoczęta w 1830 r. według 
m Klenze'go, otwarta zaś w 1842 r. Na wierzchołku wzgórka 
»0 metrów wysokiego, na potrójnym tarasie, na który wiodą olbrzy- 
oie schody kamienne, wznosi się ta świąt3mia, w stylu doryckim, zbu- 
dowana na wzór Partenonu. Ma ona 92 metry długości 32 szero- 
kości a 19 wysokości Dwa frontony przedstawiające jeden Gierma- 
Xfeiją otoczoną figurami alegoryczuemi pojedyi&czych państw niemieckich, 
^rogi zaś zwycięstwo Arminijusza nad Rzymianami, są dziełem 
S^hwanthalera. Od wspaniałego tła wnętrza zdobnego złotem i sre- 
V>rem, doskonale odbijają marmurowe popiersia wielkich ludzi. Bel- 
kowanie sklepienia podtrzymuje 14karyjatyd, przedstawiających Wal- 
kyr^je (amazonki giermańskie). Eryz zdobią płaskorzeźby osnute 
na tle historyi i domowego żyda Germanów, poniżćj zaś jego znaj- 
dują się 63 tablice marmurowe z imionami osób zasługujących na po- 
mieszczenie w, Walhalli, a których porti:ety do nas nie doszły. Po- 
piersie Lutra nie pomieszczone w Walhalli przez króla Ludwika, jej 
założyciela, wstawiono tam w 1848 r. 

Ze stopni Walhalli pyszny i rozlały jest widok na okolicę; w dali 
rysują się ciemne góry lasu bawarskiego, poniźój Dunaj i piękna ró- 
wnina Stranbing, na prawo Donaustanf i Batysbona, na lewo przy 
pięknej pogodzie Alpy; przy samem zaś wzgórzu piękne aleje śród 
laśn dębowego. 



106 Z MOKAGHi;(lJM DO DREZHA 

b) Przez HoJ i Norymbergę mil 82. 

Z Drezna do Hof 29,8 mil za 178; 119 lub 89 Ngr., zHofdo 
Monachijum 52^8 mil za 15 gnid. 45 kr.; lO gnid. 30 kr. lub 7 gnid. 

Z Drezna do Hor, ob. dr. 66; Dalćj i9o/* (hotele: Hirscli,Bran- 
denbnrger Hof; Bayrischer Hof, Łamm, Restanracjja na 
dworcn) nad Saalą, 12000 m. miasto zup^tiie odbudowane po pożarze 
w r.l823; Ratusz w styla gotyckim; gimnązyjum, piękna bibUjoteka. 

Po wyjęciu z Hof droga zakreśla silny łuk, potćm przebywa Saalę 
po wijadukcie, długim na 180, wysokim na S^/g metrdw o dziewiędu 
arkadach, z którego piękny widok na dolinę Saali. 

Z Hof do Eger koleją 9 mil w 3^/4 godz. ż& 2 guld. 33 kr., 1 gnid. 
42 kr. lub 1 guld. 9 kr. Stacyje Oberkotzan, Rehan, Selb, Asch, 
Frauzcnsbad, Eger. 

33B/4 m. Munehberg (hot: Bayrischer Hof), na lewo nad.wi- 
dnokręgiem widać gdry Fichtelgebirge z najwyższemi szczjrtami: 
Schneeberg i Ochsenkopf. Wspaniałe dzieła inżenijeryi podziwiać mo- 
żemy na przestrzeni od Mark-Schoryast do Neuenmarkt, stąd wycho- 
dzi odnoga do Bayreuth (3 mUe za 54, 36 lub 24 krajcary) i dalćj 
G<2m6acA (restauracyja na dworcu, *G o Idn er Hirsch Hdtel), po 
nad miastem wznosi się fort Plcusenburg, rozbrojony w 1808 r., obe- 
nic dom kary. Sławne jest piwo Culmbachskie. Pod McdnUua^ zam- 
ku lir. Guttcnberga łączą się ze sobą biały i czerwony Men, dające 
początek właściwemu Menowi. — lAchtenfeU (hot: Anker, Krone) 
2000 mieszk., miasteczko w okolicy którego leży opactwo Bam^ (po- 
wóz 1 ^/s guld.), dzisiaj pałac księcia Maksymilijana, gabinet history- 
czno-naturalny, do kościoła w Yirzenheiłigen liczne zbierają się tłu- 
my pielgrzymów. 

47 miL Bambeig nad rz. Regnitz i kanałem Ludwika (Ładwig's 
Canal). (Hot: *Bamberger Hof, *Deutsches Haus; — 2-o rzę- 
dne, Erlanger Hof, przy dworcu; 'Drei Kronen, *Goldner 
Adler, oba na przeciw mostu wiszącego). Dorożki, z dworca do mia- 
sta lub odwrotnie: 1 osoba 12 kr., 2 osoby 18 kr.; 3 lub 4 osoby 24 kr. 
pakunki ręczne przewożą się bezpłatnie tłumoki 6 kr. — Bamberg, re- 
zydencyja biskupa, 26000 mieszk., (2000 protest:). Katedra zubożona 
w 1004 r., odnowiona 1840, z grobem Henryka II i żony jego Knne- 
gundy, ozdobionjrm ciekawemi płaskorzeźbami. Statua Stefana czyli 
Konrada m na koniu; nagrobek Klemensa H, Papieża, oraz wiele 
. innych rzeźb. Yischera Schwanthalera, obrazy Cranacha i innych. Ko- 
ściół S-go Marcina z 17 — 18 wieku, posiada kolcgijum, bibUjotekę, 
2600 rękopismów, bibUJą Akwina. — Na górze Michelsberd, Kościół 
Ś-go Michała, w stylu romańskim z dawnćm opactwem benedykty- 
n()W, dzisiaj szpitalem. Katusz; Neue Besidenz, piękny pałac niedo- 
kończony. W r. 1815 Marszałek Berthicr zabił się wyskoczywszy 



z MONACHIJUM DO DREZUA . 107 

Z okna tego gmachu; krzyż biały na morze oznacza miejsce jego upad- 
ku. Alte Hofhaltung, dawny paląc biskupi, obecnie koszary. — O 30 
min. drogi od miasta Ahenburg, dawna cytadela książąt biskupów; 
piękny widok z wieży (6 kr.). 

Za miastem bardzo przyjemna przechadzka po parku Theresiene- 
hadn, leżącego po obu stronach kanału Ludwika^ łączącego Dunaj 
z Benem. Eanal ten, wykopany za króla Ludwika I, ma 39 mil ~dł. 
17 szerokości, IY2 metra głębokokości i 84'szluzy. 

50^2 mil. Forohheim (hotele: Schwan, Bayrischer Hof) 
4000 m. dawna forteca biskupów Bambergskich. W kościele 12 obra- 
zów przypisjrwanych Wohlgemuthowi. Zwracający uwagę zamek za- 
jęty na bióro skarbowe. 

53m.£jrlansen(hot: *Wahlfisch, Blaue Glocke,Schwan); 
12500 m., dzieli się na stare i nowe miasto; ostatnie zostało prawic 
całkiem zniszczone przez pożar w 1706 r. — Uniwersytety założony 
w 1743 r., mieści się w starożytnym zamku Margrabiów, przy nim bi- 
blijoteka składająca się ze 100000 tomowi 1000 rękopismów, gabi- 
net historyi naturalnej i wiele innych zbiorów. Na głównym r3mku, 
pomruk Margrabiego Fryderyka Brandehurgskiego^ założyciela uniwer- 
sytetu, dłuta Schwanthalera. U stóp góry Burgberg, pomnik, wznie- 
siony podług projektu Schwanthalera, na pamiątkę otwarcia kanału 
Ludwika, łączącego Men z Dunajem. — Pod Further Kreuzung o 1 '/j 
mil dal^ następuje zbieg tój drogi z liniją z Norymberg! do Wiirzbur- 
ga apotćm. 

55 mil. ITorymbergB (N&mberg). 

Hotele: *Bayrischer Hof, Strauss, *Rothc8 Boss, Wftr- 
tembergerHof, Bother Hahn, 'Goldncr Adler, *Wittels- 
bacherHof. 

Kawiarnie: *Nori8, Scgitz, obie blisko kościoła Ś-go Wa- 
wrzyńca; Łotter, Josephsplatz, Cafć Mailand, Kaiser- 
strasse, Scheuermann, Schustergasse, za kościołem Ś-go 
Sebalda. — Piwiarnie: na lewym brzegu rz. Fegnitz: Mohrenkpl- 
ler, przy kościoła Ś-go Wawrzyńca; Wolfsschlucht, obok tea- 
tru; *Peter Yischer, KOchertzwinger; Kronprinz; Mond- 
schein, wszystkie trzy nieclaleko Spitderthor. — Na prawym brzegu 
Pegnitz: *Leistle, przy kościele Ś-go Sebalda, Tftuble; Neumtil- 
ler, przyLafeferthor i Bratwurst-GlOcklein, za kaplicą Ś. 
Maurycego. 

Droikl. ^4 go^* od 1 osoby 12 kr., od 2 osób 18 kr.; od 3 lub 4 
osób 24 kr., od dworca do miasta 24 kr.; Nachtsack o 3 kr., Kufer o 
1 2 kr. więc^. 

Posłańcowi za niesienie ciężaru aż do 1 centnara J 2 kraje. 



108 Z MONAGHIJITM DO DREZUA 

Towary norymberskie, uWahnscha £f e'g o, na Josepluplats, 
wyroby snycerskie, znacznie taniej jak w Berchtesgaden a Łeger'a, 
na Fleischbmcke i u wielu innych, a Fleischmann'a, Hirachelgas- 
se, niedaleko Landaner-ELloster, wyroby z masy tekturowej (Fapier- 
machć); wyroby z kości słoniowej: u F. G. Behl; na Eaiserstrasse 
oraz u Zienera i Ellenbergergera, na Winklerstasse 36. — To- ' 
wary galanteryjne u Schtissela w Cafó Norris i Kiglera na KO- 
nigstrasse. — W SchwabenmiiMe^ na Eaiserstrasse, gdzie pracuje bar-^ 
dzo wielu rękodzielników rdtnego rodzaju, a woda z rz. Pegnitz, 
obraca maszyny, na dole mieszczą się sklepy. — PiemilounBe: *Metz- 
ner, obok Ratusza; H&berlein, naprzeciw kościoła Ś. Sebalda; Funk 
na Albrecht Dfirer-Platz i w i. 

Norymberga, 83000 mieszk. nad rz. Pegnitz przebiegającą przez 
środek miasta, ktdre między XIH i Xyi wiekiem, liczyło przeszło 
1 00000 mieszk. i było ważnym punktem dla handlu między wscho- 
dem i zachodem, a później zaledwie 27000 mieszkańców. • — Jest to 
jedno z miast macierzystych sztuki niemieckiej, niegdyś miasto wolne 
państwa, dziś drugie w Bawaryi, w okolicy piaszczystej, użyźnionej 
tylko bardzo troskliwą uprawą. Bzeka Pegnitz, dzieli miasto na dwie 
dzielnice: północną, SebcUder Seite i południową Lorenzer Seite. Ob- 
wód miasta otoczon^o murem, najeżonym dotąd jeszcze dosyć wyso- 
kiemi basztami, wjmosi dobrą milę. Ulice i domy gmachów mińskich 
jest zamek (die Burg) na wzgórzu, mieszczący w sobie galeryją obra- 
zów, piękne malowidła na szkle i album Dftrera. — Batusz^ jeden 
z największych w Niemczech, (przeszło 90 metrów długości), ozdo- 
biony jest freskami Dftrera i Weyhera i wieloma rzeibami. • — Z ko- 
ściołów odznaczają się: Ś-go Wawrzyńca (Lorenzkirche) zawiórąjący 
rzeźby Ad. KrafiRta (cyboryjum), Wita Stwosza (adoracjrja Aniołów), 
malowania na szkle Hirschvogela, ołtarz liothermunda i t. p. Wieża 
tego kościoła odb^udowana została na nowo po pożarze zaszłym w r. 
1865. Kościół Ś-go Sebaida, o dwóch wieżach, z ^nagrobkiem tegoż 
świętego, arcydziełem Piotra Yischera, ozdobionymi figurami 12-tu 
apostołów z bronzu, mieści w sobie prócz tego wiele innych rzeźb 
Yischera, Krafifta i Wita Stwosza; — Kościół Ś-go Jakćba odnowiony 
w 1825 r. i Kościół S-go Idziego. W kościele Ś-go Ducha od r. 1424 
przechowywano skarbiec państwa niemieckiego (przeniesiony potom 
do Wiednia). Prócz t^o zasługują na uwagę; niewykończony kościół 
zakonu krzyżackiego, szpital Ś-go Ducha: teatr,, bank i muzeum. 
W bliskości domu Dflrera na placu Albert Dflrer-Platz wznosi się od 
1840 r. pomnik tego malarza, modelowany przez Baucha.< — Z dwu- 
dziesta fontann miejskich napiękniejsze są: SchOner-Brunnen, Łorenz- 
bmnnen i fontanna na rjmku. W klasztorze po Dominikańskim 
mieści się znaczna biblijoteka. Miasto posiada gimnazyjum, przed 
gmachem którego wznosi się pomnik Melanchtona, szkoły: politech- 
niczna^ rolniczą, handlową, rzemieślniczą i seminarium nauczyciel- 



2 DREZKA DO KISSINGEN, BOOKLET I BRtCKENAIT • 109 

skie, oraz wiele zakład/Sw dobroczynnych, łdlka galeryj obrazów 
i towarzystw naukowych . 

Zostawiwszy na lewo drogę do Pragi, na prawo za^ do Wtirzbar- 
gd, zwracamy się dalćj ku południowi. 57 mil. Schwaback, miasto 
starożytne, z kościołem parafijalnym, zawierającym obrazy pędzla 
Wohlgemutha i innych. Linija bieży wzdłuż rz. Begnitz, powstałej 
z połączenia Schw&bische i !Fr&nkische Bezat. Dalćj następują sta- 
cyje PleCufeld i FreuchtUngen od której wstępujemy na liniją z Mona- 
cł^om do Wftrzburga. (dalćj ob. dr. 41). 



Droga 43. Z DREZNA DO KISSINGEN, BOCKLET 

\ 

I BBUCKENAU. (mU 58). 

z Drezna do Hof, 29,8 mil za 178, 119. 89 nea grosch.; — Z Hof do Kissingen 
28 i pół mU za 8 guld. 33 kr., 5 gald. 42 kr., 3 gttld. 51 kr. 

Z Drezna do Hof ob. dr. 66; Z Hof do Bamberga ob. dr. 42 B, 

Po wyjeździe z Bamberga droga przechodzi przez Men, a nastę- 
pnie bieży wzdłuż t^j rzeki. Stacyje: Ebelsback, naprzeciw którego po 
dmgi^ stronie Menu miasteczko Eltmann z tysiąc lat przesdo mają- 
cą wieżą dawn^ twierdzy Waldburga. Następnie Hassfurt (hot. Post) 
z małym zakładem kąpielowym i godną uwagi kaplicą zwaną Bitter' 
capelie, 

54, 8 mil Sohweinftirfe (hot: 'Rabę, Wilder Mann, •Krone, 
Anker), 10000 mieszk. z pozostałemi z dawnych czasów ufortyfi- 
kowanemi bramami, miasto przemysłowe ze znacznemi fabrykami farb 
i papierów kolorowych. Z gmachów godne uwagi: BcOusz z Xyi w. 
i Ko4ciół S-go Jana z XII wieku. 

Dalój zostawiając na lewo drogę do Wftrzbnrga pociąg zbacza na 
północ, odnogą do Kissingen^ bieżącą przez żyzną i górzystą okolicę, 
przez stacyje Poppenhausen, Ebenhausen i pomiędzy bujną zielonością 
, pokrytemi wzgórzami, mijając ruiny Botenlaube, miejsce częstych wy- 
cieczek z Kissingen. 

Kissinsen. Hotele: *Ourhaus (Hotel des Bains) drogi; 
*Rnssischer Hof, *HotelKaiser (w Curgarten), •HÓtęl de 
Bayie're (dawnie Bellevne) w pięknóm położeniu; S&chsischer 
Ho fi (Post), Wittelsbacher Hof, Hotel Sanner i inne; we 
wszystkich hotelach trzeba się pilnować, gdyż wiele pokojów jest wil- 
gotnych, ł 

Droftki (Miethkutscher). Dwukonne do słonych kąpieli parowych 
48 kr. do Bocklet 3, do Brflckenau 9, do Schweinfuitu. ^, ^QQc^\fiSav- 



110 ZE STUTGARTU DO NORYMBEROI 

den albo Lohr 14 guld. • — Jednokonne o Yg część tani<^. Co do krdt- • 
szych korsdw po mieście lub okolicy obowiązuje stała taksa. 

Gazety w zakładzie (Curhaus) bezpłatnie; dobrze zaopatrzona 
czytelnia J%els'a (Jfigels Lesecabinet), w ogrodzie zakłada (Corgar- 
ton) od 8 rano do 8 wieczorem otwarta, tygodniowo 1 gnid. 24 kraje, 
miesięcznie 3 guld. 30 kraje 

Teair^ podczas pory kąpielowej codziennie. 

Oplata za leczenie się. Od zamoźnieiszych rodzin, głowa domu 
płaci 5 guld. inni zaś członkowie 1 ^s guld., mnićj zamożni Sil gnid. 
na muzykę 2 guld. jeżeli pobyt na miejscu wynosi więcćj jak 8 dni. 

Ktssingen, jeden z najbardziej nawiedzanych zakł^ów kąpielo- 
wych, liczące 2000 mieszk., leży nad rz. Saalą, w^dolinie otoczon^ 
wzgórzami sięgająccmi od 130 — do 200 metrów. Źr6ói& mineralne,- 
do których corocznie zdąża około 5000 osób, wydają wody gazowi 
zimne, obfitujące w chlorek sodu. Najobfitszo i najbardzi^ zlecane 
są źródła Kakoczy i Pandur. Do kąpieli i oblewań chorych częśd 
ciała używa się woda ze źró^a Soolensprudel, które podobnie jak 
i źródła Schdnbomsbrtmnen, są właściwie studniami artez^skiemi, głę- 
bokiemi na 640 metrów. Obszerny ogród zakładu (Curgarten) po- 
łożony przed domem zakładu (Curhaus), pomiędzy 6 a 8 rano i wie- 
czorem zgromadza wszystkich gości, którym chwile przechadzki uprzy- 
jemnia dobra muzyka. 

O milę na północ od Eissingen loży Becidet, posiadające również 
zakład kąpielowy i wody mineralne obfitujące w jodki i bromki iela- 
aa. Zycie tu jest tańszo niż w Eissingen, 

O 3 zaś mile. Bruckenau (omnibus z Eissingen 2 razy dziennie 
w 4 godz.) (hot: Bayrischcr Hof, Post) obdarzone bardzo nczę- 
szczancmi źródłami żelazistemi. — Urządzenie zaUadu w niczóm nie 
ustępuje temuż w Eissingen, okolice bardzo piękne. 



Droga 44. ZE STUTGARTU DO NORYMBERGI. 

28 i pół Koleją doliny rz.Roms (Remsthal-Eisonb:^!!) do NOrdlingen mil 15 i pół 
w 4 i pół codz. z<i 4 guld. 29 kr.; luk 2 guld. 4kr.'. dalćj zaś północną koleją bawar- 
ską 'w 3 godziny za 4 guld. 13 kr.; 2 guld. 42 kr. lub 1 guld. 48 kr. 

Droga doliny rz. Rems, odłącza się od kolei Stutt^artsko Ulm8ki<y 
pod Canstadt (0^2 iiiili od Stutgartu ob. dr. 36) i wdziera się na 
grzbiet wyniosłości pomiędzy dolinami Nckaru i Rems; skąd bardzo 
piękny Mridok na Suttgard i dolinę Nekaru. — Wetblinger, bardzo 
staro miasteczko (hot: Post; Łamm), od którój rodzina królewsko- 
Salicka, a następnie dom Hohenstaufów, otrzymały przydomek WM- 
Un^er (włoakio Ghlbelini), będ%co Baswt^ t»k ^[awaego w dziejach 



ZE STUTOARTU DO SORYMBEROI 



lU 



stronnictwa. Schomdorf, (hot. Hirsch) stare niegdyś warowne mia- 
steczko z pięknjrm kościołem gotyckim z 1477 r. 

Omtind (Schwabische Gmtlnd) (hot: liad, Drci-Mohrcn) 11000 
mieszk., ma trzy piękne kościoły, odznacza się wielką produkcyją bi- 
żateryi. Jest ono ojczyzną rodziny, sławnych w XIV i XV wiekach 
budowniczych Arlerów.- 

Aalen. (hot: Kr one) starożytno; ni^dyś wolne miasto związko- 
we (6000 m.) posiada znaczne fabryki żelaza. 

jrdrdlingen (hot: Krone; Sonne; Hotel Wust najbliżej dwor- 
ca) nad rz. Eger (7000 mieszk.). Koiąół parafialny (Hauptkirchc) 
z XV i XVI wiekdw, ma wieżę na 86 metrów wysoką, wewnątrz zaś 
piękne obrazy i płtokorzeźby i JRatusz, ozdobiony freskami Sdi&ufTc- 
lina z XVI w. Fabryki dywanów. 

Z Ndrdlingen przez stacyje Crunzenshausen (zbieg z drogą z Wftrz- 
burga do Monacliijmn ob. dr. 41), Pletnfeld, (gdzie droga łączy się 
z koleją z Norymbcrgi do Monachijnm (ob. dr. 42). 



112 . BERLIN. 



NIEMCY PÓŁNOCNE 

i kraje przyległe. 



Berlin. 



FnyjaBd. Przy n^jrjściu z każdego dworca znajdaje się nnędiuk 
(kontroler) wręczający znaki blaszane z numerem jedn^ z dorotek 
znajdujących się na dworca. Z tym znakiem udaje się na plac, na 
którjma powozy są ustawione i wywołuje numer; wofnica ktdrenm 
wolno jechać tylko za zwrotem numeru, natychmiast się zgła- 
sza. Jazda z dworca do miasta: dorożka 1-^ klassy llj 2-^ 6 ar. gr. 
Pakunek ręczny bezpłatnie, kufer i t. p. od 20 do 100 fimt 5 «r. gr. 

Dworce kolei ielasnych. Berlin ma 8 dworcdw: 1. Dworzec 
anhaltskt, tuż przed bramą anhaltską — do Drezna, Pra^ Wiednia, 
Lipska, Hall, Harcu, Turyngii, Frankfurtu nad Menem. 2. D. poiS' 
damski, przed bramą potsdamską do Potsdamu, Magdeburga, Harcu, 
Brunświka. 3. D. szczeciMci przed bramą Oranienburską i hambur- 
ską do Szczecina, Stralsundu, Gdańska. 4. D' frankfurckCiiA ulicy 
wrocławskiej do Frankfurtu nad Odrą, Poznania, Wrocławia, fnednia. 
5. I>. wschodni obok poprzedniego do Grdańska, Królewca. 6. D. ham- 
burski przed nową bramą do Hamburga, Meklemburga Holsztynu. 
7. D. gerUcki na polu Kępnickiem (KOpnickerfelde) do Cottbus, GOr- 
litz, gór olbrzymich. 8. D. Hanowerski obok mostu Alsenbrftcke do 
Hanoweru, Kolonii, Bremy. 

Hotele najlepiój urządzone, ale zarazem najdroższe są na ni^pię« 
kniejszćj ulicy zwanój pod Upami (unter den Łinden): Cena pokoju 
wynosi od 20 — 25 sr. gr. (tylko na najwyższych piętrach po t^ ce- 
nie) do 2, 3 tal. i wyż^, iśmadanie 8 — lO sr. gr., usługa 7Vs U'- gf* 
światło 7 V.^. sr. gr., table d^hdte o 3 lub 4-ój 20 — 25 sr. gr.; pnymu- 
su do takiego stołowania się oczywiście niema, wszakże nie jest zwy- 
czajem zupełnie się od tego uwalniać. Hotele położone w pobliżu X«»- 
den nie wiele są taiisze, cena ich maleje w og<ńe w miarę oddalania ńę 
od tśj ulicy. Do najznakomitszcli na^^; B.t>\«\. loyal^delam^tro- 



BERLIN 113 

pole, St. Petersbourg, ]^einhardt'a, de Romę, de la paix, 
Arnima, Britischotel, hdtel d'Angleterre, de Buksie, 
de Magdeburg, de France. 

Na prawym brzegu Sprei, w starem mieście {Altstadt) głównym 
siedlisku przemysłu i dlatego żajmowanem głównie przez kupców hote- 
le: króla PortugalskiegOjde Saxe, Stadt Hamburg. 

H6tel8 gamis: Schlóssera Jjlgerstrasse 17, Albrechta Frie- 
drichstrasse 72, Hótelamerićain Markgrafenstrasse 41, D u n s ing 
Jerusalemerstrasse 19, GrtinerBaum Erausenstr. 56. W zakła- 
dach tych ceny nie są wprawdzie wiele niższe niż w hotelach, ale go- 
spodarz nie oczekuje, aby się u niego jadło. 

Przy dłuższym pobycie korzystnóm jest najęcie pokoju umeblowa- 
nego, których wielka liczba znajduje się w dogodnóm położeniu mię- 
dzy Dorotiheenstr, i Kochstrasse, 

^Culdemie (filiżanka kawy 2^/^, czekolady 3, lodów 5 sr. gr.; płaci 
się w kasie, paUć tylko można w oddzielnych pokojach) Kranzler 
landen 20, Spargnapani Lind en 50, wiele -gazet, pomiędzy które- 
mi są i polskie; Stehely Charlottenstr, 53, naprzecnt^ko kościoła 
fi'XŁncuskiego, wiele gazet, uczęszczana przez uczonych, literatów, akto- 
rów; Weiss J9,gerstr. 38, głównie odwiedzana przez damy. 

Bestauraoyje przedniejsze noszą nazwę restaurant, podrzędniejsze 
caf€. H ii 1 e r Łinden 62-6^; Borchardt Franzstrasse 48; £ w e s t 
Behrenstr 26 a, Meller Łinden 4a, Europę Łinden 27: Hotel 
Toyal Linden 3; HdteldeBome Łinden 39. Bestauracyje te są 
najznakomitsze, nawiedzane przez damy. CafóZennig Łinden 13, 
Cafó Hanus Łinden 16; CafóBeyer Jftgerptr. 19, CafóBele- 
y ae Belleyuestr. 1; Obiad w tych lokalach najczęściój od 1 do 5 g., 4 — 5 
potraw d la carte 15 sr. gr., do tego piwo 2 — 3 sr. gr., można mieó 
i wino. Tryngelt w tych zakładach wystarcza 1 — 2 sr. gt., w po- 
przednio za^ wymienionych zakładach kelner zwykle oczekuje więcój. 
Objady tańsze lO — 1 12 sr. gr. ŁeipzigerGarten Łeipzigerstr. 
182; Castelli Łuisenstr. 34 i in. 

Winiarnie, w których w każdym czasie otrzymać też można go- 
rące potrawy, a w niektórych i objad, zwykle około 1 Va godziny. G e- 
r o 1 d Łinden 34, H a b e 1 Łinden 30, E fi h n Werderscher Markt 4; 
obiad 10 sr. gr. osobny pokój dla dam. Największy tego rodzaju za- 
kład jest Bathskeller w. ratuszu; jeden oddział stanowi winiarnię, 
dmgi piwiarnię. Osobny rodzaj winiarni stanowią winiarnie, używa- 
ne zw&zcza na śniadania. B u d e r EOnigstr. 1 ; D O i c k e Kenigstr. 
11; H5hn Markgrafenstr. 43: Jerusalemer Eeller Jeruzalemstr. 
21 najlepsze- wina węgierskie. 

Piwiarnie. Piwa oryginalne (Echte Biere) szklanka 2U^ — 3 sr. gr. 
Wagner Charlotienstrasse 48. Zwykłe bawaryje (Blerha.^%%t^ 



114 BERLIN 

Kufel vii sr. gr., w większej części i gorące potrawy; Sie eh en Burg- 
strasse 7 ; B u s c h Spandanerstr. 27; Donny Erautsenst 35, z ogro- 
dem TOpfer Dorothenstr. 85. Wielkie zakłady za miastem (Brane- 
reien; Tivoli na Krenzbergu, skąd piękny widok na Berlin. Eis- 
kellerChausseestr. 75;NorddentsclieBraureitamże54;WeiB-. 
bier dawny narodowy trunek Berlińczyka został już prawie wszędzie 
wyrugowany przez piwo lagrowe, znajduje się t^lko w niektdrycli 
miejscach jak u P a p k e Jeruzalemstr. 8. 

Doroiki są l-4j i 2-ćj klass; 

Taksa dorożek i-^J kleksy Za kur s. Za oddalenie do 2400 metr. 
od 1 lub 2 os(5b lO sgr., od 8 i więc^ 15 sgr. Za każde dalsze napoczę- 
te 2400 dopłaca się 5 sgr. Za czas, za jazdę do 15 minut, 1 lub 2 
osób płacą 10 sgr., 3 i więcej osdb 15 sgr. Za każde dalsze napoczę- 
te 15 minut dopłaca się 5 sgr. Za jazdę po za obręb policyjny, 
taksa 8zczeg<9^owo ustanowiona od 1 lub 2 osdb od 10 — 37 sgr.; od Ś 
i więcej osdb od 20 — 47 sgr. 

Taksa dorożek 2-^j klassy: Za kurs. Za oddalenie do 2400 metr. 
od 1 lub 2 osdb 5 sgr. od 3 i więcćj osdb 7 Ya sgr. Za każde dalsze na- 
poczęte 2400 metr. dopłaca się 2 ^3 sgr.. Z a c z a s, za jazdę do 15 młn. 
od 1 lub 2 osdb 5 sgr. od 3 i więcej os($b 7^8 sgr. za każde dalsze napo- 
częte 15 minut doj^acu się 2^2 sgr. Za jazdę po za obręb poli- 
cyjny taksa szczegółowo ustanowiona od 1 lub 2 osdb 5 — SO agr.; 
od 3 i więcćj osdb 15 — 35 sgr. 

Za jazdę nocną t: j: odl2 wnocydo 7 rano płaci sję podw<]Jmei 

Za jazdę z Dworca jeżeli pasażer wziął od policyi Nr. dorożki 
dopłaca 2^2 sgr. • 

Omnibusy (2 sr. gr., na szczycie 1 sr. gr.) przerzynają miasto 
w rdżnych kierunkach. 

Poczta. Głdwny gmach pocztowy, obejmujący pocztamt general- 
ny, kantor gazet i stacyją telegraficzną jest na EÓnigstr. Nr. 60 i Span- 
daustr. Nr. 19 20. Odźwierny mieszkający w głdwndm wej^u od 
KOnigstr. (N. 3 drzwi) daje objaśnienia we wszystkich kwest)jach ty- 
czących się poczty. 

Zbiory sztuki, teatry i t. d, ob. niżej. 

Berlin, stolica państwa pruskiego, rezydencyja cesarza niemieckie- 
go z 828013 m. (1871) włącznie z załogą 2l000 ludzi, leży w piasczy- 
stej rdwninie nad Spreą. Miasto sUada się z dziesięciu części, ktd- 
re w rdżnych czasach po sobie powstawały i sześciu przedmieść. 'Ją- 
dro miasta stanowi AU-BerUn na prawym brzegu Sprei z ratuszem 
Koln, i z zamkiem krdlewskim, na wyspie utworzondj przez Spreę. 
Przedmieścia ciągle się rozwijają i zaludniają zwłaszcza w okolicy 
dworcdw kolei żelazn^. Miasto posiada około 480 ulic i 58 plactfw, 
przeszło 700 publicz. (60 kość); i około 15000 prywat., gmachdw; te 



B K R L I N. 116 

ostatnie obejmują 16900 mieszkań. Podzielone jest nu 210 obwodbw 
(Bdzirke) i 50 cyrkułów (Polizcireviere). Handel i przemysł znacznie 
wirowy od lat 30, zwłaszcza w ostatnich czas^ich, głdwnc przedmioty 
handlu są — zboże, spirytus i wełna; także targ pieniężny jest zna- 
czny; przemysł obejmuje głdwnie budowę maszyn (naj\viększe zakła- 
dy Borsiga, odlewnie żelaza, rękodzielnie wełniane i jedwabne. 

Główne nlioe. placie i mosty. Ogniskiem . ruchu i wytworności 
w Berlinie jest długa przestrzeń od bramy brandcnburskidj (Branden- 
bnrger Thor) do zamku królewskiego: ulica Unter den JAnden i jej 
wschodnie wydłużenie — Platz am Opernhause i iMstgarten osadzona 
poczwórnym rzędem wspaniałych lip i kasztanów, zabudowana wspa- 
nialemi pałacami i hotelami, szeroka jest na 50 metrów i często ot- 
wiera piękny widok na długie bocąne ulice. Od jej strony zachodniej, 
n wejścia do miasta od strony Thiergarten^u wznosi się brama branden- 
burska, wykonana pezez Łanghansa, w latach 1789 — 1792, na wzór 
propyleów ateńskich, wysoka na 21,3, a szeroka na 61,2 metrów z pię- 
cia przejściami, oddzielonemi przez kolumny doryjskic. Uwieńczona 
. jest czworokonnym wozem zwycięstwa, wykonanym przez Schadow'a; 
posąg ten w r. 1803 zabrany był przez Francuzów, a w 18l4 wrócony. 
Z drugi- strony ulicy, po za placem opery i arsenału prowadzi przez 
Spreęmost zbudowany wedug projektu SchinkeFa (1822 — 24) Scjtloss- 
brucke z ośmiu grupami marmurowemi, wyobrażającemi życie rycerza. 
Po za mostem rozciąga śię Lustgarłen, plac obsadzony drzewami, oto- 
czony zamkiem królewskim, katedrą i starom muzeum. Na południe 
ulicy UrUcr den Linden od ulicy Behrenstrasse rozpoczyna się Frie- 
drichsładt, najregularniejsza część Berlina, niegdyś mało zabudpwana, 
obecnie wpółnocnój części siedlisko ruchu handlowego, jako też świa- 
ta wytwornego i cudzo^emców. Najznaczuiejsze z ulic ją przerzyna- 
jących są: Friedrichstrasse idąca w vkierunku północno południowym 
i Leipzigerstrasse idąca od zachodu ku w^chodo^vi, przecięcie się tych 
nlic jest najbardziój ożywionym punktem całego miasta. Pierwsza 
z nich jest najdłuższą ulicą Berlina, wraz z przedłużeniem północ nóm, 
po za ulicą l/»ter rf^n ZiWenod bramy Oranienburskiój do Hall- 
skićj (Hallescher Thor), długość jój wjoiosi 3,3 kilometry. Zncho- 
dnią stronę tój części miasta odgranicza Wilhelmstrasse^ wychodząca 
2 Unter den Idnden (niedaleko bramy brandeburskiej i kończąca się, 
zardwno jak Friedrichstrasse, na placu Belle-Aliance, w północnój 
zwłaszcza swćj części odznaczająca się wspaniałemi budowlami. Obok 
m^ Wilhdkmsplatz pokryty kwiecistemi ■ trawnikami. Niedaleko te- 
go placu przebiega wspomniana już Leipziger strasse, długa 1,5 kilom., 
równol^ła do Unter den Linden, a rozpoczynająca się na zachód od 
JPotsdamer Thor; przed tą bramą znajduje się przedmieście Potsdam- 
skie (Potsdamer Vorstadt), jedna z najpiękniejszych części Berlina, 
zapełniona wielu prywatnemi domami, stanowiąccmi okaz&te 'SfT^llL!^. 
Od WBchodniój strony Leipzigerstr rozciąga się Iiouisenstadt, cŁ^^tTfiA*^- 
^t& jednostajna, która powstała dopiero w ciągu 08ta.tm<i\i'^^\«X, cJ*^^- 



116 BERLIN 

cnie najpiękniejsza i najbardziej zaludniona część Berlina. Z placu 
zamkowego (Suhlossplatz) położonego przed zamkiem królewskim' 
przejść można przez most Langehriicke czyli Kurfiirstenbrucke do sta- 
rego miasta (Altstadt Berlin). Do mostu tego dotyka Kdru^strasse 
przerzynająca stare miasto, ulica oŻ3rwiona, nie ustępująca lipskićj oo 
do ruchu handlowego. Po za bramą oranienburską, (Oranienbui^er 
Thor) kończącą od pdłnocy Fncdrichstrasse, i now% bramą (Neoes 
Thor) rozciągają się cmentarze; tu też znajdują się liczne fabryki 
i place świczeń wojskowych. W stronie zachodniej względem nowćj 
bramy rozciąga się nowe przedmieście Moabit, tak nazwane przez ko- 
lonistów francuskich, głdwnie ogrodników, z powodu nieurodzajnych 
piasków (pays de Moab), znajduje się tu wiele miejsc rozrywek dla 
niższych klas ludności, oraz liczne zakłady przemysłowe. 

Kościoły: W Berlinie znajduje się cikólo 40 kościołów, wszakie 
wyższego znaczenia artystycznego żaden z nich nie przedstawia. Ko- 
ściół katedralny Domkirche^ jest nieznaczny, położony na wschodni^ 
stronie Łustgartenn, w pobliżu zamku, wystawiony 1747, z jedną 
wielką i dwiema mniejszemi kopidami; zawióra kilka pomników daw- 
nych elektorów brandenburskich. Kości(5ł Ś-go Piotra, na placu te- 
goż nazwiska, w pobliżu Kónigstrasse z pięknóm sklepieniem 
i wieżą wysoką na 95 m. Kościoły katolickie są: Ś. Michała po- 
łożony na placu w środku Łouisenstadtu i Ś. Jadwigi blisko za- 
chodniego końca ulicy Unter den Linden, wystawiony 1747 — 73 na- 
śladowanie Sta. Maria Botonda w Bzymie. Nowa synagoga po- 
łożona jest na Oranlenburskiój ulicy; wspaniała kopuła ma 50 metr. 
wysokbści; wewnętrzna budowa bogato jest ozdobioną w stylu Alham- 
bry, główna s3magoga obejmuje 3000 miejsc; wspaniałe wraienie 
robią zwłaszcza w czasie nabożeństwa w piątek wieczorem malom^tta 
na szybach i na kopule szklannój; jestto najwspanialsza świątynia 
żydowska. 

Zamki i x>a^ace. Zamek Królewski (KOnigliche Schloss) po- 
łożony między Łustgartenem a placem zamkowym, założony przez 
elektora Fryderyka II, następnie kilkakrotnie przebudowywany, sta- 
nowi podłużny czworobok, zamykający dwa dziedzińce. Posiada pięć 
wejść; dla publiczności pozostawionóm jest jedno z wejść odŁustgarte- 
nu; ozdobionóm jest ono dwiema wielkiemi grupami spiżowemi, przed- 
stawiającemi poskramiaczy koni, wykonanemi przez barona Olodf a 
w Petersburgu i ofiarowanemi przez cesarza Mikołaja 1842 r. Zwie- 
dzać go można codziennie w lecie od 10 — 4, w zimie od 12 — S, za 
opłatą 5 srgr. na dochód zakładu dobroczynnego cesarza Wilhelma 
(Kaiser Wilhelms-Stiftung). Zwiedzanie licznych komnat (około 600) 
jest nużące i bez istotnój przyjcmnoścL W sali tronbwój tron srebrny 
ofiarowany cesarzowi Willielmowi przez ofirceów armii i marynarki. 
Sala biała, przebudowana 1857, zawićra posągi marmurowe 12 elekto- 
rdw brandenburskich, posąg zwyd^ztwa "E^w^Lal^ oitoA inne posągi 



BERLIN 117 

i obrazy. Grodna widzenia jest kaplica z kopnłą, o posadzce i ścia- 
nach marmarowych, z pięknemi freskami. ^ Galerj/ja obrazdw zawie- 
ra ntwory yan Dycka, Babensa, Dawida i inych. Pałac cesarza 
Wilhelma na ulicy Unter den Linden jest skromnie umeblowany, 
moie być zwiedzany w czasie nieobecności cesarza, co okazuje zajęcie 
chorągwi. I^ieco dalćj znajduje się pałac następcy tronu, obej- 
nrający nieco dobrych obrazdw nowszych mistrzów. Pałac księcia 
Karola na pdłnocnćj stronie placu Wilhelma, obejmujący na dol- 
nćm piętrze godną widzenia zbrojownię, ktdrą zwiedzać można co- 
daennie między 10 a 5 za zgłoszeniem się do mistrza dworu. Monbtjou 
zamek zamieszkały obecnie przez księźnicz^kę Luizę, cdrkę księcia 
Karola Pruskiego, otoczony pięknym ogrodem , idącym wzdłuż Ora- 
nienburgerstrasse, zawsze dostępny dla publiczności; godne w nim 
widzenia jest mużbum historyczne obejmujące w 14 salach liczne pa- 
miątki z historyi brandenburskiej i pruskiej. 
I - 

Gmachy pablicsne, sakłady powszechnego uisrtku. Akade- 
mija nauk i Akademtja sztuk mieszczą się w gmachu położonym na- 
przeciw pałacu cesarskiego; założone zostały 1700 r. według planu 
Leibnitz'a: pierwsza odbywa posiedzenia public/nc w rocznicę urodzin 
X'ryderyka II, panującego Erdla i Leibnitz'<a 24 Stycznia, 22 Mar- 
ca i 5 Lipca; pod kierunkiem drugiej odbywa się co dwa lata (1874, 
76 i t. d.) od 1 Września do 1 Listopada wystawa przedmiotów sztu- 
ki. Akademtja rzemiosł (Gewerbe Akademie) na Klosterstrasse w po- 
bliżu ratusza z bogatjrm zbiorem modeli i technologicznym, pierwszy 
zwiedzany być może we czwartki i soboty od 10 do 12 godz., drugi 
we wtorki i piątki w tychże godzinach, Akwaryjum przy rogu ulic 
Unter der Linden i Schadowstrasse, zakład wspaniały, wykonany 
według wskazówek Brelima przez budowniczego Lauera, które oprócz 
sadzawek bogato wypełnionych rybami morskiemi zawióra piękny 

^ zMdr ptaków, gadów, m'ałp i t. d., zwiedzane być może codziennie od 
9 rano do zmierzchu; wieczorem przy oświetleniu 10 srgr., w nie- 
dzielę po połud. 5 srgr.; katalog Brehma 5 srgr. Arsenał (Zeughaus) 
otwarty we środy i Sobo.ty od 2 do 4, tuż obok mostu zamkowego, 
wystawiony w latach 1685 — 1706, należy do najznakomitszych bu- 
dpwli Berlina, ciekawy zbiór broni, szt&ndarów, trofeów i t. d.; w dzie- 
dzińca liczne armaty stare i nowe, oraz głowy umierających wojowni- 
ków (Schlfittersche Masken); Biblijoteka Królewska, na placu opery 
obąjm^je 700000 tomów i 15000 rękopisów, oraz wiele osobliwości, 
na dole zbiór kart geograficznych i czytelnia (otwarta w dnie po- 
wszednie od 9 do 4), na gómóm piętrze biblijoteka (może być oglą- 
dftnft codziennie o 10 r&no). Giełda (róg ulic Burgstr. i Neue-Frie- 

^ diichstr.) wystawiona 1859 — 63 w stylu odrodzenia ozdobiona li- 
cmemi figurami alogerycznemi i freskami*^ główna sala największa 
w Berlinie; interesy załatwiają się od 10 do 12, w tym czasie ^q\sva 
wejście na galerjrjc, dkąd najlepszy widok. N^uzewm, górnicze (^«c^- 



118 B E R L I >' 

und HUtten Museam); mieści się w fabryce królewskiej odlewów ie- 
laznjch (EOnigliche Eisengiserei, InwaH^enstr. N. 45 i 46) zwiedza- 
ne być może we wtorki, czwartki i soboty od 8 — 3, w niedziele od 
12 — 3; wejście do fabryki 5 srgr. Muzeum rolnicze (Łandwirtscihflft- 
liches Museum) za bramą potsdamską (Potsdamer str. Nr. 24) cieka- 
we dla specyjaUstdw, we wtorki, czwar. i soboty od 10 — 3. Muzeum 
rzemiosł (Deutsches Gewerbemuseum na Friedrichstrasse), obcgmige 
wzory wszelkich gałęzi przemysłu różnych czasów i narodów, otwar- 
te codziennie oprócz poniedziałku od 10 — 2, cena wejśda: wewtorek^ 
5, w soboty i niedziele 1^/2, środy, czwartki i piątki 2*/^ srgr. Obser- 
wcUor^um przy końcu Charlottenstrasse na placu Enkego, zbudowa- 
ne 1835, może być zwiedzane we środy i soboty, od 9-— 11 rano; 
zwiedzenie wieczorne tylko za podaniem piśmiennem. , ' Ogród botom-' 
czny na drodze potsdamskićj (udawać się można omnibusem), obej- 
muje około 20000 gatunków roślin, zwłaszcza piękny zbiór pahn i ka- 
ktusów, otwarty codziennie, oprócz sobót, niedziel i świąt od 8 — 12 ■ 
i 2 — 7. Oranżeryje Borsiga na przedmieściu Moabit, mogą być 
zwiedzane we wtór. i czwar. cena wejścia 5 srgr. Matusz na K6nig- 
strasse wystawiony 1860 — 70^ w stylu gotyckim, z wieżą wysoką na 
84 metr.; wnętrze może być oglądanóm codziennie, oprócz czwartkólr 
i piątków, od 11 — 4, wejście na wieżę za biletami od odźwiernego 
5 srgr.; czytelnia ozdobiona postaciami z legend niemieckich; sala ba- 
lowa wytworna. Uniwersytet hb. placu opery, odnowiony 1844 — 45, 
(2200 studentów) z naukowemi zbiorami. Muzeum zoologicĘne, we 
wtór. i piat. od 12—^2, bogate zwłaszcza' w ptaki, liczy 152000 oka- 
zów w 14 salach. Oabinet mineralogicznny (wtór. i czwar. 12 — 2 g.) 
po Britisli Museum największy w Europie; gabinet anatomiczny (śro- 
dy i czwart. 2 — 4 g., tylko za poprzedniem zezwoleniem) obejmuje 
25000 okazów w 5 salach. Gabinet fizyjologiczny, fizyczny, ćhiror- 
giczny, zielnik i t. d. BibUjoteka uniwersytecka mieści się dotąd na 
Taubenstr. Nr. 29, zawiera 90000 tomów, otwarta codziennie od 2 — 
4, oprócy sobót i nicdzieL Zgromadzenia prawodawcze^ Izba poselska 
pruska (Abgcordnctcnhaus), na Łeipzigerstr. Nr. 75, bilety wejńcia 
wydają się dnia poprzedniego od 5 — 7, w pokoju dolnym Nr. 14. 
Sejm państwa niemieckiego (Reichstag) w gmachu tymczasowym, na 
tejże ulicy Nr. 4, przerobionym w r. 1871 z dawnej fabryki poroela<- 
ny; wnętrze godne obejrzenia może być zwiedzane codziennie w cza- 
sie zamknięcia posiedzeń, wejście na trybuny za biletami wydawane- 
mi dnia poprzedniego gd 5 — 7 w biurze na lewo w wewnętrznym 
dziedzińcu; Obok izba panów (Herrenhaus). 

Pomniki i posąsi. Posąg konny Fryderyka Wielkiego na Untef 

den Linden, jeden z ną)lepszych utworów Baucha; kolosahia statua 

króla mnieszczona jest nd podstawie granitowój. Posąg konny uM- 

kie^o elektora na Łangebr&cke dzieło Schl&ttera. Posctg konny Fry^ 

deryka H'7/Aeima III Yr L\isX%9X\A\ń&y Wolffia., odkryty* 187 13 tegot 



BERLIN 119 

t 

posąg marmurowy w Thiergartenie. Sdzió pomników generałów Frg^ 
deryka Wielkiego na placu Wilhelmowskim, pięć pomnikdw genera- 
Ww z lat 1813 — 15 na placu opery. Pomnik Schillera na Gensdar- 
men-Mapkt przed Schauspielhaus, wysoki na 6 metr. z marmuru kar- 
rarj^ski^o, wykonany przez Reinholda Begasa. Pomnik zwycięstwa 
1870 — 71 na Kónigsplatz za bramą, brandenburską,- kolupina wyso- 
ka na 58 metr., pomnik dotąd nieukończony. Znaczna liczba innycU 
ponmikdw zdobi ulice Berlina. 

Musea-gfUeryje. Muzea Królewskie (KOnigliche Museum) (otwar- 
codziennie oprdcz poniedziałków i uroczystych świąt, w zimie od 10 
— 3, w lecie do 4j w niedziele od 1-2 — 2, służbie nie wolno przyjmo- 
wać żadnych datkdw), obejmują stare i nowe muzeum. Stare muzeum 
(Altes Museum) na zachodnidj stronie Lustgartenu, najwspanialsza 
budowla Berlina, wystawione przez Schinkera'1824 — 30, ozdobio- 
ne na zewnątrz i w przedsionku wspanialemi posągami, grupami i &e- 
skamL Na pdłnoco zachód względem niego leży nowe muzeum (Neu- 
€8 Museum), pc^ączone z niem krótką galeryją, zbiory co do liczby 
arcydzieł ustępują wielu innym europejskim, ale odznaczają się ukła- 
dem. Stare muzeum obejmuje na dole Antiguarium, zbidr starożytnych 
monet, kamieni waz it. d., na średnióm piętrze rzeźby, (około 700) na 
górnem galeryją obrazów, przeszło 1250 numerów, bogatą zwłaszcza 
w mistrzów włoskich wieku XV. Nowe muzeum z obszememi scho- 
-dami (Treppenhaus) ozdobionemi freskami Eaulbacha; obejmuje na 
dole starożytności egipskie, północne, oraz muzeum etnograficzne, na 
pierwszóm piętrze bogaty zbiór odlewów gipsowych najznakomitszych 
rzeźb, na drugióm zbiór osobliwości (Kunstkammer); gabinet miedzio- 
rytów przeszło 500000 rycin. 

Galeryją narodowa! (National gallcrie neuerer Bilder) w akademii 
(codz. od 12 — 2, katalog prof. Waagena 5 srgr.), złożona w ^/^ czę- 
śdach. ze zbioru konsula Wagenera, obejmuje około 340 obrazów no- 
wych malarzy niemieckich; ma być przeniesioną do osobnego gma- 
chu obok nowego muzeum. 

Oaleryja hrabiego Baczyńskiego w pałacu tegoż hrabiego (KO- 
nigsplatz Nr. 2, codziennie od 11 — 3, katalog 7^2 srgr., zarazem 
jako datek dla posługacza), obejmuje wiele pięknych obrazów, na 
schodach Ganimed Thorwaldsena. 

Oaleryja Bavenó'go,(Wall8trassc 39, wtór. i piat. od 11 — 2), 147 
obrazów nowych dzieł mistrzów francuskich i niemieckich. Wystawa 
•artystów berlińskich (KunstaussteUung) des Yereins dpr Berliner KtLn- 
stler znajduje się na Eommendantenstrasse Nr. 77, 79. codziennie 
od 10^ — 4, w niedziele i święta od 11 — 3, wejście 5 srgr.; Wystawa 
stowarzyszenia przyjaciół sztuki (KunstaussteUung des Yereins der 
Kunstfrennde unter den Lindcn N. 21), codziennie od 11 — 2. Bcath.- 
Schmkel Museum mieśca się w akademii budownictwa (^&\\SA^<5LÓm^ 



120 B E R L 1 H 

niedaleko mostu zamkowego, obejmuje bogaty zbidr plandw i szkicdw 
architektonicznych. 

Teatry. Opera Królewska (Eónigl. Opernhaus) na placu oper/,. 
naprzeciwko biblijoteki, dla opery, baletu i większych trajedyj — oeąyi 
Fremden-Łoge 2 tal, 20 srgr., Proscenium przy orkiestne S 
tal. 1 Balkon, 1. Rang-Łogen 1 tal. 25 srgr., Parquet 1 iaL 
15 srgr., 3 balkon 25 srgr., Parterre 15 srgr.. Amfiteatr 10 ngr^ 
i t. d., na przedstawienia większych oper ceny znacznie podwyisaone. 
Teatr wystawiony na 1800 widzdw. W sali koncehow^ dwa razy 
miesięcznie symfonije. * 

Teatr Królewski (EGnigliches Schauspilhaus) na Grensdarmemnarkt 
dla tragedyi i komedyi, muzyki między aktami nie ma; mieści 15.00 wi- 
dzdw, nadto dwie sale koncertowe; ceny: Fremden-Łoge 1 tal. 
25 srgr., P r o s c e n i u m przy orkiestrze, Ib&lkon; 1 Bang-lo- 
gen 1 tal. 10 srgr. Parquet 1 tal., 2 balkon 20 srgr., Parterre 
15 srgr., Amfite&tr 7% srgr. i t. d. 

Bilety do obu tych teatrdw nabyć można tylko w dzień przedsta- 
wienia, w dnie powszednie od 10 Yj — 1, w niedziele od 11 — l*/i- 
Można wszakże bilety zamówić za pomocą tak zwanych Me Id ek a r- 
t e, które się nabywa w składach papieru i składa dnia poprzedniego 
między 10 — 12 w 8krz3mi do tego przeznaczonej w teatrze opery, bi- 
let kosztuje wtedy o 5 srgr. więc^. 

Drugorzędne teatry są: Friedrich- Wilhelmst&dter The- 
a t e r, opery komiczne, komedyje i farsy; WallnersTheater for- 
sy, bilety chciwie wykupywane, Victoria Theater z teatrem «i- 
mowym i letnim, opery, komedyje i t. d., ceny w nich niewiele niż- 
sze niż w Schauspielhaus. Podrzędniejsze teatry są: WoltersdorflT 
Theater, Yorstftdtische, National-T., Yarićtć (stoso- 
wny tylko dla mężczyzn, na wzdr Cafós chant&nts, wejście 3 srgr. Ka 
wzdr tego ostatniego powstało w ostatnich czasach wiele innych. 

Sztuczni jeźdźcy w Cyrku Benza (Friedrichstrasse 141a); loia 1 
tal., parquet 20, 1 miejsce 15 srgr. 

Z wielu zakładów, wktdrych dawane bywają bale publiCEne,. 
największy rozgłos zyskało Orpheum (alte Jacobstr. 32); odwiedsanie 
podobnych zakładdw moźebnćm jest oczjrwiście tylko dla mężczym. 

Przechadzki i t. p. Po za bramą brandenburską SommerstraBse 
prowadzi do placu Krdlewskiego (EOnigsplatz) ktdry zdaje fię, ie- 
wkrdtce będzie jedną z najokazalszych części Berlina. Na południe 
względem niego rozciąga się Thiergarten, tuż za bramą bran- 
denburską, najwięcdj uczęszczany park w pobliżu miasta z okazałem! 
drzewami i pięknemi jeziorami i kanałami. Najpiękniejsza jego csc^ 
jest więcćj na zachód położona. Landstrasse idąca od bramy brftn- 
denb. do CAarlotteuburga dzieW go iva ^m^ mwSwaft czi^ści. W ||dł- 



z WARSZAWY DO BERLINA 121 

nocnej mie^d się zakład Krolla (KrolTs etablissement), wspa- 
niały lokal, co wieczór koncert, teatr; wejście 7^2 srgr., miejsce sie- 
dzące 15 srgr. Na zachód Krolla są inne zakłady, zwane Zelte. Da- 
1^ na zachód leży zamek królewski Belleyne do którego od bra- 
my potsdamski^ prowadzi BelleyaeAllee. Na południowo za- 
chodnim krańca Tliiergartenn znajdaje ^się ogród zoologiczny, 
założony 1844 r. Tuż obok Hippodrom. Szeroka Charlottenburger 
Liftndstrasse prowadzi od bramy brandenb. dalój na zachód do Char- 
lottenburga (idzie tędy kolej konna). Charlottenburg jestto miasto- 
o 19518 mieszkańców, przedstawiające mało zajęcia. Zamek kró- 
lewski, piękny ogród oraz ogród zimowy, godne widzenia m a us ole- 
um w któróm spoczywają zwłoki Fryderyka Wilhelma III i jego 
małżonki. 

Okolioe Berlina. Oprócz okolic wymienionych już wyżej jak 
Thiergarten; Charlottenburg, ogród botaniczny, najprzyjemniejszą 
jest wycieczka do Tegel, własności Humboldtów; zamek godny obej- 
rzenia; w parku groby Wilhelma i Aleksandra Humboldtów. Najsto- 
sowniejszą dla cudzoziemców jest wycieczka do Potsdamu i jego oko- 
lic (ob. dr. 75). 



Droga 45. Z WARSZAWY DO BERLINA. 

Z Warszawy do Aleksandrowa koleją Warszawsko-Bydgoską 211 wiorst w 5 do 
6 i pół goAz. poc. pośp. za 6,39; 4,80 rubli; zwycz. za 6,03; 4,53; 2,75 rubli. Z Ale- 
ksandrowa do Berlina 62,8 mil za 10 tal. 17 sr. gr; 7 tal. 27 sr. gr; 5 tal. 9 sr. gr.— 
Bilet z Warszawy wprost do Berlina kpsztuje 20,53; 15,66; 9,27 rubli. 

Z Warszawy przez Skierniewice, gdzie pociąg rozdziela się na dro- 
gę Bydgoską i Wiedeńską, Łowicz, Kutno, Włocławek i Aleksandrowa, 
komora celna, rewizyja pasportów i bagaży. Otłoczyn mniejsza sta- 
cjja na granicy Pruskiój, skąd 1,7 mil do Torunia, Stacyja leży na 
lewym brzegu Wisły, samo za^ miasto na prawym. 

Toruń (niem. Thorn), (hot. Hotel Sanssouci, pokój 15 sgr.; 
Harqaardt's H^tel, Drei Kronen) 17000 mieszk., starożytne 
miasto i twierdza w r. 1231 założona przez zakon krzyżacki. Celniej- 
Bze gmachy: i?a^u&» budowany od 14 do 16 wieku; jedne z sal jego, 
zwaną salą przysięgłych, zdobią portrety królów polskich od Wacła- 
wa począwszy, izba rady miejskiej posiada wielki portret Gustawa 
Adolfa z napisem: „Król Polski'', wjeżdżającego konno po schodach 
na posiedzenie senatu Toruńskiego i portret burmistrza BOffbnera, 
który w r. 1724 padł ofiarą fanatyzmu religijnego. Na rynku przed 
latnszem Wznosi się pomnik Kopernika, w postawie stojącój, posta- 
wiony w 185ar. Miasto starannie t^ż pielęgnuje domek wielkiego 
astronoma, przy ulicy jego nazwiskiem obdarzonej pod Nr. 168. WTLva\ 
Kopernik si^ urodził; młodość swoją przepędził i %ar&% "co -cowt^ć^^ 



122 Z WARSZAWY DO BERLI^A 

Tis zagranicy przemieszkiwał. W pokoiku jego cały sprzęt stanowią: 
łdżko czarną kotarą pokrjrte, nad nim poczerniały od starości portret 
astronoma, dwa stc^ki, szafa i stolik. Z pięda kośdołdw 3, to jest: 
Panny Maryi, Ś-go Jana i Ś-go Jakdba są katolii^e^ a dwa luterride. 
Najpiękniejszym jest kości(5ł Fanny Maryi, sięgający 13-go wieko, 
w pięknym gotyckim styln, zawierający pomniki grobowe Anny krd- 
lowćj Szwedzkiej, siostry Zygmnn^ III i Jana de Zoest 2 1361 fokal 
Koócidł ten dawniej był protestanckim a zamieniony został na kato- 
licki po sprawie Tomńsldćj w 1724 r. Za najświetniejszych czuaów 
Toruń liczył 24000 mieszkańców. 

Następnie droga bieży jednostajnym brzegiem Wisły prawie do 

fiamdj Bydgoszczy. 

Bydgoszcz (Bromberg), (hot. Hdtel Moritz, Englisches 
Haus; *Rios Hotel; Schwarzer Adler) nad rz. Brdą, miasto 
głdwne Rejencyi Bydgoskiej, liczy 28000 mieszkańców. Miasto to 
przechodziło rdżne koleje. W XVI w. zostawało' w stanie kwitną- 
cym, lecz następnie wskutek wojen szwedzkich i morowego powietrza 
w 1709 — 1711 tak podupa^o że w r. 1772 przechodząc pod pano- 
wanie Prus liczyło tylko 600 mieszkańcdw. Kanał Bydgoski łą- 
czący Brdę z Notecią, a wykopany z polecenia Kr<51a Fiyderyka H 
w r. 1773 i 4, wielce się przyczynił do wzrostu miasta, kt<5re dzisii^ 
jest ważnym punktem handlowym. Ma ono dwa kościoły katolickie. 
W r. 1861 na rynku wzniesiono pomnik broniowy Fryderykowi IL 
Na południe od miasta dawne szańce szwedzkie otoczone pięknemi 
alejami. 

DaMj idzie N^dkło (Nakel) nad Brdą, dosyć znaczne miasteczko 
i stacyje Osiek^ JiiahśUioe, Miasteczko, Od Nakła do Miasteczka 
droga bieży żyzną doliną Noteci. Z następnej stacyi SchneidemUkl, 
wychodzi nowo zbudowana droga do Tczewa (Dirschau) i, KnfUwca, 
Pod Krzyżem (Rreuz) linija przecina drogę Szczedńsko-Poznańską. 
Na piasczystych pagórkach pod Driesen uprawiają dosyć wina. Od 
Miasteczka kolej to się oddala to zbliża do brz^dw Noteci, ai . do j^ 
ujścia do Warty pod Zantoch, 

Ijandsberg nad Wartą (hot. ŁUdke^s Hotel, *Kestauracyja 
na dworcu) znaczne miasto, 19000 mieszk., w łądnćm położenia na 
pochyłości płaskowzgórza. Odtąd spław po Warcie, prawym brze- 
giem którćj bieży droga aż do Kistrzynia, dosyć jest ożywiony. Dal^ 
idą stacyje: Duhringshof, Dóllens, Yietz, Tamsel i Kistrzyn (CfLstrin) 
(hot. Kronprinz, Adler) 10000 mieszk., twierdza przy lytóu 
Warty do Odry, w którego zamku pozostawał więźniem Fryderyk II, 
będąc jeszcze następcą tronu i gdzie prz3rjaciel jego Porucznik voii 
Kette, został ścięty, jako dezerter, za zamiar towarzyszenia Frydery- 
kowi w ucieczce do Anglii. 



z WARSZAWY DO GDAŃSKA 123 

O milę'' na pdłnoc S^ndorf, pamiętne bitwą Prusaków z Rosjrja- 
Tiami 25 Sierpnia 1758 r. Na miejscu, skąd Fryderyk Wielki kiero- 
■vnl bitwą wzniesiono pomnik pamiątkowy. 

Dalćj idą stacyje: Golzow, Gusow, Trebniłz i Muncheherg, O milę 
na pdłnoc od ostatniego leży miasteczko Bucków (Poczta codziennie) 
w pięknćj lesista i bogatej w wodę okolicy, zwanej Szwajcarifją Mar- 
•ch^aka (m&rkische Schweiz). Dalćj przez okolicę jednostajną, uroz- 
maiconą tylko lasami sosnowemi, mijając stacyje: Dahmsdorf, Strauss- 
herg i Ńeuhagen, stajemy w dworcu Frankńirckim w Berlinie (ob. 
wy4^). 

Droga 46. Z WARSZAWY DO GDAŃSKA. 



Z Warszawy do Aleksandrowa 211 wiorst w 5 i pół do 7 goAt. pociąg, pośp. za 
6,89 lub 4,80 rubli, zwyczajnym za 6,03; 4,53; 2,75 rubli. Z Aleksandrowa do Byd- 
goszczy 8,4 mil w 1 i pół do 2114 godz. za 51; 38; 26 sr. gr. z Bydgoszczy do Odań 
skji 21 mil w 4 i pół do 6 godzin za 4 tal. 14 sr. gr,; 3 t. 14 sr. gr.; poc. posp. lub 4 
tal. 6 sr. gr.; 3 tal. 5 sr. gt.\ 2 taL 3 sr. gr. zwyczajnym. 

■ ■ « 

Z Warszawy do Bydg(>szczy ob. dr. 45. Dalćj droga bieży wzdłuż 
brzegdw Wisły, jednak w odległości 1 — 1^2 ™i^ ^^ rzeki, mijając 
małe stacyje Kotomerz, Terespol, Letskowiec, Warlubień i Czerwińsk, 

Z Terespola 4 razy dziennie wychodzi poczta do Chełmna (Culm) 
•(hot. Schwarzer Adler) obok Torunia i Kwidzynia jednego 
s najdawniejszych groddw zakonu Krzyżackiego na wysokim pra- 
wym brzegu Wisły. 

2 mile na pdłnoc od stacyi Warlubień (poczta 5 razy dziennie) 
na prawym brzegu Wirfy leży twierdza Grudziąż (Graudenz) (hot. , 
iS-oldner ŁOwe) pamiętna oblężeniem w 1807 r. 

o 2Yg mili od Czerwińska ^)Oczta 4 razy dziennie) leży Kwidzyn 
•(Marienwerder) (*Heltzners H6tel) ładne miasto głdwne rejen- 
«3ri tf n. nad lAwna albo JUehą o pół mili od Wisły. Piękny ko- 
4cićł niegdyś katedrali^iy, z wieżą na 60 metrów wysoką, w którym 
znajdują się groby trzech mistrzów krzyżackich. Zamek dziś na wię- 
aenie kryminalne obrócony. 

Dalćj idą stacyje: Pelplin, siedziba biskupa Chełmskiego, z pię- 
kną katedrą, nad rz. !£*erz, którą dalój przebiega; Tczewo (Dirschau), 
pod ktdrćm wielki most żelazny kratowy na Wiśle, 700 metrów dłu- 
gości miyący. Droga przebiegi tu tak zwane: Gdańskie żuławy, 
iMurdso żyzne. Okolica w miarę zbliżania się do Gdańska staje się 
coras piękniejszą. Po Tczewie idą stacyje Hohenstein, Praust a na- 
stępnie droga przecinając wały i fosy twierdzy prowadzi do dworca 
pny Legetfunr na wyspie Speicher-Insel w Gdańsku, ^ 



124 ZT^ARSZAWY DO 6DA9SKAx 



Gdańsk. 

Hotele: 'Englisches Haus, od B]:odb&nkeiiga8§e 16, od Łan- 
gemarkt zaó 30, pokdj 15 sgr.; *Hdtel da Nord, Łangemarkt 
19; *Walters Hotel, Hondegasse 26; Hdtel de Berlin, pned^ 
mieście Graben 18, blisko dworca; Schmelzers H.dtel su den 
(Irei Mohren, Hol^asse 26; Scheerbarfs Hdtel, nowy,* Honde- 
gasse 17; Kronprinz, Handegasse; Deutsches Hans, Hdls- 
markt 12. 

Cukiernie: Sebastian!,, Łanggasse 66; Greutzenberg, Lange* 
markt 32; a Forta, tamże 8. 

Restauraosrje: Łeatholz, Łangemarkt 11; Denzer tamie 16; 
Fachs, Brodbankeugasse 40, nowa; Rathskeller, przy gmachu gieł- 
dy (Artushof). 

Piwiarnie: Schneider, Hundegasse 86; Gamhrinns Halle, pi^ 
kny lokal z ogrodem przy bramie Retterhager Thor, blisko hotelu 
Berlińskiego; Heyn, Kohlenmarkt, obok Teatra; Selenke'8 Etablis- 
semen t, Langgarten 31, przy bramie; GrtLner Thor, w lokalu jćj 
bywają przedstawienia teatralne, koncerty, wieczorem bardzo licsnie 
bywa^ nawiedzaną. 

Wyroby z bursztynu w wielkim doborze u Hoffinanna, Alt* 
standischer Graben. 92; A. Jantzen, Heilig. Geistgasse 114; I^miela 

Altcr, Breitestrasse 79. 

Wódka Gdańska (Danziger Goldwasser) sławny likiar, któ- 
rego najlepszy gatunek pochodzi z założonćj w 1598 r. fitbryki 
Izaaka Wedling, Breitegasse 52. 

Dorożki. Od 1 lab 2 os<5b 5 sgr., od 3-ch 7^^ sgr., od 4 osdb- 
lO sgr. Za 20 minnt jazdy 5, 7^^ ^^ho 10 sgr.; za pdł godziny 7^l^y 
lO lub 12 sgr.; za godzinę 1278) 15 lub 17M^ sgr. Za kursą rano 
lub w nocy płaci się dwa razy tyle co w dzień, lecz za to od bagaiy 
nic się nie dopłaca. 

Kąpiele morskie, najbardziej uczęszczane, są w BrGsen, pa- 
rowiec co godzinę, po połndniu zaś co pdł godziny; statkiem paro- 
wym do Neufahrwasser w H^ godz.za 2^1^ lub l^/g sgr., stąjd laś 
omnibusem (1 H^ sgr.) we 20 minut do BrOsen. Inne kąpiele są na 
Westerplatte i w Weichselmunde. 

Gdańsk (Danzig) miasto główne rejencyi tegoż nazwiska w'Fm- 

siech Zachodnich z portem handlowym i twierdzą pierwszego rzędu, 

zbudowane na równinie lewego brzegu Wisły o ^l^ mili od ig4cia jój 



z WARSZAWY DO GDAŃSKA 125 

'do morza Bałtyckiego, podzielone jest na kilka części przez dwie od- 
nogi Motłkwy, uchodzącej tu do Wisły i kilkoma Radauńy wpadającej 
do Motławy. . Wraz z siedmiotysiączną załogą Gdańsk liczy obecnie 
90000 mieszkańców. Dawniejsza część miasta na lewym brzegu Mo- 
tławy, ohejmuje dżiehńGe zwane: Altstadt, JSechistadł i Yorstadt \ po 
prawćj stronie rzeki leży nowsza część, podzielona na dwie dzielnice: 
NUderstadt i Langgarten; te dwie. części oddzielone są wyspą Speir 
cheńnseLj. utworzoną przez dwie odnogi Motławy. 

. Znaczenie swego portu zawdzięcza Gdańsk położeniu przy ujściu 
Vf\aŁj^ ułatwii^ącćj bardzo handel polskićm zbożem, totćż pod wzglę- 
dem ruchu bankowego ustępuje chyba tylko Odessie. Gdańsk prócz 
tego był kolebką prusko-niemieckiój marynarki wojeundj, ktdra od, 
1866 r. przeniosła swe siedlisko do Kieł. 

Dzielnica, zwana Becktstadt^ ognisko ruchu handlowego, jest naj- 
ciekawszą dla obcych częścią miasta. W niój na rogu rynku, zwa- 
nego Łangemarkt i uliey Łanggasse wznosi się Ratusz, sięgający l4 
stulecia, ze zbudowaną w 1556 r. piękną wieżą 65 metr. wysoką (obej- 
rseó go można za wynagrodzeniem 5 sgr. dla odźwiernego). Plac 
Liaiigemarkt zdobi studnia urządzona około połowy 17 wieku i zwana 
Neptunsbnmnen, z powodu przybrania jdj spiżowym posągiem tego 
bożka. Na przeciwnym rogu rynku kamiennego schody prowadzą 
do domu, zwanego Artushof alho Junkerhof, gdzie się niegdyś zbie- 
raB objTwatele (Stadtjunker), tak na narady w interesach handlowych 
jak i na uroczystości. Jest to wielki i wspaniały gmach w stylu go- 
tyckim wzniesiony; zdobi go wewnątrz posąg marmurowy Augusta 
ni, kr<51a polskiego, i wiele ciekawych obrazów. Od strony wscho- 
dni^ zamyka plac Łangemarkt pałac, Grilnes Thor zwany, niegdyś 
rezydencjfja królów polskich, od zachodu zaś wzniesiona w 16 12 roku 
litmffgassetUhor, z przeciwnój zaś strony ulica Łangegasse, zamknięta 
jest bramą forteczną: Hohes Thor, w 1 588 r. zbudowaną, ozdobioną 
a szczytu orłem pobkim i herbami Grdańska i Prus zachodnich. 

Na poblizkim placu Kohlenmarkt stary Arsenał, wielki gmach 
samykający ulicę Jóppengasse. Grdańsk liczy 22' kościoły, pomiędzy 
ktdremi 5 katolickich a 13 ewangielickich. Ze wszystkich odznacza 
flięnajbardziój wielkością i wspaniałością koidół Panny Maryi, ukoń- 
caony w 1503 r. w którym, w osobnój kaplicy, znajduje się pyszny 
obraz przedstawiający Sąd Ostateczny, przypisywany rozmait3rm mi- 
strzom, a który ostatecznie okazał się dziełem Jana Memmlinga, naj- 
eelniejszego z mistrzów szkoły Niederlandzkićj. Kościół ten niegdyś 
był katolickim, obecnie zaś jest ewangielickim. Piękny jest także 
kościół S-^* Koitarziyny w r. 1326 zbudowany. 

Qaleryja obrazów KahrmCa, w Akademii handlowej (Hundegasse 
10) mieszcząca się. posiada 350 obrazów głównie szkoły nidetlaM.!^ 
ki^, oraz 2000 ryBuńków ręcznych i akwarel, 10000 B%tyOQ.6^ \ \.. '^. 



126 Z WARSZAWY DO KRÓLEWCA 

* 

. Fan H, A, Kup/erschmidt za nprzednićm zameldowaniem się, okanjfr 
t4ż chętnie swój własny piękny zbidr różnych ciekawych pnedmio- 
t<5w; 

Port Grdańska jest właściwie na przedmieścia N€ufa3irw(U9er o H^ 
mili od miasta, dokąd łatwo statkiem parowym się dostali; ta stoi la- 
tarnia morska, naprzeciwko zaś sihiy fort: „ W&chsebniind^ bronią- 
cy porta. Okolice Gdańska są cadownej piękności, warto iwiedsid. 
Zinglershdhe^ Johannisberg przy Jeschkenthal; Oliwę, pamiętną zawar- 
ciem pokoju ze Szwedami w r. 1660, z opactwem cystersdw, w ktd- 
rćm znajduje się wiele drogich pamiątek, nagrobk<$w, dobrych obra^ 
z<5w i pyszne rzeźby; gdrę Carhherg tuż za Oliwą i Śochwaaaer. 

O pdł mili za Oliwą leży wieś Soboty (Zoppot) (hot. •Kuta- 
bach's Hdtel; Hochbaums Hdtel; Curhaas na wybrseiiv 
a trochę daldj na wybrzeża morskićm zakład kąpielowy tegoi naswi- 
ska, po otwarciu kolei żelaznej coraz liczniej odwiedzany. Fobliakie 
miejscowości: Thalmuhle, EUsenhdhe i Kómgshdhe oraz na 60 metrdw 
wznosząca się góra Adlershorst, bywają celem bardzo przyjemnych 
wycieczek. Z Gdańska do Sobdt 1,5 mili w 25 — 30 min. za 10,8 lub 
5 sgr. 

Droga 47. Z WARSZAWY DO KRÓLEWCA. 

z Warszawy do Bydgoszczy bezpośrednio 8,90; 6,71; 3,92 ruble; — s Bydgosicij 
przez Tczewo do Królewca 38 i pół mil, poc. pośp. we 12 godz. za 8 tal. 10 tr. gr. 
lub 6 tal. 13 sr, gr.; zwyczajnym zaś w 8 godz. za 7 tal. 22 sr. gr.; 5 tal 24 ir. gi, 
lub 3 tal. 26 sr. gr. 

Z Warszawy do Erdlewca bezpoilrednio 15,69; 13,23; 8,58 rablL 

Z Warszawy przez Bydgoszcz do Tczewa (Dirschau) ob. dr. 46. - 

Fo przebyciu mostu żelaznego kratowego na Wiile pod Tczewem 
dostajemy się na wyspę Mcdborgską^ t. j. urodzajną nizinę zawartą 
między zatoką morską Erischhaf, Wisią i Nogatem, odnogą, Wisły 
powstającą o 2 mile na pOludnie od Tczewa. Grunt leży ta niż^ od 
poziomu rzeki i tylko jak w Hollandyi tamami jest od ni^ aabei- 
pieczony. Tuż* pod Malborgiem kolej przebywa Kogat po moście,, 
na wrotach którego stoją posągi Hermana yon Salza i Es. Alberta 
Pruskiejco. 

Malborg (Marienburg) (hot. Koenig YonPreussen, pok<3 
i 8wiatło20kr. iHoołimeister), starożytne miasto, 8000 mieszk. na 
pr. brzegu No^atu, (odnogi Wisły), niegdyś sławne jako rezyden- 
cyja Wielkich Mistrzów Krzyżackich. Główna ulica, ciągnąca ńc- 
od południa ku północy utworzona jest z domów, w których przea 
wysunięcie miprzód górnego piętra, powstały sklepione ganki; na 
tejże ulicy wznosi się raimz z \4 w\ekV.\\. ^ ^tylu gotyckim. Z tegoż. 



z WARSZAWY DO KRÓLEWCA , 127 

samego czasu pochodzą bramy miejskie. Na północnym krańca tej- 
ie ulicy (Hauptstrasse), naprzeciw pd.zach. rogu zamku stoi pi^ 
randda gotycka, wzniesiona w 1860 r. na cześć burmistrza Bartło^ 
mieja Blnme. Zamek tutejszy, będący jednym z najpiękniejszych 
ponmikdw budownictwa niemieckiego z wieków; średnich, już z po- 
som doskonale odpowiada swemu podwójnemu celowi, którym by- 
ło dostarczenie świetnego mieszkania wielkiemu mistrzowi wraz z jego 
dworem, a zarazem wzniesienie silnój warowni. Sldada się on z 3-ch 
csęści: starego (górnego Hoheschloss), środkowego zamku (Mittel- 
schloss), oraz dziedziilica (Yorburg). Główne wejście jest od stro- 
ny p<9nocnój. Górny i średni zamek otoczone były wysokim mu- 
rem ze zwodzonemi mostami, około zaś wszystkich trzech części 
rozciągał się wysoki mur poprzerywany basztami i otoczony również 
szerokim rowem. Średnia część zamku, jako ręzydencyja wielkiego 
mistrza, najpiękniejsza, jest dzisiaj odnowioną. Składa się z czte- 
rech piętr, z których najwyższe jest naj ozdobniej sze. Zadziwiająca 
śmiałość sklepień, nieznana dziś doskonałość roboty murarskiój, 
trwałość materjjałów i dogodny rozkład mieszkań uderzają każde- 
go, kto ten gmach odwiedza. Najciekawszą jest sala wielkiego mi- 
strza na najwyższóm piętrze położona, w którój, pomimo olbrzymich 
wymiarów, wszystkie arkady sklepienia spoczywają na jednym, wśród 
kil sali umieszczonjrm filarze. W jednój ścianie tój sali widać wiel- 
ki kamień, który według umieszczonego pod nim napisu wyrzucony 
został z polskiego działa w r. 1410, i miał obalić filar i tym spo- 
sobem pogrzebać w gruzach zebranych podówczas na naradę u wiel- 
kiego mistrza panów krzyżackich. W każdój sah, nie wyłączając 
nawet izby narad, urządzony był kredens, zaopatrywany w jadło 
i wino, tak iż panowie mogli się posilać w czasie długich narad , 
nie wpuszczając do siebie ^użby. Ogromne piece, w najniższóm 
piętrze urządzone, prowadziły ciepło rurami do wszystkich izb, to 
t^^w celmeJ8Z3'ch tylko, dla przj/jemności, ustawiono kominki. Po- 
między najniższem piętrem a piwnicami, mieściło się nieznaczne zu- 
pehiie podwójne sklepienie, w któróm przechowywano skarby. Zre- 
sztą zamek ma mało zabytków, zostały w nim bowiem tylko małe 
szczątki zbroi, ołtarz składany ze złota i srebra, pięknój roboty^ 
z obrazów zaś jedynie zasługuje na uwagę spółczesny portret Kon- 
rada Wallenroda. Panująca dziś dynastyja Hohenzollernów ozdo- 
biła zamek pysznemi oknami z malowaniami na szkle. Zakrystyjan 
oprowadzt^ący po przyległym zamkowi kościele Panny Maryi, mie- 
szka w szkole na końcu miasta; Nadzorca zaś zamku, w^ zachodnim 
tegoi skrzydle. Oprócz kościoła zamkowego Panny Maryi, Malborg 
posiada jeszcze jeden ^ościół katolicki i jeden ewangielickL 

Kolej przebiega przez stacyje Altfelde i Grunau, położone na ży- 
znych żuławach czyli nizinach Malborgskich i Elblągskich i dochodzi 
do Elbląga (Elbing) (hot. •H6tel de Berlin, pokój \^ st. ^.% 



128 Z WARSZAWY DO KRÓLEWCA 

*Eóniglicher H o f)* ładnego i handlowego miasta^ nad rz. tegoi 
nazwiska, 31000 mieszk. Niektóre ulice Elblągskie, z powoda gan- 
k($w na stopniach przed domami, przypominają GrdańBk, więkssa jed- 
nak częiić miasta ma pozdr nowożytny. Elbląg nie posiada nic god- 
nego uwagi, przeciwnie zaś okolica walczy o pierwszeństwo z okolicą 
Gdańska. Do najpiękniejszych miejscowości ;iależą Yogelsemg i Doai- 
hitzen. Do przyjemności tóż^ należy przejażdżka ątatkiem parowym 
do Kahlberg (kąpiele morskie' pośród ław piasczystych stanowiących 
brzegi odnogi Fryskiój, albo przez Heimannsfelde (Zakład lecsenia 
kąpielami zimnemi) do opuszczonego obecnie klasztoru CaeUenen. 

Za Elblągiem droga okifąża łańcuch wzgdrz na wschodnim brzega 
Prisch-Hafu leżących, szerokim łukiem przez GUldenbogen, ScMcbŁt- 
ten, Muhlhausen, TKedmannsdorf aż do Braunsherga (hot. Bheini- 
sch|er Hof; Schwarzer Adler) nad rz. Bassargą, a dal^ przez 
JSeiligenbeil, Ludwigsort, KobheJbude, Seepothen do Erdtewca. 

Z Elbląga warto zrobić wycieczkę statkiem parowym do FramH' 
burga, (winiarnia pod Kopernikiem) małego miasteczka, siedziby M- 
skupdw Warmijskich, ktdrych nowy zamek leży na wyniosłoścL Ka- 
tedra, w malowniczem położeniu, otoczona do koła muranu iwieiami, 
z daleka już uderza wzrok swą piękną, w stylu gotyckim* budową 
z 14 wieku. We wnętrzn, zmienionem w 17 i 18 w. przez rdtne 
przydatki, znajduje się grdb sławnego Kopernika, ktdry od rokn I5l0 
do 1543 przemieszkiwał we Frauenburgu i tamże, jako kanonik umarł. 
Przysłużył się on Frauenburgowi zbudowaniem wodociągu, istnieją- 
cego dotąd; na wieży wodociągowej widać kamienną tablicę ze stoso- 
wnym napisem. 

Królewiec 

Hotele: ^DeutschesHaus, Theaterstrasse; Hdtel de Frus- 
se, EneiphOfsche Łanggasse, przy giełdzie; 'Britisch Hdtel, 
Bergplatz 4, nowy; Hotel Sanssouci, przy dworcu, uczęszczany 
przez Bossyjan, we wszystkich pokdj 15 — 20 sgr.; 'Koeniglicher 
Hof, Enciphorsche Łanggasse 25; Hdtel de Berlin, Steindamm 
70; Schwan; Hdtel du Nord, Steindamm 117. 

Bestanraoyje. Skibbe, EneiphOfsche Łanggasse; Schaitehmidt 
(hot. KOnigl. Hof) ob. wyżćj ; Schwarz (dawnidj Steffens i Wolter), 
KnelphOf sche Łanggasse Nr. 27 ; Bluth-Grericht, piwnica z dobr^ 
winem w dziedzińcu zamkowjrm ; Belleyue, nad Stawem zamkowym 
(Schlossteich) bardzo uczęszczana w letnie wieczory dla pięknego wi- 
doku. 

Cnldemie: Zappa, FranzOsische Strasse 14, wiele gazet; braci 
Steiner, Jankerstrasse; Fomatty i C, ▲ltstfidtischeKirchen8tra88el9 



z WARSZAWY DO KRÓLEWCA 129 

na połndnie zamku. Najlepsze marcypany (Marzipa^), sławny wy- 
rdb królewiecki, W Baccelli, Foststrasse 3. 

Wyroby bursztynowe u B. Łiedtke, na Altst&dtisclier Kir- 
chenplatz. 

Królewiec (EOnigsberg), druga stolica i rczydencjja krdla Pru- 
skiego, siedziba ' Nadprezydcnta prowiucyi, 112000 przeszło mie- 
szki&ców i załoga 6680 ludzi, leży nu gruncie wzgdrkowatym nad 
n. Pregel^ nie o całą milę od ujścia tegoż do !Frische-IIaff. Miasto 
to składa się z trzech głównych części, to jest: Starego miasta (Alt- 
stadt), LSbenickCu i Kneiphofu. Gr(5d ten założony w r. 1256 prze/. 
Krzyżaków i na cześć króla Czeskiego Ottokara czyli Przemysława 
m, który im przyszedł w pomoc przeciwko Prusakom, Królewcem 
nazwany, nosi tytuł stolicy, z powodu że od r. 1457 — 1525 był rezy- 
dencj^ą Wielkich Mistrzów Zakonu Krzyżackiego (po ustąpieniu ich 
8 Malborga) i dwóch pierwszych książąt pruskich, hołdowników Pol- 
ski. Królewiec jest sławnym jako miejsce^ urodzenia i działalności 
Kanta, Herdera, Hamanna i w. i. Urządzone w 1843 r. budowy for- 
teczne: Sackheimer Thor, Kossgarter Thor i Kómgsthorf ozdobione, 
pierwsze dwie popiersiami, trzecia zaś posągami ludzi wsławionych 
w dziejach Prus, wraz z pięcioma fortami odosobnionemi czynią Kró- 
lewiec fortecą I-go rzędu. 

Szeregi wysokich spichrzów nad rzeką a w porcie wiele spo- 
CKjTWających parowców, polskich berlinek i małych statków mor- 
sldch, świadczą o ożywionych obrotach handlowych miasta. Główne 
przedmioty handlu 'stanowią zboże, len, konopie i okowita. Prawie 
w samym środku miasta wznosi się zamek królewski. Jest to wielki 
2 obszernym wewnątrz dziedzińcem, czworobok, 105 metr. długi, 67 
szeroki, z wysoką gotycką wieżą, który niegdyś stanowił twierdzę 
krzyżaci^. Powierzchowność jego nie ma w sobie nic szczególnego 
lecz jest zaihiar zmienienia*jój wkrótce według projektu budowniczego 
dwom, He8se'go, w stylu odrodzenia. Wewnątrz oprócz szeregu po- 
kqjdw królewskich, znajdują pomieszczenie niektóre zarządy, jak np. 
Archiwom Państwa, otwarte codziennie od 9 — 1 godziny. Archiwum 
feo zawiera wa2ne akta i dokumenty dotyczące historyi Polski, Prus 
i Idtwy, począwszy od r. 1225, po zakonie krzyżackim pozostałe. 
W zachodnióm skrzydle mieści się kościół zamkowy (Schlosskirche), 
w którym 18 Stycznia 1701 r. koronował się pierwszy król Pru- 
ski Fryderyk I. Na ścianach tego kościoła mnóstwo tablic pamiąt- 
kowych, luLdwerzystobi z Prus wschodnich, poległjrm w 1813 roku. 
Nad kościołem znajduje się wielka sala, 83 metry ćlug& a 18 szero- 
ka, zwana Moscowiłersaal, (służba zamkowa we wschodnióm skrzy- 
dle), jedna z największych w całych Niemczech, w którój się odby- 
wają wielkie uroczystości, wystawy sztuk pięknych i t. p. Z wieży 
zamkowćj bardzo rozległy widok; dzwonek służący do wez\<ia.m\ab. 
strażnika wieży w połnd. zaciiodoim rogn dziedziiica. 

9 



130 Z WARSZAWY DO KRÓLEWCA 

. Przed wschodnim portalem zamku stoi pomnik Fryderyka /, .na-- 
turaln^j wielkości, w postawie stojącej, wzniesiony w 1801 r. prsez 
Fryderyka Wilhelma III. Naprost zaś pdłn. zachodniego naroinika 
zamku wznosi się bronzowy pomnik Kanta, na wysokiej podstawie 
granitowej, odkryty w 1864 r. Na domku, zaraz na prawo od pom- 
nika, w którym mieszkał ten wielki filozof, przy ulicy Prinzenstrasse 
Nr. 3, znajduje się tablica z napisem „Immanuel Kant wohnte iind 
lehrte hier von 1793 bis 1 Febr. 1804. 

Naprzeciwko tego domku'znajduje się wzniesiony w 1849' r. ¥riel- 
ki gmach poczty, a przy nim nowy kościół staro^miejsld (Neue Altstid- 
tische Kirche) z 1843 r. 

Znajdujący się w pobliżu plac, zwany ParadepUUz albo KMgt" 
garłen, ozdobiony niedawno alejami, ograniczony jest od pn. wich. 
gmachem fea^ru, od pn. z. ^macliem uniwersytetu; środek zaś placu 
zdobi pomnik Fryderyka Wilhelma III na. koniu, wzniesiony w 1851 
roku. Piękny nowy gmach uniwersytetu, ukończony w 1862 r. posta- 
wionym został według planu St^era, w stylu odrodzenia. W środ- 
ku głdwndj fasady ozdobiony jest portretem w płaskorze^ie księcia 
Albrechta Pruskiego, założyciela tutejszej szkoły głdwn^ w 1544 r., 
poniżaj zaś w niszach statuy Lutra i Melanchtoila, wskazujące pro- 
testancki charakter uniwersytetu; po nad wszystkiem zaś na fryzie 
portrety w medalijonach sławnych królewieckich uczonych. Wspa- 
niałe sale, jak, sala posiedzeń senatu, Aula i t. p. ozdobione s% wie- 
loma posągami i freskami Bosenfeldera, Piotrowskiego i innych. 

Z placu Koenigsgarten ulica Schlossteieligasse prowadzi do stawu 
zamkowego (Schlossteich), ciągnącego się od zamku na szerokość po- 
łowy miasta aż do bramy jRossg9,rter Thor, otoczonego alejami z lip 
i kasztanów, oraz ogrodami publicznemi (BcUerue ob. wyźdj) i pry- 
watnemi., Na końcu ulicy Schlosstcichgusśe, wznosi się nad nim je- 
dyny most, zwany Sćhlossteickbriicke, Dalej przez Weissgcrbergasse 
i plac Bossgartschcr Markt dostajemy -się na .długą i prostą ulicę Kó- 
nigsstrasse, na którój w 1843 r. wzniesiono pomnik ministrowi stanu 
von SchSn. 

Akademija malarstwa (Dyrektor prof. L. Rosenfelder), z Muzeum 
ndejsldłm (Stadt-Museum) , zawicrającdm około 300 wyborowych 
nowszych obrazów (otwarte w niedzielo od 10 — 2 i środy od 11 — 1, 
dla obcych zaś codziennie za opłatą 10 sr. gr.); zawiadowca muzeom 
mieszka pod Nr. 2 na zaczynającej się naprost niego ulicy Landhof- 
meistcrstrasse. ' Przy tejże ulicy znajduje się bibUfoteka kr6Ua»aka 
i uniwersytecka, zawierająca 250000 tomów obok mnóstwa rękopis- 
mów, szacownycli inkunabułów i miedziorytów; otwarta jest we wtór* 
ki, czwartki i piątki od 11—4, we środy zaś i soboty od 2—4. Ulicę 
Eoenigsstrasse zakończa brama, zwana Kónigathor, 



z KRÓLEWCA DO EŁKU— Z KRÓLEW. DO EYTKUN, TYLŻY I MEMLA li)l 

W dzielnicy miasta, zwanej Kneiphof (Kmpawa,), na wyspie utwo- 
rzona przez Bregiel, wznosi się gotycka katedra czyli Tum (Dom); 
zaczęta w 1335 r., o 2-ch wieżach 50 metr<5w wysokości mających. 

Zakrystyjan (Ktister^ mieszka naprzeciwko na Domstrasse Nr. 15. 
Wnętrze podzielone na 3 nawy zawiera wiele nagrobkdw, z których 
najpiękniejsze są księcia Albrechta i jego małżonki oraz Kanclerza, 
vnn Kospoth. W podziemiach zaś spoczywa długi szereg Wielkich 
Mistrzdw. W oddzielnej zamkniętej kaplicy ^toa Eantiana^ pocho- 
wany jest Kant. Obok Tumu stoi dawny gmach uniwersytecld, mie- 
szczący pomiędzy innemi gimnazyjum Knipawskie. 

Urządzone przez Bessla ^f 1845) Ohserwatoryjum astronomiczne^ 
przerobione zostało w 1811 — 1813 r. ze stardj baszty we wschodniej 
stronie miasta stojącej. W pobliżu niego znajduje się ogród botanicz- 
ny (vi. Butterberg 2 i 3^, otwarty w lecie w środy i piątki od 2 — 6; 
Muzeum zoologiczne ^ternwartstrasse 5 i 6^, otwarte we środy i piątki 
od 2 — S^, dla obcych zaś i w poniedziałki i czwartki i laboratoryjum 
chemiczne uniwersyteckie. 



Droga 48. Z KRÓLEWCA DO EŁKU (Łych). 

24 mile kolej iełazna przez Freusisch Eylan, w 7 godz. za 4 tal. 24 sr.gr.; 3 tal. 
\% sr. gr.; 2 tal. 12 sr. gr. 

Przedłużeniem jćj będzie kończąca się obecnie droga żelazną 
Praesko-Grajewska. 



Droga 49. Z KRÓLEWCA DO EYTKUN, TYLŻY 
I MEMT.A (KŁAJPEDY). 

a) Z Królewca' do Eytkun. 

. 20 i pół mil yr 3^/4 do 6 godz. poc. pośp. za 4 tal. 12 sgr.; 3 1. 12 sgr.; — zwycz. 
4 t«l. 2 sgr.; 3 tal. 1 sgr.; 2 tal. 1 Bgr. 

Stacyje Gfutenfdd, Lówenhagen, JJndenau, Tapian, ze starym zam- 
kiem krzyżackim, przerobionym na dom ubogich. Frzy stacyi Weh- 
km droga przebiega rz. Alle, po wielkim moście kratowym; daićj zaś 
pnes Btacyje Puschdorfi Norkitten dąży do 

. t ■ 

\ 

msterlmrsa (Restauracjja na dworcu) miasta przemysłowego 
(ICNMK) mieszk.) przy zbiegu rzek Angerap i Inster^ z któi^Oft. ^<i\^- 
caHBda pcw^ti^e JV«^/, W pobliżu zamek Gfeorgenburg, ^tł^ V\.6- 



132 Z KRÓLEWCA DO TYLŻY I KŁAJPEDY (MEMEL) 

> 

rym znajduje się Stadnina rządowa. Dalćj z Insterbnrga przez sta- 
CjTJe Judschen, Oumbtnnen, (Deutsches Haas) TrcJcehnen, Staibq}6kaien 
do Ei/thm (Eydtknhnen) pmskićj stacyi pograniczni, sk^ przei 
Kowno, Wilno, Dynahurg (S40 wiorst = 113 mil) pociągiem pocie- 
sznym we 24 godziny do Petersburga, 



b) z Królewca do Tylży i Kłajpedy (Memel), 

19 mli do Tyliy, 32 do Memla. Z Królewca do Insterbarga 12 mil w 3 crodziny 
za 2 tal. 12 sgr.; 1 tal. 24 sgr. lub 1 1. 6 s^.; z Insterbarga do Tylży 7^/5 mil w IT14 
godz. za 43,32 lub 22 sgr. 

Z Tylży do Kłajpedy dyliżans codziennie w 15; pocztą osobową 
w 20^/2 godz. Droga żelazna w budowie. . 

Do Insterburga ob. dr. 49a; dalćj za^ zostawiając na prawo od- 
nogę ku Eytkunom, pociąg zwraca się ku północy przebywając sta- 
cyje: AtuckaUnehlen; Orunheide; SziUen; Argeningken do Ihfl^. 

T7lźa(Tilsit) (*H6telde Bussie; H6tel du No rd) 20500 
mieszk., nad rz. Memel, przez ktdry przechodzi most łyżwowy, 340 
metrów długi. Na statku poniżój tego mostu utwierdzonym na kot- 
wicy 9 Lipca 1807 r. zawarty został pokój między Napoleonem, Ale- 
ksandrem I Fryderykiem WUhelmem m, przez który Prusy utracUy 
połowę swych posiadłoścL Z Tylży do Kłajpedy 12^/5 mil pocstą 
przez stacjje: 3Ys niil Szcaneiłkehmen, 2^/2 mil. Heid^mrg^ 1^/2 11^ • 
Sa^igen, 2^/2 m. Prdkuls od którego jeszcze o 3 mile Kł^jpedft (Me- 
mel) (hot: Weisses Boss; Britisch Hdtel; Yictoria Hdtel; 
WeisserSchwan), 19000 mieszk., najbardzi^ na północ wysunię- 
te miasto w Frusiech, przy wejściu do Kurische Haff; z wielkki por- 
tem i latarnią morską. Jest to punkt środkowy handlu drsewem na 
Bałtyku. 

Z Królewoa do Piławy (Pillau), koleją żelazną 6 mil w l*L g. 
za 36; 27 lub 18 srgr. Łinija przediOdzi przez stacyje Metg^nen, 
Fowayen, Fischhausen, od którój o ^s godz. drogi znajduje się pod 
Tenkitten krzyż iw* Wojciecha (St. Adalbertuskreuz) postawiony w r. 
1830 w miejscu gdzie S-ty Wojciech umęczony został, 997 r.; o V2 
godz. zaś na południe leży forteca krzyżacka Lochstedt, — Dal^ ko- 
\4j przebywa dawny odpływ odnogi Kurische Hauff i w Ha g. prses 
Neuhauser, zakład kąpielowy pośród lasu dochodzi do lUawy (Pil- 
lau) twierdzy nad terainiejszym odpływem tejże odnogi; port i latar- 
niajnorska. Z Królewca przez Piławę do Elbląga statkiem parowym 
w niespełna 8 godz. za 1 1. 20 sgr. przejażdżka bardzo pngjenma. 

Na północDićm wybrzeżu Sambii czyli SamlanMy esętóPhis 

prschodnich leżąo^ między Frische Hafi^ Preglem, D^mą, KnrisdM 

Baffi Autkiem, we wsiyslilDioh px«włfi wsiach ursądaone aą tMadj 



z BERŁIITA PRZEZ SZCZEOIN DO GDABSIUl 188 

kąpielowe. Największy z nicH jest w Kram, o 4^2^ mil na pdłnoc od 
Kr<^lcwca (poczta codziennie w sH^ godz.) na południowym krańcu 
Kffiy Kuroński^j (Euńsche Nehmng). Na tejże kępie o 3 mile od 
l^Aipedy leży drugi zakład kąpielowy Schwarzort, gł<5wnie znany 
z powodu urządzonej tu w 1862 r. przez firii^ę Ełajpedzką Stantien &> 
Becker płukalni bursztynu, zatrudniającej do 500 robotników i do- 
, starczającej rocznie od 72 do 80000 funtdw bursztynu w wartości 
18OO00 talarów. Na zachód od Eranz leżą jeszcze: Neukuren, Bau- 
»chen, Georgenswalde i Wamiken, z których ostatnie pięknością po- 
łoitenia walczy o pierwszeństwo ze Stubbenkammer (na Kugii). 



I>rOga 50. Z BEBŁINA FBZEZ SZCZECI BO GDAl^SKA. 

Bo Szczecioa ll^t mil. poc. kuryjerskim w SSj^ godz. za 4 tal. 15 sgr- albo 3 t. 
10 8^.; osobowym w 3 i pół godz. za 4; 3 lub 2 talary. — Do Gdańska 67 mil, poc. 
IcoTjenkim w 11 i pół godz. za 13 t. 21 sgr.* 10 t.' 7 sgr., osobowym 15 i pół m. za 
13 t. 2 sgr., 9 t. 24 sgr. lub 6 1. 16 sgr. 

Z Berlina przez sfac3rje Bemau i BiesetUhal do Neustadt Ebers- 
walde (Bestauracyja na dworcu) miasta przemysłowego, 6000 mieszk., 
s akadem\ją leśną/ Wychodzi stąd odnoga do Wrtesen (4'/2 mil w 1 
godz. za 27, 20 lub 13 sgr.) przez Fret/enwalde, (Post, Alexandrinen- 
htkd) mały zakład kąpielowy w ładnój okolicy; z wyniosłości piękny 
widok na dolinę Odry (od Berlina 57, 43 lub 28 sgr.). Wnesen ma- 
łe miasteczko nad Starą Odrą. 

Dalćj z Neustadt do AngermUnde (9 nul od Berlina) starożytne 
miasto z wysokim kościołem; droga dotyka jeziora Paarsteinersee. 
Wychodzi stąd Odnoga drogi przez Passewalk do Słralsundu (ob. dr. 
52). Balćj po kilku stacyjach: 

Szozeoin (Szczytno, Stettin). 

Hotele: *H5tel de Prusse, Louisenstrasse: •Hótcl du Nord; 

*I^rei Eronen; *Deutsch«s Haus; wszystkie trzy na Breitestras- 

sejHdtel de S-t.-Petersbourg na Landeplatz; Wold's IlCtcl, 

blisko dworca; FftrstBlftcher, grosse Wollweberstrasse. Bestau- 

'•cyje. Truchot's Keller (Piwnica Truchota) pod Hotel de Prus- 

•®ł*Herbirig, Beifschlagerstr. 18, Grand Restaurant, Schuhstr. 

12; Bathhauskeller; prawdziwie piwo bawarskie, jak i w Arndt'a 

ntm luftigen Schneider^^ (bez znaku) Breitestrasse 39, gdzie zawsze 

nożna spotkać dobrane towarzystwo. — Bardzo uczęszczane są tćż 

ogródki wHdtel de Prusse (L o uiseng ar ten) i ConditOr Jenny, 

kUane Domstrasse. 

BroikŁ od 1 — 2 os<5b 5 sgr,, od 3 — 4 08(Sb T \ pSl s^. 



134 Z BERIJKA PRZEZ SZGZEOIK DO GDAllSKA 

SzoBeoin. Twierdza pierwszego rzędu i głdwne miasto prowincji 
Pomorski^, 76000 przeszło mieszk. i 6000 załogi, leżj na lewym 
brzegu Odry a 4 mostami połączone jest z leżącym po praw^ stronie 
rzeki przedmieściem Łastadzie. Miasto to, powiększone przed kilku- 
nastu laty nowćm przedmieściem Neustadt^ posiada bardzo ożywio- 
ny port handlowy, ma nąjwięoćj fabryk ze wszystkich miast PomOrza, 
a handel jego nader szybko wzrasta. 

Starożytny zamek, niegdyś rezydencyja książąt pomorskich, mie- 
ści obecnie kilka władz (Nadprezydyjum, Sąd wyższy, Zarząd pro- 
wincyi) oraz zbi<5r starożytności północnych. W dziedzińcu stoi pom- 
nik bronzowy W-go Elektora, dłuta Wiehmanna. W kościele zam- 
kowym znajdują się groby książąt pomorskich. Nad ołtarzem znaj- 
duje się obraz, przedstawiający wjazd księcia Bogusława X z ziemi 
Ś-^j do Wenecp (1497), na wieży zaś jego mieści się zegar, ktdrego 
tarcza wyobraża twarz ludzką. Z tćj wieży przedstawia się bardzo 
piękny widok na miasto i okolicę. BcUusz z XIU wieku posiada pię- 
kny zbidr medaldw. Giełda otwierana od 12 w południe do 2, mo- 
żna tam znaleść wiele pism pcryjodycznycli. — Szkoła Frifdertfha 
Wilhelma, ma mały zbiorek obrazdw nowożytnych otwarte we wtor- 
ki od 12 do 2. Za zwiedzanie go naznaczona jest opłata po 10 k. 
od osoby. — Na Kdnigsplatz, znajduje się pomnik Frjrderyka Wiel- 
kiego, dłuta Schadowa i Fryderyka Wilhelma III.-^- Kościohf, Ś-tych 
Piotra i Pawła z XII i 8-go Jakdba z XIII w. — Łogengartem, od- 
dalony na 20 m. drogi od Kdnigsthor. — Miasto ma około 200 wła- 
snych statkdw. — Statki parowe kursują stąd do Swinemunde. 

Zostawiając na prawo odnogę drogi do Stralsundu, dążjmay da- 
Ićj przez stacyje FinkenwcUde, AU-Damm i CaroUnenkorsł dążymy 
do miasta Starogród (Stargard) (hotele: Daniel, Stadt Peters- 
burg) 18000 mieszk. nad rz. Ihna, otoczony wałami, zamienionemi 
obecnie na piękne aleje. Do ciekawszych budjrnkdw należą: Kościół 
Panny Maryi z XVI wieku, odnoga drogi do Kreuz. Dalćj stacyj e 
Wangerin i 19 m. ^tWo^rrrff/ (Belgard), skąd wychodzą Odnogi do 
Kołobrzega (Colberg ) i Gdańska. 

Z Białogrodn do Kołobrzega, Odnoga drogi 4^/^ mili w 1 godz. 
za 1 t. 2 sgr.; 24 lub 1 6 sgr. przez Córkin, Fritzow i Degow. — Ko- 
łobrzeg (Colberg) (Hotel dc Prusse, Hotel de TEurope) 
13500 mieszk., prawie nad samym brzegiem morza przy ujściu rz. 
Fersanty, Twierdza wsławiona silnym oporem podczas wojny 7 le- 
tniej, a szczególniej w 1806 i 7 r. — Ładny ratusz, przed którym 
wznosi się pomnik bronzowy Fryderyka Wilhelma HI w postawie 
stojącdj, pomysłu Drakego. Sam zaś ratusz wybudował Zwimer, 
budowniczy katedry kolońskiój (f 1861). W kościele P. Maryi (Ma- 
ricnkirche) znajduje się dosyć ' wartych widzenia starożytności, lich- 
tarze, Sgury apostołów z 1327 r. i rzeźby drewniane z 1523 roka. — 



z KRZYŻA (KREUZ) DO KOŁOBRZEGU — STRALSimDU-RUGIJA 135 

Miasto posiada małj port i dosyć uczęszczane kąpiele szlamowe 
i morskie. 

Dal^ za Białogrodem znajdują się st.: Nassow, Tunow, i Kożlin 
^COslin^ ^hot: Dftrre'8 Hotel; Deutsches Haus), miasto ob- 
wodowe, 12000 mieszk.; na rynku pomnik Fryderyka Wilhelma I-go. 
Lesista miejscowość GoUenberg, niedaleko Koźlina, posiadająca pom- 
nik na cześć Pomorzan poległych w wojnie od 1813 — 1815 r., jest 
mie|8cem ulubionych wycieczek. Po Koźlinie następują stacyje Za- 
nów, Schlawe nad rz. Wippcr, małe miasteczko, 5000 mieszk. 3 mile 
na pd. w. leży wieś Warcin ^Yarzin^, ze skromnym zamkiem Ks. 
BisD^arcka. 

Btolp. ^&ller's Hotele: Prnsse, Mundt's, 6asthof>, nie- 
gdyś miasto należące do związku Hanzeatyckiego, dziś dosyć znaczne 
miasto obwodowe, 13000 m., nad rz. Stolpe, o 2^2 mili dalej wpa- 
dającą do morza; tutejszy kościół P. Matyi pochodzi z XIV wieku. 
Dalćj po minięciu dwóch stacyj Lauenburg, małe miasteczko obwo- 
dowe ze starożytujrm ratuszem, nad rz. Łeba; po obu stronach drogi 
widać szeregi lesistych wzgdrz. Około przylądka Oxhófter Spitze 
kolej zbliża się do odnogi Gdańskiej. Teraz następują stacyje: Soboty 
^Zoppot^, Oliwa, Langfuhr i Gdańsk (oh. wyżój dr. 46/ 



Droga 51 Z KRZYŻA rKREUZ; DO KOŁOBRZEGU. 

Z Krz3rźa do SUrogrodu (Stargard) 12 mil, 2 — 4 godz. za 2 tal. 11 sgr.; 1 tal. 
24 serr-; l tai. 6 sgr.; ze Starogrodu do Białogrodu 15 mil we 2I/3 du 3 godz. za 3 t. 
8 sgT.: 2 t. 14 sgr.; 1 1. 19 sgr.; z Białogrodu do Kołobrzega 43j4 mil w \ godz. za 1 
t. 2 8gr.; 24 sgr. lub 16 sgr. 

Droga z Krzyża do Starogrodu wiedzie przez okolicę bardzo je- 
dnostajną, wszystkie stacyje niczym nie zwracają na siebie uwagi. 
Dal^ ob. dr. 50. 



Droga 52. Z KRZYŻA DO STRALSUNDU. RUGIJA. 

l)o Starogrodu 12 mil, we 2 lub 4 godz. za 2 t 11 sgr., 1 1. 24 sgr., 1 1. 6 sgr.— 
xe' Starogrodu do Szczecina 4 i pół mil, w 47 min. do 1 godz. za 1 t. 5 sgr., 26 sgr. 
poc. kuryjer. lub 31, 23, 16 sgr., osobowym ze Szczecina do Passewalk 5 i pół mil, 
w 1 godz. za 1 tal. 7 sgr., 28 sgr., 19 sgr. — Z Passewalk do Stralsundu 14 i pół ip. 
we 2 i pół do 3 godz. za 3 tal. 6 sgr., 2 tal. 12 sgr., 1 tal. 18 sgr. 

Do Starogrodu ob. dr. 51; dalej do Sczecina dr. 50 w kierunku 
odwrotnym. Dalćj Passewalk ^Stuhmman's Hdtely 6000 m\e^2.VL. T^^aA. 



136 R U a I J A 

I 
rz. Ucker. Punkt zbiega z koleją z Berlina do Stralsiinda ^ob. niż.^ 
Na lewo spostrzegamy pasmo wzgórz, stanowiących daiał wodny 
mdirz Bałtyckiego i Niemieckiego. 

Anolam Hiot: *Traube; BOhmer's Hdtel^ 13000 mieask., 
nad rz. Feeną, kt<5ra niegdyś stanowiła granicę między SzWec^ 
i Prusami. Na około miasta widać ślady dawnych fortyfikacjj. Na 
bramie miejskiej, zwanćj Steinthor bardzo piękna wieża. O p^ mili 
od tćj bramy pośród wałdw wznosi się stara wieża forteczna, Hohe 
Stein zwana, wystawiona niegdyś przy trakcie dla obrony pnsediw 
hrabiom SzweryAskim. Ze stacyi Zusow wychodzi odnoga do Woł- 
gast (2V8 niil, w H^ gOdz. za 15; li lub 8 sgr.), 6000 m.; miasto 
handlowne nad rz. Peeną, niegdyś należące do hanzy. Kolebka ksią- 
żąt pomorskich. . ' 

Greifswald ^hotele: 'Deutsches Haus; Hdtel de Prasse; 
Udtcl du Nord), przeszło 1 7000 mieszk., uniwersytet załoiony 
w 1456 r. ^300 studentów^ wiele bardzo starych spiczastych domdw, 
szczególniej na rynku. Kościoły Ś-go Mikołaja w XIV w., świćto 
odnowiony; S-go Jakóba ze starożytną chrzcielnicą. Miasto pnez 
małą rzeczkę Bj/ck czyli fft/ldę, łączy się z odległą na p6t mOi sa- 
toką: Greifswalder Bodden, Niedaleko od ujścia rz. Byck, obok ru- 
in zburzonego przez Szwedów klasztoru Cystersów EUJenOj widać 
zabudowania szkoły rolniczój tegoż nazwiska. 

StralBond. ^Giebel's hotel zum Goldenen ŁOwen; Hdtel 
dcBrandebourg, obaporządne, pokój 15 srg.; SchrOder'8 Hotel 
zum Rdmischen Elaiser, podobnież. — Hotel Bismarck, obok po- 
czty^, miasto obwodowe, 27000 m., leży naniskićj płaszczyźnie nad 
cieśniną Slrela Sund, pół mili szerokości mającą, która oddziela wy- 
spę Bugiją od lądu stałego. Całe miasto jest otoczone wodą i «tyl- 
ko trzema mostami łączy się ze stałym lądem. Na pozór z ostro za- 
kończonych domów, wież i gotyckich kościołów z cegły palonćj po- 
dobne jest do Bostoku i Lubeki; równie jak one należało kiedyś du 
miast hauzeatyckicli. 

z Berlina do Stralsundu 32 mile, poc. kuryjerskim w 6 i pół godz. za 7 t. 8 sęr. 
lub 5 tal. 13 sgr.-, osobowym w 6 i pół godz. za 7 t.7sgr.; 5 t. 8 sgr. lub 3 t. 15 ngr. 



Rugija. 



Statki parowe ze Stralsundu do Alte FShre lub z Eldeny ^pod 
Grejfswaldem; do Lauterbach. Pomiędzy Altc-F&hre i Bergen po- 
wozy pocztowo kursują dwa razy dziennie. 



R u G I J A 187 

Wyspa Bugija, największa z wysp niemieckich, 48000 mieszk., 
na pd. z. oddzielona cieśniną Strela Sund od stałego lądu Pomorza, 
ma 17 i p(5łmil kwadrat, powierzchni największa jćj długo- od Pd. 
kuPn.^wjnosi 7, największa zaś szerokość 5 ip<5ł mil. Morze wrzy- 
mjąc się głęboko w ląd potworzyło na Bugii mnóstwo pdłwysp<5w. 
I tak na północy leży półwysep Wittów z przylądkiem Arkona, na 
północo-wschodzie pół wysep Jaamund, na połud. wschodzie półw. 
M&nkguŁ, na p(9n. zach. wazka wyspft JSiddensSe przez rybaków tyl-' 
ko zamieszkała, a niedaleko draga wyspa Ummanz, Cała wyspa 
p^ną jest okolic urwistych i pięknością położenia zajmujących, pła- 
ska od strony zachodniój, podnosi się ku wnętrzu, a na brzegach 
p<9'noco wschodnich grunt jój natury kródowój stromo ku morzu się 
pochyla. Najwynioslejszem wzgórzem we wnętrzu jest Hugard na 
150 metrów wysoki; na tóro wzgórzu stała dawna rezyde^cyja ksią- 
żąt Rugii. Najwyższe i nuibardzićj malownicze punkta leżą na pół 
wyspie Jctsmund, wyżynie 2 m. długiój a 1 i pół mili szerokiej urwi- 
8(emi przylądkami ku morzu schodzącój. W śród nich sterczy na 128 
metrów wysoka skała kredowa, zwana Stubbenkammer (Stopnie ^scho- 
dy^ kamienną^, którój wierzchołek zwą stołkiem królewskim (KCtm^a- 
sćuhl^, dlatego że Karol XII 8 Sierpnia 1715 r. przypatrywał się 
stamtąd bitwie morskiój. między Szwe<lami i Duńczykami. Część 
wschodnią półwyspu pokrywa wielki las bukowy, dębowy i olszowy 
zwany die Słubintz albo Stubbenitz, wał ziemny na 140 metr. wysoki, 
dawniój Borgwall zwany, otaczający podłużny i owalny plac, około 
50 metrów długi obok znajduje się jezioro Hertkasee i];ia 300 kroków 
średnicy i Herthaburg, wał ziemny ciągnący się w półkole a 15 metr. 
wysoki. Jest mniemanie, jakoby tu kiedyś znajdować się miała, wspo- 
minana prąez Tacyta, świątynia Herty. Bzek na tój wyspie nie ma, za- 
ledwie jest jeden strumień, ale za to znajduje się kilka jezior. Grunta 
prdcz kilku pasów piasczystych i torfiasto -bagnistych, nader są uro- 
dzajne, a mianowicie półwysep Wittów, zwany spichrzem Bugii. 
, Mieszkańcy głównie są rybakami i żeglarzami. Ludność Mónkgutu 
w języka -sposobie wymawiania^ odzieży i zwyczajach, przypomina 
jeszcze swe słowiańskie pochodzenie. 

Stolicą wyspy jest Bergen fhoU *P r i n z ron Preussen;*Baths- 
kcller, Goldcner Adler^, 4000 mieszkańców. Z budowli godne 
są nwagi; Kościół parajijalny ^Pfarrkirche) z wysoką wieżą widoczną 
na c6X^} wyspie, z XII 'w., i Batusz z niewielkim zbiorem starożytno- 
ści miejscowych. Cokolwiek na wschód wspomniane wyżdj wzgórze 
Sw/ard. — Futbus f hot: *Ffirstenhofna Promenadę; *Bellevue 
na Circus; *Hótel du Nord na rogu Promenadę i Circus; Adler, 
w lAuUerbach zaś *Vict oria hotel, a na ^uższy pobyt i •Badc- 
hans w pobliżu tcjro miasteczka), miejsce najbardziej nawiedzane na 
wyspie, rezydencyja księcia Putbus. Ładne położenie i wygodne dom- 
ki aprzyjemniają pobyt gości zdążających tu do moralKi(^^\L9^\»\!^. 



138 Z KRZYŻA DO WROCŁAWU 

i 

O ^2 11'^ Jagdschloss (zamek myśliwski) na wzgdrża FSrstenberg^ 
wórdd pięknego parku. — Z tarasu na który wstępuje aę po 154 sto- 
pniach, bardzo piękny widok na okolicę (oplata T^t ^^' S^- ^ osoby). 
— Przez wąskie międzymorze, Schmale Hdde zwane, prowadzi dro^ 
do Bagard (hot: Ftlrstenkrone) na półwyspie Jasmund, pofliadig%- 
cego zbidr starożytności. 

Przybywszy do Łauterbach statkiem parowym z Eldena, można ca- 
łą wyspę zwiedzić dokładnie w 2^2 dnia; przyczem droga bywa uro- 
zmaiconą, odbywa się ją bowiem naprzemian pieszo, na kołach i stat- 
kiem parowym lub czółnem, opatrzonem w żagle. Pierwszy nocleg 
najdogodniój odbyć w Putbus drugi w Stissnitz, Statek parowy s £1- 
deny do Łauterbach przybywa w 2 godz. opłata wynosi 30 lub 20 sgr. 

Droga 53. Z KRZYŻA DO WROCŁAWIA. 

z Krzywa do Poznania 10 mil w 1 godz. za 2 t. 6 sgr.; 1 1. 21 8r.gr. 1 1. 8 «r. gr. 
Z Poznania do Wrocławia we 4V^ godz. za 4 t. 11 sgj.; 3 t. 7 tgr.; 2 t. 6 ngt. 

Do Poznania przez podrzędne stacyje Miała, Wronkd, Samier 
i Bokietntca, droga jest bardzo jednostajna, podobnie jak dalszy dąg 
t^j drogi, z Krzyża do Starogradu. 



Poznań. 

Hotele: *Mylius Hotel de Dresde; *Herwig*s Hdtel de 
Romę; H6tel d'e I^ranca; *Hótel de TEurope; *Hdtelda 
Nord; Bazar, licznie nawiedzany przez polaków. We wszystkich 
jedna cena, 15 sr. gr. za pokój. 

Dorożki z dworca do miasta od 1 osoby 5, od 2 osób 7 ^s sr. gr. 

Poznań (Posen) główne miasto prowincyi tegoż nazwiska i twierdza 
I-go rzędu, 56000 przeszło mieszk. i 7000 garnizonu, przy ujściu Cy- 
biny do Warty. Jest to jedno z najstarożytniej szych miast polskich 
początek jego bowiem sięga epoki daleko dawniejszej od wprowadze- 
nia chrześcijaństwa do Polski, i było do r. 1296 stolicą królów Pol- 
skich, a jako miasto handlowe wcześniej nabrało znaczenia, jako le- 
żące na drodze handlowój między Niemcami i Wschodem; w średnich 
wiekach Poznań należał do Hanzy. — W.XVn i XVni w. zaczął 
upadać, a obecnie pod rządem Pruskim znowu wzrasta. Najpiękniej- 
sza część miasta powstała po roku 1815. ' 

Dworzec leży o 10 minut drogi od bramy Berlińskiej. Przy wej- 
ściu do miasta uderzają w oczy porządne zabudowania forteczne, po 



z SUZTŹA DO wnOOŁAWU 139 

przebjciaktdrych stajemy wkrdtce naplcum Wilhelma (W\\helmsp\&tz)y 
przy ktdrym stoi teatr miejski i Biblijoteka JSaczj^ńskich założona 
w 1836 r. w domu ozdobionym na froncie 24 filarami kor3nickiemi 
z lanego żelaza. Zawiera ona 20000 tomów, z ktdrych większą cz^ść 
stanowią dzieła historyczne polskie. Oba te zakłady są darem Hr. 
Raczyńskiego. 

Do najstarszych gmachdw należy BcUusz na rynkn odnowiony za 
Stanisława Augusta. Dzisiejszy gmach ukończony został w 1514 r., 
lecz z powodu częstych pożardw był wielekroó restaurowany i przera- 
biany. Salę posiedzeń zdobi kilka portretów krdlów polskich, a skle- 
pienie przedsionka przystrojone jest pięknomi malowidłami i płasko- 
rzeźbami. 

KcUedra na prawym brzegu Warty, na przedmieściu Waliszewo 
(Wallischer), po jnększćj częóci przez biedniejszą ludność polską za- 
mieszkałem, stojąco, początkiem swoim sięga 10 w., lecz w dzisiejszej po- 
staci dopiero 1775 r., odbudowaną została. Żadna ze świątyń dawnej 
dyjecezyi Poznańskiej nie zawiera w sobie tyle co ta bazylika nagrob- 
ków; dawni^ jednak było ich tu daleko więcej, tylko że liczne pożary 
większą ich część zniszczyły. Dziś 2;najduje się tu nagrobek Bolesła- 
wa Chrobrego i Mieczysława I, staraniem hr. Edwarda Raczjrńskiego 
wzniesiony, zamiast dawnego, Andrzeja z Bnina, biskupa tutejszego, 
Wojewody Gdrki (+1472), Łukasza Gdrki biskupa kujawskiego, i in- 
nych biskupdw. Kościół fam^, dawniej jezuitdw, ma kilka większćj 
wartości obrazów i dosyć nagrobków; oraz 12 innych kościołów, z któ- 
rych prawie wszystkie w skutek częstych wojen lub pożarów postrada- 
ły zupełnie dawną swą postać. Z kościołów bez użytku stojących, 
kościół P. Maryi na Widiszewie, jast szacownjnn pomnikiem ośmio- 
wiekowym z czasów Chrobrego, któiy zasługuje na grutowną napra- 
wę dla zachowania od zniszczenia. Protestanckich kościołów jest 3, 
nuanowicie: tak zwany na Grobli; . Garnizonowy i Kalwiński. Prócz 
^^ jest dom modlitwy dla Greków i synagoga. Poznań posiada ob- 
szerny rynek i trzy główniejsze place t: j: 2)2iWoiimiV (Kanonenplatz), 
Stipiezifńsht i Wilhelma. 

Do najznaczniejszych ulic należą: Garbarska, Wilhelmowa, drze- 
^Mń wysadzona, służąca za główne miejsce przechadzki^ f^zeroka i t. d. 
Most na Warcie łą<czy miasto z przedmieściami na prawym brzegu 
'wM położonemi. 

Najlepszego widoku na miasto i okolicę dostarczają mury /or^u 
™i«ory^ wchodzącego w skład fortyfikacyi nowój twierdzy rozpoczętej 
w 1828 r. (5000 załogi), z powodu którój Poznań należy do twierdz 
l-goratędu. 

Z Pozhama do Torunia buduje się obecnie droga żelazna, otwar- 
•** dotąd do Inowrocławia, jak również odnoga j^j stąd do Bi^dgoszczy . 



140 Z FOZSfANU DO WKOCŁkWlJL 

Z Poznania do Inowrocławia 14 mil we 3 i pół — 6 goiz. za 2 t. 26 sr. irr.; 2 t. 
5 sr. gr. lub 1 tal. 16 sr. gr. 

Z Inowrocławia do Bydgoszczy 6 mil 13/4— 2 g. za 1 1. 7 sgr. 28 sgr. lab 19 sgr. 
Z Poznania do Gniezna 6 i pół mil 13/^—3 god. za 1 1. 11 sgr.; 1 1. 1 sgr. lab 21 sg 

Przez stac^rje Kobylnica (Eobelnitz), Pudewitz i Wetssenbtarg do 

Gniesao Gnesen) pierwotna stolica Polski, potćm miasto powia- 
towe województwa Kaliskiego, od r. 1768 miasto głdwne województwa 
tegoż nazwiska; obecnie powiatowe w rejencyi Bydgoski^ wielkiego 
Księstwa Poznańskiego. Jes^ to niewątpliwie naJBtarożjtniejsze w Pol- 
sce miasto. Do r. 1320 było miastem koronacyjnym KrdMw Polskiclu 
Liczy ono 13 kościołów, z których najstaroźytniejszym jest Katedral- 
ny, w 1-ój połowie X w., na pagórka górą Lecha zwanym, zbudowany. 
Postać jego jednak dzisiejsza jest zupinie odmienna od pierwotni, 
z powoda częstych pożarów, jakim wraz z całćm miastem ulegał. Koi- 
ciół ten posiada wspaniały grób S-go Wojciecha, którego relikwąje 
w srebrnój trumnie w nim spoczywają, oraz nagrobki-'wielu arcybisku- 
tutejszych. Najdawniejszym zabytkiem sztuki są tu drzwi spiiowe, 
okazałej bizantyńskiej roboty, bardzo pięknie rzeźbione. Jest to je- 
den z najdawniejszych tego rodzaju pomników sztuki w Europie, al- 
bowiem podobne drzwi w Ąugsburgu i Hidelsheimie są daleko pó- 
źniejsze. Bzeźby na tych drzwiach w liczbie 19 przedstawiają głó- 
wniejsze ustępy z życia Ś-go Wojciecha. Gniezno które za czasów 
Piastowskich dostarczało G^BOOO żołnierza, z powodu różnych klęsk tak 
podupa^o iż w r. 1741 liczyło tylko 6000 mieszkańców. Obecnie li- 
czba jego mieszkańców wynosi około 8000. Miasto to dosyć przemy- 
słowe leży w pośród pięknój okolicy pośród wzgórz i jezior. 

Inowrocław. (6000 mieszk.) na rynku posiada zabytek dawnych 
wieków, a mianowicie wyniosłą wieżę po pięknym ratuszu pozostałą. 
Miał 3 starożytne kościc^y katolickie: S-go Mikołaja, najdawniejszy. 
Franciszkanów w którym spocz3rwł^y zwłoki Warcisława, księcia Po- 
morskiego (fi 271), w r. 1809 na prywatną budowlę zamieniony 
i Panny^aryi, dziś leżący w ruinach. Oprócz więc kościoła Ś-go 
Mikołaja, jest tylko jeszcze kościół protestancki i synagoga. 



Z Poznania do Wrocławia. 

Łl mih', koleją w 4I/4 g. za 4 t. 12 sr. gr.; 3 1. 1) sr. gr. lub Ź^t. 6 sr. gr. 

Okolica bardzo jednostajna, która dopiero pod Wrocławiem zaczy- 
na się urozmaicać; s^yje nieposuidują nic godnego uwagL Wy- 
pada tu tylko wspomnieć Tjcszno (Łissa), miasto przemysłowe, miejsce 
urodzenia Stanisława Leszczyńskiego, skąd wychodzi odnoga drogi do 
Głogowa (Glogau). Ostatnie dopiero stacjje Oborniki (Obemigk) 
i Schebitz leżą w bardzo pięknej lesistej okolicy Schebitz jest miej- 
scem uJabionych wycieczek Wrocławian: Wrocław (ob. dr. 54). 



2 WARSZAWY DQ WROCŁAWU 141 



Droga 54. Z WARSZAWY DO WROCŁAWIA. 

z Warszawy koleją Warszawsko Wiedeńską^ przez- Zombkowice do Sosnowic 
291 wiosrt, w 6 i pół do 9 i pół godz., poc. pośp. za 8,73 lub 6,55 rub.; zwycz. za 
8,24; 6,18 lub 3,75 rub., — Z Sosnowic do Wrocławia 26 mil w 43/4— 8 g. poc. pośp. 
xa 5 1. 19 «r. gr., zwycz. za 5 t. 6 sr. gr., 3 t. 28 sr. gr. lub 2 t, 18 i pół sr. gr. — 
Z Warszawy wprost do Wrocławia 14,09., 10,61 lub 6,71 rubli. 



komora celna, rewizjrja pasportów i bagaży. Stąd 
przez Katowice, Śtoiętasławtce (Schwientochlowitz) i Morgenroth do 
GUwieo (Gleiwitz) (hot: Gnttentag^s Deatsches Hans (13000 
mieszk. miasto starożytne, godny widzenia Eo^ci(5}. Kcmdrdn (*Re- 
^nracjrjd); o godzinę drogi na wsch<5d od tćj stacyi leży miasto Koźle 
(Cosel) naid Odrą, z twierdzą, dzielnie bronioną w 1807 r. przez jene- 
rała Nenmanna. Dalćj droga przechodzi n stdp g(5ry Annaberg, z pa* 
sma g<5r Zobten (zepsute z wyr. Sobdtka) w gdrn3rm Szląsku, na kt<5- 
r^ leży ko^dł i klaisztor, będący celem licznych ]>obożnych pielgrzy- 
mek. — Koldj przechodzi przez Odrę pod Opolem (hot: Biewalds 
Hdtel, Adler), miastem, posiadającem 12000 mieszk., siedzibą za- 
rządu gdmegO( Szląska. Bardzo dawny ko^ci<^. Z Opola wychodzi 
odnoga drogi do stacyi Kossowska, 1'ącząca niniejszą kolćj z drogą pra- 
wego brzegn Odry. . • 

4 mile za 27, 21 lub 14; sr. gr. 

' Bnec (Brieg) (hot: Hi rs eh; Kr en z) nad Odrą, miasto obwodo- 
we, ISOOO mieszk: stary zamek, niegdyś rezydencyja książąt lignickich, 
kości<$ł katolicki Ś-^ Jadwigi i ewangielicki Ś-go Mikołaja. 

^ Brzega wychodzi odnoga kolei żelaznej do Nissy (Neisse), (6 m. 
^ ^V4 g- do 2 g. za 1 t 9 sr. gr.; 1 1.; lub 21 sr. gr.). Miasto to osło- 
nione twierdzą leży w bagnisto okolicy. O 4 mile od Nissy w Sude« 
toch, na granicy austryjackidj leży Grdfenberg (^/j godz. drogi od sta- 
cyi pocztów^ Freiwaidd), gdzie dl^awny zwolennik wodndj kuracyi, 
Wincenty Eriessnitz (f 1851) zbudował swdj zakład leczniczy. W<5- 
sok j^nokonny z Nissy do Gr&fenberga3, dwukonny 4 lub 5 talardw; 
. droga trwa 4 — 5 godzin. Kolćj z iSosnowca 4o Brzega 20*/^ mil. 
poc. pośp. za 4 t. 12 sr. gr. lub 3 t. 12 sr. gr.; zwycz: za 4 t. 2 sr. gr; 
5 *• 8 8gr. lub 2 t. 1 sgr. 

Na lewo od Brzegn Mohoitz z kościołem, pamiętne zwycięstwem, 
'T^ttyka n nad Austrjjakami 10 Kwietnia 1741 r. Dal^ przez sta- 
^a^ LmewUz i Kattem^ do Wrocławia, 



142 WROCŁAW 

Wrocław. 

Hotele: *Gali8ch'8, Uótel zum Goldenen LOwen, naTaii- 
enzienplatz, bardzo porządny pokdj 20 sgr. i więcej; *Heinemann'8 
Hotel zum Goldnen Gans, Junkerstrasse ^^ln, takaż cena; *Si- 
ber's Hdtelzam Weissen Adler, Ohlanerstrasse ^^^n; *Hdtel 
du Nord, Neue Taschenstrasse 18, naprzeciw głównego dworca, po- 
kdj 15 sr. gr.; Hdtel de SiTesie, Bischo&trasse ^5; Drei Berge« 
Battnerstrasse 33;Deut8clie8Han8, Albrechtstrasse 22;Weis8e8 
Ross, Nicolai strasse ^^^/n, oba nie drogie i porządne; S ta d t B r an- 
denburg, Berliner Flatz 6; Gebauer,8 Hdtel, nowj. 

Winiarnie (Weinstuben) wraz z Bestauraapamti Han sen Ohla- 
uerstrastr. 9: Wittig, Junkerstr. 11,6 piękny lokal gotycki; Philip- 
p i i Comp., Albrechtstrasse lO; Lange, JonkerstrasBe 10. 

Piwiarnie: (Bierlokale) K i s s 1 i n g (doskonałe piwo) Junkeretras- 
SC 9: Bdrsenkeller, w nowćj giełdzie; Friebe, Schweidnitier 
Keller podBatoszem; Webverbaner, Zwingerstrasse 5; H6tel de 
R o m c, Z' czytelnią międzynarodową; Hermann, Ohlanerstr aeae 75: 
Łabusche, tamże 79; Ło witach (doskonałe piwo) Carlstrasse 41. 
Daldj ogródki publiczne przy bramach miejskich; Wintergarten 
Z teatrzykiem; Łieb ich ś Gas ten, Weiss' Garten, Yolksgar- 
ten i t. d. w każdym z nich codziennie koncerty. 

Cukiernie: Ferini, Junkerstrasse 2, na rogu Bllicherplats, -wie* 
le gazet; Manatschal ot Comp., Bing 18; Steiner, Albrecht" 
strasse 30; ŁiebigshOhez bardzo: pięknym widokiem. Besrtaura* 
cyja, ob. niżćj. 

Teatry: Stadttheater, spalony w 1871 r.: Łobetheater, 
komedyje i operetki a nadto: Thaliatheater, Yaudeyllle-The- 
aterit. d. 

Foosta Albrechtstrase 26, i prdcz tego kilka expedycyi miejskich. 
Telegraf w gmachu Now^j giełdy. 

Dworce kolei źelasnyołi. Główny (Centralbahnhof) dla kolei Po- 
znańskiej i gyrnoszląski^j (do Warszawy), oraz dla poc poipiesznych 
kolei Dolnoszląsko-Marchijskićj, Niederschlestch-Marchiscner Bahn- 
hof dla poc. zwycz. tejże kolei. Freiburgski^ dla kolei Frdborgsko- 
Świdnickiej. I\ olej prawego brzegu Odry^ w p(9nocn^ części miMta. 

Dorożki: w mieście od 1 osoby 3 sgr., od 2 os(5b 5 sgr.; na dworce 
kolei 5 sgr.; za godzinę jazdy 10 sgr. 

Wrocław (Breslan) drugie miasto państwa pruskiego, stolica 
Szląska, siedziba Nadprezydyjum prowincyi. Głównego dowddztwa 
6-go korpusu armii i biskupa katolickiego (F&rst-Bischof), licsyprie- 
&d^o 208000 mieszk., międsy ktÓTeim 5QQQQ katolików, 20000 iyddw 



WROCŁAW 143 

• 

i 8000 wojska Wrocław leży śrdd żyznćj i dobrze uprawnej płasz- 
czyzny *po obu brzegach Odry, przy ujódu do nićj mał^j rzeczki Oła- 
wie (Ohlan). Odra tworzy pośrdd miasta kilka wysp z któremi ko- 
mmilkacyja ułatwiona jest wieloma mostami. Miasto dzieli się na 
dńelnice: Stare miasto (Altstadt); Nowe miasto (Neustadt) i 5 przed- 
WM&6 (Yorstftdten), które po zburzeniu podczas oblężenia w 1806 r. 
rozszerzają się coraz bardzie, szczególniej zaś odznacza się regular- 
nością i pięknością gmachów Świdnickie (Schweidnitzer Yorstadt). 

Na miejscu dawnych wałów fortecznych urządzono piękne aleje 
(Promenaden), ciągnące się obecnie pomiędzy miastem i przedmieścia- 
mi, nad dawnemi rowami miejskiemi napełnionemi wodą po których 
bi^a mnóstwo łabędzi Na południowo wschodnim zakręcie alei, 
gd^zie niegdyś wznosił się bastyjonTaschenbastei, postawiono w 1866 
r., piękny belweder, zwany Liebigshóhe, z którego szczytu doskonale 
objąć można wzrokiem miasto i jego okolice aż do odległych gór. 
U stóp LiebigshÓhe Wzniesiono mały pomnik urodzonemu we Wro- 
cławu poecie, Schleiermacherowi. Z wieży Ziegelhastei również pię- 
kny widok na Odrę. 

Prawie w środku miasta napotykamy wielki rynek (Grosscr Bing), 
na któr3rm wznosi się ScUusz, pochodzący z 14 w., świadczący o świe- 
tnym stanie miasta w owjon czasie. Świetne, fantastyczne ozdoby 
zewnętrzne portyku i szczytu, jako też wewnętrzne,' należące do stylu 
nowo-gotyckiego, są niezawodnie późniejsze i pochodzą bezwątpienia 
8 czasów tego stylu, t. j. z końca 15 lub początku 16 wieku. Naj- 
piękniejszą z sal jest sala książęca (Furstensaal), osłoniona poczwór- 
nem sklepieniem krzyżowem , wspartóm na jednym filarze ; w tćj to 
sali odbywały się zebrania szląskich książąt i stanów. Ostatnie z nich 
nuało miejsce 7 Listopada 1714 r., kiedy składano przysięgę Fryde- 
rykowi n. Piękna ta sala ozdobiona jest portretami książąt. Pod 
nttoszem óiajdi^e się warta zwiedzenia dla piękności sklepienia pi- 
^ńarnia, zwana Piwnicą Świdnicką (Schweidnitzer Bierkeller) zawsze 
pełna gości ze średniego stanu. 

Ze wschodnio) strony ratusza stoi, tak zwana Staupsaule, kolum- 
na chłosty, na szczycie którój znajduje się figura z mieczem i rózgą 
^ rękadi, uzmysławiająca opiekę prawa. "Rynek, ozdobiony j£8t 
J6ttcze pomnikami bronzowemi Fryderyka Wielkiego i Fryderyka Wit' 
A^bui UJ, oba według projektu Kissa. Za temi pomnikami wznosi 
■^ tak zwany Stcuithaus, gmach ukończony w 1863 r. we^ug planów 
^t<Uera, którego parter zajęty jest pysznemi sklepami a piwnice mie- 
»cią wielką piwiarnią. Wyższe zaś piętra mieszczą bibUjotekę miej' 
<f^ (Stadtbibliotek) złożoną z 300000 tomów i przeszło 2000 ręko- 
I^&ttów, gabinet numizmatów oraz zbiór ^starożytnych rycin i zarząd 
iBMiskL Po przeciwnój zaś stronie widaó dom, zwany pod siairmmxi, 
f^dctorand (za den sieben KnMrstenJ :; 1C72 r. z od&wi^^nst«a£v x(\^^ 



144 WROCŁAW 

lowidłami na idanach, przedstawiającemi Cesarza * Niemieckiego 
i siedmiu elektordw. 

Na graniczącjmi z rynkiem pltMcu Bluchera (dawny rjmek solny, 
Salzńng) wznosi się pomnik Bluchera, modelowany przez RancliŁ, 
w r. 1827 przez mieszkańców Szlaka wzniesiony. W gpnacha- miej- 
skim na południowej strome placu mieści się giełda. 

Ewangiclicki kościół S-t^J Elżbiety, wzniesiony w 1257 roka tui 
obok rynku, uwieńczony^ jest wieżą, mającą 102 metry wysokońci, 
posiada wiele godnych uwagi nagrobków, oraz piękne malowidła na 
szkle. 

Również ewangielicki kośdół Maryi Magdaleny, wznoBH|cy aę 
po przeciwnej stronie blisko rynku, z dwiema wieżami połączonemi 
ze sobą mostem łukowym, pochodzi z tegoż czasu. Koniec ulicy 
Schweidnitzer Strasse, zajmują dwa budynki miejskie, a mianoTi^Gie 
tecUr powtórnie zgorzały w 1872 r. po odbudowaniu go po poiarse 
w 1865 r. i tak zwany Ootwemement Przytykający do nich plac 
musztry (Ex.Qr(ńr-]p![&tzJ na którym w południe odbywa się parada pny 
rozprowadzaniu wart, zamykają: przebudowany w 1846 r. JMitc kró- 
lewski i Pałttc stanów (Stftndehaus^, w którym mieści się miejska get- 
leryja obrazów f\r liczbie 800), zawiórająca oprócz obrazów szkoły 
starowłoski^j, dublety muzeum berlińskiego i niektóre inne dzieła. 
Po za placem Stanów na rogu Graupenstrasse i alei stoi Nowa gieł^ 
da, piękny budynek w stylu gotyckim z pyszną salą mającą 6O0 
metr. kwadr, powierzchni. 

Z drugić) strony wałów miejskich wznosi się wielka nowa Syna- 
goya w stylu wschodnim, gmach sądu miejskiego, koszary kirfuyjer^ 
skte i dworzec kolei Dolno-szląsko-marchijskiśj. 

* 

Na pc^udniowym końcu Schweidnitzerstrasse wznosi się pomnik 
jenerała Tauentzien, na placu tegoż nazwiska, a niedaleko dworzec 
centralny. 

Przez ulicę, wychodząc od północnej strony z rjmkn dochodzi- 
my do Uniwersytetu, mieszczącego się w dawnóm kolegijnm jezidc- 
kićm i liczącego do 900 studentów. BibUfoteka uniwersytecka zło- 
żona z 380000 tomów, 2400 inkunabułów, 2840 rękopismów mieid 
się w gmaichu dawnćj Kolegijaty Augustj^anów na wyspie SandammL 
W t3rmże gmachu mieści się także Muzeum sztuk i starozytnoid i mu* 
zetim starożytności szląskich (otwarte w dnie powszednie od 3—6^ 
w niedziele zaś i święta od 1 1 — 1 i od 3 — 5, wejście 2 i pół sgr.) za- 
wierające około 12000 okazów. Obok na tejże wyspie zoijdiye się 
kościół, zwany Sandkirche pod wezwaniem N. Panny, wewnątrz bo- 
gato marmurem i złoceniami przyozdobiony z pięlmćm sklepieniem 
g^fFiazdow^m. 



z WROCŁAWIA. DO ŁIEBAU I JOSEPHSTADT 146 

W koicUle Ś-go Krzyża na prawym brzegu Odry przed wielkim 
ołtarze^ znajduje się grdb Henryka IV zmarłego w 1190 r. We 
dwóch innych ołtarzach spoczywają relikwije Ś-go Inocentego i Be- 
nedykta. Niedaleko od ostatni^o kośdói kcOedrcUny Ś-go Jana, za- 
częty w 1170 r. a ukończony w 14 w., o trzech nawach bez nawy po- 
przecznej, z dwoma rzędami kaplic po obu stronach, był przed ki^o- 
ma laty przestawiony. W nim bogato ozdobiona kaplipa kardynała 
biskupa Fryderyka, Landgrafa Heskiego; piękna figura Ś-ćj Elżbiety 
dłuta Fioretti'ego; piękna płyta grobowa biskupa Bothera. W kaplicy 
księcia biskupa, elektora Franciszka Ludwika z Moguhcyi, marmu- 
rowe posągi Mojżesza i Arona, ^uta Brackhofa, oraz wiele innych 
cennych obrazów i nagrobków. 

Na północ, bardzo blisko katedry ogród hotamczny (otwarty co- 
dziennie do 7-ćj wieczorem, w którym szczególniój godny uwagi pię- 
kny zbiór rpólin lekarskich i profil poldadów węgla kamiennego, uło- 
żony przez prof. D-ra GOpperta; o 5 minut drogi na północ ogród zi- 
mowy (Wintergarten), a dalój pod rogatkami piękny ogród zoolo- 
giczny. 

Jeszcze godny jest uwagi poświęcony w 1B71 r. kościói S^go Mu 
chała (Neue Michaeliskirche), w stylu gotyckim z dwiema nierówne- 
mi i z daleka widocznemi wieżami, naprzeciwko Instytutu głuchonie- 
mych na Mohnhauptstrasse. 

Z okolic Wrocławia warto wspomnióć: Scheitnig, wioskę o gół go- 
dziny drogi za ogrodem zoologicznym leżącą i Pópelwitz, z pięknym 
lasem dębowym, za Nicolaithor. 



Droga 55. Z WROCŁAWIA. DO LIEBAU 
I JOSEPHSTADT. 



25 mil. 'Koleją Wrocławsko-Frejburgską do Altwasser w 1^/4—2 godz. za 1 tal. 
23 sgr.; 1 1. 7 i pół sgr. lub 26 i pół sgr. Koleją górską Szląską do Łiebau w 13/4 
ęodz. za 1 1. 7 sgr.; 27 1 pół lub 18 sgr.; dalój koleją SUd-lIorddeutsche Yerbin- 
dungsbahn do Josephstadt w 1 i plił godz. za 3 guld. 42 kr.; 2,57 guld.; lub 1,71 g. 
w»luty austryjackićj. 

Przy wyjeździe z miasta mijamy na lewo nowy szpital: Beich'sche 
Hospital i nowe koszary kirysyjerskle, a potem stacyje: Schmolz i 
Ca/Uh; przy ostatniej na lewo ukazuje się Sobótka (ob. niżćj) i długo 
pozostaje widzialną. 

Dalćj idzie stacyja Mettkau, gdzie zwiedzający Sobdtkę opuszczają 
kolćj (do tćj stacyi 4 mile w ^j^ godz. za 28, 16 lub U i pdł sr. gr.). 
Na lewo zamek hr. Pinto. 



UA Z WROCŁAWIA DO ŁIE6AU I JOSEPHSTADT 

/ Mettkau 2 razj dziennie wychodzi poczta do Zohten am Berg 
^HohtUki pod gdrą) (hot. Hirsch), osady u stdp g(5ry położonej. 
W pobliiu w pysznym położeniu Gorkau (zajazd), ze znacznemi ło- 
\\\M\\\ (granitu i mała doUna Bosalienthal (zajazd). Tak z Zobten jak 
i N Gorkau wiodą wygodne ścieżki na granitowy wierzchołek gdry 
Sobótki (675 metrdw), najpiękniejszy punkt w całym Szlaku pod 
wiględem widoku. 

Dalćj idą stacjje Igramsdorf i Saaran, znaczne fabryki żelazne 
i wyrobów chemicznych. KdnigszeU (Restauracyja na dworcu), zbieg 
dwdch kolei, stacyja stoi w miejscu, gdzie Fryderyk II w 1761 r. za- 
łożył obdz oszańcowany pod wioską Bunzelwitz. 

Freibupg (hot. Schwar zer Adler; Burg; Schwarzer BŁr; 
Rother Hirsch^ małe miasteczko ze znacznemi fabrykami. Mała' 
rzeczka Pćlsnitz oddziela miasto od wsi Pólsnitz. Jadący do Salz- 
brunn ^ob. niż^j dr. 56) zwykle zwiedzają Freiburg. O milę leży Ho- 
henjnedberg , pamiętny zwycięstwem Fryderyka W-go nad Austry- 
jakami i Sasami, gdzie sam pułk dragonów Anspach-Bayreuthski 
rozbił 20 batalijondw i wziął 67 sztandarów. 

Dal^j po górskiej okolicy pociąg bieży. do Altwasser ^Kunze'8 
Hdtel ViUa Nova, przy dworcu; Bergers Hotel) wielka wieó 
posiadająca 3000 mieszk., znana już przed 500 laty ze źródeł solan- 
kowych i żclazistych, zwiedzanych corocznie przez kilkaset osób, oraz 
ze znacznych pokładów węgla kamiennego, brunatnego, lejarni że- 
laza, fabryki porcelany i t. p. 

Z Wrocławia do Altwasser 9 '/jo mil we 2 godz. za 1 tal. 23 ^gr.; 
1 t. 7 i pół sgr. lub 27 i pół sgr. 

Od Altwasser rozpoczyna się kolej gór Szląskich. Pierwszą j^j 
stacyjąjest: 

^Waldenburg (*Fellgiebels Gasthof zum Schwarzen 
Ross, pokój z usługą i óuiadaniem 20 sgr.; Deutsches Haus; 
GelberLówe^ 5000 mieszk., miasto bardzo przemysłowe, nader 
szybko wzrastające, w dolinie bogatój w pokłady węgla kamiennego. 
Fabryka porcelany zatrudniająca 1500 robotników, oraz wielka przę- 
dzalnia lnu. Miasto ładnie zabudowane, gotycki ratusz. Powóz 
z Waldenburga do Adershack (ob. dr. 56) I-o konny 4 t., 2-u konny 
5 tal. Z Waldenburga 3 razy na dzień poczta do Charlołtenbrunn. • 
(Deutsches Haus) źródłowiska mineralnego i zakładu kąpielowego, 
w pięknóm położeniu, który w ostatnich latach zaczął rywalizować 

z Salzbrunn (dr, 56). 

i ■ 

Kolej obszernym łukiem wznosi się powoli "przez Dttteraback ***- 

sko którego leży wieś Gdrhersdorf z zakładem leczniczym dk 

chorych na piersi, ku GoUesherg (550 metr. wyniesienia' '^ 

Yfy^Ai «, «<^rach położonego, a następnie schodid w dolt 



z rREIBUKGl DO SŁLZBftUHM I ALTWASSER 14T 

I>alej alacjje BulubMlc, ekąd wjcbodzi kol^ do GOrlitz, podntini d^- 
śąuy do Josepbstudc, przesiadają eig, Lmdeshiu (hot. *Drei Be rge; 
Rabę) miiistec^ko luid rs. Bobrem (5000 mleszk.), bardzo przemy- 
słowe, pamiętne klęską Frusakiiv w lT60 r. Eolej przechodzi rzekg 
Bober po modiae iclaztiym, a pot^m przez stauyją Blasćorf docodzi 
do irfe6ou{hot. 'Kyffhaaaor; DcutscIiesHan sy kamorn cel- 
na, arzędaicy austryjaccy odbierają pdci^ pud swą opiekę 
Z Liebau do Pragi ob. dr, 17. 



Dobra droga wznosi się Aoijt stromo pod gdrg, nasuwając oczom 
piękne widoki nn ti^ty. O pdT luili od Freibai^ uienista aleja wie- 
it/.ie do zamkn FOrfltenBtein. Piesi mogą teżiicprzeE nieś FOkniti. 
FSraleHSieia w coditćm połoienin na brzegu gl^bokiiSj dolinj Hella- 
hachthal /POUnilzthol) lożąey, mii nowy zamek hr. Hochberg, ksic- 
ci.i YonPless, otoczony ogrodami i obszern3rm parkiem, pośród kti}- 
rego wznosi si; stiary zamek z ładaą zbrojownią. Jest to jedno 
■/. najtńekawszycli i najpifknicjezyuh miejsc ua Szląsku. 

8aIcbrauiir'3S0metr.wymceienia/ ^hot. Flammcnder Stern; 
Prenssische Eronc; 'Brnnnenhof s bardzo uczęszczaną 
czytelnią i cukiernią; 'Elisenhof; Sonne; Kurhans; Pada 
borner Uof; Deatscher Adler Freussiaches Scepter). 
Mieazkania prymalne: za pok^j 3 — S i 10 tul. tygodniowo. Podczas 
pory kąpielowej dobry Tealr stuły, obszerna wiol ciągnąca się na 
godzinę drogi pod rozm^temi nazwiskami CNieder,- Mittel,- Ober 
i Nca-Salzbmnn) wzdłuż, doliny rzeczki Sabbach, zamkniętej łngo 
dnemi wyniOBloluiami. ^riHla jogo stawna były już w 15-m w., 
lecz w naslępnycli burzliwych caasacli poszły w zapomnienie, tak 
ie dbpi&o przed 5-ma laty na nowo wprowadzono ich wody w nży- 
de. Jest to najbardziej uczęszczany ale tćż i najdroższy z zukla- 



148 OÓRY OŁBRZTMIE (RIESEUOEBIROE? 

woda ożywa się do picia. Niedaleko *tćż jest zakład kąpielowy, za- 
opatrywany w wodę ze źródeJ Heitbrunnen i Wiesenbrunnen, Pray- 
jemne wycieczki do ruin Żeiskenschloss ( Czeschhaus) w malownićz!^ 
dolinie rzeczki Zeis, do wsi Adelsbach'^ do Wilhelmsh&he; Charlot' 
tenbrunfi] na wierzchołek gdry Sattelwald i do skał Adersbachskick 
^restanracyja; wejście 5 sgr.; przewodnik po 5 sgr. o^ osoby i We- 
ckelsdorfskich f^oberża ; wejście 5 sgr.^ fatitastycznie powymywa];iych 
przez potoki i przedstawiających bardzo ciekawy krajobraz. 



Droga 57. GÓRY OLBRZYMIE (RIESENGEBIRGE). 



Pasmo gór, znane pod tćm nazwiskiem, jest częścią wielkiego łań- 
cncha Sudetów, biegnącego na długość 30 m. w kierunku pcSłnocno- 
zachodnim od źrddeł Odry i stdp Karpat aż do źrddeł Nissy w Sakso- 
nii. Góry zaś Olbrzymie ciągną się wzdłuż na 5 mil od źrddeł Bobru 
w okolicy czeskiego miasta Szaclar do źrddeł rz. Quei88, dosyć stro- 
mo od strony Szląska, z łagodnym zaś spadkiem od strony Czech, na 
szerokość 3-ch mil. Najwyższy szczyt tycb gdr, zwykły cel podrdś- 
nych, to jest iS'nt(eźny albo Olbrzymi szczyt (Schneekoppe alboRiesen- 
koppe) wznosi się do 1566 metrdw. Jest on przydętym klinem gra- 
nitowym, ktdrego wierzchołek jest małem płaskowzgdrzem, nuyąo^ 
70 metr. dług. na 20 szerokości, przez ktdre w poprzek przechodzi 
granica Czeska. Widok stąd na rozległe niwy Szląska i Czech oraz 
na sąsiednią przepaść Teufelsgrund ^Aupe — aJbo Riesengnmd) głę- 
bogą na 650 metrów jest prawdziwie zachwycający. Po tym najwyż- 
szym szczycie nastąpują Wielki i mckły Hełm ^Grosse u. kleine Storm- 
haube) (1371 i 1369 metrów); Mittagsstein (l4l6 metr.); TafeyiekU 
(1061 metr.); Obręczmk (Reiftragery (1307 metr.); Widkie koło (hohe 
Rad) (1356 metr.); Brunberg (1469 metr.) i Kesselberg (1350 metr.). 
Na wysokości 1100 metrów znikają już drzewa wysokopienne, a nato- 
miast pojawia się szczególny gatunek drzew iglastych górskich, zwa- 
ny kosodrzewiną (Knieholz lub Zwergkiefer; Pinus pumiliq>, ktdre 
w postaci krzaków od 1 — 3 metr. wysokich czołgają się 'Jpo ziemi. 
Jeszcze wyżój. a mianowicie na Sczycie śnieżnym ^Schneekoppe^ znika 
i ten rodzaj roślin, a pojawia się za to drobniejsza jeszcze roślinność. 
Góry te zawierają w łonie swojćm bogate skarby mineralne, a miano- 
wicie dostarczają wiele węgla kamiennego, żelaza, ołowiu, miedzi 
i cynku. Dają początek liczn3rm rzekom, do których należy i Elba, 
a nadto wyrzucają na powierzchnię ziemi wiele źródeł mineralnych, 
z których najbardziój znane są: Salzbrunn (dr. 56), Warmbrunn^ 
Charhttenbrunn (ob. dr. 55), ^^CM^er (dr. 55), Johanmsbad, CWO10O, 
' Beinerz i t. p. (ob. niżój). 



GÓRY OLBRZYMIE (RIESEWGEBIRGE) 149 

Klimat tych gór jest zmienny i ostry, mgły bardzo częste, gęste 
i długo panujące w powietrzu, co wywołuje potrzebę ugodzenia sobie 
przewodnika na każdą wycieczkę w bok traktu. G<5ry olbrzymie, 
największe w Niemczech północnych, dostarczają podróżnemu mnó- 
stwo pięknych widoków i wiele okolic malowniczych, zasługujących 
na zwiedzenie. 

Ograniczymy się tylko na następnych wskazówkach, dla podróż- 
nych, pragnących się puścić w góry Olbrzjrmie: 9 do lÓ dni wystar- 
cza na zwied2^nie ich najciekawszych pubktów. Za punkt wyjścia 
zwykle obieranym bjrwa Hirschberg, z którego podróżni robią wycie- 
czkę puszczając się już to pieszo, pocztą li^b wózkiem, w miarę jak 
droga na to pozwala i robiąc tak od Hirschberga przez Warmbrunn, 
do spadku rz. Zacken, Elby i dalój do najwyższego szczytu Schnee- 
koppe. Inni znowu zaczynają tę drogę od Zittau. 

Warmbrunn (342 m. wyn.) (•Hotel de Frusse; 'Schwarzer 
Adler; Schneekoppe; Ver'ein; Weisser Adler; 'Langes 
Haus, ostatni jest to maison gami. — Breslauer Hof; Schwar- 
zes Boss, Stadt London i t. d. — Table d'h6te w dwóch 
pierwszych, jako tóż w Gallerie 1779 sr. gr.; w Cursaalu tylko po- 
dług karty. — Dobre piwo w Rosengarten u Thomas'a. Mieszka- 
nia prywatne 2 — 5 talar, na tydzień za pokój. Droga, z Wrocła- 
wia do Altwasser koleją 9,3 mil za 1 talar 23 sgr.; I talar T^a sgr. 
lub 26 Vs Bgr,; z Altwasser przez Hirschberg do Beibnitz, 9 mil za 1 
talar 23 sgr.; 1 talar I O sr. gr. lub 26 sgr.; nareszcie z Keibnitz kil- 
ka razy na dzień poczta i omnibusy kursują do Warmbrunn (1 Y^ mili 
w godzinę za 7^4 sgr.). Warmbrunn leży na obu brzegach rz. Zac- 
ken niedaleko pSnocnego stoku gór olbrzymich śród pięknój i źyznćj 
okolicy. Tutejszy dobrze urządzony zakład wód mineralnych gorą- 
cych (35® — 41^) ściąga corocznie do 3000 gości. Warmbrunn zo- 
staje od 1401 r. w posiadaniu hr. Schaffgotsch, którzy w 1789 wzniósł 
sobie tu zamek, zaopatrzony w biblijotekę z 50000 tomów złożoną 
oraz piękny zbiór broni i minerałów. Park zamkowy otwarty bywa 
dla publiczności we wtorki i piątki od 2 — 7 godz. — . Chorzy używają 
tćt przyjemnych przechadzek po cienistych alejach na 600 kroków 
długich (Promenaden); przy których wznosi się Teatr ^ kursaal, gale- 
ryja i wiele "sklepów. W okolicach Warmbrunn leżą: Hermsdorf 
(•Tietzes Hotel; •Verein; Gebhard's Hotel, Weisser L6- 
we; Wilke'8 Hotel; ZumKynast; Goldener Stern; oraz 
mieszkania prywatne) wieś tego samego właściciela, z zamkiem w cu- 
dnym położeniu wiele osób przybywa ti| na letnie miesiące; i Kynast 
z. minami zamku spalonego w 1657 r., z wieży bardzo piękny widok. 
«/bAaiiiiii«&a(;^(Gastgebłlude; Deutsches Haus; StadtBreslau 
oraz liczne mieszkania pryw^itne), zakład kąpielowy w Czechach 
wprawdzie, lecz najlepsza z nim komunikacyja przez Wrocław' do 
liiebau. (dr. 55) a dalej koleją do Trautenau (PaiacYiTÓteL) ^ Tcć^ft^ la* 
1,08; 0,81 Jnb 0,54 guldenów; stąd za^pocztą \^\^ m\\i\ tjc^3Bbm\fe ^^- 
djr'tatejBze zalecano są przedw reumatyzmom. 



160 Z WROCŁAWIA DO GLATZ — Z BERLINA DO WROCŁAWIA 

Droga 58. Z WROCŁAWIA DO GLATZ. 

16 i p(^ł mil koleją przez Kiłnigszelt do Frankenstein w 2 i pół godziny za 2 t. 
14 i pół sgr.: 1 tal. 23 sgr.; 1 1. 7 i pół sgr.; stąd zaś pocztą do Glatz 3 razy dzien- 
nie S^Ą mili w 3 godz. za 24 sgr. Kolej przebiega pierwsze 11 mil przez okolicę je- 
dnostajną i mija samo podrzędne stacyje. 

Z Wrocławia do Ednigszelt ob. dr. 55. Dalćj zostawiając na pra- 
wo przedłożenie linii do Łiebau pociąg zwraca się ku pd. wschodowi 
a przeszedłszy długi wijadukt, staje w świdnicy (Schweidnitz) (hot: 
Deutsches Haus; Krone; Goldenes Scepter; ''Januschek^ 
Bierbrauerei) miasto okręgowe 16000' mieszk., niegdyś stolica ks. 
t. n. — Rótttsz z wieżą na 52 metry wysoką i Kościół Famy katolicki 
z wieżą na l03 metry wysoką, z której bardzo piękny widok na odle- 
głą okolicę. Niegdyś była to forteca, lecz w r.. 1862, miasto ogłoszo- 
no za otwarte i prawie wszystkie fortyiikacyje zostały zniesione. 

Eolćj przechodzi przez drugi >vijadukt. Beiohenbaoh (Selige r'8 
hotel; Langer feld*s Hotel) pamiętne zwycięstwem Prusaków 
nad Austryjakami w 1762 r. Frankenstein (Umlaufs kótel; 
DeutschesHaus) ostatnia stacyja tćj drogi żelaznej ; miasteczko 
nowo odbudowane po pożarze w 1858 r. 

DaMj zaś pocztą przez Wartę (Wartha) (hotel L fi we) nad rs. 
Nissą, cel licznych pielgrzymek, w których corocznie bierze udział do 
.50000 ludzi. 

Glatz (hot: Nou-Brcslau; Weisses Ross; Stadt Rom) sil- 
nu twierdza nad Nissą, ma 12000 mieszkańców. 

Beinerz (B a r, K r o n c, B a d e g a s t h o f ) mały zakład kąpielowy 
w cudnem położeniu, z pięknie urządzonem miejscem przechadzki. 
Z Glatz do Reinerz pocztą 3 mile w 8 godz. za 22 i pół sgr. Niedaleko 
stąd leży Cudowa, również wodami mineralnenii słynąca. Z Glatz do 
Cudowy pocztą 4*/^ mil w 5^4 godz. za 29 sgr. 

Po przeciwnej stronie Glatzu, jak Reinerz i Cudowa, w odl^łości 
32/jj mil leży miasteczko Landeck^ pod którem tryskają źródła mine- 
ralne gorące, dosyć licznie odwiedzane przez chorych z Królestis'a 
Polskiego i Szląska. Zakład wód mineralnych nosi nazwisko miasta. 
Droga z Glatz do Landeck pocztą trwa 3^2 g^ i kosztuje 21^/4 sgr. 

Droga 59. Z BERLINA DO WROCŁAWIA.^ 

47 i pół mil. Pociągiem pośpiesznym w 7 i pół godz. za 10 tal. 9 %gx. lab 7 tal. 
27 i pół sgr.; pociągiem osobowym w 10 i pół godz. za 9 tal. 16 sgr., 7 tal. 6 sffr. 
lub 4 tal. 22 sgr. 

Kolój przebiega pierwsze 1 1 mil przez okolicę jednostajną, mija- 
jąc same podrzędne stacyje. 

Frankfurt nad Odi^, (hotele: Deutsches Haus; Goldener 

Adler; Prinz von Preussen) miasto główne obwodu t. n., 43000 

wieszk. — Manenktrche albo Oberkircfi* 7. XIII w.., obecnie odno- 



z BERLINA DO WROCŁAWIA 151 

wionj, z ołtarzem wielkim rzeźbionym z drzewa i pięknemi starożjrt- 
nemi malowi^ami na szkle. Posiada godne uwagi kandelabry b^on- 
zowe z XIV w. — Batusz z XVII w. na rynku. Teair blisko stacyi 
Pomniki księcia Leopolda Brunświckiego, ktdry utonął w Odrze pra- 
gnąc ocalić pewną rodzinę i poety Ewalda Kleisla, Trzy ważne jar- 
marki, zwane: Margaretha, Beminiscere i Martini. Po opuszczeniu 
Frankfurtu odkrywa się ładny widok na miasto i dolinę Odry.— Dro- 
g& przerzjrna kraj piaszczysty. 

Gtiben (Gubin) 16000 mieszk., miasto przemysłowe, fabryki su- 
kna, uprawa wina. 

Za Guben droga przechodzi przez rz. Nissę, i przebiega przez 
przemysłowe miasteczka Jessnitz, Sommer/dd i Liebsgen, a następnie 
dochodzi do miasta Sorau (dawny Zarówj (hot: Laengner's Ho- 
tel; Stern) z zamkiem królewskim. Następnie id/ie stacyja Haus- 
dorf, skąd wychodzi odnoga kolei żelaznej przez Głogowe (Glogau) 
dó Ijissy. 

Po stacyjach: Halbau i JSauscha, następuje: Kohlfurt (*Restau- 
racyja na dworcu), połączone odnogami kolei z Gdrlitz (do Drezna) 
i z Lauban (przez Hirschberg) do Altwasser. Pgt^m droga przecho- 
dzi przez rzekę Queiss i Bober, ostatnią po wijadukcie, długim na 490 
m. a 23 metry wysokim, pod miastem Bunzlau (hotele: Schwarzer 
Adler, Kronprinz), 8000 mieszk. Na rynku stoi pomnik z lanego 
żelaza na cześć jenerała KutuzoiVa, zmarłego tu 28 Kwietnia 1813 r. 

Od Bunzlau do Wrocławia kolej przebiega przez kraj pagórko- 
waty i żyzny. Następuje stacyja Haynau, pamiętna klęską francuzów 
26 Maja 1813 r. 

Iiignioa (Łiegnitz) (hot: Bautenkranz; Schwarzer Adler; 
Kr one) niegdyiś stolica księstwa Łignickiego, obecnie główne miasto 
obwodu, 20000 mieszk., przy zbiegu rzek Katzbąch i Schwarzwasser. 
W bliskości dworca, przy bramie głogowskiój wznosi się stary zamek, 
odbudowany po pożarze w 1835 r., siedziba zarządu. Na wyźszóni 
piętrze mieśfi, się muzeum przemysłowe. Kościół katolicki mieści 
w sobie grobowce dawnych książąt panujących, z polskićj dynastyi 
Piastów wygasłój w 1675 r. Kościoły Ś-go Piotra i P. Maryi pocho- 
dzą z XIV wieku. Na placu, zwanym Schi^platz stoi pomnik Fryde- 
ryka Wielkiego^ 

Zaraz za dworcem Łignickim droga przechodzi przez rz. Katzbąch. 
Na lewo widać jezioro Kunitzer See, nad którem stoi zamek. Dalój 
idzie stacyja Maltsch, Z następnej stacyi Neumarkt widać szcz3rt gó- 
ry Sobótki (Zobten) (dr. 55). Minąwszy stacyja, Nirnkau, dojeżdża- 
my do Liaay, w pobliżu którój pod Leuthen, Fryderyk Wielki 5 Gru- 
dnia 1757 r. odniósł świetne zwycięstwo nad Austryjakami. PodŁissą 
droga przechodzi przez rz. Weistritz, a w 15 min. potom pociąg st&^e 
we Wrocławiu (dr. 54). 



152 Z WROCŁAWIA. DO ODERBEROA — DO KRAK. — Z WAR8Z. DO DRUKA 

Droga 60. Z WROCŁAWIA DO 0DERBBR6A. 

24 mile koleją górno Szląską, pociągiem pospiesznym we 4 godx. m 5 t. 8 tgr. 
4 1. 1 sgr.; zwyczajnym w 6 godz. za 4 1. 26 sgr.; 3 t. 20 sgr. lub 2 t. 14 sgr. 

Z Wrocławia do stacji Eandrzyn, ob. dr. 54. Podąg Wiedeński 
idzie dalćj w kieninku południowym. Przy stacji Hammer wchodń 
na nizinę Odry. Ze stacyi Nendza wychodzi odnoga do Katowic (4 
godz.). Pod Bctciborzem (Ratibor), (hot; Jaschke), 14000 miesik., 
droga przechodzi znowu na lewy brzeg Odry^, wjrchodzi stąd odnoga 
do LeobschiUz, Dalćj idą stacyje Krzyżanowice (Krzizanowitz) i Aj^ 
naberg. Następnie droga prowadzi przez Odrę, ktdra tu stanowi gra- 
nicę pomiędzy Prusami i Austr3rją do Oderberga (Bogumin), gdńe nę 
znajduje austiyjacka komora celna. 

Z Oderberga do Wiednia 36 mil, w 6 i pc5ł do 8 g. inin. 45, la 
13,03; 9,77; 6,52 gnid., pociągiem pośpiesznym o 20% droi^. 



Droga 61. Z WROCŁAWIA DO KRAKOWA. 

35,3 mil, poc. pośp. w 8 i pół godz. za 7 1. 18 sgr. lub 5 t. 24 sgr.; swydąlsy 
dochodzi tylko do Mysłowic. 

Z Wrocławia do Katowic ob. dr. 54 w kierunku odwrotnym.- Da- 
I4j pod Mysłowicami przechodzi granicę dawnego wolnego miasta 
Krakowa, a następnie w Maczkach^ schodzi się z drogą z Wansawy 
do Krakowa, (ob. dr. 10). 



Droga 62. Z WARSZAWY DO DREZNA. 

z Warstawy do Sosnowic 290,7 wiorst, poc. pośp. w 6 g. 20 min., za 8,73 Imb 
6,56 rabli; zwycz. 9 g. 46 min., za 8,24; 6,18; 3,76 mbli; — z Sosnowic do Wroołar 
wia 26 mil, poc. pośp. w 5 g., za 6 1. 19 sgr. lub 4 1. 10 sgr.; zwycz. za 5 tal. 6 sgr. 
3 t. 28 sgr.; 2 1. 18 i pół sgr. — Z Wrocławia do Drezna 34 mile w 7 i pół godz. aa 
7 t. 2 sgr.; 5 t. 4 sgr.; 3 1. 10 sgr. — Bilet bezpośredni z Warszawy do Drezna 22^ 
lub 16,49 rubli (poc. pośp. bez 3 klassy). 

Z Warszawy do Wrocławia ob. dr. 54; z Wrocławia do Kohlfortn 
(ob. dr. 59). 

Z Kohljurtu przez stacyją Benzig do Zgorzelca (GOrlits). 

Gorlits (Hotele: Yictoria Hotel, naPostplatz;Rheini8eher 
Hof, blisko dworca; Herbst Hdtel; Stadt Dresden, naprzeciw- 
ko dworca; Preussischer Hof; Goldene Krone, na Ober- 
markt; Priaz Friedrich Karl; KOnlg Wilhelm, niedaleko 



z WARSZAWY DO DREZ5A 153 



*worca, nowy; Strauss, na Marienplatz), 43000 mieszk., miasto 
bardzo przemjrsłowe, w ostatnich czasach bardzo szybko wzrasta. 
Piękne gotyckie koiści(rfy, bramy miejskie, rzeźby na niektórych do- 
nutch i ratosz leżący w staram mieście, świadczą o bogactwie miasta 
w odległa przeszłości, a z dnigićj strony szerokie i piękni^zabndo- 
^Wffle ulice now^j dzielnicy nadają mu coraz bardziej pozdr nowocze- 
mego wielkiego miasta. 

Sośoioły: Ś^o Piotra i Pawła, o pięciu nawach, oświetlonych 38 
oknami (z XV w.), z dobudowaną w XVI w. kaplicą S-go Jerzego, 
^wtto jeden z godnych uwagi pomnikdw budownictwa gotyckiego 
w Kiemczech; Panny Matyi (Frauenkirche), rdwnież z XV w. z pię- 
^ym portalem, 6m6żo odnowiony; Kościół katolicki, wzniesiony w r. 
1853 w styl^ romańskim; Kreuzcapelle, za milistem od strony północ- 
no-zachodniej z doskonalóm wyobrażeniem Grobu Świętego, wznie- 
sione w końcu XV w. przez miejscowego Burmistrza. — Trójcy S-t^j 
(Dreifaltigkeits v. Klosterkirche) zbudowany w XIII i XrV w. 

^Mtri; arsenał w starym bastyjonie z XV w., zwanym Katsertrutz. 

Batosa ze wspaniałemi schodami, pięknym dziedzińcem i posą- 
giem wyobrażającym „Sprawiedliwość". Nad wyniosłym brzegiem 
^issy urządzono piękny ogród zwany Promenaden, ozdobiony pomni- 
^ioni Humboldt'a i Schillera, rozciągający się od bramy Weberthor do 
S<^ MahUberg, obok którego wznosi się tak zwany Pa^ac stanów 
(Stindehaus). 

Niedaleko Gdrlitz w stronie pd. z. leży sk^a bazaltowa, zwana 
^'ftidakrone, na szczycie którój (424 metry wynieś.) postawiono ober- 
żę z okrągłą wieżą. 

I^ćj Beichenbttch ostatnie w t3rm kierunku miasto pruskie (hot. 
^oiine) pod któróm zachodziły silne utarczki po bitwie pod Bautzen, 
^ ^81 3, tu polegli jenerałowie Eirchner i Duroc. Następnie przez 
^yją ZóbUtz, już w Saksonii do Ldbau (hotele: WettinerHof; 
^'*dt Leipzig; Schwarzes Łamm; dobra restauracyja na dwor- 
^h Wendyjski Lubij, najdawniejsze z sześciu miast niegdyś związko- 
vch gómo-łużyckich. W okolicy tego miasta zaludnionego po wię- 
T^ części przez Niemców (5500 mieszk.) mieszkają sami Wendowie 

?|J*i Serbowie łużyccy, których liczbą w całój Łuzacyi dochodzi do 

*wooo. Różnią się oni dotychczas od Niemców językiem, ^ ubiorem 
'^ezajami. Godne są uwagi bardzo stare wieże kościoła S-go Jana 

/^•*««<wa. Na miejscu dawnych wałów fortecznych urządzono 

^^^ przyjemne miejsce przechadzki. 

^iedaleko następnój stacyi Bmmritz (o y^ godz. drogi) leży wieś 
^^^rch miejsce bardzo krwawej i równie nieszczęśliwej dla ^t-^^^ł- 
vka Xl bitwy z Austriakami 14 Października 1758 r, Dc^^^ ^q ^\».- 



IM Z WARSZAWY DO DREZ5 A 

cyi KobachUtz następuje: Bautsen (Bndjrszjm), (hot. Goldene Wein- 
traube; Goldene Krone; Weisses Ross; Sonne; Adl&r); 
głdwne miasto Saskiej Gdrnćj Łuzacjd, odznaczają się przemyriem 
(13000 mieszk.), otoczone starym obronnym morem z wieżami, leiy 
na znacznćj wyniosłości nad Spreą. Z linii kolei żelazn^ widaó^ je 
tylko przy wjeździe na dworzec i to bardzo krdtko. Koiciół Sifo 
PŃ)^ra, słoży dla katolików i protestantów; części kościoła pnema- 
czone dla obu wyznań przedzielone są tylko kratą. Zamek Ortaiburg 
w zachodniej stronie miasta, pochodjeący jeszcze 1 1 wieku, jest dii- 
siaj siedzibą władz obwodowych; na wieży zamkowej znąjdiąje się po- 
mnik Macieja Korwina, kr(51a węgierskiego, wzniesiony na pan^iikę 
odbudowania przezeń zamku W r. 1483. 

Prócz te^o godne są jeszcze uwagi z budowl: Ratusz posisdiyącr 
szereg portretów burmistrzów tutejszych przez ostatnie 400 lat saną- 
dzających miastem, nowe Gimnazyjum, Koszary, LandhauSj przesna- 
czony na narady delegowanych prowincyi. Na lewym brzegu Sprei 
leży wójtostwo (Landvogtei) Seidau (Zidow) prawie wyłącznie przez 
Wendów zamieszkałe. Z góry Frotschenberg, blisko tegoż połoionćj 
piękny widok na miasto. Niedaleko Budyszyna 20 i 21 Maja 1813 r. 
Rossyjanie i Prusacy niepomyślne staczali bitwy z Napoleonem. 

Za Budyszynem droga przebiega przez Spreę po długim wijadnk- 
(de. Dalój następują stacyje Bischofswerda i Fischbach. Oba te mia- 
steczka zostały zupełnie spalone podczas wspomnionćj tylko oo bitwy. 
O godzinę drogi na północ Banunenau, miejsce urodzenia J. Q. Uch- 
te*go, posiadające pomnik jego. 

Stąd przez stacyje: Hadeberg, skąd wychodzi odnoga kolei do Ca* 
menz, miejsca urodzenia Lessin*ya, i Langebriick, pociąg dostaje się do 
Drezna. 



Drezno. 



Przyjazd. Na dworcu, wjeżdżającyifi dó miasta, tak jak w Ber- 
linie wydawane ^ numera dorożek. Dorożka (Droschke) do miasta 
kosztuje: od 1 osoby — 4, od 2-ch osób — 5, od 3-ch — 6, od 4-ch — 8 
ngr.; w razie potrzeby przejeżdżania przez most dopłaca się jeszcze 
po 1 ngr. od konia, mostowego. Za ciężkie pakunki dopłaca się tak- 
że po 2 ngr. od sztuki. 

Drezno ma 4 dworce, a mianowicie: W starem mieście, 1. Bdhmi- 
scher Bahnhof, dla pociągów do Saskiój Szwaj caryi, Bodenbach i Pra- 
gi. 2. Chemmtzer i^aAnAo/ (Albcrtsbabuhof). W nowem zaś mieście: 
3. Ldpziger BcthnhoJ\ dla pociągów do Lipska . i Berlina idących. 4. 
Schlesischer Bahnhot, dla pociągów do Wrocławia. 



DREZNO 155 

Hotele, w sta^m mieście: *Hdtel Belleyue, przy starym 
mośde nad Elbą; 'Yictoria Hdtel, Waisenhausstrasse; *Hótel 
de Saxe, Nemnarkt 9; *Stadt Berlin i Stadt I^om, na Neu- 
markt; Łingke's Hdtel, Seestrasse 22; Rheinischer Hof, See- 
stnsse 6; *Stadt Gothą, Schlosstrasse 8; *Werber'« Hotel, 
Ostra Allee; Hdtel de France, WilsdruJBferstrasse 10/11; *Gold- 
ner Engel, tamże 4/6; Hotel de T Europę na Altmarkt; I^eu- 
tschesHaus; *Preus8ischer Hof, oba na Scheffelstrassc; Bri- 
tisjch Hdtel, Łandhausstrasse 22; Stadt Weimar, Pfarrgassc; 
Zwei Schwarze Adler, Zahngasse I, pokój 10 ngr.; Braun's 
Hdtel, Firnalsche Strasse 16, pokój 10 — 15 ngr.; Curlander 
Hans, blisko Czeskiego dworca; 'Hd te Is Ga mis, szczególniej do- 
godne dla całych rodzin: Hdtel du iNord, ŁUttichaustrasse 17; 
Śtephani's Hdtel, garni, tamże 25 (staje tu wiele Anglików); 
Stadt Mo s ca u, Christianstrasse 5. 

Wnowem mieście: *Stadt Wien, przy moście; *Kronprinz, 
Hanptstrasse, oba I-go rzędu; 'Stadt London, niedaleko mostu, 
po ^odze do Lipskiego dworca; Hdtel Boyal (pokój z łóżkidii 
20 ngr.), Antonstrasse 9, przy dworcu Szląskim; *Kaiser Hotel, 
poWj 15 ngr.; Wertmanns Hdtel, oba na rynku (am Markt) 
dosyć chwalone; Stadt Coburg, przy Lipskim dworcu, pokój 15 
ngr., bez Table d'hdtes, staje tu wielu cudzoziemców; Drei Palm- 
zweige, przy pałacu Japońskim i Stadt Prag na grossc Meis- 
sner StrassC) chwalone. 

Beitaoraoyje. Belvedel:e, bardzo obszerna, na Bruhlscbe Ter- 
owe, częste koncerty wieczorne; *Hdtel de France, Wilsdrul- 
ferstrasse, ulubiony Table dTidte przy małych stolikach między 
godz. 12 a 3 za,12i pół — 15 sgr., dobre piwo wiedeńskie i bawar- 
skie; *M ii 11 er, na Neumarkt, objad 10 — 15 sgr.; *Deville' (Ca- 
fó de l^Europe) Frauenstras^e 1; Goldener Schwan, Strass- 
burger Hof, obie przy kościele Frauenkirche; Helbig, na Elb- 
brtlcke, bardzo uczęszczana dla pięknego widoku. W nowem mieście: 
Hennę, Bańtzener Strasse 44-b, z ogrodem. 

Winiarnie z pokojami do przekąsek: (Wein- und Fruhstuck- 
*nbe): Habert, Schlossstrasse 25; Seulen, Wallstrasse 16; Ger- 
lach, Moritzstrasse 22; *V i c t o r i a k e 1 1 e r, Seestrasse; K o u r m o u- 
*h róg Gewandhaus- i Pragerstrasse 46; BO der, Neustadter Markt 
obok odwachu; Ungar-Weinstube, Sophienstrasse 3, podrzędna 
i^tauracyja. 

Piwiarnie z traktyjemiami (Bier- u. Speisewirstschaf);) *D a u c ł) 
(Kneiat) grosse Briidergasse 34; *Fiebiger, tamże 13; Renner 
(dobre czeskie piwo) Marienstrasse 22; Helbig (ob. restauracyje); 
Lttssert, Frauenstrasse 2, lokal nie szczególny, lecz bardio wai^ 
iscsan^; WaldschJ&«5c2ien Bestaurant, PostplaU*^ Kw^i^t. vh 






.Ct*»*'v. Ten**"' luMoW"' .,,,„ciW" , 









« li»»»*^ 






»">* ';»".. '»*S ■«• ''•"5)i.».i"^K£« , . , ^- 



D R B z 9 o 157 

mietóa^^ 2 ńgr. 6. Ze Bchlossplatz do Grosser Garten, często, a po 
POJBdnia prawie co pół godz. Dokładniejszą wiadomość można ^o- 
wzją(( 2 wydawanego u Blochmanna i u G&rtnera cennika jazdy, po 1 
ogr. za egzemplarz. 

Poozta. Hofpo8tamt na Postplatz, otwarty od 7 rano do 7 wiecz.; 
prócz tego^ stacyj pomocniczych. Biura tełegr(\/iczne: Waisenhaus 
^^se 2; otwarta w dzień i w nocy; Rh&nitzgasse 15, tylko w dzień. 

Teatry. TeeUr dworski (Hof Tkeater) na Theaterplatz, spłonął 

•'^pełnie w 1869 r.; w alejach w Zwinger teatr tymczasowy (Interim- 

-^eater), przedstawienia co dzień (początek o 6 i p<5ł), najlepsze 

^iejsce Amfiteatr P/^ tal., potem Parkiet 1 tal., Krzesło 15 — 20 sgr., 

barter 10 sgr.. Loża I, l^/g— 1*^, tal., loża II 15—25 sgr. Drugi te- 

*^, w lede codziennie (w ziraie zamknięty) w Grosser-Garten. 

Statki parowe. W górę Elby. (Odjazd powyżej starego mostu): 
^o Pilnitz 7 razy dziennie, do Bathen 4, do Schandau 4, do Tetschen 
^9 do Leitmeritz 1 raz na dzień. Z biegiem Elby: (Odjazd poniżej 
*^Arego mostu): do Meissen 4, do Biesa 2 razy dziennie. 

Hajenmicy do posługi. 1 tal. na cały dzień, 20 ngr. na pół dnia. 

Sbiory. Porówn. wykaz w „Drezdener Anzeiger'' lub innćm piś- 
Daie miejscowi. 



_ __ w pałacu Japońskim (struł 64) codziennie oprdcz nie- 

•^*iel i świąt od 9 — 1. Obcy mogą być oprowadzani przez pedela od 
^ 1 — -1 za opłatą 7 i p<5ł ngr., tylko 10 osdb na raz. Meldować się na- 
***y w pokoju ekspedycyjnjnm na 1 piętrze^ 

Gabinet antyków lamże, w lecie od 1 Maja do I Paidziern. we 
•■tidy i soboty, od 10 — 2 g. bezpłatnie. W pozostałe dni tygodnia 
^i^aa przez oałą zimę za opłatą 5 ngr. 

OaUnet akastTOinjr Kauflnanna, Ostra AUee 9, zbiór^jrpzmai- 
^ch przyrządów grających. Obecnie po śmierci właściciela i fabry- 
**łita zamknięty. 

Oabinat matamatsrozny, fizyczny i modelów, od Maja do Pa- 
*^*iemika: we środy od g. 9 — 12, za biletami (5 sgr.) wydawanemi 
V^y wejściu; w soboty od g. 9 — 12 bezpłatnie. 

Oabinet nnmlimiató^r, dla znawców, we wtorki i piątki od lO — 
^godz, 

OaWnet odlewów gipsowych, (str. 162), od 1 Maja do 1 Paźdz: 
^poniedziaiki i czwartki bezpłatnie, w inne diiie tygodnia, oraz przez 
^ zimę prócz świąt, za opłatą 5 ngr. 

ChUeryja obrazów (str. I6l), przez cały-rok w niedziele iim<^\ak 
^ 11—8 godz.y oraz we wtorlu, czwartki i piątki od g. \Q — ^ \>«ł« 



158 DREZNO 

płatnie, w poniedziałki i środy od p. 10 — 4 za opłata 5 ngr.^ w sobo- 
ty od g. 10 — 2 za opłatą 15 ng|r. Od I Listopaila do połowy Kwiet- 
nia otwarta tylko do 3 godziny. 

*Gruae8 Gewdlbo (str. 1 60), codziennie oprdcz niedzieł i świąt od 
g. 9 do 1 po 2 tal. za 1 do 6 osób; bez opłaty dla 36 osdb we wtorki 
i piątki o l-€j godz., we środy i czwartki o 8-^j rano. Bilety ku te- 
mu wydawane bywają w południe dnia poprzedniego w ekspedycji 
w wielkim dziedzińcu zamkowym. 

Kreozthnrm (str. 160), widok na Drezno ód 8-ćj rano do wie- 
czora. 

'Muzeum historyczne (str. 160), w miesiącach od Mi^ do Ftf" 
dziemika codziennie prdcz śrdd i sobdt, tylko w niedziele i dnie świą- 
teczne od godz. 1 1 — 2, w dnie zaś powszednie od g. 10 — 4, za opł^ł 
5 sgr. Prdcz tego muzenm może być zwiedzanem: a) w miesuiCBch 
od Maja do Października we wseystkie dnie powszednie a nawet i we 
środy od godz. 8 do 10, 6^ w miesiącach zimowych we wszystkie dni* 
powszednie prdcz sobdt, od godz. 1 do 3, w niedsgele zaś i święto od 
1 1 — 2, lecz pod przewodnictwem jednego z urzędników mnzenm i w 
biletem, kosztującym 3 tal., za którym wejść może do 8-u osób. I^» 
otrzymania biletu zgłosić się trzeba do zarządu (£xpedition) mnzeiun* 
W pierwsze święta: Wielkiój Nocy, Zielonych świątek i Bożego Na- 
rodzenia, w Wielki Piątek, w popielec, w Wigiliją Bożego Narodaenw 
i w każdą sobotę, muzeum jest bezwarunkowo zamknięte. 

Muzeum kistoryi naturalnej (str. 1 62) w Zwinger od 1 Maja ^^ 
1 Listopada we wtorki i piątki od godz. 8 — 10; Gabinet zwiewąt ssą- 
cych i antropologiczny od 10 — 1; w poniedziałki, środy, czwartki!^* 
boty od 8 — 2 za opłatą 5 ngr. 

*Muzeum miedziorytów i rysunków ręcznych (str. 1 62) ^® 
wtorki, czwartki i piątki od godz. lO — 2 bezpłatnie, w inne dnie ^y* 
godnia za opłatą 5 ngr. 

Muzeum mineralogiczne (str. 1 62) w Zwinger, od 1 Maja 4^ 
Listopada we wtorki i piątki od 1 — 1 2 bezpłatnie, w inne dnie P^*" 
wszednie za opłatą 5 ngr. 

"Muzeum Bietschla (str. 161) w zamku w Grosser Garten (j^ 
znajduje się również i muzeum starożytności) w lecie od 1 Maja do** 
Października) we środy i soboty od g. 3 — 6 bezpłatnie; w poniedfla'' 
ki zaś, wtorki, czwartki i piątki w tychże godzinach za opłatą 8*/i^ 
W niedziele i święta zamknięte. W zimie zaś za poprzedniem "'^ 
dowaniem się w gabinecie odlewów gipsowych i za opłatą 16 igf* *** 
1 do 3 osób, za każdą zaś następną po 5 sgr. 



DREZNO 159 

Ofród Boologiozny (str. 163) codziennie, lecz w dnie powszednie 
^ opłatą 5, w niedziele Zk\ś 3 ngr. 

Porcelany i wazony (str. 1 63) w pałacu japońskim w lecie (zwy- 
y pcryjod) codziennie prdcz niedziel i świni od godz. 9 — 1 zu opła- 
7^ 2 taL od 1 do 6 osdb. Wejście bezpłatne dla 36 os(5b we wszystkie 
^^le powszednie za biletami wydawancmi w przeddzień o 12 w poin- 
*Jnie w zarządzie muzedw królewskich (Zamek- królewski, w wielkim 
"*iedzińcu, po krętych schodach na 2-m piętrze.) 

Bteroftytnoaoi (str. 1 63) codziennie od g. 8 — 12 i 3 — 6, za opłatą 
^ ngr. 

*Towarzy8t«wo sztak pięknych (Kunstverein) na Briihlsche Te- 
"■*«8© od 11—3. 

Zamek królewski (str. 1 60), codziennie za łńletiimi wydawanemi 
^ suirządzie Marszałka dworu, za opłatą 15 ngr. od 1 — 3 osób. a po 
^ ngr. od każdćj następnój. 

Zbrojownia (Gewehrgallerie) (str. 160), codziennie za biletami po 
2 t. dla 1 — 6 osdb, a we wtorki i piątki rano od g. 8 — lo złi biletami 
^zptatnemi przy wejścia od 7 — 8 wydawanemi. 

Dokładny spis wszystkich rzeczy wartych widzenia, przedstawień 
^^tttralnych, koncertów i t. p. na każdy dzień zamieszczany bywa 
'^ ),I>resdener Anzeiger" i innych gazetach miejscowych. 

Dresno (Dresden), stolica królestwa Saskiego, miasto wspomina- 
ne jtii na początku 13 wieku, od 1485 rczydencyjonalne, znacznie 
WErosło za panowania lubiącego przepych Augusta Mocnego (II kró- 
^ polskiego), lecz do dzisiejszego stanu doszło dopióro w bieżąc6n 
•tuledu. Drezno liczące obecnie około 180000 m., leży po obu brzc- 
S*^h Elbi/, dzielącej je na: Stare miasto (Altstadt) częśt' południową 
* trzema przedmieściami, powstałemi po 1810 r., oraz dzielnicą i^m//- 
^^chssiadt i część północną, po pożarze w 1866 zupełnie przebudowa- 
na czyli Nowe miasto (Neustadt) z przedmieściem Antonstadt. Piękne 
' połołenie i bogate zbiory przedmiotów sztuki, a szczególniej sławna 
S^leryja obrazów, ściągają każdego lata w mury Drezna ^vielu cudzo- 
'^oów, jakkolwiek dawna tanioś<5 i wiele przyjemności tego miasta 
"^y już bezpowrotnie. 

Stare i nowe miasto połączone są ze sobą dwoma mostami kamien- 
**>! Leżący w t-órze rzeki: AUe Brucke, zbudowany w XIII wie- 
'■^•w 1813 r. przez Francuzów, dla zasłonięcia odwrotu w części < 
^■ttwmy jest główną artcryją ruchu miejskiego (przy przejścia trze- 
* Bc trzymać prawój strony), ma 433 metry długości, 12 i pół szero- 
^oiAi spoczywa na 16 arkadach. W odległości około 1000 krok<)w 
^*«|o mostu ku dołowi rzeki w r. 1852 wzniesiono drugi most Ma- 
•■^^^^cfe, mający 231 metr, dłągośd, 20 szerokości, slutu^y ^^al "co- 



160 Z WARSZAWY DO DREZNA 

wozdw, dla pieszych i dla kolei żelaznej; Spoczywa on na 12-ta arka- 
dach i przedłużony jest jeszcze ku południowi w rodzaju wijadukta. 
Z obu mostdw, a mianowicie z drugiego bardzo piękny widok. 

Na lewym brzegu Elby, w pobliżu dawnego mostu, zgromadzo- 
nych jest na małćj przestrzeni kilka pomnikdw Drezna; na lewo 
Brtihrsche Terrasse, prosto zamek krdlewski, na prawo Muzeum, 
z tak zwanćm Zwinger, zawierające najznaczniejiBze zbiory, oraz 
w budowie zostający Teatr dworskL 

Taras Brylowski (Bruhl^sche Terrasse) 650 kroków długi, tui nad 
Elbą się wznoszący, jest bardzo uczęszczanym miejscem przechadzki. 
Na taras prowadzą szerokie schody o 41 stopniach ozdobione 4-ma 
grupami z kamienia Schilling'a, przedstawiającemi Noc, Poranek, 
Południe i Wieczdr. — Płaszczyzna tarasu tworzy piękny ogród i ogra- 
niczona jest od strony miasta gmachami: Wystawy Towarzystwa Oztuk 
Pięknych (Kunstverein) i Akademii Sztuk Piękr^ck, Przy wej^n do 
ostatniej znajdują się 4 portrety medalijonowe; Idndenau'a, Quandth'a, 
Thtirmera i Rietschla, z ktdrych ostatniemu mają wznieść pomnik na 
tarasie. Dalej idą kawiarnie. — ; Po stronie wschodnidj tarasu wsno- 
si się Synagoga w stylu wschodnim, a w tejże stronie przy pi^śda 
z niego do alei (Promenaden) stoi pomnik Maurycego ks. Saskiego. .. ^ 

Kościół dworski katolicki (Hofkirche) naprost dawnego mostu, zo- «• 

stał wzniesiony w połowic zeszłego wieku; front jego ozdobiony jest .:^* .^i 

u gdry 64 kamiennemi figurami Świętych. Wewnątrz zaó między in _a- 

nemi dobry obraz w wielkim ołtarzu: Rafaela Mengsa, przedstawiającrw^ ^y 
Wniebowstąpienie Pańskie. Pod zakrystyją znajduje się sklep 
groby krdldw. * Muzyka kościelna^ w niedziele od 11 — 12, i po po- 
łudniu o 4, oraz w wigilije świąt słynie doborem dzieł, oraz ich wy 
konaniem. Podczas nabożeństwa policyja kościelna pilnuje śdi 
porządku. Kryty ganek łączy pierwsze piętro zamku z kościołem. 

Zamek królewskie sięgający 1534 r., a przez Augusta Mocni 
znacznie rozprzestrzeniony, jest wielkim, nieregularnym gmachei 
mającjon 1300 krokdw obwodu i tworzącym wewnątrz dwa dziadzi 
ce. Nad głdwnym frontem zwrdconym ku kościołowi, po nad bi 
mą zwaną: „Griiner Thor^^, wznosi się najwyższa w Dreźnie wie- 
Wnętrze, (wejście ob. str. 159) ozdobionejest pysznemi freskami Ben. -^e- 
mann'a, ukończonemi w 1845 r., przedstawiającemi w sali trono~~-^p^' 
prawodawcdw od Mojżesza do Maksymilijana I, wypadki z iyĆA ^7e- 
sarza Henryka I (f 936), na fryzie życie z jego zajęciami i kłopot:^Etjn^' 
w sali balowdj freski przedstawiają obrazy z historyi i poezyi gne^^j^^ 
W kaplicy zamkowdj pewna liczba ładnych obrazdw Guido B«KS^ęgo. 
Annibala Oarracci, Bctfaela Mengsa i t. p. inne. 

Na dolnym piętrze mieści się tak zwane: „Grunes Gewitlbt^ (ciefe- 
ne sklepienie) (wejście z I-o dziedzińca, ob. str. 158), będące iUcnn 
dsieł sztuki, rzadkości, kosztowności i drogich kamieiĄ tatj^^ęk 



\ 






D R E z ir o 161 

'^ilka milijondw talarów wartości, może najbogatszym w Europie, na- 
^■^omadzonym od XVI do XVIII wieku. 

Po północno-zachodniej stronie Królewskiego Zamku, rozciąga 
^ę plac teatralny przyozdobiony klombami kwiatdw, na ktdrym oprócz 
^^^spomnionego niedawno kościoła dworskiego znajdują się: piękny 
^^mtchy wzniesiony w 1831 r.. Muzeum (ob. niżój) i spalony w 1869 
*'- a dotychczas jeszcze nie przyprowadzony do porządku TecUr dwor- 
*hi, j^omiędzy dwoma ostatniemi gmaehami wznosi się ppmnik wiel- 
b«go kompozytora muzycznego C. M. voBt Webera (-[• 1826), według 
projektu l^etschla. 

Ukończone W'1854 r. według wskazówek Sempera Muzeum^ uclio- 
dsi za jeden z najpiękniejszych tworów nowoczesnego budownictwa 
i składa się z dwóch skrzydeł, połączonych ze sobą częścią środko- 
'^TĄ ze wspaniałemi bramami. Liczne rzeźby Bietschla i Hahnela 
w-skazują przeznaczenie, budynku, są tam rzeźby osnute na tle religij. 
baśni ludowych, historyi, od strony północnój świata starożytnego, od 
południowćj -zaś z epoki chrześcijańsko romantycznej. Od strony 
Kamku pO obu stronach głównego portalu, na 2^2 metra wysokie po- 
8i|gi Baiaela i Michała Anioła, dłuta H&hnel'a, a na podstawach 4 -eh 
filarów korynokich posągi bohaterów i artystów różnych ludów i cza- 
sdw, dłuta Bietschla i Hfthnera. 

Muzeum stanowi północne skrzydło gmachu, zwanego Zwinger, 
wzniesionego w stylu Bococo na początku zeszłego stulecia przez Au- 
f^nsta II i składającego się z sześciu skrzydeł, połączonych ze sobą 1 
piętrową galeryją, tworzących wewnątrz prostokątny dziedziniec, ma- 
jf|cy 240 kroków długości a 140 szerokości. Dziedziniec ten, pokry- 
ty jńęknemi klombami, zdobią liczne fontanny a w lecie i drzewa po- 
marańczowe, stawiane szeregami wzdłuż dróg. W środku wznosi się 
toronzowy jwwnntJb Fryderyka Augusta (f 1827) według projektu Riet- 
scbU. 

Muzeum i Zwinger zamykają najznakomitsze zbiory Drezdeńskie, 
a mianowicie, Muzeum: Galeryją obrazów, gabinet sztychów i rysun- 
^^ ręcznych oraz salę odlewów gipsowych; Zwinger zaś; Muzeum 
historyczne, muzeum gipsowi historyczno -naturalne, oraz salon ńzy- 
cstto*matematyczny. 

Oalenrjft obrazów jedna z najpiększych z t^ strony Alp, liczy 
<*P S400 numerów, pomiędzy któremi wiele znajduje się obrazów 
pierwszorzędnych. Najpiękniejszym ze wszystkich jest Madonna 
"ykstyńska Bafaela. Świetność swą zawdzięcza galeryją Drezdeńska 
^^bytkom za Augusta n i III poczjrnionym w dawnej książęcój Gale- 
2} W Modenie. Obrazy są pozawieszane w odpowiednich odległo- 
' •ciach, światło padające od góry w salach środkowych, z boków zaś 
^ ftuhinetach bardzo jest korzystne dla obrazów; w zimie cait^ ^k&»a\i 

W 



162 D R E Z S O 

jest opalany. Bardzo pouczający katalog HtLbnera jest do nabycia ' 
w przedsionku po cenie 25 Ngr. 2a egzemplarz, lecz dla powien- 
chownego obserwatora jest zbytecznym, albowiem nazwiska malaritfw 
wypisane są na ramacb. 

Zbiór miedziorytów, także na dole nowego Mnzenm, powitiUy 
za Augusta II, a w następnych latach ciągle powiększamy, liioiy obe^ 
cnie do 350000 arkuszy, przedstawiających doskonale rozwój uty- 
charstwa od czasów Finignerra (1450) i spółczesnych mu memieoldch 
rytowników, aż do najnowszych czasów. Około 700 najważniejsiyeh 
rycin wisi na ścianach w oprawie, pozostałe zaś leżą w to- 
kach, gdzie je można przeglądać. Na filarach wielkiój sklepiono sa- 
li wiszą medalijonowe portrety najsławniejszych rytowników. Ob&k 
w mniejszej sali przechowuje się zbiór rysunków ręcznych, z których 
300 najważniejszych wisi w oprawie, inne zaś jak miedzioryty ałoio- 
ne są w tekach. 

Muzeum odlewów gipsowych zawióra przeszło tysiąc kopóg gi- 
psowych z najceluiejszych dzieł rzeźbiarskich, szczególniój zaś itaro- 
żytnych. Początkiem tego zbioru była pewna liczba odlewów nka- 
pionych dla rządu Saskiego w 1782 r. przez Rafaela Mengsa, nie' 
stanowiąca nawet ^s części dzisiejszego zbioru. Odlewy są tak OBta- 
wione, że obejrzawszy je starannie łatwo można uchwycić j^ówne 
epoki rozwoju sztuki rzeźbiarskiój. 

Muzeum historyczne, pomieszczone w całćm wschodnióm skrzy- 
dle i połowie zachodniego w gmachu zwanym Zwinger zawióra najcie- 
kawsze pod względem historyi i sztuki: bronie,, rynsztunki, narzędzia 
domowe, ubiory i t. p. Jest to najbogatszy z tego rodzaju zbiorów 
w Niemczech. 

Muzeum historyi naturalnej, w Zwinger, nie należy do ni^ 
świetniej szych. Posiada ono między innemi ładny zbiór wypchany^ 
ptaków, z gniazdami, jajami i pisklętami, oraz godny uwagi zbiór mo- 
tylów. 

Muzeum mineralogiczne, tamże, składa się z okazów minoralo- 
gicznych i gieologicznych; pomiędzy ostatniemi jest bardzo wiele ska- 
mieniałości. — Salon fizyczno - matematyczny, tamże, założony przez 
(ilektora Augusta I, a następnie ciągle wzbogacany, zawióra znaczną 
liczbę przyrządów i narzędzi matematycznych, fizycznych, meteoro- 
logicznych i astronomicznych, pomiędzy któremi znajduje aą wiele 
osobliwości historycznych. 

Z gmachu muzeum Ańdać w ulicy Ostra-Allee piękną Cieplarm^ 
zbudowaną w 1842 r. i przyozdobioną wieloma rzeźbami H&hnela. 

Na wschód od Zwinger; wznosi się, tak zwnny: IWnzenpalais, zbii' 
dowany w 1715 r., a w 1843 rozprzestrzeniony, będący mieszkaniem 



DREZNO 168 

dego Następcy Tronu. — Protestancki (Iworski kości<5ł Sophien- 
'^'^r^he, z 13 i 14 w. pochodzący, a w latach od 1865 do 69 w goty- 
cłcizn stylu przebudowany nie przedstawia nic ciekawego. 

Niedaleko ku południowi leży Bostplatz, przy ktdrym mieści się 
^^9'VMd Fbczt (ELołpostamt), środek ktdrego zdobi kolumna gotycka, 
*^«wia BrunnesŚule, z figurami S. S. Elżbiety, Wittekinda, Wienfrie- 
^^ ^Bonifacego) i Jana Chrzciciela, wzniesiona przez Gutscbmidfa 
^ 1. 844 f., dla. upiększenia tryskającego tu źr(5d2'a wody mineralnej. 

Ulica Annenstrasse prowadzi ż Postplatz ku zbudowanemu w 16 
^- AoSctołowi Ś. Anny (Annenkirche), niedaleko ktdrego w 1869 r. 
^Riiesiono pomnik zwany Annenhrunnen, nad źrddłem, ku pamięci 
^■^oakliw^j o dobro poddanych małżonki elektora Augusta I, zwanej 
ps^zez lud: „Matką Ąnną".^ 

Na placu Neumarht wznosi się kościół Pam]Ly Maryi (Erauenkir- 
cl^^), w zeszłym wieku zbudowany, z wysoką kopułą. Na wierzchu 
k^ojniły znajduje się oszklona wystawka (lat-amia), na 95 metrdw nad 
ziemię wzniesiona, z którćj bardzo piękny odkrywa się widok na mia- 
>^o (Zakrystyjan mieszka na Bampesche Gasse 26, opłata 20 Ngr.). 
W«L środku placu w 1867 r. wzniesiono bronzowy pomnik Fryderyko- 
*>» Augustowi J7(+ 1854), według wzoru H&hnela. 

Blisko placu Altmarkt, widać kościół Ś-^o Krzyża (Kreuzkirche) 
i^s^^ększy ze wszystkich tutejszych świątyń, odbudowany po zni- 
BBoaeniu. przez kule pruskie w 1760 r., z wieżą na 105 metrów wy- 
solLą, otwartą, dla korzystania z widoku, przez dzień cały. (Dozorcy 

Ka Georgsplatz w 1865, postawiono w gotyckim stylu gimnazyjum, 
B^wane £reti««cAti2e, posiadające* bardzo piękną aulę. Przed gmachem 
jego w 1871 r. wzniesiono statuę bronzową poety żołnierza Teodora 
^Jfrnera. Na przyległjrm obszernym placu, JBurgerwtese, przyozdo- 
bionym ładnemi klombami, w ostatnich latach pobudowano bardzo 
pi^khe domy prywatne. Moltke Flatz^ ozdobiony jest wodotryskiem 
swanym Nymphenhrunnen. Trochę dal^j w połudn. wsch. części m\&- 
■*» la 'bramą Ihfrnaischer Thor leży królewski Grosser Garten, park 
włożony w końcu XYII w., a następnie znacznie upiększony, mający 
przeszło 120 hektarów powierzchni i godzinę obwodu. W dniach 26 
^ 27 Sierpnia 1813 r. naszła w nim krwawa Jitarczka między Prusa- 
**nii i Francuzami. Przez środek parku przechodzą dwie szerokie 
^'ogi dla powozów, otoczone eienistemi ścieżkami dla pieszych. Na 
piłecięctu się tych dwóch dróg stoi, zbudowany w 1680 r. pałan/h 
(LnstschloBs) w którym obecnie mieści się królewskie muzeum staro- 
*ytaoś<a i muzeum Bietschla. W Ogrodzie tym mieści się kilka kn- 
^^ wymienionych na początku (str. 156). Obok rozciąga się Ogród 
***^'c«ny, posiadający wiele godnych uwagi okazów. Dobra re. 
ttwiracyja. ^ 



tM DREZNO 

Nu |łlm*.u Marktplatz, w yowńn miejcie, prz3rtykającym do dawn^^' 
• ^1 imiNtii, wznosi sig kolosalny pomnik Augusta II na. koniu. Na. l^T 
wo ft r.oj(o pUicu droj:a prowadzi do Pałacu Japońskiego (Japanesi- 
Mfluir l'alai8) zbudowanego w 1715 r. przez Hr. Flemminga, kt<^r5 
iiMHt^pnie należał do Augusta II. — Kr<51 ten zgromadził tam abi<:>^^ 
roAnych rzadkich przedmiotów, których część składa dziś jeszcze "to-*^ 
Hiy znajdujące gabinety: antyków, numizmatów, wyrobów porceliux:>-*^" 
wych oraz biblijotekę, złożoną z 50000* tomów, 2000 pierwodrult <^ "^ 
(inkunabułów), 3000 rękopisniów, 20000 kart jeograficznych i 1 1> - 



Za pałacem znajduje* się publiczny Ogród Japanischer Gar'^^^;, 
z pięknym widokiem na Ell>ę i most kolei żelaznój. W pobliB'!^-'*'*'^ 
ulicy na domu pod Nr. 4 umieszczona jest tablica na pamiątkę, ii ^^t^m-m 
od r. 1784 — 86 mieszkał Schiller, a w 1791 urodził się Kórner. 

Okolice Drezna nastręczają sposobność do bardzo pazyjemrm3''^^" 
wycieczek. Na lewym brzegu Elhy: O 72 godz. od miasta leży "V«!^ -^ 
Backmtz, pod którą znajduje się pomnik Marszałka Moreau, w»T^ '^®" 
siony blisko miejsca jego śmierci. Ze wzgórza nie dalój nad sto 3t *^°" 
ków odeń leżącego widać w oddaleniu ogólne zarysy gór Sa»V^ ^^ 
Szwajcaryi. Piękny jest także widok z restauracyi zum Bergiem -^ ^, 
pod Racknitz Icżącój i 01^/2 godz. dalój na południe połoźso '■^^j 
góry Goldene Hdhe (222 metry). 

Od yiedersedlitZj pierwszój stacyi kolei czeskiój, przez Lock^?*^ -^^^ 
ć?rMnc? bardzo miłą jest wycieczka do Kreyscha (l^/j godz.). J^^ ^^f^ 
wieś Manen znowu, słynną z kopalni marmuru i z wzięcia tu do r^ '*' 
woli przez Austryjaków Pruskiego jenerała Finka z całym korpu* ^" 
w 1759 r., do romantyczno) doliny MUglitzthal (1 godz. na pd. '^^"^O 
lub do królewskiego zamku Wesenstein, leżącego na skale. 

Prawy brzeg Elby, powyżój Drezna, piętrzy się łagodnemi w«| 
rzami, których lesiste wierzchołki pięknie odbijają, od podnóża 
krytego winną latoroślą i domkami ^viejskiemi. Pomiędzy ostatnie 
odznacza się Villa Rosa, postawiona przez budowniczego Sempera. 
śród tych pochyłości leży kilka z najbardziój uczęszczanych mi^^ 
rozrjrwki, jako to o 25 minut od mostu Schitterschl&sscTien; a nie 
dalój Waldschlosschen, ze sła\vnemi l)rowarami i pysznym na 'okol" 
widokiem (omnibus z Altmarkt l\l^ Ngr. co ^l^ godz.). O ^4 
od Waldschlosschen, w prześlicznym położeniu, leży Albrecktsbuz 
z dwoma zamkami (można zwiedzać codziennie oprócz Niedziel), w« 
sność księcia Albrechta Pruskiego, zamieszkiwany przez 'jego m^ 
żonkę i pięknie urządzony. Dalój obok Mordgrund, widać o godi^^^ 
drogi ód Drezna na wschód leżącą wieś Losckwitz (Restauracyja V ''f' 
toriashóhe z pięknjrm widokiem) z niewielkim domkiem na lei*"* 
mieszkania z napisem, wskazującym, że Szyller pisał Ar nim Doc C^^ 
losa i obok rosnącym dębem zwanym Sehillereiche. Nicrłeoilf »<* 
Łoschwitz na lewym brzegu Elby leży ^ksewitz, (Restaonu^ »*"* 




z DREZNA DO BODENBAGH I FRAOI 166 

S c h i llergarten") miejsce urodzenia muzyka Naumanna (f 1801). 
W" 'W ach Witz (1^/2 so*^^' "* P^* ^' ^^ Loschwitz na pr. brzegu E1-. 
ł>y) leży winnica królewska (Kóraghche Weinberg) z pięknym zamkiem, 
ka&plieą^ zwierzyńcem i t. p. W polowie drogi stąd do Pillnitz, pod 
^o^t&rwitz, stoi dom, w ktdrym Weber tworzył Oberona i Wolnego 
i^traelca. 

^illnits o 2*/2 godz. powyżej Drezna na prawym brzegu Elby, 
nowy pałac letni królewski, zwykła letnia rezydencyja dworu z par- 
kiem i bogat3rm ogrodem botanicznym; kaplicę pałacową i salę jadal- 
*^^ zdobią piękne freski Vogla. 

JVa pn. z. poniża' Drezna, o ^j godz. od stacyi Weintraube, na ko- 
Ifci do Lipska, pośród winnic leży bardzo uczęszczano miejsce wycic- 
c^i^ek, zwane Paradies, a niedaleko odeń Friedensburg, z restauracyją. 

AflCoritzburg:, 2 godz. na północ Drezna (najlcpi(fj dróżką) posia- 
nia wielo pamiątek po Auguście II i Aurorze Kónigsmark. VVyidc- 
caskę do Meissen (ob. dr. 65) nujlepiój odbyć tam stłitkiem parowym, 
nupowTÓt zaś koleją. Zamki, Scharfenbery i Siebeneichen odznaczają 
^^ pięknem położeniem. Miejscowości: Plauenscher Grund i Tarandt 
opisane są poniżćj (ob. dr, 66). Kto nic może zwiedzić całdj Suskiej 
Saswajcaryi (dr, 63) powinien przynajmniej poświęcić pół dnia, na 
obejrzenie /7«erM?atóer Grund i Bastei. (str. 166) jednych z najpiękniej- 
szych miejscowości w północnych Niemczech. 



Droga 63. Z DREZNA 1)0 B0DEN15AC11 

I PRAGI. 



J*V/3 mil. koleją' państwową ^aską z Drezna do Bodenbuch, poc. kuryjerskim 
*.*vi SOdz. zwycz. w 21/4 godz. za 1 tal. 20, ] tal. 3 lub 2(> ner. Austryjacką ko- 
ifją IkańKtwową z Bodenbach do Pragi 17 mil w 3^4 do 6 godz. za 6 guld. 12 cent. 
4ąuld. 59 cent. lub 3guld. 6 Jent. Miejsce z powodu widoków najlepiej obierać 
/.lew«y strony. 

Przy wyjeździe z Pragi, widzimy na lewo Grosscr Garten, a potem 
^^"i^® i winnice nad Elbą, do której kol^j coraz się przył)liża. 

^iraa, (hot. Sćhwarzer Adler; Forsthaus, dobra restau- 
''wyi* '^ dworcu) 8500 mieszk;, miasteczko wznoszące się nakształt tfa- 
rasow, pray ujściu rz. Gołtleube do Elby, zostające w okręgu dawnej 
lortecy, dzisiaj szpitala obłąkanych w Sonnenstein. W bliskości po 
oł)ur stronach rzeki kopalnie piaskowca. 

Następna staYiyja Połscha, naprzeciw m. Wehien jest zwykt^ta, 
imnkteni wyjścia, wycieczek po Szwajcaryi SaskićJ. 



166 Z DREZITA DO B0DE9BACH I FRAOI 



Szwajcaryja Saska, 

Pod tćm nazwiskiem znana jest górzysta okolica Miinii (Łua^f* •9')> 
ciągnąca się od m. Pima do stacyi Tetschen (ob. niżćj), pofia&ck ^ 
pyszne, dobrze zwilżone doliny, ciasne wąwozy, piękną raekę* ^* 
waczne skały, jakich napróźno by się gdzieindzi^ szukało, piękii^Br '^ 
ślinnośó i wiele różnycli dziwów natury, dostatecznych do zjednani^^ *•* 
wielkiej popularności tój okolicy, lecz nie ma tu bynajmni^ ani '^ ' 
sokich gdr, ani płaszczyzn, ani wielkich wodospadów, któreby ti^-B*^ 
wicdliwiały, nadaną jój nazwę Szwajcaryi Saski^. Na swiedśanl^^ ^ 
okolicy potrzeba 2-ch do 3-ch dni. 



Wycieczki. Dzień 1. Stanąwszy w Fdtscha nie od rzecsy 

odwiedzićó bardzo stare miasteczko Wehlen. Uttewoider Ghnmtiy ^ 



me 




waczny i ciasny wąwóz, w niektórych miejscach ma 50 — 60 ibetr, 

kości a tak wazki, że do niektórych punktów jego nigdy słoiL 

dochodzi; niedaleko odeń skała zwana Bastei, wyniesiona Ii3-' J^^ 

metr. nad poziom morza, a przeszło 200 po nad £lbę, (Oberża, J^ ^^ 

15 ngr.), tworząca jakby zbiór wielu skał pomniejszych, z 

ka swego daje cudny widok na bardzo odległe miejspowości; — *Ią 

do Amselhćhle przez Amselgrund; ^/^ godz. na Hochsłein^ 300 

bardzo piękny widok; ^/^ godz. do Hohnsłein (hot. Hirsołu S 

sische Schweiz) starego miasteczka z zamkiem; 1^24 g. do ^' 

naturalnego Belwederu (324 metr.); 2 godz. Schandaą (hot. *£* < 

haus i Deutsches Haus, złączone wjeden wielki hotel > 

knym ogrodem nad Elbą, pokój ze światł. 20 ngr.; DampfschifiT 

szy; *Bahr'8 Hotel zur S&chsischen Schweiz; B 

wszystkie trzy nad Elbą; Anker, prosty, oraz liczne mii 

prywatne), miasteczko w pięknem położeniu nad Elbą, pniy 

strugi Ktrnitzsbach, O 10 min. drogi mały zdkłatd kąjnelawy i 

ralbad) (Oberża zum Badehaus), otoczony lesistemi skabuni. S<^ ^tł" 

dau jest środkowym punktem Szwajcaryi saskiej. Niedaleko ^ '"^ 

LiUenstein, 

Dzień 2-gi. 2 godz. z Schandau do Kuhstall (Oberża) gro^^. 
33 metry głęboka, z której kamienne schody prowadzą na wier^* . 
łek skały. Grota ta służyła niezawodnie dawnemi czasy za scbi*^' 
nie dla trzód miejscowej ludności podczas wojen i stąd to ™^*^_JiSL 
chodzi jćj nazwisko. Dalćj 2 g. drogi do góry ffrosser ^•"'^^^Sk 
(540 metr. oberża), z płaskiego j^j szczytu bardzo piękny ^^^^^^^a^ 
przez lunetę, na góry saskie, czeskie, a nawet szląskie; — 1 S^^' ^» 
Prebtschthor, (oberża^ wspaniała brama naturalna w skale, ze ^*^*^ł 
bardzo piękny widok ; 1 i pół godz. do Herrnskretschen (hot. S * ._ 
Berlin obok kościoła) wieś skąd koleją lub statkiem parowyfl^ ^'^ 
aa dojechać do Bodenbach. 



ED- 



z BERŁIITA DO DREZNA . 167 

Dzień 3-ci. Wejście na Schneeberg (694 metry, dobra restauracjja 
wraz z zajazdem) na szczycie wieża obserwacyjna; dalćj przez Biela- 
grund do Kómgstein (*Blauer Stern; Sachsische Schweiz, 
dobra restauracyja na dworcu), miasto u stdp twierdzy tegoż nazwiska. 
Twierdza może być zwiedzaną za opłatą 17s ^^' ^^ ^ <^o 8 osdb, 
♦ z vał<5w piękny widok. Na przeciwnym brzegu rzeki LtUensłein, 
494miesz., najwyższa z siedmiu odosobnionych skał Szwąjcary i saskiej. 
Na szcayde obelisk, postawiony na pamiątkę bjrtności na nićj Augu- 
sta II. 

Z PStscha, gdzieśmy porzucili drogę do Bodenbach, dla opisu 
Szwajcaryi saskiej, pociąg przez stacyją Bathen dąży do Kónigsteinu 
(obrwyż^j), adalljprzezstacyje^n/>/>en (stacyja pod Schandau), Scho- 
na i Ntedergrund do Bodenbach;- skąd dalćj do Pragi i Wiednia ob. 
dr. 12 i IIA. * 



Droga ,64. Z BERLINA DO DREZNA. 

25 i pół mil. Foc. pośpiesznym, we 4 i pół godz. za 6 tal. 2 sgr., 4 tal. 14 sgr. 
lub 3 tal. 10 9gr.\ zwyczajnym w 5 godz. za 5 tal. 4 sgr.; 3 tal. 25 i pół sgr. lub 
2 tąl. 22 8gr. 

Zaraz za dworcem spostrzegamy po lewćj stronie górę Kreuzherg^ 
z ktdr^ doskonale objąć można Berliii ; stacyje: Ltchterfelde, Gross- 
Beeren, pamiętne bitwą zaszłą tu 23 Sierpnia 1813 r.; Ludwlgsfelde^ 
2Vc66mi, Lucleenwalde,Juterbog'{^(^Q0m\es7}s.,\ z kościołem ktdrego 
^^ieźe w znacznej wysokości połączone aą ze sobą; — godne widzenia 
bramy miejskie. 

I<inija Drezdeńska odłącza się tu od linii Halle-Lipsk i przerzyna 

^^* jednostajną, piasczystą równinę. Stacyje: tiolzdorf^ pot^m przez 

yzarną Elsterę do Herzberga, FalJcenberga, Burgsdor/u, Jakobsthal 

' -^^derau, gdzie droga łączy się z Lipsko-Drezdeńską. Następnie 

przez Pristewitz, niedaleko ktdrego leży Grossenhain, 7000 mieszk., 

*°^ki sukna; — okolica zamienia się w malowniczą. Pod następną 

^T^^ą Niederau, pociąg przebywa tunel 280 metr. długi. DaMj Cos- 

^^9 skąd wycblodzi odnoga do Meissen, ob. dr. 65. 

g^ ^ Coswig droga wiedzie przez stacyją Kdtschenbroda, mija z lew^j 
w . ^t^y Ldsnitz, z wielką fabryką wina Szampańskiego, i dal^j po 
yc. *^«ciu stacyi Weintraube^ staje w Dreźnie na przedmieściu Neustadt 
^•^^nkcie odległym o 20 minut od główniej szych hotelów Starego 
•^la. Dorożki ob. Drezno str. 1 56. 



168 Z DREZKA DO LIPSKA 




Droga 65. Z DREZNA DO LIPSKA. 



15I12 mil. T.ipsko-Drezdeńgką koleją 2elazait. poc. pnśp. we 2 i pół godz., ^=^^^^, 
bowym we 3 do 3 i pół g., za 3 tal., 2 t. 8 ngr. lub 1 1. 15 ngr. ^ 

Do Stacji Roderau łącznie z drogą do Berlina dr. 64. Za 
deran droga przebiega Elbę po moście długini na 400 metrdw. D; 
iPii»;a, ('Bestauracyja na dworcu), skąd wychodzi odnoga 
Ckemnitz. Oschatz, 6000 n\ie8zk., z pięknjfin kośdc^em o dw 
wieżach. Oli pdł godz. od Oschatz leży dawny zameczek myśK.' 
ski Httbertsburg, pamiętny zawarciem pokoju między Anstryją, Pa^ 
sami i Saksoniją d. 15 Lutego 1763 r. S^ameczek ten doi jest ^^' 
mieniony na więzienie poprawcze. Dahlen z nowym 'ko^ołem ^^^»" 
tyckim. 

Dalej idą stacjfje Wurzeh, Machem i Borsdorf] a następnie 
przebiegłszy pole bitwy 1813 r. staje na dworcu w Lipsku, 

Z Drezna do Lipska można przejechać inną cokolwiek dłuższ^^ ^^ 
17^3 mil wynoszącą, lecz przez piękniejszą okolicę, a za tę samąc^^'"^' 



Droga ta bieży łącznie z poprzednią do Coswiy (ob. dr. 64), g^< 
oddzieliwszy się od nićj wiedzie do Mieissen, (hot; Gasthofs^ -Łł-ni 
Hirsch, Stern, Handel Win braci Greissler, z pięknym, w ^*f" 
ro-niemieckim smaku urządzonjrm, lokalem i ogrodem), jedno s -ars^' 
starszych miast w Saksonii, leżące na malowniczej wyniosłości f^5^7 
ujściu rzek Triehisch i Metsse do Ełbi/, Na 50 metr. wysokim w^^^^y 
rzu Schlossberg stoi starożytna Katedra z XTTT w. miesiMSząoa wm^^^r 
groby książąt z domu Saskiego z XV i XVI w. W ołtarzu zngf *^^* 
się Zdjęcie z Krzyża Granach* a. Do katedry dotyka stary zamek: -^^ 
brechtsburg, w XV w. wzniesiony, będący, jednym z najznaczni^s^^^ 
groddw z owego czasu. Tabryka kr óleuDska porcelany^ 600 robo ^'^' 
k(5w, ktdra poprzednio mieściła się w zamku, obecnie znajduje ^^ 
o ^8 godz. drogi za miastem w dolinie rz. Triehisch. Fabrykat ^ 
najpicrwsza w Europie, bo w 1710 r. założona może być ogl^d^ *^ 
w dnie powszednie. 

Pod stacjTJą Miltitz droga opuszcza dolinę rz. Triehisch, poc*^ 
powoli podnosi się do st. Deutschenbora, za ktdrą spuszcza ńę snoWii 
w dolinę Muldy. Daldj przełńegłszy około ruin klasztoru JJteift^**' 
z kaplicą grobową Burgrufdw Miśnii, przez stacyje: Nosst^ sam A 
i Hosswein; dochodzi do Ddbeln (hot. Sonne), skądwjrchodsi odnoga' 
do Chemnitz i Riesa. 

Klosterbach z ruinami klasztoru; na lewym brzegu Mnldjltf 
dyjski przemieniony na park. Leisnig, stare miasteczko, 7000 " 
po nad kti)rdm panuje zamek Mildenstein, obecnie siediUia irf 



z DREZI7A DO LIPSKA 169 

dowjch. Po prsej^u 8tac3rj Taundorf i Grossbothen pociąg staje 
"W órtmma (hot. Kro nprin z, LOwe, Schiff), przyjemnem mia- 
»te<5zku, 7000 mieszk., nad Muldą, 4r<5d pięknej okolicy. W dawnym 
klasztorze Nimhschen^ obecnie na inny obróconym użytek, nad Muldą 
o p<$} godz. za miastem leżącym, przebywała, jako zakonnica, Kata- 
rzyna von Bora, późniejsza małżonka Lutra. 

Po dwóch następnych stacyjach Grosssteinberg i yaunhoj\ tlroga 
■łcay się z poprzednią w Borsdoff n& 1 i pół mili przed Lipskiem, 



Lipsk. 

PrByjasd. Na dworcach, których jest 5: Bawarski, Berliński, Mag- 
*i«barg8ki, Drezdeński i Turyngski, rozdają numery fijakrów; taksa 

flotele. *Uotel Uauffe, róg Bossplatz i Bossstrasse, pokój 25 
^>^.^1 taL; •Hotel de Russie, Petersstrasse lo/ll; Ilótel de 
■^*vi^re* tamże 36; Hotel de Pologne, Hainstrasse 8/10; Ho- 
|L®1 de Prusse, Bossplatz 7; Stadt Hamburg, Kicolaistr. 7; 
"**dt Rom obok dworca Drezdeńskiego; Stadt Drcsden, Grim- 
IJ^ischer Steinweg lljfl2; 'Palmbaum, Gerberstr. J65/66; Stadt 
^^ion, Feterstr. 20; Stadt Nftrnberg, przy dworcu Bawarskim; 
***liichner Hof, Kónigeplatz 2. Prócz tego na dworcach: *Drc- 
f**©48ldm, Turyngskim i Berlińskim, przy Restauracyjach, po 
**^ka pokojów. 

Kawiarnie (Kaffehftuser). C af ó -P e 1 s c h e (Conditorci) na Au- 
ff*^Btiisp]li,tz; Cafć National, Markt 16; Im neuen Theater 

Suchodn. pawilonie Nowego teatru; Cafe Sedan, na Pro- 
**^>Uide, wiele dzienników; G6sswein'8 Cafe, Bruhl 78. Dalej 
^\^ -^oseiuhal: Bonorand i Schweizerhauschen, wiecie pra- 
codsień koncerty. 

Xle«taiiraeyje. *Aeckerlein's Keller, Markt 11 ; Kraft 
•^ —Uistrasse 23; Reusch^s Keller, Grimmasche Strasse 16; 
z^Heinlftndische Weinstube, Ritterstrassc; Auerbach's 
^J^Her, Grimmasche Str. 1, sławna z podań ludowych i Pausta 
^*^etbe'go, z godnemi' uwagi malowidłami na ścianach z 1 6 w. przed- 



\ 



^^''•Hi^ącemi baśń o Pauście (w 1863 r. odnowione); Im neuen 
"*■ ^ e a t er (we wschodn. pawilonie). *S c h tł t z e n h a u s Wintcrgar- 
r^'*Wtr, 9, ulubione miejsce rozrywki w lecie i podczas jarmarku, z pię- 
■^emi salami i ogrodem; wieczorem w lecie koncerty. 

I 

^wiamie (Bierstuben). *B aa r m a n n, Katharinenstr. 28, piękny 
^'>kal;Kitzing Petersstr. 19; S chat z, Rittewtr. ^^-^ 1^(i\iVV\\.'L^ 



::v. LIPSK 

tT^thestr. 4. obok nowego teatru: Uhlemann przy dworca Btwir- 
"tkim. — W gaie Quelle ob. nii. (teacnr). 

Pijakry. Jćdnolontte: Od I osobr ido 20 min.) 4, od &w6A 5. 
: rzęch 6. czterech S Ngr. ^do dworca Berlińskiego 5, .6, 8, 10 Np.) 
*A dworców do miasta zwykle o 1 Ngr. droł^. — Za godńnc po nńe- 
•^ńf. lab za miastem 10. 12. 13^ , lub 15 Ngn' wedłng taksy iiiiy|o$ ńf 
znajdować w kaidym puwozie. 

Omnibnsj- po mieście i okolicah \\^ Ngr. 

Kol^ konna, wzdłuż Promenadę i do niekt<5rych wsi okolicfttft^* 

Pocsta. Na Angostusplatz. naprzeciw Teatru. 

Bioro telegraaoana. Wintei^rtenstr. 3. blisko Dworca Dreid^- 

<ikiego. 

* * 
TeatiT' W Xeue Theater^ przedstawienia oodzień, najleptfo i^' 

•łce: Mittelbalcon 1^'s t^- Seitenbalcon 1 taL, Parqaeti5 

Njjr: 1 rząd lói 20 Ngr. — Prócz tego w Aite Th^ąUf w iłnB«*« 

iiTtAy i niedziele, a podczas jarmarku codńeó. Yaudmllt^TMir 

w Oatten Ojuelie na Brtlhl, dobra restaaracT)a. ' 

Sławne Koncerty w (iewandhaus (sukiennice) w zimie cb csw*)^ 
tek: dyrektor C. Reinecke. 

Wystawa sstuk pięknych. DelYecchiow Kanfhidle (Mtf^ 
*i) w dnie powszednie od 9 — 5, w niedziele od 10 — 8. Wq«^ 
5 Ngr. 

Liipsk (Lcipzig) po Hamburgu najważniejsze z miast handlowycU 
w Niemczech, llOOOO mieszk., pukt środkowy handlu księgarski^S^? 
siedziba wyższego sądu handlowego (Oberhandelgericht) na ^e IHflO' 
cy i jednego z najdawniejszych i najsławniejszych uniwersytetdłf) W 
w oł)Szemćj płaszczyźnie przy zbiegu rzek: Elst&r, JPiótse i P(ff^' 
Stare miasto, zabudowane wielopiętrowemi prawie jednakowenń dO" 
marni, dowodzącenii bogactwa miasta w XVII i XVIII wiekscb, ^W 
żoiie jest dokoła pięcioma regularnie i ładnie zabudowanemi prsedinie- 
ściami, do których jakby drugi szereg przedmieść, przytykają ^*' 
Kcudnitz, Gohlis, Connewitz, Plagwitz i t. d. 

Najpiękniejszą ozdobą miasta są urządzone w 1784^^ na miej^ 
dawnych wałów Aleje (Promenaden) oddzielające stare miasto ^ 
przedmieść, a w niektórych punktach, szczególniej od południa i WBCW>" 
du stanowią jakby piękne parki. W t^j to stronie, pomiędzy ^•J"* 
tukiemi parkami, leży największy z placów miejskich AugiuUtp^ 
zamknięty gmachami nowego teatru, muzeum, AngusteiUBf pO^ 
i szeregiem pięknych domów prywatnych. 

Nowy Teatr (das neue Tbeater) złożony ze wspailSit 



LIPSK 171 

i dwdch pawilonów, zbudowany został według planu Berlińskiego bu- 
dowidcsego Langhansa (1864 — 1868). Front jego ozdobiony jest 
pięknym portykiem korynckim, z piękną gruppą prof. Hagena na trój- 
kącie szczytowym. Na polach szczytowych skrzydeł są rzeźby Lfirs- 
■^na, Witticha i Schiele'go. Tylna fasada teatru, odwrócona ku naj- 
piękniejszej części Promenad, ozdobiona jest werandą, dotykającą do 
^''^elki^o stawu z łabędziami Na środku stawu wodotrysk. Wnę- 
*''2e tealHru może być zwiedzane codziennie od 2 — 4 po południu. 

Naprzeciwko teatru wznosi się ukończone w 1858 r. muzeum, mie- 

szcsące w sobie miejską galeryją obrazów, wartą Sindzenia głównie dla 

obrazów iiowoczesnycb. Muzeum założone zostało przez miejscowe 

^owarzjrstwo sztuk pięknych (Kunstverein), a następnie przez zakupy 

*^®Une dary znacznie wzrosło. W niedziele od lO^/a — 4, środy i pią- 

'ki od 10 — 4, wejście bezpłatne; we wtorki, czwartki i soboty od 10 

■*, poniedziałki od 12 — 4. od Listopada do Stycznia tylko do 3 

** op&tą h Ngr. Dyrektor Dr. Max Jordan. 

.^ 1*0 WBchodniój stronie placu Augusta naprzeciw bocznego frontu 
■^U^cuin wznosi się Augusteum (uniwersytet) wr. 1836 według planów 
*^^^«VwfcŁł zbudowany, na t^ip samom miejscu, gdzie znajdował się gmach 
^^^^''^^rsytecki w 1408 r. Uniwersytet ten ficzy obecnie do 20()0 słu- 
***caów. Gmach zakładu zdobi wiele pięknych rzeźb. 

"W przyległym kościele Paulinów ( Paulin erkirche) odno^vionym 

I i^** '•» znajduje się grobowiec zamordowanego w r. 1307 w koście- 

^^^-go Tomasza Margrabiego Miśni, Dietzmana. W donm „zur Feu- 

^^*"*cu[ger* przy ulicy Uniwersyteckiój ciągnącój się za gmachem uni- 

^ i^aytetu, umieszczona w podwórzu tablica wskazywać ma pok ój , w któ- 

^***Ł mieszkał GMtfae, będąc studentem. 

Niedaleko Muzeum w stronie pd. wsch. przy szkole niiejskiój wzno- 
V^ ®ic bronzowa łtatua Thaera. według modelu Riełschla, Inne po- 
^^^iti rozrzucone po alejach, jako to: Fryderyka Augusta^ J. Seb. Ba- 
J^z^* muzyka HUlera i Burmistrza • Mullera, ziiłożyciela alei, nie mają 
^'^^Iki^ wartości artystyczndj. 

^^ 2 Augustusplatz ożywiona ulicu Urimmaiąf^he Strasse prowadzi na 
^f^^*'rktplatz w środku miasta leżący, zamknięty z trzech stron wyso- 
, "^-l^nii, starożjrtnemi domami prywatnemi; czwartą ścianę tego rynku 
?^*iowi Batusz z 1556 r. cddzielający zarazem rynek od małego ryn- 
ku ^aschmarkt. W jednym z domów jego na rogu Hainstrasse Nr. 31, 
^^«Bzkał od 1785 — 1789 r. Schiller, jak to wskazuje umieszczona na 
uomu tablica kamienna. Ulice Hainstrasse i Kutharinenstrasse pro- 
^aiizą ua ulicę Briihl, podczas jarmarku głównie zajętą przez żydów 
^^tywionądrobnjrm handlem. Niedaleko dawnego Teatru pomnik Hah- 
•*•"•<>««, twórcy homeopatjj. Przy końcu ulicy. "RatiatiŁCLYw ^\,caw««%^ 



172 LIPSK 

.' mały pomruk przypomina wysadzenie w powietrze mostu, ktdre tylu 
strat nabawiło tylną straż Francuską 19 Października 1813 j, 

Dawna cytadela Heissenburij w pd. zacli. stronie starego miasta, 
pochodzi z XVI ^vicku, obecnie mieści rozmaite władze i koszary. 
Ze szczytu wysokiej wieży Sclilos.stlHirm można doskonale objąii wzro- 
kiem pole bitwy z 1813 r. 

Kościoły Lipskie maJe^o są znaczeniu: Kośrlól S-go Mikołaja z 16 
wieku, ma w filarach okien' wmurowanych kilka kul z 1813 r.; przy 
łtoc/inych drzniach w sklcpion(^j salce znajduje się ambona kamienna, 
z której miał kazać l^uter. Kościół S-yo Tomasza, którego wysoki 
dach /daleka \vidocznym go czyni. Kościół katolicki w 1846 r. skoń- 
czony. Na Centrailstrasse znajduje się Słfiunjoga, zbudowana w 1856 r. 
Wchórze kościoła Ś-<jo Jana ( Johanniskirchc) znajduje się nagroliek 
Gellerta. 

Na ulicy Konigsstrassc mieszkał od 1835 — 41 i od 1846— -47 Fe- 
liks Mendelssohn BaMholdi/, ku pamięci czego wmurowano na domu 
tablicę pamiątkową. Na Turnerstrusse znajduje się skończona w 1863 
Turnhalle (sala ginmastyki) na której budowę miasto ofiarowało 40000 
talarów; wnętrze godne widzcma. Niedaleko stąd na pd. wscli. wzno- 
szą się przy Weisenhausstrasse nowe budynki uniwersyteckie, mieszczą^ 
cc lahoratori/jum chemiczne i insłytnt tizifjolq(iiczny, a obok szpital udej- 
A^7'(Stadtische Krankenliaus) z kliniką uniwersytecką, złożony z wiel- 
kiego domu murowanego według dawnego systemu i z tak zachwala- 
li vcli w ostatnicli czasaeli, baraków. 

Niedaleko bramy Zoitzer Thor, naprzeciw krtJlewskiogo fciądu 
Okręgowego stoi dawna \villa Hftrtla, da^ Biimische Ilaus, przebudowa- 
na w 1833 r. zpięknemi fresV.ami wewnątrz. Przy Zeitzorstrassc pod 
Nr. 48, mieści sie sławny zakład leczntc// nrtopedt/czno f/imnastt/cznjf 
Dr. Schildhacha (dawniej Schrebera). 

Jednym z najpiękniejszych ogrodów pnblicznycli jest tuk zwany 
(rcrhurda (dawniej Uciclienbaicha) z poninikiein Ks. Józefa Poniatow- 
skiego, gdzie też można >vidzieć rozmaite ])o nim pamiątki i mifysue. 
w ktorem ten bohater rzuciwszy się w nurty rzeki śmierć poniósł. 

Do najbliższycli miejsc spacerowych w okolicy należy *Jfosenthal 
ł. Ziic iwyciijącemi łąkami i laskami dębowemi, bardzo, z powodu uialćj 
odległości od miastii, uczęszczany. (Restauracyja ob. wyż<?j). W ogro- 
«i/.ie tym znajduje się statua marmurowa (ileUeitd i popiersie kompozy- 
tom śpiewów Zóllnora. Na jednym z domów wsi (lohlis dotykającej 
<«i iniłnocy do tego oj^rodu znajtluje się napis, wskazujący: że w niia 
w 1785 r. Schiller utworzył pieśń dt> Iliulości. 

I 

Ii(>wniny ]>ipska były kilkakrotnie widownią zaciętych bitw. N;i. 
///(•// 7 Wrze-ium 16.S1 (lustaw Adolł' odniiisj zwycięstwo nad wojska- 



z DREZNA DO HOF (ku MONACHIJUM) 173 

ń^i niemieckiemi. 2 Listopada 1642 r. miała tu miejsce bitwa również 
^kończona zwycięstwem Szwedów nad Niemcami; lecz najkrwawszą 
i najważniejszą była rozpmwa 16, 18 i 19 Paz'dziemika 1813 r., zwa- 
J^a przez Niemców hitvm'ludótc (V0lker8chlac)it) w której wojska fran- 
cuskie straciły trzecią część swej liczby w zabitych, rannych i jeńcach. 
Na zwiedzanie pola bitwy potrzeba 4 godzin idąc piechotą, a 3 gjodz. 
jadąc. Na miejscu, z którego Napoleon kierowiił bitwą w Probsteyda^ 
^''^^esiono pomnik granitowy z ozdobami bronzowemi; a na wzgórku 
P^zy drodze gdzie monarchowie sprzymierzeni zostali zawiadomieni 
o zwycięstwie stoi obelisk żelazny. 



Droga 66. Z DREZNA DO HOF (ku MÓNACHIJUM). 

iJ0,8 mil. w 6 i pół — 11 ęoA.%. za 5 tal. 28 Ngr.: 3 tal. 29 T^gr.; 2 tal. 29 Ngr. 

I^roga aż do Tarandtu bieży doliną rz. Weisseritz, równolegle 
^traktem. Przy stacyi Flauen, ^|^ godz. od Drezna (koleją 7 minut), 
••ynn^j browarami Reisewitzer- i Felsenkeller- Brauerei, zaczynu się 
^^^triSz Plaueński (Plauenschcr Grund, wazka a ^f^ godz. długa dolina 
Przerzuięta rz. Weisseritz, zamknięta z dwóch stron skałami. Na wy- 
"^^osłości widać zameczek Bcgerhurg (*Restłuiracyja, o 15 min. od stu- 
^y * i*lauenj; z góry piękny \vidok na wąwóz, przyległe wyżyny, Dre- 
*^o, dolinę Elby do Meissen i Saską Szwajcaryją. Następnie dropi 
P^^chodzi przez tunel, ' a późnićj kilka razy przez rzekę. Przy st. 
j™*«c^jDjpe^ gdzie znajduje się huta żelazna Fryderyka Augusta, do- 
*ina Bic otvviera, ukazując czyste domy mieszkalne i ślady różnych prze- 
"^ysłfSisr połączonych z dobywaniem Węgla kamiennego. Dalej nastę- 
PHl^ stacyje Daubea, Hamsherg. Niedaleko Tarandtu, po obu stro- 
^^ch drogi widaó szkółki drzew Akademii leśnej; a zestawienie r()ż- 
"^y^^ gatunków roślin na pochyłościach gór tworzy bardzo malowniczy 
ooi-az, 

^t^flurandt (hot: Deutsches Haus; Bad; Albcrts-Salon) 
^^^ateczko w romantycznóm położeniu jprzy zbiegu trzech dolin, ma 
^^0() mieszk:. Na jednej ze skał ruiny zamku myśliwskiego elekto- 
TJ^^ Saskich. Akademija leśna, założona w 1816 r. W okolicy pię- 

^e miejsca przechadzki, pomiędzy któremi odznacza się szczegcilniej 

"^8 bukowy, zwany: ^Jieiligen Halkn". 




. - przez rz. J^ rener ger 
«& prawo liczne kopalnie i huty. 



Treiberff (*Hdtel de Saxe; Rother Hirsch; Stern) nad 
^uldą, gtare miasto górnicze- założono w 1171 r. po o^t^^wi Vv]l i.'^\ 



:T4 z DRERTTA do SOP ku StOlf AGHIJT7M) 

t 

iffthra. które w <'.z3uie luij większej 4Wpj pomyślności (około 1540) li- 
';7iylo 44>000 mieszk.. ohecnie ouł ich tylko 20000. Ze itarychmii- 
row vr ('.zefld uiminnionycłi tul planty, zoraa posnąć moins dAwne idi 
przeznaczenie. Freiben; jest punktem •irodkowym {^mictwft Bukift' 
so i inedzihą je^) zarzailn. Okrsfr Freibergaki jest najwa łni ^i aij m, 
/. pow()4lii zntijdowaniA ile w nim kopulni srebra, ktdre^ dobywi^ 
rrHrznift za P 4 milijonow łlIutow. 

Kotinół ka/edraltii/. z pięknym iia^rrobkiem Margrabiego Manryoe- 
UD Saakietco: prócz któretro :ro<łne w nim awagi: kapUca a Xyi w. bo- 
jrato przyozdohiDna z wieloma -łtaimimi bronzowemi; portal romański 
itojrato żłocr>ny z XII w. zwany f.roŁdćne Pjorte^ pochodzący ze spalo- 
nepro w 1484 r. k4>Hoii>{a N. Panny Maryi. Dwa inne koście^, Ifko- 
■ailfirrhe i PetrikirfM nie zawierają nic dekawego. 

Przy bramie Petersthor w 1844 r. wzniesiono gotycki pommk nt 
'\w,HC. mieaz(;zan i górników za dzielna obronę miasta pnedw Siw^ 
li om 164i i 43 rokn. Od tćj że bramy wiedzie droga na rynek Ob«- 
markr. na którym wznosi się rcthuz, okazały bndynek z 14l0 r(Aą 
oraz tak zwany, Kan/haun w którym mieści się muzeum staroij/tMiOt 
hf;ilą«:e dekawym zbiorem broni, sprzętów i t. p. przedmiotów. St 
rymże placu, na prost ganka ratuszowego płyta kamienna z knjiBB 
wskazuje miejsce na którym w 1455 r. został ścięty Kunz Yon Km- 
fiingen. słynny wojownik niemiecki owego czasu. 



W części półn. zach. miasta, przy bramie Kreuzthor, dawny 
śrMosst FreicUnstein z XY w. niegdyś rezydencjja księcia hsufn 
Pobożnego, obecnie magazyn. Niedaleko plant pomnik minenlofi 
HWnera z popiersiem. AJcadenuja tjórmcztL, założona w 1765 r., ńt- 
)£f\yi głośna, z powodu zostawania pod zarządem sławnego minoafe' 
tra i (geologa Wernera (-J-ISIT). 

^)kolica urozmaica się cokolwiek, lecz dopiero od Oederan odkrf** 
-tlę pyszny widok. Przed tem miaste'm na stoku wyniosłości widać tt- 
mek Augustusbnrg pod miasteczkiem Schellenberg. Nieco dal^ ^ 
■«tfu;yją Oederan (hot: Post) droga wstępuje w urozmaiconą ddiat n* 
Floha, przez którą bieży aż do ujścia U^ rzeki do Schopan. ^ 
'.yja Floha w dolinie Schopau, miejsce urodzenia sławnego męla liaBB 
F*nffendorfa. Ze stacyi Nieder ]| 'iesa wychodzi odnoga drogi do &■■ 
kf.tth^irtj i IJaynichen słynących znacznemi fabrykami sukna. 

Chemnitz (wymu^^ia się Kemnitz) (hot: Blauer Engel, Siaśl 
Ootba, Stadt Berlin, ROmischer Keiser, YictoriahAt*! 
i innf^) osafla staro wendyjska, od bardzo dawna słynna z Hjiik^ 
lnianych, obecnie jest jednam z najważniejszych yr Niemczeek ■b' 
fałirycznych, 68000 mieszk., leży w żyznej i obfitej w wodę uti l fcy 
u stóp gór kruszcoioych (Erzgebirge). Liczą tu do 100 pra^daBUi^ 
fałiryk pończoch, leżących po większej części w okolicy 



J 



z DREZNA DO HOF (ka KONAGHIJUM) 175 

rach którego mają tjlko swe kantory, — Znajduje się tu też do 40 fa- 
bryk maszjm, z których najsłynniejsza Ęyszarda JSarłmana, zatmdnia- 
j|ca do 2000 robotników. Dla turystów Chemnitz mało ma powabu. 
Na głównym r3mku wznosi się gotycki katusz z werendami i wysoką 
wieią. KoidÓl Jacobikircke z XIV w., w XVIII w. przebudowany, 
P<Miada w zakrystyi obraz Łukasza Cranacha, wpółn. zach. stronie uda- 
rta zamek, przerobiony z klasztoru Benedyktynów. Niedaleko Klo- 
tterlarche z godnym uwagi portalem południowym i kilkoma obrazami 
ttkoły frankońskiój. *Na około miasta ciągną się porządnie zabudo- 
^nne przedmieścia 

Balój przez fabryczne miasta Siegmar^ Gruna, Wiistenbrand^ Ho~ 
^tfittein^Emsthal i St. Egidten do Olauchau (hot: DeutschesHaus. 
Adler) 22000 mieszk., również kwitnącego miastk fabrycznego (naj- 
^icc^ kwitnie tkactwo), nad rz. Muldą. Ma ^no 2 zamki hr. yon 
ochOnbui^. 

Zwlokaa (hot: F o s t; Deuscher Kaiser; Hotel Wagner, 
pny dworcu; GrtineTanne; A'n k e r,); 26000 mieszk. leży w ła- 
^n^ dolinie, nad Muldą. Kościół Marienkirche z XV w. odnowiony 
^ 1839, z wieży piękny widok; W kaplicy, zwanój Taufcapelle m&]y 
• obrazek Cranacha, przedstawiający Chrystusa pośród dzieci. Kościół 
^j Katarzyny (Catharinenkirche) z XIV w., pózniój odnawiany, po- 
flada także obraz Cranacha. Niedaleko dawny zamek Osterstein, obe- 
cnie dom poprawy. Na rynku Ratusz, ukończony w 1858 r., gościnny 
A«tfri (Kaufhaus) z XVI w. w stylu gotyckim i wiele innych pięknych 
badynków, przeważnie w nowszym gotyckim stylu. Okolica piękna, 
do któr^ ożywienia przyczynia się wiele kopalń węgla kamiennego, 
których w t^j okolicy znajduje się do 80," zatrudniających 8000 robo- 
tników. 

Na stacjri Werdau linija łączy się z drogą z Lipska do Hof. 

W«rdaa (7000 mieszk.) nad rz. Fleisse, miasto przemysłowe z wie- 
1 oma fiaibrykami sukna, bawełny i t. p. Dalój przez Neumarkt do 

Bdohenbaoh (hot: Łamm) 8000 mieszk., fabryki bawełny i płó- 
tna. 

Za stacyjami Nełzackkau i Herlansgrun, droga przechodzi przez 
dolinę Elstery, po pięknym choó krótkim wijadukde. 

PUuen (*DeirB Hdtel, Deutsches Hau s, Engel) dosyd 

^^<ane, na wyniosłości leżące miasto fabryczne, 24000 mieszk., nad 

■Biafą EUterą, główne miasto Voigtlandu, odbudowane po wielkim po- 

**je w. 1834 r, — Wysoko po nad miastem położony zamek Bad- 

*c«nj którego nazwisko przypomina zamek w Pradze czeskiój, był nie- 

g*J> siedzibą wójta (Vogt, Adrocatus regni). — Dwuwieżowy kościół 

^wanmsJcirche^zostal po pożarze w 1548 r. prawie zupełnie przebudo- 
wany. 



176 Z BEllMHA DO HAMBURGA 



• 



Pomiędzy Plauen i Hof kolćj wiolkim łukiem okrąia przykrą le- 
sista wyżynę, stanowiącą dział wodny, mięflzyElsterą i Saalą. Stać. Af^sA/- 
thmter. Niedaleko ReiUh droga przekracza granicę bawarską; na 1^'wo 
widać niebieskie kontury gór jodł'fWł/ch (Fichtelgebirge). 

Hof(hot:*Hir8cb;BrandcnburgerHof:Bayri8cherHlo f; 

L a m ni^ tani; Restaorocyja na dworcu) 1 6000 m., miasto nad ftcuMlą, 
zupełnie przebudowane po pożarze w 1823 r. Niedaleko stąd 8a&1s 
przyjmuje w siebie rz. Begnitz; Ratusz gotycki. 

Z Hof do Monacbijum dr. 42. ' 



Droga 67. Z BERLINA DO HAMBURGA. 

38 mil. Koleją w ą grodź, za 7 1. 15 S«nr.; 5 t. 20 Sffr. lub 4 t. 5 s^r.; pocią^^ 
kiiryjerskim za 10 lub 7 talarów. ' ' 



W blizkośd parku zamkowego w Charlottenburg^ kol^ prseb^ 
Sprec pod Spemdau (hot: Adler) rzekę Hawel^ do którego tu wf^^^ 
Sprea. /spandau, (18000 mieszk.) miasto silnie ufortyfikowane, l^Z, 
siada piękny kości<$ł St. Nikolauskirche, z XVI w., z kilkoma ^od-"^-*^ 
mi uwagi pomnikami i metalową bardzo dawną chrzcielnicą. 

Pi>d Xeust€uJU droga przebiega rz. Dosse. Stacjje ZtndiMy fl^jjj^j^ 
Wilsnack z najdawniejszym w państwie kotóolem, WHtenberg^l^^'^!, 
stauracYJa na dworcu) nad Elbą, skąd wychodzi droga do Magdeb""^^!^ 
ga; KarstacU, ' Pomiędzy stacyjami Wamow i Grabów, droga f ^^^ \^ 
chodzi granicę Meklemburską. Iiudwigaliuit (•Hdtel de Weim^ ^^ 
mała jesienna rezydencjja W. Księcia Meklenbury-SehweryAda^^^jj 
Zamek posiada galeryją obrazów liczącą przeszło 200 sztok, 00^ 
zbiór starożytności słaif^iańskich, znalezionych głównie w Meklenl^-' 
gn; obi>k zamku rozciąga się obszerny park i ogród. W Kaplicy ] 
wosławnej grób W. Księin^ Heleny (fi 803 r.). 



Poil Hagenotr wychodzi odnoga drogi przez Zackum do 
i Rostochu (15Vs mil. za 3 t. 15 sgr; 2 t. 14 sgr.: 1 t. 25 sgr.). 
ga Hamburgska bieży dal^ w kierunku zachodnim przez stacyje 
tzter, Brahhdorr\ Boitzenburg. Po obu stronach wiele dólw sriacWi*^ 
kich (Rittei^tter) z mniej lub więcój wspaniałemi lamkamŁ yf ^ 
saoh wiele grubszej zwierzyny. Łauenburgskie miasto ffirkn jest pB"" 
ktem zbiegu z liniją Łubeka-B^chen-Łtineburg, 

Niedojeżdżając Schicarzenbeck droga przebywa wielkie lasy buko- 
we. FnedrichsTuh i Betn^cl\ bardzo są uczeszozanemi przez Uambag*- 
czyków miejscami rozrywki. Dalej przez miasteczko Bergtdtrf v ob- I ^ 
wodzie Hamburga położone do Hamhun^. |<B&gj 

ii! 



HAMBURG 177 



Hamburg. 



Flealądze. W zwykłych stosunkach liczą na Marki (Mark con- 
it). Marka dzieli się na 16 Szylingów (S.). Talar odpowiada 2^/3 
«xiarkom,zatóm marka ma 1 2 Sgr., a szyling 9 fenigów, Praskie pieniądze, 
tale papiery jak i moneta brzęcząca, chętni^ są w takiej wartości przyj- 
mowane. 15 Sgr. odpowiada 20 S., 7 Ya Sgr. 10 S. — Wybijane są 
sstoki 1, 2, 4 i 8 Szylingowc. 16 duńskich szylingów odpowiada 5 S. 
courant Marka Banko nie jest monetą rzeczywistą. 4 Marki Ban- 
ko odpowiadają 5 Markom courant. Nowa niemiecka Marka złotem 
Clidark Gold) równa się 13^8 S. courant., a nieco więcćj jak 10^2 •S* 

ICO. 30 niemieckich Mark Gold równa się 25 Markom Courant. 



Hotele najświetniej sze na Alsterbassin: *H6telde 1' Europę, 
Alsterdamm 39: *Stret's Hotel, Jungfemstiejł:. 19; Yictoria 
Hotel, najlepsza kuchnia, tamże lO. Ceny prawie jednakowe, za 
jpokój 1 Ys do 2 Mark, objad zwykle o 4 za 2 M., śniadanie 12 S., poś- 
ciel 12. S. — *H6tel St. Petersburg, Jungfemstieg 1; *Kron- 
^rinz, tamie 8; Hotel Belyed er e, Alsterdamm 40, 41; Alster- 
Si^Ctel, tamże 32; *H6te.l de Russie, z kawiarnią, Jungfemstieg 15. 
U^telduNord, róg neue Jungfemstieg i Gftnsenmarkt. W tym 
C&kie jednakowe ceny za pokój 1^2 ^"t objad najwyźój 2 M., pościel 
-8 — 12 S. Blisko Alsterbassin: 'Waterloo-Hótel, Dammthorstr. 
14; Hotel Boyal Grosse Bleichen 12; Scheller'8 Hdtel, Dam- 
mthorstrasse 16. — ^Prócz tego: Wieź ers Hotel, na St. Pauli nad Ha- 
foii;H6teldeBaviere;ZingesH5tel, Pokój 16, Objad 24 S., 
luikprzeciw giełdy z kawiarnią, przed zaczęciem giełdy bardzo bźywio- 
xi%. Kaiserhof na Ness 10; Weidenhof, grosse Burstah 54, 
pod nim kawiarnia i restauracyja; BartelsHótel na Poststrasse 
14; Hoefer^s Hdtel przy dworcu Berlińskim; Grossherzog von 
Meklenburgna Schweinemarkt i inne. 

Kawiarnie: Alsterpayillon, na alter Jungfemstieg, dla ob- 
-cych bardzo dogodna, filanżanka kawy 2 S.; Sagehorn's Caffć, 
^^gstrasse 2, obok kościoła Ś. Piotra. Kawiarnia na dworcu ko- 
Ua ł^znój, Dammthor-Station. Zingg's grosses Kaffehaus, 

Bestauraoyje: * W i 1 k e n s, Bergstrasse i ró* Plan; Grube, alter 
jnngfernstieg 9; S t r e i fs H 6 1 e 1, ob. wyż^j; Bargstedt, Admira- 
^*te8tr. 2, kuchnia angielska; P6hl, Zollenbriicke 3; Wiesel na 
Hlłlie am Hafen. — Zingg's Frtlhstftckrestaurations, ob. wyż.; Lu- 
*ii grosse Johannisgasse 9, obie.blizko e:iełdy. Prócz tego tak zwane 
-A-UBternkellcr, (ostrygarnie) szczególniej rano \ m^c7.oxevxi \xk.'lv 



178 HAMBURG. 

N 
I 

szczane: *U t e s c h na Alsterdam 42, nawet jako rcstanrneTJa godą^ 
polecenia, dobre wina; COUn, Brodschrangen 7, blisko kościoła S«. 
Mikołaja, tylko ostrygi, ser^ i piwo angielskie: I d e n na alter Jnng* 
femstieg Ic; Zepponfcld, alter Jungfemstieg 2; Łondon-Ta — 
rem, NoaleiKolbe, wszystkie trzy na Hafestrasse, Przedmieścia 
St. Pauli, tańsze jak Hamburgskie. — Wędliny Ha m'b a r g s kid, 
słynne; dobre w handlach J. M..!Fett & Comp., Hopfenmarkt 14; i A • 
Ucss, grosser Borstah 8. By by i raki morskie F. & D. Meyer, 
EOnigstrasse 9 i 10. , 

Piwo: G e b h a r d, Erlanger Bierbans, Kleine B&ckerstrasse 15; 
in der Casematte, Alster-Arcaden 12; II c i t m a n n's WalddchlO 9- 
schen-Bierhalle, na Pfcrdemarkt; Steinbach*s Biertnnnel, Berg- 
strasse 22, SMspitze der Binnen-Alster. W St' Pauli, za bramą MU- 
lern-Thor: Mutzenbecker, Reepcrbabn 100; Hantolman und 
Z e t h n e r, Erlanger Bierhaus, Marienstrasse 32; S t e 1 z e r* s Cnjm- 
bacher Bierhaus, Reeperbahn 69 i wielo innych. Koncerty w Co n- 
yentgarten, Ńenst&dter Euhlenyiete 59; w SagebieTs Etablis- 
sement, grosse Drehbahn. 

Teatry: SładtthecUer przy Dammthorstrasse, o 6Va godz; Par- 
quet; 1 rząd 2 M. 8 S. dó 3 M.; 2-gi rząd 1 M. 12 S.: 3-ci rząd 1 M. 
4 S.. Parter numerowany IM. — ThaUa Theater, na Pfedemarkt,. 
komedyje, bardzo uczęszczany. Parquet i 1 rząd 2 M.,; 2-gi rząd 1^^ ^g** 
Krzeszło 1 M. 4 S. — Schultze*8 Theater, St. Pauli, krotochwile i ko- 
medyjki iHdowe. — DamwLS Tiiooli na Schulterblatt, za bramą Hols- 
tenthor. — Koncerty i rdżne przedstawienia w Centralhalle, St> 
Pauli, w Od eonie, St. Pauli. 

Gazety i pisma peryjodyozne w wielkićj ilości ze wszystkich czę-> 
ści świata wBórsen halle, gdzie przez członka można uzyskać wstęp 
na kilka dni. Harmonie, grosse Bleichen 19, za wprowadzemenor 
przez członka można uzyskać wstęp na 4 tygodnie bez opłaty. W ay- 
telniach(Łese8aal derVereinigten Geselschaften)i(ŁesesaaldeB Ydrefais 
fOr Kunst und Wissenschaft, w domu towarzystwa patryjotycsnego)^ 
rdwnież wiele gazet. (Wprowadzenie przez członka). 

Dorożki. Od 1 lub 2 os<5b za kurs w mieście 8 S., sa ffodrin^ 
w mieście 1 M., Vs godz. 10 S.; godzina za miastem 1 M, 4 £; JB^^ .' 
^uższdj jeździe po Marce za każdą godzinę; na St. Pauli i Li ' " "" '"^ 
platz der Damfschife 12 S., tamże z niewielkim pakunUo^,] 
każdą pakę 4 S. ydęcdj; od dworca Berlińsko Haml 
tońskiogó. 1 M.; do Elottbeck 2 M. 4 S. na mindmi^łfaiii" 

8.; Grasbrook 12 S.; Wandsbeck 1 M. 8 S.: WiM 

^ połowę więcćj; od 11 wiecz. do 5 rano podw 

?OOBta. Głdwny zarząd poczt (Hauptpofltft 



HAMBURG. 179 

^^pieniężnych, list<Jw rekomendowanycd i Poste-Restante, na Post- 
®^*^a8e; prdcz tego 15 biur pomocniczych w różnych częśdash miasta, 

^inro telegraficzne w głdwnym zarządzie poczt. 

Onmibasy co 7 minut ze Schweinemarkt naprzemian w dwdch 

^^Jujrch kierunkach do Altony^" cały kurs 3 S; Ya kursu 2 S.; do Hamw 

* Hó?Ti co kwadrans z Rathhausmarkt: do Eppendorfi Lockstddt w lecie 

?^ g^cdzinę, w zimie co 2 godz. z ulicy Bergstrasse Nr.. 19; do Har- 

••r^o 3 razy dziennie od kościoła Petrikirche 14 S., z pakunk. 20 S, 

Kol^ konna. W3rjazd z placu ratuszowego (Rathhausmarkt). 
*-»^o Wandsbek, co 12 minut, 3 S.; 2 do Barmheck, co ^2 godziny; 
^- <io EimsbiUtei, co */2 godz; 4. do YLoheluJt, 8 razy dziennie. 

Sambargsko-Altońska kol(^j ł£^ozna (Verbindungsbahn): 15 po- 
?*^g<Sw dziennie między dworcem Berlińskim przy bramie Klosterthor 
* ^'W-orcem kolei dó Blankensee i Kieł w Mionie^ 1 mila w 25 minut 
**^ ^V^^ 3 lub 2'/. Sgr.. Stacyjc pośrednie: na dworcach Dammthor, 
^^^ntschnnze i SchulłerblaU, 

f arowoe ceny umieszczane są w gazetach. 

__ ^B.axng^rg 270000 mieszk. nad Elbą o 25 mil od jej ujścia, jedno 

5^2ech wolnych nńast Hanzeatyckich, najpiękniejsze z północnych 

niemieckich, a po Londynie i Liwerpolu najważniejsze z miast 

lowych. Po zniszczeniu w większój części przez pożar w 1842, 

^ickszyło się znacznie nowemi gmachami, których . pozór angielski 

^qfcą stanowi sprzeczność z czysto holenderskim charakterem da- 

^-Łtyeh budynków. Fort bardzo powiększony w ostatnich czasach, 

"^^ielonia dokami i basenami, ciągle zajętemi przez licznq statki. Na 

różnolity zbiór bardzo jest piękny widok z mostu na wyspie Stein- 

(przeprawa z przystani na tę wyspę od 1 do 3 osób 2 S.; prze- 

A po porcie 1 Marka za godzinę). 

H'o80ioły: 'S^*. Nicolatkirche, w stylu angielskim, odbudowany po 

rze; — Michaeliskirche z XVIII w. zjedna z najwyższycłi wież 

^HuropieL(l37 metr.). Inne, jak Koiciół S-ej'Trójcy. (Dreieinigkeits 

*irche) o-go Jakóba, Ś-go Piotra, S-€j Katarzyny^ Anscharcapelle, 

^c Michaehskirche (katolicki)^* Ewang, Beformoivany i Anylikań- 

* łxie przedstawiają nic ciekawego. 

Q-iełd^ zbudowana nie dawno przed pożarem, jest wielkim gma- 
^^«m, gdzie codziennie między 1 a 3 zgromadza się 4 — 5000 osób, 
*'^*iiowiących świat handlowy Hamburga i Altony. Na pierwszdm 
^^trse sala, zwana BSrsenhaUe, przy którdj jest czytelnia zaopatrzę- 
^^^ We wszystkie prawie dzienniki całego świata; można z niój korzy- 
*^^ po przedstawieniu przez stowarzyszonego. Znajduje s\^ X^i. ^-iri:^ 
^^d^e biblijoteka handlowa złożonsL z 30000 tomów*, 'm\ek^&\..& galer^^a 



\ 



180 Z (HAMBURGA) AŁTOKT DO KIEŁ 

obrcudw, Otwarta codziennie od 12 — 4, za opłatą 4 S. — Joheumeum^ 
gmach zbudowany w 1834 r. w którym się mieszczą, głdwnie zakłady 
naukowe w Hamburga, oraz htbUjoteha miejska złożona z 250000 to- 
mdw i 5000 rękopismdw, oraz muzeum historyt naiuralnśj i starożytno' 
8Ci miejscowych. — TecUry ob. wyż. Mała, lecz bardzo ważna dla Ham- 
burga rzeczka Ahter, niedaleko przed miastem rozlewa się na znaczną 
przestrzeń, tworząc obszerne jezioro (basen) pełne łabędzi i otoczone 
pięknemi alejami spacerowemi, w ktdrych się zbiera cały świat ele- 
gancki miasta. Będąc w Hamburgu należy zwiedzić porf rano, gi^- 
dę o 1-^j, Alstcr zaś nad wieczorem. Dawne wały zostały rdwnież 
zamienione w aleje spacerowe. 



Droga 68. Z (HAMBURGA) ALTONY DO KIEŁ. 

15 mil (112 kilometr.) Koleją z Altony do Kieł w 2 i pół do 3 godz s» 2 Ul. 
24 Sgr.. 2 tal. lub i tal. 12 Sgr. 

W księstwie Holsztyńskidm bardzo są uźjrwane pieniądze Hamburg- 
ekie i Duńskie; z ostatnich szczególniej sztuki 4 Skilingowe odpowia- 
dające 1V4 '^^ courant i 16 Skiling'owe odpowiadające 58. cotirant 
najczęściej napotykają się jeszcze w obiegu. 

Altona. (hot: *K6niglicher Hof; Holsteinisches Hans; 
'BahnhofsHdtel z restauracyją, kawiarnią i cukiernią), 74000 
mioszk., Siedziba Naczelnego dowództwa IX korpusu armii, na wy- 
niosłym prawym brzegu Elby, otoczona jest, jakby wieńcem, szere- 
giem ogrodów z domami letniemi. Miasto bardzo handlowe i fabry- 
czne, z wolnym portem, w porównaniu jednak z Hamlmrgtem jest baó*- 
dzo cichćm. Wysadzone lipami aleje, zwane PalmaiUe dają bardz 
piękny widok na Elbę; w pośrodku tych plant wznosi się statua Ober — 
prezydenta Altony, hr. Konrada von Jilucher, który piastował tę go- 
dność od 1808 do 1845 r. Omnibusy, dorożki i kolćj łączna z Hambor 
ga (ob Hamburg.). 

j^^ Pmneberg^ — Elmshom nad rz. Ertikau, w okolicy żyzn^, 
siadującej z bagnami. Odnoga drogi do Itzehoe przez Oliiokr' 
(hot: Stadt Hamburg) 6000 mieszk. port nad Elbą, prowadzi 
czny handel. j 

Neumunater (*H armsH6tel), posiada znaczne fabr]^ sulM^oą - M 
7000 mieszk. Idzie stąd dalój droga przez Bendsbnrg do Słltf*™ M 

i Hadersleben. ob. dr. 69. 

Eiel.(Banhofs-H6tol, Stadt Eopenhageik> 
tel; Hotel nnd Bestauration zur B O r 8 e; M tl hl^ 
haus zum Łandhaus. — Kto na dłużej jak na '^ 
tię w Kici, temu można polecić: *HdtelBeleTUf 




z HAMBimGA DO SZŁEZWIGU I HADERSŁEBEl^. 181 

^^^ ook. — Dorożka 6 S., za każdy większy tłomoczek 2 S.; 1 godz. 

Siedziba ober prezydentury 'prowincyi Schlezwig-Holstein, za- 

l^u marynarki morza Bałtyckiego, szkoła marynarki, po Itzehohe 

j starsze miasto w Holsztynie, leży w bardzo przyjemnym położenia 

■««fc j)oładmowym krańcn zatoki Kićfer F&rde^ jeden z najważniejszych 

pomdw eiiropęjskich, głdwny port wojeni^y niemiecki. Rozległe for- 

^y G.luicyj6 portowe; • warsztaty okrętowe. Uniwtraytet (150 stad.) 

* xidewielkiemi gabinetami: histor)d nataraliićj i starożytnoścL Zamek, 

. '^^ ^tdrym się mieści Muxeum^ będące zbiorem gipsdw i obrazów. • — 

I>o nąjwięoćj uczęszczanych okolic należy: lasek £urstenbrook, Wil- 

^^imahdhe i lieumuhfen, — Statki parowe do Kopenhagi i Petersburga. 



I>X'oga 69. Z HAMBURGA DO SZŁEZWIGU I HADERSLEBEN. 

81,7 mil (z Altony) Drogą ieihtną w 7^3 do 10 godz. za 6 tal. 23 sgr.; 4 tal. 25 
' X»<Sl 8gr. Ittb 3 tal. 6 sgr. 

ZAItony do Neumthister, dr. 68. Dalćj Bendsburg (*S tad t Ham- 
"'>'^TgundLtlbeck, 'PafarsHÓtel; N6rdischer LOwe) 12000 
""* ' nad rz. Eider. — Stacyje Owschag i Klaster klug. 



_88le8Wiff.(hot: StadtHamburg, *RaYen's Gasthof; Stehns 
^ c^sthof; Stadt Kieł, Ommbus do miasta 4 S., z pakunkiem 6 S.), 
^'^OOO miesźk. nad zatoką j^cA/et, składa się zjednaj tylko Vf^ mili 
^^■^łgi^ ulicy. Zamek Oottorp, dawna rezydencyja książąt Szlezwic- 
J^^^^S, z ktdrego bardzo piękny widok na zatokę i dawną liniję fortyfi- 
^^^sjjną Daneuirke, przęsło lO mil długą; wały te po zdobyciu przez 
*^*""iMakdw w 1864 r. zostały zniesione. 

Ze stacyi Jubeck (z Altony 119,85 i 58 sgr.), wychodzi odnoga 
^^■'Cigi J^Miim, portu nad morzem pdłnocnćm (37,28^/2 16 Sgr.). 

Stacyje: Eggeheck, Tarp i Norsdchleswigsche Weiche, skąd wycho- 
"-^Ki mała odnoga do Elensburga. 

w I^lensbnrff. (po duńsku Elensberg) (*Rasch's H6tel; *Stadt 
^^ Ckmburg; *Banhofs Hdtel), 22000 mieszk., miasto dosyć han- 
^*c^we, nad zatoką Flensburską; leży w środku kraju, ktdry był w 1864 
^^ "teatrem wojny między Daniją i Prusami. Niedaleko stąd leży po- 

*^ Idtwy pod 0ever8ee i szańce Duppelskie^ oraz zdobyta przez P^sa- 

^-^S^ yf 1864 r. wyspa Alśen, 

Uathenkrug stacyja pod Apenrade, portem nad Małym Bełtem, na 

]^^^l8t p^ocnego krańca wyspy Alsen; dalćj stacyje: Ober-Jersdall 

, } ^f^cnens, stąd odnoga do Hadersleben (po duńsku Hadersley) 4000 

'^ ' >, nad małem jeziorem niedaleko morza, gdzie w 1848 r. hr. 



182 Z HAMBURGA DO KOPENHAGI. 



Ohryst3rian Oldcnburgski,^ obrany został krdlem. Kościół Barnijf Jlfa- 
ryi (Marienkirche), pomnik Lutra, wzniesiony w 1817 r. 

W przedłużeniu linii za Woyehs, na terytoryjom niemiecki&n 
leży jeszcze stacyja graniczna Sommerstedt. 



Droga 70. t HAMBURGA DO KOPEl^HAGL 

A) z Hamburga (Altony) nie licząc krótkich przejazdów parowcem pnes Bełt 
Mały na Fijoniją i Bełt Wielki na Zelandyją, pociągiem bezpośrednim (codiiooBfl^ 
w 17 i pół godz. za 15 t. 2 Bgr.; 11 1. 21 sgr. lub 7 tal. 29 sgr. 

Z Altońy do Sommerstedt, stacyi na granicy Kiemiec dr. 69. Dft- 
Idj idzip stacjTJa graniczna Duńska Yarmdrup, (Bewizyja celna; pa- 
kunki zadeklarowane do Kopenhagi tam dopiero podlegają rewi* 
zyi), następnie Kolding ze wspaniałemi ruinami zamku KoldinghOms^ 
i Friedericia. (YictoriaHÓtel) 15000 micszk., łimerdza nad Ma- 
łym Bcłtem, panująca nad tą cieśniną, miasto handlowe. 

Z dworca udaje się prosto do oczekującego w pordo parowca, 
mającego przewieść podrdżnych przez Bełt mały, tak że we 20 mimtt 
po przybyciu pociągu do Friedericyi, staje się w Strih na wyspie^ jW- 
jonii (po niem. FUnen, po duńsku Ft/en. Dal<lj koleją ze SlrA prsei 
Middelfarł do Odensee (hot. Postgaard) głdwnego miasta na wy- 
spie, 15000 nycszk., miejsca urodzenia poety Andersena. W koieule 
katedralnym 8-go Kanuta znajdują się nagrobki króMw i Jana Chiy- 
styjana U. — Stacyje Ullersleu i Nyborg, kończąca kolćj na wyspie 
fijonii. Z dworca do portu około 7 min. drogi.* Omnibusy podwo- 
żą doń podróżnych. 

Parowiec odpływa w ^/^ godz. po przyjściu pociągu i w "/^ gods. 
przepływa przez Bełt Wielki stając w Kdrsor na wyspie Źeland^ 
(Scclund), gdzie dążący do Kopenhagi wsiadają znowu na kol€j t^ 
lazną. Pięć następnych stacyj nie przedstawia nic ciekawego, okoli- 
ca bardzo jednostajna. Pod Sord piękny las bukowy. 

Boeskilde, wymawia się Roskillę, po niem. JRoącJM. (H6te1 
Frcderiksstad, przy dworca b. dobry; Restauracyja na dwor- 
cu) starożytne miasto nud głęboko w wyspę się wrzynającą zatoka 
Eoeskilde Fdrde, do 1448 r., stolica Danii a do reformacyi siodnU 
biskupa Ze^andyi, niegdyś liczyło 100000 mieszk., dziś ma ich sale- 
dwic 5000. Jedyną pozostałością dawnćj świetności jest odnowioiij 
w 1868 r. Tum, z grobami kr(51dw od Haralda I (f 985) aA do Fry- 
deryka VII(f 1863). Dawniejsi spoczywają w podziemnych pieczaraohi 
pdz'nicjsi w dobudowanych umyślnie bocznjrch kaplicach. Mała bra- 
ma od p(^nocnćj strony kościoła prowadzi na planty, skąd pyainy 



KOPENHAGA. 183 

"wid. olc na zatokę. Z Roeskilde wychodzi odnoga drogi na południe 



*ociąg do Kopenhagi idzie jeszcze godzinę. Ostatnią stacją jest 



O z Hamburga do Kieł (ob. dr., 68) koleją żelazną, stąd zaś po 
prsy łjyciu ostatniego pociągu Hamburgskiego codziennie wieczorem 
"^^y^^^i parowiec do Kdrsor (ob. wyżej) na Zelandyi, w 6 — 7 godz. 
"Mepsce w kajucie wraz zlóikiem 3 t. 22^/2 sgr., na pokładzie 1 taL 
15 8^. pruskich. Z KOrsor zaś do Kopenhagi koleją 14,7 mil we 
^^Ab godz. za 4 Bigsdalery; 2rig8. 72 skil. lub Ir. ŚO skil. 



tilet wprost z Hamburga do Kopenhagi wraz z niiejscem w kaju- 
«j« Xia statku 9 taL 27 sgr.; 8 tal. 15 sgr. lub 4 taL lV2 sgr.; z Kieł 
•^0 X<:opcnhagi 6 t. 22^2 sgr. lub 5 t. 25 sgr. 



Kopenhaga. 

Pieniądza. 1 Eigsdaler (22^2 sreb.gr. pruskich) = 6 Markom z= 
^^ fiSkillingom. 1 Marka (38/4 Sgr. prusk.)=:16 Skilling. — 5 szylin- 
fł ^^ hamburg. Fruski talar (srebrny lub papierowy) wart jest 8 
—^^^Ic, i chętnie jest przyjmowany (tylko nie na kolei). Duński 
ji^^cies ma 2 Higsdal. czyli 1 ^2 talara prusk.; pieniądze papierowe 
V»So, 60 lub lOO Rigsdalerdw), mają rdwną ze srebrem wartość. Co 
"^ ^ota, to trudno jest je ocenić. 

Kotele: •Hotel d'Angleterre, *H6tel ^oyal; •Ilótel 
^*^ <inix; Jernbanehótel (hotel dro^ żelazndj); Kongcn af 
1^*Ł ninark, we wszystkich można się rozmówić po niemiecku. — 2-o 
"««lae: •Hotel K:ronprindsen; Nordisk Hotel: StadtLy- 
^'^ok, Hotel Dane virk ej Uttenreiter's Hotel gar nL 

Cnkiemie 1 kawiarnie. *A. Porta &Comp. (Kongens Nytorr 
^' )> zarazem restaur. b. elegancka. • — Bichardt, (Norgesgade 4), 
^ o"bu osobne gabinety dla dam; Gianclli& Comp. (Kongens 
^^Tiory 23); Schucani & a Porta, (Storę KjObmagergade 18) it. d. 

Stottanraeyje. * V i n c e n t, (Kongens Nytorv 21); Schwalbe, 
jjjjle Kongesgade 1 , Nytorv 1 7 ); w obu pokoje dla dam; Bcchmann 
Jjilestrade 15); Hans en, (Storę KjCbmagesgade 20); Tolbod- 
^^inhuus niedaleko komory celnej. 

fiwlamie (Olhalle czytaj Elhalle). Baiersk-01 halle (Ry- 
^®^), (Oestergadel3); Baiersk-Olh^Ile (Ginderup) (Yimmels- 
^^tet 38); Syanholm, gammel Kongerei (stara króleyrika. ^o^. 




184 K o P E 5 H A G A. 

Figaro, Yesterbrogade, prawie co wieczdr koncerty. (Kobiety 

lływają)i 

DoroikL (Droscbken lab Cąbs, ostatnie tylko na 2 osoby). K 
wewnątrz miasta IM. 12 S. Na godziny „TimeyiiB** 4 marki sa 

' Foozta. KjObmagergade 33; biura pomocnicze na dworcach i 
komorze celnćj. — Stacyfa telegraficzna w gmachu pocatowym. 

Teatr na Kongens Njrtory od 1 Września do 31 Maja, po d 
sku Teatr Kasino (Ind^owy) bardzo dobry bywa licznie nczęsicau.' 
Amaiienstrasse 10. Yolkstheater NOiregade 31. 

Parowce do Malmd, 4 razy dziennie w 1 i/s g« za 96 lab 72 
do HelsingSr w 2Vs goŃdz. za 64 Inb 48 skiL; do JEbUmborg we S*/, 
za 1 Bdlr. 16 skil. Inb 88 skiL; 2 razy dziennie. Odjazd od 
przy placu Ś-ćj Anny. W niedziele zwykle knrsa spacerowe. 

Kopenhaga (Ejobenbayn, czyt. Edbenhavłi) stolica krdles 
Duńskiego, 180000 mieszk.; leży po obu stronach cieśniny,. 
słrom, odno^ Sundu, oddzielającej Zelandyją od nial^ wyspy 
ger. Północna, szersza część cieśniny tworzy doskonały pori^ 
mu miasto zawdzięcza stanowisko swoje pod względem handloi 
Fort handlowy oddzielony jest od wojennego tamą na palach prufll! ^H^ 
wadzoną przez Kallebostrom i leży. od strony Zelandyi. GRdwnesT' 
dy towardw leżą w dzielnicy Christianbayn na w. Almager. Burt 
Jenny (Orlogshayn) dotyka wysepek Nyholm, Frederiksholm, 
i Chrtsłiansholm, przyległych wyspie Amager. Do r. 1864 
haga była ufortyfikowaną do okoła, obecnie zaś pozostały tylkc 
tadela Frederikshaun i dwie bateryje od strony morza. 

Prawie w środku miasta leży plac Kongena Nytonr (N©wy — 'J' 
nek królen^ski), gdzie się ze środkowy wa życie handlowe *"* 





Przy nim wznosi się teatr ^ Szkota wojskowa (Militftr-HOiskole), Z9-^^ 
Charlattenburg (Akademija Szt.Piękn.), Odwach, oraz wiele ^ęk^^^T^ 
hotelów i domów prywatnych. Z tego największego w mieśde j^^**^ 
wychodzą ulice; bardzo ożywiona i pełna sklepów Ostergade, ^S^' 
hersgade. Storę Kongensgade, Norgesgade i Nyhavn, Na Środka p^" 
CU wznosi «ię pomnik Ghrysttjjana F, na koniu, obok Charlatten '%>^' 
ga, znajduje się ogród botaniczny, posiadający piękny zbiór j^^* 
i storczyków. Przez Ostcrgade i ulicę Wimmelskaftet dochod^^*^ 
stąd do starego i nowego rynArw (Gammel-Tonr i Nytoir), przy ktd^3^ 
wznosi się gmach sądownictwa i ratusz. — Zwracając fdę stąd na ^"^ 
WG, mijamy wodotrysk Chrystyjana IV i spostrzegamy ifośctitf . 
ng Maryi (Pruekirke) metropolitalny w państwie. Jest tó bna;^^ 
w stylu odrodzenia, zbudowana na miąiscu dawnego kościołai ^^^mA 
rzonego w 1807 r. Wiele. pięknych rzeźb, pomiędzy któremi: — ^^"^ 
Chrystusa do Jerozolimy i fi- ty Jan Chrzciciel Thorwaldsena. 




KOFENHAOA. ^ IM 

Na przeciwko leży uniwersytety zołożonj w 1479, (1000 student.y, 

dciwny gmach został spalony w 1807 r. W gmachu uniwersyteckim 

XK&leści się biblijoteka, licząca 200000 tomdw, a za nim Muzeum histo- 

"f^ naturalnej, z osobnym oddziałem wielorybów. Pomiędzy dwoma 

X><>wyźszemi gmachami wznosi się pomnik naturalisty Joachima Fry- 

d^ryka Schouw (f 1852) i muzyka Weyse, Ze Starego i Nowego 

X4ynku ulica Baadhnustraede prowadzi do zamku Ohristiansborg, le- 

^^cego na wysepce, ufortyfikowanej jeszcze w 1168 r. przez biskupa 

.^^jcel. Na miejscu tego starego, wielokrotnie przebudowywanegi/ 

STOdu (-Axelhuus), Chrystyjan YI w 1732 r. polecił wystawić nowy 

^^rspaniały zamek, ktdry jednak w 1794 r. stał się pastwą płomieni 

Obecny gmach, bardzo obszerny, wzniesiony w 1830 r. wetUug pla- 

L<5w Hianse'go, ma fasadę głdwną ozdobioną wspaniałym frontonem 

rzeźbami Torwoldsena i Bissena. Nąjpiękniejszemi z komnat zam- 

Lowych są: sala rycerska (Biddersaal), sola rady państwaj sola tronowa. 

zamku tym mieszczą się także: kaplica zamkowa, teatr dworski, 

teryja obrazdw; hibUjoteka królewska, licząca do 500000 tomdw, 

'Obfitująca szczególniej w dzieła odnoszące się do Skandynawii i t. p. 

' tjtalęryjd obrazów (Kongelige Malerisomling) mieszcząca się na gdr- 

x\.4m piętrze, może byd zwiedzana w niedziele od 1 1 — 2 a we wtorki 

i piątki od 19 do 2. 

Na południo-zachdd od zamku Christiansborg, nad kanałem Frc- 
^erikhohnskanal, wznosi się, tak zwany, Fałac książąt (Frindsen Pa- 
lais), dawnidj będący rezydencyją następcdw tronu, obecnie zaó mie- 
szczący rozmaite zbiory, a mianowicie: Muzeum starożytności północ- 
*iych (Kongelige Museum for nordiske Oldsuger); muzeum etnogra^ 
jHcznA, jedno z najbogatszych w Europie; zbiór pamiątek po ludach 
starożytnych; zbiór numizmatów i medalów, oraz zbiór sztychów, (do- 
80000). 

Na wschdd Christiansborga nad odnogą, leży ^^iWc/a, z wysoką 

^ "wieżą, zakończoną fantastycznym daszkiem z 4 smoków. Ściany głd- 

^ "wn^ sali giełdowdj ozdobione są obrazami z historyi Danii; na prost 

'irejAcia znajduje się statua bronzowa Chrystyjana lY, dłuta Thor- 

waldsena. 

Za giddą most Kaippelsbro prowadzi przez odnogę do części mia- 
sta, swan^ Christianshavn, w ktdrdj już z daleka spostrzegamy ko' 
4ci<Sł Zbawiciela (Yor ErelserB Eirk) w 1749 r. zbudowany, z wyso- 
^^j jego wieży widać brzegi Szwecyi z miastami Malm5 i Łandskro- 
ną, na południe leży aajęta ogrodami wyspa Amager. Naprzeciwko 
gii^dy, po przeciwni stronie odnogi leży kościdł Holmenskirke z gro- 
bami sławnych marynarzy: Jaela, Tordenskjolda i in. 

'■ Na zachodnim krańcu rynku Kongens Nytorr, przy początku uli- 
dy Gothei^ade wznosi się wspaniały zamek Rosenborg, o trzech wie- 
cach, zbudowanym 1604 r. Wnętrze, mające pewne podobieństwo 
żo drezdeńskiego griines Oewolbe, zawidra mndstwo rdźnego rodzaju 





186 Z HAMBURGA DO CUXirAVEN I HELOOLAND. 

kosztowności, mebli, broni i t.'p. 'pamiątek. !^amek ten dotjka 
pięknego parku Bosenhorg Have z 2 -ma kawiarniami i placu muszt 
Bardzo blisko niego znajduje się nowe ^ohserwatoripum astronomia 
i szpital Communiskospital. 

Niedaleko tegoż zamku, na rogu ulic Łandemaerket i Storę KjA!^l>- 
magergadc, wznosi się Kościół Ś-^j Trójcy^ z tak zwaną Okrągłą 
żą (36 metr.) bardzo uczęszczaną z powodu pięknego widoku 
miasto. 

Na pdłn. wschdd rynku Kongens-Nftonr, leży arystokraty&i 
dzielnica Kopenhagi z pięknemi ulicami Norges-Gade (Bredf 
St.Annae Mads, a mianowicie Amalie- Oade, Pod Nr. 15 na 
szej mieści się galeryja ohrazóu) Hr, Moltke, złożona z 500 nnmar^^ 
a pod'Nr. 46, muzeum antropologiczne. Na ośmiokątnym placu .w p^>~ 
środku ulicy Amalie-gade, atoi pomnik Fryderyka V,(jr 1766) na l^^" 
niu. Cztery gmachy okalające ten plac stanowią mieszkania lurifM.^ 
Chrystjrjana IX, królowej wdowy, następcy tronu i ministra spni"^*^ 
zagr. Niedaleko stąd znajduje się kaplica katolicka przy gmachu pc^'^ 
sclstwa austr3rjackiego i szpital Friedrichs-Hospiial z taniemi oddsel-'^ 
Tiomi pokojami. , 

Północną częśó miasta, przyległą cytadolli, stanowi szereg rdłmo-^ 
.ległych ulic zabudowanych jednako wemi jedno piętro wemi domami^ 
zamieszki wancmi przez majtkdw i ich rodziny. 

Mieszkańcy Kopenhagi używają głównie przechadzek po parb^ 
Jiosenborgs'Have, (ob. wyż.); po esplanadzie cytadelli zwanej ,,&r^niiB'^ 
gen''' i na nadbrzeżnej drodze, Lange-Linie, dającćj bardzo piękny 
widok na port zapełniony najrozmaitszemi statkami. Niedaleko Ye* 
ster-Port, na dawnych wołalch miejskich, urządzono pyszne aleje? 
• „J^hilosoph-Gangen'''. 



Droga 71. Z HAMBURGA DO CUXHAVEN I HELGOLAND^ 

statkiem parowym do Cuzhaven, dwa razy na tydzień wo 4 — 6 godz. xa 5 lal:' 
3 Marki cour. Ilamburgrskio, oraz parowcami dą2ącemi na Helg-oland; -—na Helgo '^ 
land 3 razy na tydzień za 12 mark. 8 S. czyli 5 talarów pruskich. 

Wypłynąwszy z portu Ilamburgskiego, parowiec przesliwa -się po" 
między mndstv/em statków, mija po prawćj stronie Altonę, - potćcu 
Hamburger Berg, j4} przedmieście, oraz wielo will, ogrodów i gąjó^ 
pokrywających wzgórza prawego brzegu Elby, poczóm dochodzi do 
soadv rybackidj Blankenese. Mija następnie twierdzę Stade, na le- 
wyiii brzegu, handlowne miasto Cfluckstadi (7000 mieszk.)* poczyiiB^ 
jąc od którego rzeka znacznie się rozszerza. Następnie, przesunąws^ 



z BERLINA DO HAN50WERU. 187 



^C jeszcze obok Freiburga (lewy))rz.), Br&ftnsbułtel (prawy), Belum 
* Oetenburg (lewy), zwraca się na zaohdd ku Ciixhaven wysze^szyjuż 
f^^aTcie na pełne morze. 

Caxhaven (D511e'8 H6tel Beiyedcre; BeHerue, toBa- 
*>en'8 Hdtel, podrzędny), port należący do Hamburga; odwiddza- 
^y t^ż dosyć licznie przez osoby pragnące używać kąpieli morskich. 

Dal^j statek wypłjnąwszy już na pełne morze, przesuwa się koło 
"^^yspy Neuwerk z latarnią morską. Szybszy ruch statku i silniejsze 
^^Wany zaczynają tu, na nieprzyzwyczajonych do morskich podrdży, 

"^■ywoływać objawy morskiej choroby. We 2^4 do 3 godz, statek 

i^x%ybjya do wyspy Helgoland. 

Hel^oland (hot: *Stadt London; *Qeen ofEngland oba 

"^ Oberland i 'Hotel Krtiss w Unterlandzie table d*h6te 24 sgr. 

^^jad abonowany 18 sgr., Pensyjonat t. j. mieszkanie i życie (bez 

''^ma) 1 1. 18 sgr. do 2 tal. — Prdcz tych trzech hoteldw znajduje się 

"'^ele mieszkań prywatnych, gdzie diją tylko śniadania i zimne 

praeląski). 

Belgoland, mała tr45jkątna wysepka należąca do Anglii, 2000 
'ttieszk,, dzieli się na. dolną i górną częió (Unterlandi Oberland), sta- 
^Jyja morska. — Zdkiad kąpielowy z domem rozrywki (conversations- 
l^aus). Miejscem kąpielowym jest ława piasczysta o ^2 godz. odle- 
8»a, za 4 3. można się przewieść, tam w 10 — 25 minut. Jedna ką- 
fiel kosztuje 9 sgr. (tuzin 3 tal. 6 sgr.). Ręcznik 1 S.> prześcieradło 
^Skil. 



Droga 72. Z BEIILINA DO HANNO WERU. 

34 mile; poc, pośp. "we 41/4 godz. za 6 tal. 25 sgr.; 5 tal. 21 sgr. lub 4 tal. 8 sgr. 
'^CK. yf 71/^ godz. 6 tal. 24 sgr.; (i tal. 4 sgr. lub 3 tal. 13 sgr. 

Droga aż do Spandau (ob. dr.* 67) bieży po linii Hamburgskiej, 

* iiastępnie oddzieLi się od ni^j ku wschodowi, przerzynając piasczy- 
^ i jednostajną " okolicę, przez stacyje Wusłermark, Nennhausen, 
■^^''fełow i Schónhausen, wieś (1500 m.) z ładnym kościołem z XIII 
Jicku, od 1562 r. zostająca w posiadaniu rodziny Bismarck — SchOn- 
J^^sen, miejsce ucodzenia Kanclerza państwa Niemieckiego. Dalej 
*®*^ przeszedłszy przez Elbę, dochodzi do Stendal, (hotele Adler; 
°ch^an^ miasta założonego w XII wieku na miejscu dawnej osady 
f^^fiański^. Katedra i kościół N". P. Maryi, Oba. w stylu gotyckim 

* ^otu8z w takimże stylu. 

. Dal^j stacyje: Vinzelberg, Oardelegen, Oebisfelde, Korsfelde, Fal' 
'^Itben, miejsce urodzenia poety Hofiinana von Fallcrsleben, Oif- 



188 H A N l!r O W E R. 





Aom, Meinersen, DollberpM, Lehrte^ gdzie się sbiega lulka kola i 
burg; ćUdćj 



Hannower. 

Hotele: w mieście: ^Britisch UOtel, Geoigstr. 7, pnjr 
cn:Hdtel Rojal, Union Hdtel; HdteldeBniiie, we' 
trzech pokój i łdżko od 25 sgr.; Rheinischer Hof; Gr^nd 
tel^ nieco tańss^; Bornemann'B HóteL Niedaleko Earo_ 
scher Hof, Łuisenstr. 4. — Nadto jeszcze w mieście: ^Bado- 
Georgstr. 26 (pcnsjjonat i restanracjja), 'GeorgBhalle, ^ 
I^tz 9;*Victoria Hdtel, Georgstr. 19; H6tel de Hani 
Kalenbergcrstr. 32; Stadt Hamburg, Bothe Reihe 7. 

Bestauracyje: *Rndolph (ob. wyi^); Hartmann's T 
(Grand h6tel ob. wyż^j); Georgshalle ob. wyi^; Kip p ' i 
(Yictoria Hdtol); KOnigshalle, KOnigstr. 1; Walhalla, 
mtiblerstrasse 4;Union-Keller, Theaterplatz 14; Zanberr 
Seilwinderstr. lO; Neue ZauberflOte, Georgstrasse 10; 8i * 
Schmiedestrasse 53. 

Kftwiamle i oakitmie: Bob by Theaterplatz; Ges ter le 
hofstrasse 12. 

Dorożki. Z dworca do miasta: za 1 — 2 osdb 5; 3 — 4 Q§6b 7^/t 
sgr., mały pakunek bezpłatnie, kufer I'/) sgr. — Z miasta do dworca 
jako też i za kursą w mieście: 1 osoba 4, 2 osoby 5, 3—4 osdb 6 8gt* 
zu kurs. Za uiiasto: 1 lub 2 osoby 6, 3 lub 4 osoby 8 sgr. Po lO^h 
^deczorcm podwójna cena. — Omnibusy po ca2dj linii 1 sgr. 

Hannower, do r. 1866 stolica królestwa, obecnie główne sua^^ 
prowincyi, 88000 mieszk., nad rz. LeiHe^ bardzo szybko winast 
szczególniej od 1866 r., składa się ze starego miasta (Altstadt) 
nowego, podzielonego na dzielnico: Aegidien Neuatadt i KtAułmC^ 
Neusiadt, 




Przed dworcem, w 1861 r. wzniesiono bronzowy pomnik 
Augusta (f 1851) konno. Z placu przed dworcem bardzo blisko ^ 
Theaterplatz, na środku którego wznosi się teatr (SchanspieDiaa^ 
jeden z największych i najpiękniejszych w Niemczech. NapiMirf 
niego na Georgstr. 14, stoi gmach szkoły poUtechnicznij (865 H? 
niów), którój zbiory mogą być codziennie oglądane. Na pn^lęg^ 
placu, GeorfTsplatz, przed gmachem Lyceum i Szkoły reabtff tP 
pomnik Schillera, 

Maoeam szfuk i nauk, Sophionstr. 2, posiadające zbiory pa 



HANN o WER. 189 

^otdw sztuki i historyczno-natoralne. Niedaleko Muzenm, na Łand- 
sohafstrasse Nr. 3, założono niedawno Ooleryją obrazów z rozrzuco- 
"njch dawnićj po. pt^acach Jerzego Y., malowideł. 

W ćrodkn starego miasta leży rjnek, na którym wznosi się ko- 
tó<5ł zwany Marktkirche, z XIV w., ozdobiony wieżą 90 metr. wyso- 
ką, wewnątrz zaĄ ołtarzem dębowym A. KreUnga i pięknemi malo- 
'^^ttniami na szkle KreUnga. Na przeciw kościoła stoi stary okazały 
^tnsB, z XV w., powiększony pawilonem, wzniesionjrm w 1 845 r. — 
2 lynkn ku połndniowi wychodzą ulice Marktstr. i KObelingerstr., 
^n p($łn. zaś Knochenhauerstr. i Schmiederstr., odznaczające się wie- 
loma pięknemi gmachami w stylu gotyckim. Przy ostatniej pod Nr. 
10 mieszkał kiedyś Iieibnitz. 

Napd* z. względem rynku, przy ulicy Leinstr. pod Nr. 1, wznosi 
się Zamek JerólewBld, ktdr^o apartamenta, dostępne dla zwiedza- 
jących codziennie od 9—5, w ostatnich czasach urządzone zostały na 
mieszkanie dla Cesarza i Cesarzowej. W kaplicy zamkowej znajdu- 
je się ukrzyżowanie Cranacha^ i freski Oesterleya, Po stronie polu- 
^ow^ zamku nad Leina^ rozciąga się obszerny plac musztry, z pom- 
nikiem na cześć ' zwycięzcy z pod Waterloo, Waterloosdule zwanjon, 
« ktdrego szczytu piękny widok na miasto, po przeciwnej zaś stronie 
Jpomnik Er. Jlten^ dow<$dcy wojsk hannowerskich pod Waterloo. 
niedaleko stoi świątynia z popiersiem Leibnttza, którego grób znaj- 
duje się w kościele Neustftdterkirche. Za pomnikiem Altena znaj- 
"d^je się gmach archiyum, mieszcfM^ BibUjotekę królewską^ złożoną 
' 16 170000 tomów i 3000 rękopismow, otwartą w dnie powszednie od 
■^^1, a w niedziele i środy do 2-ój. Przy ulicy HinUborstr. znaj- 
"d^jo się godne uwagi Akwaryjumy założone w 1866 r. — Stała Wy- 
^'^•Po przemysłowa na Georgstrasse Nr. 34, będąca zbiorem nowych 
przyrządów, maszyn, wyrobów i modeli, otwartą jest codziennie od 
^1-^y za opłatą 2^8 sgr. (w niedziele 1 sgr.). 

^ladny gotycki kościół Chrtstuskirche na Glages Markt, wznie- 
"^y ^ 1846 r. wart jest obejrzenia. 

pyszna 20(tD metr. długa droga Ltndbnallee, z przedziałami dla 
P<>Wozów, oraz konnych i pieszych prowadzi przez Georgs-Parkw pn. 
^ •tronie miasta do zamku Herrenhausen; po wschodniej jój stronie 
^ wspaniały zamek Welfensckloss, zwany dawniej Monbrillant. Za- 
tt6k Herrenhi>nsen był ulubioną rezydencyją królów Hannower- 
■lich. W przyległym mu ogrodzie w guście francuskim znajduje się 
^^^ ogrodowy i kUka wodotrysków, z których jeden wyrzuca wodę 
Jo Wysokości 35 metr. Obok zamku w gmachu, zwanym Gallertege- 
' *®wcfe, znajduje się zbiór antyków i rze^ nowożytnych. Obok dwie 
oranierjrje i piękny ogród, zwany Berggarten, w którym znajdują się 
■plamie z palmami, oraz oddzielny domek dla rośliny Victoria, 
^^Sift> Opadał w osobnym domu mieści się zbiór Welfen^Muzeum^ 



190 Z HANNOWERU PRZEZ BRElfĘ DO EMDEK. 

zawierający rdźne starożytności krajowe, otj^arty w poniediialld) fco* 
dy i soboty od 9 — 12 i od 2 — 4. W końca ogroda Mtntaokim i nr 
grobkami króla Ernesta-Aogasta (f 1851) i jego małionkL 

W pn. wsch. stronie miasta, zaraz za najpiękniejszą jego dsfiliii- 
cą znajduje się piękny lasek Eilenriede, a nieco dal^ ogród MOlP' 
giozny. 

Z Rannoweru do Kolonu 43,8 mil, za 9 t. 5 sgr.; 7 1 14 8gr. bb 
5 t. 8 sgr. pociągiem pośpiesznym, a 8 t. 22 sgr.; 5 t. 29 sgr. hb 4 1- 
1 1 sgr. zwyczajnym, przez stacyje Minden, Hctmm, OberheitieK i IM^ 
seldorf. 



Droga 73. Z HANNOWERU PRZEZ BREMĘ DO BMDBN. 

^ 33 mile. Koleją Hannowerską do Bremy 16,3 mil w 23^4^3 i pół fodi. »•*' 
2 t. 7 i pół sgr. lub 1 1. 15 sgr. Oldenburgską do Leer 13^ mil v 3 — 4 i^^^J 
tal. 7 i pół sgr.; i t. 11 sgr. lub 27 i pół sgr.; Westfalską do Emden 3^ mil *•■• 
za 21, 16 lub 10 sgr. 

Przy wyjeździe z Hannowem widać na lewo Herrenhauteiu f^ 
stępnie pociąg przechodzi przez Letne. W oddalenia na pd. s* *""" 
góry Wczorskie. Po stacyi Seelze następuje Wunstorf, skąd W^ 
wiając na lewo linijj^ do Minden, pociąg bieży dal^j przez ok<M«ł 
piaszczystą i bagnistą, aż do Neustadt, na pd. z. ktdrego widać W p<* 
wndj odległości obszerne jezioro Steinhuder Meer, ze sztuczną ^/*łlł 
i twierdzą WUhelmstein, wzniesioną w XVIII w. przez hr. "Vnihe«* 
Yon Łippe. Niceo na zachdd leży Behhurg z zakładem kąpido^Ti* 
i leczenia serwatką. 

Daldj pociąg mija stacyje: Hagen, Linsburg, Nienburg, J?ofc**» 
Eistrup, JDdioerden i Yerdeni w ostatni^m z nich Karol Wielki viO' 
żjl biskupstwo, ktdrego katedra bez wieży góruje po "nad miał****' 
kiem. Potem Laugwedel^ Achim i Sehaldsbruck^ po ktdrćm naBtffW* 
Brema. 

Pieniądze. Od 1 Lipca 1872: 1 Marka = 100 Penigom (1 ^^ 
pruski ~ 3 Markoto); przed tym terminem jednostką był 1- taL ^^ 
{— 1 tal. prusk. 3 sgr.) = 72 grotę (2121^1 Grotę = 1 Marce). 

Hotele: •Hillmann's H6tel; •Hotel de TEurope; •Gr»»* 
HótclduNord/StadtFrankfurt; 'Hotel Siedenbnrgi Al' 
bcrti's Hdtel; Hannoyersches Haus; SchaperU Hfftelt 
Ca8pcr'8 Hotel, Bellevue. Pokdj od 30 Grote'dw. 

Bestauraoyje: *Rathskeller; Bh0inischerkell er pod HA* 
tel de i'Europe; Alberti, Ba\uDi\iofeV:«AWk 11^ v hotelu t. n.; H6tel 



z HAUNOWERU PRZEZ BREMiĘ DO ISMDEN. 191 

^ord, tamże 14; BOrsen Bestanrant, w BOrscn-Durchgang; 
8 8e Ima n n, Seemanstr. 15; Jacobihalle, Jacobikirchhof 13; 
>£f's keller, Wachtstrasse 43; Kir«hner, tamże 40; Sieden- 
g, Wall 175 w hotela t. d. . 

Cswiamie: Hillmann'8Caf^, Heerdenthorsteinweg 39 who- 
t, n.; Caf^ de TEurope, tamże 38 w hotela t. n. 

Iwiamle:' (Bierhaoser) Haake&Cie, Kirchenstr.; Dornkiste 
tmisstr. 4la; C. H. Hake, Wachtstr.; JB^eldmann, tamże; Kau- 
a rynku (Markt); Engelhardt, Langestr.; Sclialper'sBier- 
I e, BiAnhofstr., H o p p e, Wall 161. 

)oroikf. Dwukonne. Za kurs w mieście: I — 2 osdb 12 Grotę, 
iżdą osobę następną o 3 Grotę więcej; na czas: Y4 godz. 16; ^/g 
. 2^; ^/4 godz. 32; 1 godz. 40 Grotę* każdy następny kwadrans 
ote; kufer 6 Grotę. 

^efttry codziennie, w zimie w Stadtheater; letnie teatry 
dtzmann's Garten i w Tiyoli. 

?008ta w Stadthaus, Nordseite^ na Domshof; do posyłek pienięż- 
i Yiolenstrasse. Biuro telegraficzne w gmachu Giełdy. 

Srema (Bremen) 8300p mieszk., nad Wezerą, o 14 mil od j^j 
a, po Hamburgu najhandlowniejsze miasto w północnych Niem- 
a, posiada kościoły: KcUedrtdny a XIII w. w stylu bazylik; Lieb- 
oJcirche z wieżą zawierającą archiwum miasta; Angarii ktrche 
U w. z wieżą wysoką na 108 metrdw. 

Sfttnsz, z XIII w., ozdobiony figurami Cesarza i 7-u elektorów , 
;kiią salą w którćj znajdują się portrety medalijonowe Cesarzd tv 
larola W-go do Zy^unta. Pod ratuszem winiarnia BathskeUer, 
na w fantazyj Hauffa. Przed ratuszem pomnik, zwany JRolland, 
&djjum miejskiej wolności, posągena blematycznym praw i przywi- 
w miasta. — Giełda^ na rynku, wspaniały gmach ukończony w r. 
r, z fasadą ozdobioną 6-ma figurami alegorycznemi, przedstawia- 
aii rdżne gałęzie handlu i przetoysłu, — W jednym z gmachów na 
u Domshof mieści się muzeum^ złożone z gabinetu historyi natn- 
(S i Mblijoteki, obejmującój 24000 tomów. — BórsenhcUle czytel- 
i restauracyja, gdzie się;zgromadza świat handlowy. — Kunstler- 
Hi, towarzystwo sztuk pięknych, posiada gmach w stylu gotyckim 
rtaoracyją i salą koncertową; można być wprowadzonym przez 
nka. Pomniki Olbersa, lekarza i astronoma i Gustawa Adolfa, 
; dla średnich statków, większe zatrzymują się w Bremerhafen 
' ijśdu Wezery, dokąd prowadzi kolćj (8 mil we 2 godz. za 1 taL 
Igr.; 1 taL fr«grl lub 25 sgr.). W Bremershafen opuszcza Niemcy 
rięktsa część wychodźców do Ameryki. 

Po w^ścin z Brem/ pociąg okrąża miasto, przec^io^^TTOa^^- 



192 Z EMDEK DO NORDERHEY. 

zerę po moście żelaznym i zatrzymuje się jeszcze w dworen 01 
bnrgskim na przedmieśdu hremen-Neustad, Skąd przez jedBM 
okolicę, mijając stacjje Huchiingen^ Ddmenhorat, pierwszą na gn 
Oldenborgskim, Grilppenhuhren, Rude z pięknemi nunami Uw 
Wusting, 3taje w Oldeńburgu, 

Oldenbnrg (hotele: *^dtel de Russie, *£rbgro88her 
Neues Hans, Butjadinger Hof), 14000 mieszka BtoHea ^ 
kiego Księstwa, nad rz. HunU, spokojne lecz przyjemne miasto. 
denzschloss zamek Wielko-Esiążęcy, w pd: stronie miasta s dA/Hi 
złożoną ze 120000 tomdw; obok o^r^ji zamkowy (Scblossgarteni) 
gusteum ładna galeryja obrazdw, złożona głównie z dziel staryc 
strzdw; prócz tego doSyó obrazów nowożytnych znajduje fic w 
ku i drugim pałacu Wielki^o Eusięcia. 

Za Oldenburgiem droga bieży przez okolicę lesistą i bag 
przez stacyje Bloh, Zmschenahn w bardzo ładnóm po^oienit 
morzem, letnie mieszkania; OchhoU, Apen, za którą kol^ pnoc 
przez wielkie bagna Hochmoor, Dalój Augu8tve&i z faAnjkaŁ 
laznemi; odtąd postaó okolicy się zmienia i kolój przerzyna p 
łąki. — Następnie przez stacyje Sttckhausśn i Nbrtmoor do lieeri 
ler''s Hdtel zum Prinzen yon Oranien; Yoogdts Hdtęl), 9000 mi 
miasta handlowego przy ujściu rz. Łeda do Ems. Dal^ pnts . 
moori Oldersum do Emden. 

Smden. (*Ewers Hotel zum weissen B o s s, blisko pnj 
żeglugi pardwój; Goldne Sonne, porządny; 'JPrinz von Pi 
sen, odległy), jedno z najbardzi(3J ożjrwionych, mniejszych ha 
wych miast niemieckich, 13 mieszk., o ^2 ii^ oddalone od n> 
z którą je łączy głęboki kanał. Ratusz^ z ciekawym arsenałem (! 
haus) zawierającym piękny zbiór dawnej brom. Kościół Orotu 
che z nagrobkiem Enno II, hr. \V8chodniój Fryzyi. Muzeum hi 
naturalnej. 



Droga 74. Z EMDEN DO. NORDERNEY. 



Do 30 Września codziennie we 4 godziny statkiem parowym. 1-e miejte 
2-e miejsce 1 tal. 10 spr- 

Parowiec dąży naprzód w kierunku południowym, potćm pt 
przez odnogę JMlati, powstałą w 1277 r., przyczóm jedno i 
i do 40 wsi zalanemi zostało. Z początku po obu stronaeh wida 
po praw^ stronie wsie wybrzeża wschodnio-fryzyjskiego, na 
brzegi holenderskiój prowincyi GrOningen z ufortyfikowanjrm p< 
UelfztfL Odtąd parowiec coraz wiącć^ zwraca się w stronę pn. 



z EMDEN DO NORDERUEY. 193 



^'^ntfdtoe nkazaje się na lewo wyspa Borkumy^ot4m Juisł, na prawo 
**^ wysoki kośddł w Norden (ob. niź^j), a następnie statek przybija 
^o Nordemćy. 

Można t4i się dostać z Emden do Norderney, jadąc tylko p(5ł 
godziny statkiem parowym, a mianowicie: Pocztą z Emden do Nor- 
ton, trzy razy dziennie odchodzącą, 4 ^/^ mil w 3^/^ godz. za 25 '/j 
'^r,; z Norden znowu omnibusem za 5 sgr. na wybrzeże, a dalej 
statkiem parowym na Norderney w pdl godz. także za 5 sgr., albo 
'^i wprost pocztą, codziennie podczas odpływu morza odchodzącą 
^^ 3Yj — 5 godz. za 21 sgr. — iVbrc?6n jest to miasteczko, liczące 7000 
Oiieszk., z wieloma fabrykami, pięknym rynkiem, wysadzonym drze- 
^'''ajni i kościołem ewang. reformowanym z XV wieku. 

Norderney. Przyjazd. Na przystani zbudowanej w pewnej od- 
ległości od brzegu stają powozy, które podróżnych odwożą po 5 sgr. 
o«l osoby do zakładu (Conversationshaus), skąd łatwo przez posłań- 
ca (2yj sgr,) wynaleść mieszkanie. Od połowy jednak Lipca dokoń- 
cz Sierpnia- trzeba je naprzód listownie zamawiać. Pakunki odbie- 
i^AJą dę później ze składu (Łagerhaus) za opłatą za transport stamtąd 
od 2 — lOsgy. od sztuki. 

Hotele: Gross es. i Kleines Logirhaus i w górnych piętrach 
^>tizaru (zamówienia w dyrekcyi (KOnigliche Bade-Inspeotion); *D e u t- 
•ches Haus; *6chuchardt; Bellevue, Meyer's Hotel; 
^roirs Restauration und Gasthof, są w Lipcu i Sierpniu 
P*^^)^nione, oraz liczne, skromne mieszkania prywatne. Pokój po- 
i^^ynczy kosztąje na tydzień 3 — 6 talarów, pokój z sypialnią i łóż- 
kiem 6 — 8^2 tal.; domek z 4 — 6 pokojów złożony 36 — 42 tal., 
P^sycz^m wymawiać sobie należy dostarczanie wody gorącej do kawy 
\ *^«rbaty, oraz naczynia do tego potrzebne. Zresztą na wszystkie 
^'^'^ drobne wydatki istnieje stała taksa. 

^ywe. Table d'hdte w Conversationshaus lub w Strand-Etablis- 
"l^JBWBnto 1 dla dorosłych 15 sgr., dla dzieci 10 sgr. (bez wina) o 3-ej 
^^ lub 15 sgr., wieczorem o 8-ej podług karty. W hotelach nieco 
^Hi^. Tryngielt 10 sgr. na tydzień od każd. stołu. Usługa kosztuje 
, *^*7kle ósmą lub dziewiątą część tego co mieszkanie. Składka na mu- 
^*C od rodziny 2 — 5 tal.; od pojedyncz. mężczyzny 1 i pół — 3 tal. 
^ kobiety 20 sgr. — 1 tal. 

Kąpiele. Za użycie kar kąpielowych (wózków, Badekarren): bez 
^^ 7 i pół, od dzieci 4 sgr., z końmi 10 sgr. Bilety wydają się 
^ sswajcara w Conversationshaus i w tak zwanej, Giftbude. Za prze- 

•^Seradłft na tydzień płaci się 7 i pół sgr. i drugie tyle za pranie, za 

^ugę w kąpieli. 10 — 15 sgr. na tydzień. 

norderney jest wyspą, mającą 2 mile długości a "c6\ ^•ł^^^Vc>^^\, 
*^r§ }[ąpje2e morskie coraz liczniejszych zwabiają ^o^d» ^<iT?» Yv 



194 Z BSRLIKA 1>R2£Z MAGtEfittllO t)0 ICOtOlttt 

pielowa trwa od 15 Maja do 15 Paidziernika. Nordernej ma do 2000 
mieszk. — Przy zaldadzie kąpielow'ym urządzone są: stUa rozrywkT 
(Conyersationshans), sale balowe, restauracyja i t. p. Przechadski nv 
brzegach morskich i wewnątrz wyspy, wycieczki na łodziach. 

Pragnący użyć dłuższej przejażdżki ' po morzu mogą dojechać do 
Nordemey parowcem z Bremershafen (Geestemftnde) w 6—6 goddB. 
za 2 i pół talara. 



Droga 75. Z BERLINA PRZEZ MAGDEBURG 

DO KOLONn. 



Poc. kuryjerskim w 11 godz. za 15 tal. 24 sgr.; 12 tal. 10 sgr. lub 9 1. 88 tfr.^ 
zwycz. w 213/4 godz. za 14 tal. 21 sgr.; 10 tal. 28 sgr. lub 7 tal. 16 sgr. 

Z dworca Potsdamskiego w Berlinie przez stacyje: Stegliłz, Zeklm^ 
(lor/ i Neuendorf do Fostdamu. 



P O t s d a m. 

Doro&ki. Pierwszej klassy (jednokonne na 2 osoby) w mieście 
7 i pół sgr., za miasto za 1 5 minut 7 i pdł sgr., za 30 minut 12 i piSt 
sgr., za 45 minut 1 5, za 1 godz. 20 sgr.; za każdy następny kwadr. 
o 5 sgr. więcej. Na cały dzień 4 tal.; pakunki 2 i p(5ł sgr. — Dmgi^ 
klassy: 1 — 2 osób za 1 5 minut 5, za 30 min. 7 i pół sgr., za 45 min. 
10, za 1 godz. 15 sgr.; 3 — 4 osób 7 i pół, lO, 12 i pół lub 17 i pół 
sgr., za każdą następną godzinę po 1 5 sgr.; na cały dzień bes wsglę- 
du na liczbę osób 4 tal. Na dworzec BerUńskt 1 — 2 osób 5, ^—4 <MM5b 
7 i pół sgr., pakunki 2 i pół sgr. 

Opłaty. Przy zwiódzaniu pałaców królewskich i książęcych iwy- 
czajem jest dawać służbie od 1-ój osoby 10 — 15 sgr., od towany* 
stwa z kilku osób 1 talarka. 

Hotele: *H 6 1 e 1 Einsiedler, Schlosstrasse 8; Deutschefl 
Haus, tamże 6; oba porządne, Stadt EOnigsberg, Brauerstr. 1. 

Bestanraoyje. W mieście: Oprócz istniejących w wymnienionych 
wyżój hotelach, jest *R es tau rac yj a na dworcu i w SchUtsen- 
haus blisko dworca, Delikatesy u Łehmana, Alter Markt 17 
i Hermesa na Wilhelmsplatz. Za miastem: Voigt'8 Blumen- 
g a r t e n (nawet i table d^h óte) niedaleko ruskićj kolonii Al e k 8 a n« 



!^ o t s t) A M. m 

u. p o 'Wkl^ Ha drodce do Sanssoupi.Łattb, za bramą J^fandebargBką; 
^^ Ackermana'8H0h, przy stacyi Wildpark, właściwa na posiłek 
^^©oaorny przy powrocie. 

Potfldam, głdwne miasto prowincyi Brandeburgskiej, 44000 m. 
^ 7000 załogi, leży w nader miłćj lesista okolicy na wyspie ntworzo- 
**^ przez rzekę Uayel i jeziora t. n., zwanej Botsdamer Werder, Mia- 
sto ma początek Słowiański, następnie elektorowie wznieśli ta zamek 
J^cas znaczenie swoje Fotsdam zawdzięcza dopićro Fryderykowi W-mu 
Kt<5ry tu prawie ciągle przebywał, i chciał zeń zrobić ppiski Wersal. 

Z dworca most Lange Brucke, długi na 110 metrdw prowadzi 
'^^prost przed zamek, obok ktdrego rozciąga się ogrdd Lusłgarten, 
^^oczony podwdjną kolumnadą, wewnątrz zaś ozdobiony posągami 
S^enerałdw, sadzawką i wodotryskami. 

Wspomniany wyżdj zamek JSestdenzschloss (rządca w dziedzińcu 
'^^ lewo), ukończony w 1701 r., jest wielkim budynkiem, głdwnie 
^I^^Aym uwagi z powodu zawartych w nim pamiątek po Fryderyku 
W apartamentach zajmowanych przez Fryderyka Wilhelma 
9 znajduje się dosyć ładnych nowszych obrazdw. Z pdłnocndj stro- 
'^ zamku wznosi się kolcidł NTkolaikirche, wysoka, kwadratowa świą- 
.^ ^ia, ukończona w 1837 r., na ktdrćj w 1850 r. dostawiono kopułę. 
^^obi go bardzo zewnątrz piękny fronton Kissa, wewnątrz zaś freski, 
^^l^onane pod kierunldem Comeliusa. Obok stoi, v 1754 r. wzniesio- 
T^y TkA wzdr Amsterdamskiego, Ratusz, którego szczyt wieńczy wieU 
^^ złocona figura atlasa, dźwigającego kulę ziemską. Przed ratuszem 
®*oi 23 metry wysoki obelisk, z medalijonowemi portretami Wielkie- 
^^ elektora i 3-ch pierwszych krdldw pruskich; a dalćj tuż obok zam- 
^^ 'Wznosi się nowozbudowany Pałac Barbenm z wielkiemi salami 
*^l>rań dla towarzystwa nauk i sztuk pięknych. 

^^ kościele garnizonowym, w zachodniej części miasta stojącym, z r. 
tJ^^^O pozawieszane są chorągwie francuskie, bawarskie i wirtemberg- 



rj^e, zdobyte pomiędzy 181 2 — 15 r., a podziemia mieszczą szczątki 

^"^yderyka Wilhelma I i Fryderyka II. Kościdł ten zawiera prócz 

^^^o wiele innych pamiątek z owego czasu. Na Wilhelmsplatz znaj- 

^^je się popinik, wzniesiony przez mieszczan Fryderykom Wilhelmowi 

7^-/! Z budynkdw miejskich godne są jeszcze uwagi: Dom sierot po 

^^nifirzachy Castno, kościół Francuski, zbudowany w 1752 r. na wzór 

Panteonu Bzymskiego, teatr (Schanspielhaus); koszary huzarów i dom 

*^^rot po cywilnych. 

Od bramy (zach.) Brandenburger Thor, prowadzi na prawo aleja 

do parku Sanssoud, przy wejściu do którego z dworca wznosi się no- 

^y kośddt Friedenskirche, w stylu starochrześcijańskich bazylik, na- 

^r bogato wewnątrz urządzony, w ktdrego podziemiu pod wielkio) 

Ołtarzem spoczywa Fryderyk Wilhelm IV (f 1861 r.J. 



Wanflny do ogródn praw. I 

ttutB Agar «taoi^iąc7<A> podndl 

cm%. Błed^Ao Todotrrokn Moj 
mł faMV AjrArjlte iA «dr s I 
tiTAn widU« U Butt. wjmU« 
im)«jlM|iii ■ kłAToli, wni^łoi 
Fr^derTka n i Jogo k(d b«j»w 

ka W-^ j«Bt bndTidcifon W giu 
pamiątki' po (70) monuwe.' W 
t«r]i;aaArdsfi0, » ktdr^ Bijpitkii! 
Dom, SWUDJ OnoaUerkaia bjwi 
trem. Bliiko ai^o mjdi^ df 
nami podnn«iiik0w«lł, wodotl 
ł^n-Al JMwow (FlBCMm). Zuw 
rDMtFoi:, •Mwnmn)' pnMiTi^ 
dowany w Mb MMłte Mh jii Bw p< 
Uf ^^ma nom th^landa, twda 
m&nnwowrabi. Od wtpomiduMt 
ffix% Brniiflitrg, m ałuonią ra 
wodą wrajitkie Mdnwki i wodotiTtkl 4 puku. 

W kierunku od Zach. kn Wich. na >/, godi. finga cdeniMft ak^ 
przerzyna calj park, Pned mćhodnią j^ bnmą Roi s&alujfc, mm* 
dw ktdrego od ■gStnocj widtd bram; bTJomfiiliią: WMf^gt-att, 
winiesioną w IS&l r_ jako w Botną ro«inic« nko&eiaiia ftiBiwwJ. ' 
W ogrodzie i parku Sanuoiiia jeitj«HCM iride necif godojoh sw^ 
gi, jak np. groia mutlowa, (Mniehd łub Hwrttinłgrote), rf ółni dUbt^ 

Ka lachodnin końca, Wnioinnian^ tflko oo iriellci^ ald wiDoli 
sif wipsniftly płłac, AniwiUnu iwany, lauft? w ITOSr-auHpo 
nkońcMnln mijnj dedmioletni^. Uieid on pńeido aoo okaul^cfa - 
komnat, asebowanych .dotąd w pi«rwotii^ postaci, w kldi^td! ttf 
zn^di^e dofjrd plgknycb ołnsatfw. Za pałacem dągną (d( bndjBU, 
łwane Ommooii, pitrwobde pnenuieHina dla Blołbj, ob«cńia aai t»- ' 
mieniono n* kołuij. Kedakko itąd rełtaniacna- Z paiUcm Swu- . 
Mad granioiy, o SO min. od Nowego paboa odlcf^a, wiUa COuKrle- 
tenhor w ftjjn vdoAim. W bliikotd ni^ nnądiono wsiwniate '-|fri ' 
ki, na ndr itaronymakkli tego rodi^ budynków, i wannami 1 j^ ' 



~ !fa pÓlHoe FtttitHm, niedaleko aa braną Jlgertbor Inb Hawr 
Thor, ii^]dqja ńą ratka kolonia Alektandrowka, ibodowana w t, 
1836 dla nuUch i^ewakdw, lott^ąig^ pny 1-m pnlkn Owaidyl, 



1> o T S D A M. 197 

W póbliżn na wschód, rozciąga ^się ogrdd neuer QarUn z petłacem 
9narmurowj/m (Mannor-Palais), ukończonym przez Fryderyka Wilhel- 
Eioa II, w cadnćm położenia nad jeziorem Heiliger See. W jednjrm 
2 pokojdw tego pod ówczas jeszcze nieakończonego pałacu umarł Fry- 
deryk Wilhelm II w 1797 r. Pałac połączony jest podziemnym ko- 
rytarzem z kuchnią sterczącą po nad jeziorem i mającą na zewnątrz 
2>ozdr świątyni. Na poblisld^j górze Ifingstberg, wznosi się ładny 
tjudynek dekoracyjny, z którego dwóch wież bardzo piękny widok 

okolicę. 



Na lewym brzegu Ilawlu, przy trakcie berlińskim leży wieś Glte- 
^'Micke (dobra restauracyja) z zamkiem i parkiem księcia Karola, obok 
Ictórego stoi pośród mniejszego parku zameczek myśliwski ks. Fryde- 
i*yka Karola. 

Bardzo blisko Glienicke (15 min.) znajduje się wejście do parku 
Jabelsberg z zamkiem, będącego własnością Cesarza Wilhelma. Do - 
lirse jest wziąć na przewodnika syna Szwajcara (5 — 10 sgr.). 

Wyspa Ifaueninsel na północ Potsdamu, niegdyś ulubione miejsce 
{3obytu Fryderyka Wilhelma 111 i przezeń zamieniona w przyjemny 
park z domem mieszkalnym w postaci ruin willi rzymskiój, mało jest 
odwiedzaną.. Nareszcie zJirauensherga (*Bestauracyja) tuż obok któ- 
rego od północy leży stacyja, można korzystać z pięknego widoku 
Yia miasto i rozległe wody Hawlu. 

Przy WjTJeździe z dworca Potsdamskiego w dalszą drogę, widać 

^uuraz na prawo wieżę Babelsbergską, oraz piękny krajobraz nad jezio- 

jrami Hawlu na ,około zamku na PKingstberg (ob. wyżój). Pociąg 

przechodzi następnie przez Hawcl, dalój na lewo widać wielki metga- 

sofn zbożowy z wieżą, potom Brauhausherg z belwederem, i zabudowa- 

siia wododągu dostarczającego wody do wodotrysków w Sanssouci 

^vr kształcie meczetu z minaretem 40 metr. wysokości mającym; a za 

Tiim samo Sanssouci i Charlotenhof (ob. wyiój). — Następnie kolój 

przechodzi przez jedno, z utworzonych przez Hawel jezior, Zem- 

sSee, na którego wyspie widać z lewój strony ładne miasteczko Wer- 

cier. 7^ nńastem Gross ' Kretiz leżą l^esiste wyniosłości gór Gdtzige 

JBerge. 

Brandenburg, (hot. Schwarzer B&r; Schwarzer Adler), 
porządne miasto, o szerokich ulicach, 25000 mieszk., leży nad rz. 
illawlem, która tu tworzy znaczne jezioro Flaitescher-See, a zarazem 
dzieli miasto na trzy części, zwane Altstady Neustad i Dominseł, Ta 
luegdyś ^awiańska twierdza,- zwana Branibor, została zdobjrta w r. 
1153 przez Hr. Askanii, który się odtąd zaczął tytułować Margrabią 
Srandenburgskim. Z czasów swoj^ świetności, nim ustąpił pierw- 
szeństwa Berlinowi, posiada jeszcze niektóre fcmokcYi^. 





IH HAODEBURO. 

^ Katedra Ś-go Piotra i JPawła, bazylika (1170 — 1818) 
w wielkim ołtarza ładny obraz na zfotem tle, nieznanego mistrza, oraz 
icianach wiele tablic grobowych, przeniesionych tam z podłogi, 
lowania na szybach pochodzą z nowszych czasdw. Dn^ kotódł 
tharinenkirche (1 381 — 1402) ma pyszny ołtarz rzeźbiony t drzewa, 
kną chrzcielnicę z 1440 r. i kilka pomnikdw. Zewnątrz bardzo ładny. 
l^j kościoły: Godchafdikirche (1164 — 1348) w połowie roi 
i gotycki, Xicolaikirche, romański i Petrikirche gotycki, warte są 
o bejrzenia. 

Przed ostatnim pomnik, zwany Holandsaule, mający to samo z: 
nie co Bremeński. — Z gdry Marienberg (60 metr.) za miastem 
cćj bardzo ładny widok. 

Dalej na drodze ku Magdeburgowi kolćj przerzyna liczne jeńoi 
Hawln, dotyka kanału, Flauescher Canal, łączącego Hayel z Elb^.-' 
przebywa stacyjc: Wustćrwttz, Genthin, Gusen, Burg (15000 miessk 
z wielkiemi fabrykami sukna, założone przez protestantów francuskie] 
wyszły eh z kraju po edykde Nanteńskim. Nareszcie zdalekajnż 
żują się wieże Magdeburga, do ktdrego kolej prowadzi po moJde 
towym, żelaznym przez dwa ramiona Elby. 



Magdeburg. 

Hotele. *Weisser Schwan;*L o ndon -Hotel i Stad Brana' 
schweig na Breiter Weg; Erzherzog Stephan, FflrstenwBll, po- 
kdj 25 sgr.; Stadt Prag, B&rstrasse, pokdj 20 sgr., oba z restMua- 
cyjami; 'EdcTs-Hótel; Alpers Hdtel i Stadt Łeipzig na Ffir- 
stenstrasse, blizko dworca. DeutschesHaus Werft 34; W i 6 r i g^s 
Hotel, Hauptwache 3. 

Cukiernie: Bieber i Brandenburger, na Breite Weg; *Zaa- 
ny Begierungstrasse, Offenhamerna dworcu. 

Bestauraoyje: 'Haberman, niedaleko Johaniskirche, Stadt 
P r a g, w obu dobreCulmbachskie piwo; Birtechi*Rigelsna Breite- 
Weg; SchOnberg^s Nachfolger, Bóhmische Bierhalle. 
Gr&tzmacher, niedaleko dworca; Bai rischerHo f^Berlinerstrasse; 
Neustftdter Bierhalle w nowćm mieide. 

Dorożki 1 osoba 2^2^ sgr., 2 osoby 5 sgr.; za godzinę 10 sgr. 

Magdeburtr. głdwne miasto pruski^ Saksonii, twierdza 1 rzędu. , 
84500 miesz.; leży głównie na lewym brzegu Elby, dzielącej się w tćm 
miejscu na 3 odnogi, i składa się z właściwego miasta i czterech przed- 
mi€tić; Sudenber^ i ^tfcJbau na po!Lw^\«, Neutto^ \x& \»dłnoc i FrU^ 






MAGDEBURG. 199 

I 

\ 

^^r^echstadt (na prawym brzegu Elb7)na wsc^dd miasta lezących. W po- 
^l:^odka na wyspie połączonej mostami ze staram miastem i Fnedneck- 
*t€Mdiem wznosi się cytadella Jako punkt zbiegu czterech rdźnych drdg 
żelaznych (Berlińsldćj,Hamburgskićj, Brunówickidj i Lipskiej") Magdę- 
^ni^ jest jednam z najhandlowniej szych miast w p<5łnocnych Kiem- 
csech. Posiada on t€ż liczne fabryki. 

Główny ruch miejski objawia się na Breiter TFe^, wielkiej ulicy 
przerzynającej całe miasto od Południa ku Północy. Katedra^ pie- 
lony gmach zbudowany w XIII i XIV w na miejscu spalonego klasz- 
toru Benedektyndw, zwraca uwagę swym pięknym portalem wscho- 
dnim* Południowa wieża nie ma szczytu, ktdry piawdopodobnie zo- 
8^ał zwalony w czasie oblężenia przez TiIly'ego, pdłnocna ma 103 m. 
'^rysokości. Z wieży, a nawet z niższej galeryi, piękny widok. Nieco 
Xfta północ względem katedry znajduje się kościół Marieńkirche (Lieb- 
fjraaenkirche) z XII i XIII w. przeważnie w stylu romańskim zbudo- 
"Wirany. Na rynku Aliermarkt, przed ratuszem, stoi pomnik Ottona 

'Wielkiego, na koniu, w końcu XIII w. przez miasto wzniesiony. Na 
przyległym zaś placu st-oi statua Burmistrza Francke'go (fi 851), 
'Wyniesiona w 1856 r. — Droga Furstenuoall nad Elbą, jest najulubień- 
szćm z miejsc przechadzek, wewnątrz miasta leżących. Pod tym wa- 
lcem urządzone są kazamaty, służące obecnie za sale ekspedycyjneipnsu- 

^feerskie dla poczt i kolei. 

Na Glads, wpd. z. stronie starego miasta leży ogród FnVc?nc^-Tri7- 
fkcbns garten, na miejscu placów sławnego niegdyś klasztoru Bergen. 
iNa miejscu samego klasztoru, na wyniosłości, wznosi się obecnie ob- 
szerny dom ro«r^wfc»(Greselschafthaus). Znajduje się ta kamień paniią- 
"^iKOwy z datami założenia i zburzenia (1812) klasztoru. Na pohidiiic 
leży fabryczne przedmieśccie Buckau, z wieloma domkami letnicmi 
i ogrodami; odznacza się wielka fabryka maszyn H. Orusona, 

O */4 godz. drogi na pi*awym brzegu Elby leży He^rrenkrug, nu Ic- 
"^w^m zaś Togelgesdng, miejsca rozrywki bardzo uczęszczane. 

Za Magdeburgiem droga przerzyna okolicę pagórkowatą lecz żyzną, 

^'waną Magdeburger Bdrde. Stacyje: Dodendorf, pamiętne porażką 

^^ftrranenzów w 1809 r., Langenweddingen, Blumberg, Hadmersleben. 

CDgcherslebeH, gdzie się oddziela linija Brunświcko-Hanowcrska. Da- 

i.^ droga idzie przez stacyje Jerxheim, Mattierzol i Hedeper, Borsum, 

^taitgitter (pokłady soli)> Bingelheim u podnóża Harzu, i kilka jeszcze 

stacyj do Kreiensen« gdzie droga przecina Hanowersko-Kass^lską. 

Dalćj kolój przechodzi przez rz. Leine i przez kilka podrzędnych 

Btacyj, dochodzi do Hózter (Hotel Schwiete), starożytnego, nic- 

^yś Hanzeatyckiego niegdyś miasta, otoczonego murem, pod któreiu 

'W 775 r. Karol Wielki stoczył krwawą bitwę z Saksonami. Stara 

czatownia na górze Brurutberg, ma być resztks^ dawii€^ tyńet^^^^j ^ v«'iA\\vi- 



200 Z BERLINA PRZEZ MAGDEBURG DO KOŁOliril. 

sionćj jeszcze przez Witykinda, a przez Eginharda, historyka Karo^ 
W-go, uczynionćj najsilniejszą z fortec saskich. 

- Z Hditer do ^rmontu, 4^/5 mil, poczta codziennie w 4 godz. •* 
26% sgr. 

Fyrmont. (hot: Erone, Lippischer Hof, oha dohre, 08t».*iii 
nieco tańszy, Hotel Waldek), przyjemne miasteczko w dolinie *"•■ 
Emmer, u stdp gdry liomberg, słynne już od XVI wieka wodaioi t^o^Y 
neralnemi. Było ono kiedyś iiajsłynniejszem zdrojowiskiem lecC*^* 
ozem, choć i ohecnie ściąga corocznie do 5000 osdb. Najbardii^ vl^^J' 
wane wody są ze źrddła Stah/brunnen w samym Fyrmonde i SaftiArm^f*" 
nen oddalonego o 20 minut drogi. Za głdwny punkt zborny słoiy ^S^ 
ściom Aleja, ciągnąca się od zriSdła, aż do zamku ks. Waldek; po c^ "*>**■ 
Jdj stronach wznoszą, się: Zakł&d leczniczy, teatr, kawiarnia, cuki-^^^" 
nia i liczne sklepy. Najulubieńsze wycieczki są do: Kdnigshirg^ Fr^^^ 
denthal, skała pod Thal, gi'ota Uasgrotte i t. p. 

Z Berlina do HOzter koleją żelazną 46 mil w fĄ^ — 7 i pół ?• x» 11 1. II ^ tf^^* 
7 t. 24 sgr. lub 5 t. 26 sgr. pociąc pośp.; albo 9 t. U sgr. 6 t. 20 %ęj. lub 4 1. 10 "•= ^^'' 

zwyczajnym. 

Dalej następują stacyje: Godelhełm, Brctkeł, Driburg, od któr^^^ 
O '/ł godz. drogi, znajduje się zakład kąpielowy w wo^e 4elaiC»*^^^* 
siarczanej, znany pod temżc co miasteczku nazwiskiem. Zalęładj^* 
w pięknem położeniu i ma ładny park. Potem AUerU>ecken, skąd y^J^" 
chodzi odnoga do Kassel; droga przechodzi przez dolinę Be^eetfk^^ 
po wijadukcie,Dune-Viaduct o 24 arkadach (48 metr. dług. 35 m.wys-y» 
przel)iegając około cudnie położonego miasteczka Neubecken^ ana**^" 
pnie zakreślając wielkie pdlkole i^^chodzi na wyżynę wsi Benhaus^^ 
po której następuje: 

Paderborn (hot: LOffelmann; Bentler; Mftssen) 18000 m. 
starożytne miasto, z n aj dawniej szem w Westfalii biskupstwem, zało- 
żonem przez Karohi Wielkiego. Wspaniała katedra z XII w., od- 
!)udowuna po pożarze w 1 243 r. ma dwa piękne portale, lecE wewńątff 
prawic nic godnego uwagi. Z kilku pod Katedrą tryskających ird- 
<lcł powstaje rzeczka Pader, której woda tak szybko bieży, że o kilka 
kroków dalej już młyn porusza. Eaiusz leżący blisko kościoła fćzu' 
ickiego, jest budynkiem bez wyraźnego stylu, z XVII wieku pocho- 
dzącym. 

Z dworca Y4 g. drogi do zakładu kąpielowego Inselbadj połączo- 
nego z zakładem inhalacyjnym. 

Z Paderborn 1 ^^ mili (pocztą 2 razy dziennie w 1 g. za S^/j sgr.) 
do Lippspringe, nowo odkrytego z'rddłowiska z wodami ciepłemi (17® 
H.), obfitemi w siarczany i węglany. 

Kolej ]^rzi'ihodzi pn^oz rz. Almę i minąwszy stucyje: Salzkotten 



z BERLINA PRZEZ MAGDEStmO DO KOLOKII 201 

Oę^cJee, Uppstadt, Benninghausen, Sasendorf, ze znacznemi warzelnia- 
nii soli. Pociąg przechodzi między tęźniami. 

Soest hot: Overweg; Yosswinlcel), 12000 mioszk., staroży- 
tne miasto, posiadające najdawniejsze w Niemczech prawa miejskie 
(^e Soester Schraa), ktdre służyły za wzdr nawet dla Lubeki. Oto- 
CK>ne jest dotąd murem i rowami, zamienionemi w miejsce przecha- 
^ki, 8 bram pozostała tylko jedna Osthorenthor. Kościoły: Kałe- 
^"^ z X w., Fetnkirche i Wiesenkirche (St. Maria zur Wiese), z kt<5- 
Tch ostatni najwięc^ wart uwagi. 

Ka lewo ciągną się góry południowej Westfalii (Westf^lischen 
SftUerlandes (Sftderl.) ). Przez stacjje: Werl^ Unna, miasteczko z wa- 
'^Iniami soli, i kilka innych, pociąg dostaje się do przemysłowego 
Biiasta Hasen (H6tel Łftnenschloss; Hotel Fluss; Hotel 
^^ ein, 2 ostatnie przy dworcu), 13000 mieszk. ze znacznemi przędzal- 
oiaioi, tkalniami farbiamiami i t. p. Droga wchodzi teraz w prze- 
'''/•łową dolinę rz. Ennepe, poruszającej liczne kuźnie, ktdrych 
'^"^yrohj rozchodzą się po ci^ym świecie. Pod st. Hobpe znajdują się 
Mellde walcownie i pndlingamie. 

Za Btacyją G^welsberg kol^ przechodzi, po groblach i wysokim wi« 

J^Ukciie dolinę rz. Enepe; pod Schwęlmer Brunnen, przedstawia się 

"•łtiło piękny widok na ogromne odłamy skuł. Daldj: Schwelm (0000 

''^eszk.); kolćj przechodzi przez rz. Wupper, mija Barmen (75000) 

CHfttel Vogler, Yereinshaus, przy dworcu; Hotel Klier zur 

^falz; Hotel Schtltzenhaus) które wraz z kilkoma miastami 

^^ib«rfeldem (72000 mieszk.) (HótelFalkenberg, przy dworcu; 

Weidenhof; Hasenelever, Mainzer-Hof) stanowi około 2-ch 

S^c>dsin dłogi i prawie nieprzerwany szereg domów mieszkalnych i fa- 

"^k. Z ostatnich celują fabryki bawełniane, jedwabne, wstążek, far- 

"iamie, fabryki świec stearynowych, mydeł i t. p. Pięknego widoku 

dostarcza: Belvedere aufderHaardt („EUśenhOhe"), z posągiem Ś-go 

Sultberta, apostoła t^j okolicy. Przed dworcem Elberfeldskim, pociąg 

Pi^esnwa się około pomnika Fryderyka Wilhelma lU. 

Eol^ przechodzi powtórnie rz. Wupper, opuszczając tóż i j^j do- 
)iiię, aminąwdzy kilka stacjj staje w Muhlheim, od którego rozpoczy- 
lUisię kol^ Eolońsko-Mindcńska (dworce są tuż obok siebie). Po- 
<^Si pośpieszne i kuryjerskie przechodzą bez zmiany wagonów przez 
^>M)8t do głdwnego dworca w Kolonii. 



202 KOLOSUA 



Eolonija. 

Dworce. Eolonija, wraz z leżącym po praedwn^ ^Btronie B^n 
Deutz, mają trzy dworce: 1. Dworzec główny- dla wszystkich pooąg^ 
kolei Beńskićj, oraz dla podągdw pociesznych i knrjjerskidi drop 
Eolońsko-Mindeńskićj i Hanowersko-Eoloński^. 2. D. JToMib- 
Mindeński w Deutz, blisko mostu drogi żelazn^, dla zwyus^i^ych poj 
ciągdw tejże i Eolońsko-Giesseńskićj drogL 3. D, górno Ńdrói^ 
także blisko tegoż mostu w Deutz dla zwyczajnych pociąg<hr tqie 
drogi (Hanower). Omnibus z głównego dworca do ostatnieh l^ciy 
wszystkie pociągi tych dr(5g. 

Hotele: W Kolonii: *Hótel duNord przy motfde kokjowTD: 
Hdtel Disch, Br&ckenstrasse; *Mainzer Hof, GloAfligMw;' 
*Victoria-Hótel na Heumarkt; *Hótel Ernst, FnnkgMe>> 
z restauracjrją, między dworcem i katedrą: Wiener Ho^ GłoekflB- 
gasse; Hollftnndischer Hof, nad Benem, wszystkie In^dneCpO' 
kdj 15 — 20sgr.). Dom-H6tel na Domhof, 79; *HdtelKlefi; 
Trankgasse, z restanr.; BussicherHof, Friedriech-WilbdMiM 
*K ó 1 n i s c h e r - H o f, Drususgasse; Ł a a c h e r - H o f, Maoiitiiii-Steii- 
^eg, (we wszystkich pokdj ze ^niacWuem 20 sgr.); £aropli•eke^ 
Hof, ComOdienstr. 1, niedaleko katedry; Hdtel Bills tein, fn^ 
drich-Wilhelmstr. 8, przy moście łyżwowym (SchiffbrtŁbke); H6t«l 
Piekt, Trankgasse, między dworcem i katedrą; Hdtel Hi Ig o'*) 
Hochstrasse 27; *Bergischer Hof, Thurm Markt,'pny moici0ly' 
żwowym, wszystkie nieco tańsze od poprzednich. 

W Beutzi Belle-Vue (pok. 10 sgr.); Prinz-Carl,pok(gi5ip. 

Bestauraoyje: Na głównym dworcu (Centralbanhof)! oba 
dworcach w Deutz. — Ostrygi i delikatesy: Bettger und Ci«» 
kleine Budengasse 6; P om mer, Breiterstrasse 155. — WvMf^ 
•Gertrudenhof („Geistensterz") wspaniale urządzona z pi§kn6n 
malowidłem na ścianie, przedstawiającem zamek Hohenzollern. (^^ 
atr codziennie lO sgr.; w piątki koncerty, 5 sgr.); *Beichard, Her- 
zogstr. 10; Simon („e>vige Lampe") ComOdienstr. 8; Pi eh t, Trank- 
gasse, blisko dworca. — Pitciarnie: 'We my, Salomongasse, między 
ratuszem i Hochstrasse; 'Horn Hof 12;*Fischer, w Pasażu; K ehl, 
Elogiusplatz .5; Aldcnkirchen, Herzogstr. 4; Witwe .BreB«' 
na Bheinberg przy moście łyźwowjrm; 'Simons, Mtlhlenbach, bKiko 
Heumarkt. 

Kawiarnie i cukiernie: *Mosler, Ober-Marspforten, *PaUB^ 
Hochstr. 119, róg Minoritenstr.. wiele ^azet; Fischer, w pasażu pnf 
Heumarkt (wiele ^et). 



KOŁOiriJA 208 

: Stadtheater na Glockengasse (świeżo otwarty). ThaUa 
shildergasse; Oertmdenhof^ ob. wyż. 

tu Za kttrs wewnątrz miasta 1 — 2 osdb 5, 3 osoby 7Vs* ^ 
Bgr., za ^8 godz. jazdy, 1 — 2 osdb 7%, 3—4 08<$b 10 sgr. 
lo Deatz, taż sama cena z dodatkiem mostowego. 

kolóńsks najlepsza u różnych firm Farina, naprzeciw 
B, Hochstrasse 129, naprzeciwko wsch. poitalu katedry, 
B 4. Skrzyneczka z 6-ma butelkami 2^8 taL 

»l0Sr»fiosne, COdlienstr. 4. 
nt, Glockengasse 25 — 27. 

ia (K61n) największe miasto pruskiej prowincyi nadreńskiej, 
wyższego sądu tćj prowincyi, jedno z najhandlowniejszych 
wa Niemieckiego, twierdza I-go rzędu, 126000, mieszk. 
p, zajmuje dosyć rozlegle pdłkole na lewym brzegu Benu, 
f dwa mosty łyżi^owe i kratowy prowadzą do Deutz, liczą- 
mieszk. — Z zewnątrz a szczególniej przy wjeździe stat- 
ym wywiera bardzo poważne wrażenie licznemi wieżami 
^cią swych gmachów. 

ym przedmiotem myśli każdego przybysza do Kolonii jest 
iwspanialszych dzieł budownictwa gotyckiego w Europie, 
w Niemczech, Katedta tutejsza, zaczęta w 1248 r.; chór, 
iia część jest najpiękniej rozwinięta, odnosi się do r. 1322. 
Kszęte około wykończenia tćj świątyni w XVI w., zostały 
-zedsięwzięte przez rząd pruski w 1817 r. Prowadzili je 
no budowniczowie Ahlert, Zwiemer i Voigtel, Katedra ta 
I w kształcie krzyża, o pięciu nawach wzdłuż, a trzech 
s chórem i galeryją dla muzyki, oraz dwiema dotąd jeszcze 
memi wieżami. Wnętrze może być zwiedzane przez cały 
od 6 ^- lo i 3 — 3 Vs godz., w czasie nabożeństwa bowiem 
{tym dla publiczności; do bezpłatnego oglądania chóru 
^wnośd katedry najlepszym jest czas od 8 — 9 rano; po za 
:aś za opłatą 15 sgr. za 1 — 5 osób; skarbiec, Belikwijarz 
gą za opłatą 1 taL 15 sgr. Przewodnik jest zbytecznym. 
Euiych okien w części północnój nawy boczn^, spalonój 
r., liczą się do najlepszych dawnych dzieł tego rodzaju. 
7ane okna w połudn. nawie zostały wykonane w 1848 r. 
om i ofiarowane przez Króla Ludwika I. Okna nawy po- 
wykonane w Berlinie i w Kolonii. Pyszny chór został 
czasach ozdobiony malowidłami ściennemi przedstawiąją- 
uiiołów, i stiukami. W kaplicy za wielkim ołtarzem sto- 
d z relikwijami, pięknie wysadzone drogiemi kWU^AWnu^ 
i bocznych Ęjiajdnje się wiele nagrobków. 



204 K0L05IJA. 

Z zewnętrznych ganków (15 sgr. od 1 — 5 os<^) pjnoj vidok 
na miasto i okolicę. 



Naprzeciwko południowej strony katedry znajdoje dc 
cyhiskupów zawierające bogaty zbiór przedmiotów sztoki, pnjboi^ 
kościelnych, ornamentów i t. p. z wieków średnich. Na proit «mIi^ 
<lnićj części katedry znajduje się most kratowy, służący zardhnw dk 
kolei, powozów i pieszych; po nad wjazdem na most od lewego In^ 
gu znajduje się pomnik konny Fryderyka Wilhelma IV, od piAWiege 
ZAŚ WilhoJma I. — Od mostu piękny jest widok na katedrę. 

Obok kościoła minorytów mieści się nowe Mttzeum, którego bodo- 
wa prowadzona kosztem WaUrafSichartza ukończona sosUdi w IMI 
r.. zawiera rzymskie mozajki, przeszło 400 dzieł malarskich dawnych 
mistrzów kolo/iskich. obrazy Cranacha, Holbeina, Wohlgenmtht, 
Durera i t. p. oraz >viele dziel nowszych malarzów. Tny nś nloH 
dole przeznaczone są na nieustającą "wystawę sztuk pięknych in^iMO» 
wego towarzystwa. Na pd. w. muzeum po jedn^ stronie ulj*knf 
ulicy Hochstiasse, głównej arteryi ruchu miejskiego, peln^ pjo^tk 
sklepów, znajduje się na małdj przestrzeni kilka godnych awBgi Mjffr 
ków, a mianowicie: 

Ratusz, budowany od XIII do XVI w.; ozdobiony od wiehoii 
pięknym portykiem z lożą i wieżą z XVI wieku. Niedald[0 niago le* 
mański kościół Gross-St. Martin śmiały i piękny gmach i XIIiXn] 
wieku z potężną wieżą. — Na południe ratusza dawna komora cfltaii 
zwana G tir zenick, gmach z XV w. przebudowany i powiękuonywlSM 
r., jest najpiękniejszą ze świeckich budowli w Kolonii Nade dmrii' 
mi wscłiodniego frontu umieszczone są posągi Agryppy i Marmfijtutk 
założycieli i obrońców miasta za czasów rzymskich. S, IŁoinM a 
Oapitol, bazylika krzyżowa w stylu romańskim, jest nąjstarsaym i ko 
ściołów Kolońskich, sięga bowiem XI w. — Stojący niedaleko doi 
zwany Tempelhaus, z XII w. służy za miejsce zebrań kapie(^idu 

Niedaleko tóż na ulicy Sternengasse znajduje się dom, iwu; 
Jobach* ache Haus w którym nlał się urodzić Rubens (według nowiiyei 
badań urodził się w Sieger) a Mar}ja de Medicis, jako wygnanka tj 
cie zakończyła (1 642). — Dalój jeszcze warto zobaczyć koicidł Af 
Piotra, posiadający w wielkim ołtarzu „ukrzyżowanie Ś-go FSoln' 
Rubensa i kościół S-go Seweryna na (Sewerinsstrasse z XXII w. 

Na największym z placów w Kolonii, zwanym Neumarkt (w pott 
dnie parada przy rozprowadzaniu wart) wznosi się kośdift Aptiubt 
kirckcy bardzo wspaniały gmach z XIII w. Do ciekawszych gmachd* 
należą też, niezwyczajny kości(9, St. Gćreon z XI — "^Tn w. (zakiTitf' 
jan 10 sgr.), o-^f Urszuli, mieszczący szczątki 11000 dziewic i ^ 
Kunfbfirfa ze stnrcmi malowaniami na Rzkle. 



z KOLONU PRZEZ AKWIZGRAN DO ERQUELINKS. 205 

Ogród Boologiosny, Y4 godziny drogi od Glacis, za miastem 
^ str. pcSnocnćj, jest wzorowo urządzonym zakładem. Wejście 10 
>gi,, w niedziele 5 sgr. 

Ogród botaniosny towarzystwa Flory, przy ogrodzie zoologicz- 
lym, ma piękny ogrdd zimowy. Wejście 10 sgr., w dnie koncertowe 
L5 sgr,, Akwaryjum 5 sgr. 



Droga 76. Z KOLONn PRZEZ AKWIZGRAN 
DO ERQUELINES. 

z Kolonii do Akwizgranu 9,3 mil. w 1 pół — 2 godz. za 2 tal.; 1 1. 15 sgr. lub 
^ UUr. Z Akwizgrranu do Yerriers 4 mile w 45 min. do 1 godz. za 1 1. 27 sgr.; 1 t. 
LO sgr. lab 28 sgr. Z Yerriers do £rqueliaes 150 kilometr, w 6 i pół — 10 i pół g. 
^ 12 fir. 40 cent. lub 9 fr. 30 cent. 

Okolica w niektdrych miejscach ładna. Za stacyją Kdnigsdorf 
li^ przechodzi przez tunel 1500 metr. długości mający we 3 min. 
^ st Horrem zaczyna się obfitująca w łąki i lasy żyzna nizina rz. 
^Tf^y na pr. zamek Hemmersbach. Fotćm stacyje: Bmr^ Durren (Hó- 
^ Mommer) miasto przemysłowe nad rz. JSoer. U stdp lesistej gdry, 
1^ lewo wspaniały zamek Merodey o czterech wieżach. Przebywszy 
■fcaeyje Langerwehe 1 EschweiUr (Raisin), pociąg przeszedłszy przez 
i^y tunel, wkracza w okolicę zardwno piękną jak i ożywioną rdżno- 
Podnym przemysłem (kopalnie węgla i huty) i przez stacyję Stolberg 
dobiega do Akwizgranu, 

Akwizgran (Achen, Aix la Chappel^e) (Hotele: GrandMonar- 
^ne^naBtlchel; *Hd'tel Neullens, oba spokojne i z umiarkowa- 
■^ceną; •Hotel Frank; Dragon d'or; Hotel Hoyer, zur Kai- 
■^rlichen Krone; Hoyer'8 UnionHdtel, przy reńskim dworcu, 
giwalony; Dfibik's Hotel; Jłlgers Hotel; KOnig v. Spanien; 
*ldtel Royal;*Hótel Schlem mer, porządny. — Winiarnia z re- 
^^ntr. Gis en' a niedaleko Elisenbrunnen), miasto bardzo dawne, 
• 4000 mieszk., leży w urodzajnej kotlinie, otoczonej gdrami o łago- 
^^ym spadku. Było to ulubione miasto Karola W-go, ktdry tu się 
pi^ urodzić i tu umarł 28 Stycznia 814 r., w średnich wiekach wolne 
^ do 1558 r. koronacyjne miasto Cesarzdw Niemieckich. Nader wzię- 
J« gorące wody siarczane tutejsze (1871 r. — 13000 osdb) znane już 
^yły Bzjrmianom. Im to oraz fabrykom sukna i igieł winien Akwiz- 
^nm swdj dobrobyt dzisiejszy. 

Na pozdr jednak tylko katedra (Mtoster), Ratusz i kilka innych 
bodynkdw przypominają dawno minione czasy, zresztą zaś jest to zu- 
|)ehiie nowe miasto, o ładnyph, szerokich uHcach z okazałemi domu- 
tai, licanemi fabrykami i świetnemi sklepami. 



'Ź06 Ź ItOŁOKII tKitŻ AKWiŻaAAl^ DO EROlffiŁtl^Kś 

Środek miasta zajmuje rynek (Markt), ozdobiony wodotryilDa' 
ze statuą bronzową Karola W-go. W nim także stoi Satiu^ tow 
przebudowany, z piękną salą z ośmioma pysznemi fireskami BeAil'* 
i Kehren'a z historyi Karola W-go. 

Katedra (Master) składa się z kaplicy wybodowan^ poiDi{di7 
796 i 804 r. przez Karola W-go z ośmiokątną kopułą w styln biai- 
tjrńskim, i z przybudowanego do nićj od 1363—1413 r. chdra. PUnr* 
sza część jest bardzo ważną, dla historyi budownictwa w Keaenflht 
Przed głównemi drzwiami stoją po obu stronach na podrtvnek 
szyszka jodłowa czy karczoch i wilczyca z lanego żelaza, i \JtórfA 
ostatnia zdaje się być rzymskiego pochodzenia. Wspomniane wjij 
źrddła siarczane tryskają w samćm mieście i na przedmieścin J^ 
scheid. Nt^obfitszćm z nich jest Kaisę^rcpteUe^ zaopatrujące winfd( 
cztery zakłady kąpielowe. Zrddła do picia EUaenbrumMn^ doprowa- 
dzone zostało do dzisiejszego stanu w 1824 r. — Podczas pory toesń- 
czćj w nowym ogrodzie zaUadu (Curgarten) grywa rano (7 — 8) nt- 
zyka, po południu zaś (3 — 4Ys) w ogrodzie nowego Cnrhanmi nąjl- 
cego odpowiednie sale na bale, koncerty i t. p. 

Blisko zdroju Elis^bninnen wznosi się okazały teatr^ ibndomiy 
w 1825 r., za ktdrym ciągnie się nowa piękna ulica do dwincai V 
Burtscheid pod gdrę. Na wielkim placu „am Templefbend**, iW 
wielki nowy gmach szkoły politechmcznij\ otwartej w 1870 r. 

6<5ra Lousberg, wznosząca się za miastem za bramą SandkiwHhPff 
urządzona do przechadzek jest często bardzo odwiedzaną. Z iryido' 
słośd, na ktdrdj obelisk' jest znakiem dokonywanych dawnie pomiir 
r<5w trygonometrycznych pyszny jest widok na okolicę. 

Burtacheid (Hot. St. Charles; Bosenbad; .Schwertbad) 
obecnie, z powodu rozszerzenia się miasta z nićm połączony JMt ró- 
wnież sławny swemi kąpielami Zrddło Kochbrunnen posiada irodf 
ogrzaną do 55^ B.; inne zaś rdwnież gorące są tak obfite, że who* 
dząca z nich woda tworzy gorący strumień. 

Za Akwizgranem pociąg wstępuje powoli pod gdrę ai do itacji 
Rońheide ku czemu nawet zakładają silniejszą lokomotywę. Kastę* 
pnie przebiega tunel 700 metr. długości mający, zaraz pot^ makti* 
szy (150 m.) niedługo zaś po wijadukde o 2-ch piętrach arkad (170 
m. dług.; 8 iń. szer.; 31 m. szer.) przeb3rwa dolinę rz. Oenle. — ^W ogtf* 
le okolica bardzo urozmaicona. Przebywszy stacyję Assenet^ pod[|g 
zmierza ku granicy przez stacyję Herbeathal, ostatnią wietf pmikąi 
skąd belgijscy urzędnicy celni towarzyszą pociągowi aż do Y errkn 
przez st. DoUiainw ślicznćpi położeniu w dolinie rz. Tesdre (Onrthe). 

Venrien (Hdteldn Chemin defei;, na dworcu; Hotel des 
Pays-Bas,w mieście), 33000 mieszk. Bewizyja bagaży (wolno nM 
^0 cygar, lecz trzeba je deklarować), w sali pasażerski^ „Bnfftt* 



tarifć''. Piękny ogród towarzystwa „Harmonie". Sła- 
ikna. 

dd zawsze pięknych okolic następują 8tac3rje EnsivcU, 
KÓąg przechodzi przez tnnel, JPepinster, skąd wychodzi 
o. Następnie przez kilka mostdw i tuneldw dostaje się 
t, Le Trooz i Ohandefontaine (*GrandHdtel des 
el d'Angleterre) z małym za(^ ładem kąpielowym, 
knego położenia, będące nlubiondm miejscem wycieczek 
yki ielazne. 

rawo wie^ Vattx sous ChevremorU z kaplicą będącą ce- 
ek, za ktdrą następuje stacyja ChSn^e, przy ktdrdj po- 
n jHrzez rz. Ourthe^ przybierającą odtąd nazwisko Yćsdre, 
i w L&gś, 



'Bzystkie blisko teatru: *H6teldeSndde (pok. 2 fr.); 
gleterre; H5tel de TEnrope; *Hdtel Schiller 
) chwalony; Pommelette me Soayerain-Pont, Eks- 
t, (1^1^ fr.); Orand Cerf (pok. i tfniad. 2V, fr.) i H6- 
ce na nie dn Dragon d'or. 

3yje. Pommelette, Deux Fontaines blisko teatru 
ęicsyzn); Hdtel Schiller i inne. , 

^CafdY^nitien, Cafd duMidi,Cafd desDi- 
kie obok teatru. Cafdde laRenaissance wPassa*- 
hren, rue du Pont d*Avroy, dobre piwo baw. 

yigilantes) każdy kurs 1 franka, do kolei 1 fr. 25 cent. 
1 1'heure) pierwsza godz. 1 fr. 50 cent., każdy następny 
cent. 

) flaroandzku Luik, po niemiecku L&ttich, po ładnie Leo* 
mieszk., głdwne miasto prowincja Wallondw, przy uj- ' 
e do Mos^ (la Mause) z daleka już bardzo pięknie wy* 
)wnątrz miasta dym fkbryk czyni je trochę nieprzjgem* 
[quiurtier) południowy ma najpiękniejsze /}o6r26ia (quais) 
ire z powodu świeżości powietrza i spokoju czynią zeń 
jszą część miasta. Cyrkli p(9nocny jest najbardzi^ fa- 
i gmachdw najbardziej zasługują na uwagę. 

^-go Pawła (13 — 16 w.) najpiękniejszy z kośdołdw tu- 
Mi się na pUjum Saint^Bnnd^ ze wspimiałi^ Httwi^ i^tii'fVr|<« 



208 L I Ć G E. 

tą sklepieniem z pięknemi arabeskami. Przed nią na placu wodotrjru 
zwsLOj fontaine de la Vierye, 

Kościół Ś-go Jakóba. na pla^ju Soint-Jucąnes, z XI w., pnebndo- 
wany w XVI, będący połączeniem stylu gotyckiego M s^em odro- 
dzenia. Jest to jedna z najciekawszych tatejszych świątjrń. — ^'^, 
Marcina, godny uwagi z powodu smiuJ^j budowy S wielld^ harmofl^ 
szczegółów, ma wspaniały chór i ładne malowidła na szkle. " "^ 
Krzyża (z XIV w.), mały ale piękny prostotą, przebudowany so*** 
z pierwotnego, pochodzącego aż z 10 w.; ma trzy nawy ze oklepi***' 
mi wspartemi na wysmukłych filarach. — S-go Bartłomieja na P^*? 
Saint-Barthćlemy w stylu romańsko bizantyńskim, z piękną chr*^ 
wica, 

^a placu Saint- Lambert, na którym stała niegdyś katedr&y '^ 
rzona w 1794 r., wznosi się piękny pałac spraujiedliwości (Palii-* ^ 
justice) najwspanialszy ze świeckicli gmachów w li^ge, niegdyś ^^' 
ilencyja książąt biskupów, obok którego znajduje się w tym o^***?^ 
stylu nowo zbudowany Hotel da Oourernement, — UruwerstfUA (^^^ 
de ruuiversit^), wzniesiony w 1817 r. przez Leopolda I, odpo*^*^ 
dobrze swemu ccloy^i. W gmachu tym oprócz zwykłych wydrf^'* 
uniwersyteckich, mieszczą się, szkoła górnicza (ócol^ des mineB); ^^ 
sza szkoła rzemieślnicza (ócole des arts et de manofactares) i ^^'^ 
'nauczycieli gimnazyjalnyck (ćcole normale des humanit^), om ^'"T' 
Joteka (100000 tomów i 600 rękopismów) gabinety, zoologicznjr^ "*" 
neralogiczny, geologiczny, laboratoryja chemiczne i t. p. 

Niedawno założone Muzeum (Musóe communale) mieksi ^ 
w gmachu dawnych sukiennic. 

Jedyne w Łiege kryte przejście, Fassage Lemmonier, prowadsąo^ 
z ulicy de runiversitó na ulicę Vinave d'Ile, mieści w sobie dw» •*•" 
regi sklepów. W środku, gdzie się krzyżują ulice wzniesiono kopn^C- 

Na placu przed teatrem królewskim stoi pomnik muzyka Oritr^ 
(f 1813). Ogród zoologiczny (Jardin d'acclimatisation) na wyspie pr<^ 
ujściu Ourthe'y do Mozy, mało ma jeszcze zwierząt, lecz piękny «©^ 
widok na miasto. Ogród botaniczny, zostający pod zarządem uniwec^' 
sytetu, leży w strome zachodniój za miastem. 

Łejarnia dsiał, założona w 1803 r. na przedmieścii; Ś-go Łeo^ 
nurda nad Mozą, oraz królewska fabryka broni, warte są zwiedienia^ 

Cytadella na szczycie góry de Sainte- Walhurge, pant\je nad misr 
Btem i Mozą. Piękny z niój widok na rzekę i płaszczyzny ai do Ar* 
(lenn ów. La Chartreuse ufortyfikowane koszary na lewym brsagn 
Mozy, stoją na miejscu dawnego klasztoru kartuzów (conyent de 
Chartreux). — Piękny tóż można mićć widok z tarasu koszar Ś-go 
Wawrzyńca (bez opłaty); — oraz z ogrodu Cassino, leżącego równie* 
na prawym brzegu Mozy, 



Ł I E o E. 209 

Po wyjeździe z Łibge widzimy po obn stronach mnóstwo maszyn 
fMirowych, wielkich pieców hutniczych, hut do wytapiania cynku, 
E ktdrych bezustannie buchają płomienie i przedstawiających bardzo 
ńekawy widok. Naprzód następuje Ougr^ z zamkiem, hutami że- 
Azaemi, fabryką maszyn i kopalniami węgla; potom nie mni^ prze- 
ny^ifwe TiUeur i Jemeppes i Serai^g z wielką fabryką maszyn Coc- 
ceriU'a. — ^Dalej idą stacyje FUmmcMe^ Engis z zamkiem Engikond i nic- 
laleko drugim chcUeaii d^AigremorU\ HermaUe, zamek, hutjde la Nou- 
'efis Montagne (cynk i ołów); Amay i Ampstn, na lewo zamek Neuml- 
^. Dal^ Corphalie z bardzo znacznemi hutami cynku i ołowiu. 

Hoj, po flam. Hoey, (hgt. *A i g 1 e N o i r; P o s t), 1 1000 mieszk., 
[md Mozą twierdza w bardzo malowniczóm położeniu. Kościół Notre- 
t^ame (z XIV w.) jeden z najpiękniejszych w Belgii. Most postawio- 
ny w 1714 r. Wodotryski de la Grandę place. Wielkie papiernie; 
^ okolicy uprawa wina. Za Huy pociąg przechodzi przez śtacjrją Bas- 
Oka z niedawno odbudowanym starym zamkiem. . 

▲ndenne, 6500 mieszk. miasto przemysłowe, z pięknym mostem 
^ Mozie. W okolicach kopalnie i huty w Haye Monet (cynku i oło- 
^), należące do spółki w Corphalie. — Stacyje Selaigneaux, xVa- 
*dcA0, Marche les Dames, z zamkiem księcia d'Arenberg; na pr. brze- ' 
pi Moiy, zamek du Moimil i ruiny zamku Sanson, — Dal^ droga aż 
lo Kamnr wiedzie przez okolicę skalistą, przypominającą trochę swym 
ihariktarem Saską Szwajcaryją. 

Kamur, ^am. Namen (•Hotel d'Harscamp, ekspedycyja dy- 
>4angów; •Hotel de Hollande; •Hotel Bellevue), 26000 ni., 
główne miasto prowincjri Namur, przy ujściu Sambry do Mozy w bar- 
^ pięknóm położeniu. Katedra (St. Aubin) z XVIII wieku, w stylu 
^ymskim jest jednym z napiękniejszych kościołów w Belgii. Na pla- 
^ Sl Aubin stoi ćUtwny paląc biskupi, obecnie siedziba władz rządc- 
ach (palais du gouvernement).' Ko8ci4ł Saint-Loup, główna osobli- 
"^ośó miasta, dawne kiolegijum jezuitów, bardzo bogato wewnątrz jest 
*ttHdzony. 

C^adeUa, wzniesiona na miejscu oawnego zamku hrabiów Namur, 
*Uida się z 2-ch częócijpołączonych ze sobą mostem. Piękny z niój 
^ok. Planty urządzone za miastem są pięknóm miejscem prze- 
(^iiadzWi. 

# 

^ Dalćj idą stacyje: Floresse, Moustier, Auvelais, Tamines, Fa- 
^^^knnes, Chatelineau i Co*ullet, ostatnie dwie z wielkiemi zakładami 
BMtilurgicznemL 

Oharleroi (Hotel Durin;Pays-Bas; Grand-Monarque), 
ISOOO m., nad Sambrą.jest jednóm z najndodszych miast Belgii, za- 
totone bowiem zostało w r. 1666 przez ĘaroU IX H^8?;pańskiego, 

•W 



2l0 ż PEPlNSTEft 00 SH. 

Ś 

Punkt zbiega wielu drdg żelaznych. W okolicach wielkie lófaliu^ 
węgla i zakłady metalurgiczne. 

Dalćj Marchenni au Pont ze znacznemi zakładami metalnigifiine' 
mi; na lewo malownicze ruiny opactuoa de VAlne; Landeliet; ThnlA; 
5000 mieszk., nad Sambrą, posiada wiole fabryk i zakładdw gM- 
czych. Następnie Lahhes^ 3000 mieszk., z ruinami sławnego opactw* 
La Busnkre Sobre-sur-Sambre i BSrąnelinnes, komora belgijśltt tt 
granicy francuskiej, a o 3 kilometry dalćj Jeumonty komora fisanlEi. 

Z Erguelinnes do Paryża ob. Francyją. 



Droga 77. Z PEPINSTER DO SPA. 

Z Yenriers do Pepinster 5 kilometrów we 20 minut za 40,30 lub 20 ccntyitt4'i 
z Pepinster do Spa 12 kil. w pół godz. za 88 fr. 35 c. lub 90 cent 

Z Warszawy do Spa trzeba zatćm jechać przez Berlin, Koloniję 
i Akwizgran (ob. dr. 45, 75 i 76). 

Pepinster, stacyja na drodze z Akwizgranu do Łi^ge, otnjtD^^ 
podobno swą nazwę od sławnego mera pałacowego (majordoniiB] 
francuskiego. Theux, 4000 mieszk., posiada kopalnie ładnego cafi" 
nego marmuru. Niedaleko ruiny starożytnego zamku Frankenibf^ 
(Franchimont), niegdyś rezydencyi Wilhelma de la Mark, przezw»a«" 
go dzikiem Ardennów, zburzonej przez jednego z książąt bisknp^^^ 
Leodyjskich w r. 1145. Dalćj La JSeid, ostatnia stacyja. 

Spa. Hotele: Hotel d'Orange, dobry table d'h6te za4^fr' 
bez wina; Hotel de Flandre, de TEurope, des Pays-Bas,de 
Bellevue; d' York i inne mniejsze; Hotel des Etrangers, po- 
kdj z pościelą 2 '/a fr chwalony. 

Kawiarnie (Caf^-restaurants). Cafćde laRedoute, Cafćde 
*Paris i Kocher de Cancale na tak zwanej Promenadę de Sept 
heures. 

Najem koni. Jest tu zwyczajem każdą nawet najbliższą wyciecz- 
kę, jak np. do zrddeł odbywać na małych konikach, ktdrych tu trzy- 
mają bardzo wiele, lub tćż w amerykance. Można się co do tego ugo- 
dzić na całą porę kąpielową. Na jeden raz kucyk kosztuje 5, amery- 
kanka 6 fr. konie są tak spokojne jak osły lub muły. We 3 godz* 
można objechać wszystkie źrddła. 

Spa ma 5300 mieszk., leży w pięknej i wesołej dolinie (yallon de 
Spa) mającej klimat zmienny, zdrowy, lecz nie dla słabych pierń* 
Tutejsze Wodi/ mineralne żelaziste, zimne ściągają bardzo licznych 



51 Ak^^łSlORjLtiu DO MuitsKLii. liii 

Ęoicij miarlowicie zaś z pomiędzy arystokracyi. Jest tu szeSó większych 
źródeł, a mianowicie: Pouhon (walloń. poukir^ czerpać) tryskające we- 
vn%trz miasta- la Q€rjnstere^ la Sauvenierę, Groesbeck, le FonneUt 
i Barisdrt, znajdujących się na przestrzeni 2 — 3 kiió. — Wody ich 
nty^rują się gidwnie do pida. Najbardziej uczęszczanym miejscem 
zebrań jest la Bedoute, obok z'r()dla Pouhon, z salami balowemi, ja- 
dalal«t.nii, kawiarnią i salą gry, bez ktdr^j bywałoby tu niezawodnie 
iDAi^aenie mnićj gości. — FoiirAa// jest podobnym zakładem przy źró- 
dle G^ronst^re, Przechadzki zwane Promenadę de Quatres heures 
i Pi'€»9'nNMde de spet heures są bardzo ożywione w południe i wieczo- 
rem. Do ostatniej dotyka 2000 metr. długa aleja, zwana le Marteau. 
Prdcas tego do uprzyjemnienia gościom pobytu przyczyniają się liczne 
piękne w okolicy ipiejscowości. 



Spa do Luksemburga 128 kilom, we 4^2 godz. za 12 fr. lO c, 
9 fr. 10 c. lub 6 fr. 45 c. 



BTcb 



/ 



Droga 78. Z AKWIZGRANU DO BRUKSELLI. 

^ Akwiipranu do Vervier9 4,3 mil w 3/^— i godz. za 1 Ul. 27 sgr.; 1 tal. 10 sgr. 
lub 28 »gr.j , Vervier8 do Brukselli 124 kitm-. .w dU^ — 4 g. za 9 fr., 6 fr. 75 c; lub 
4ft.V>c. 

^ Akwizgranu do Li^ge ob. dr. 76. Ze stacyi w Łiege dwie ma- 
•lyAy wloką za sobą pociąg po znacznej pochyłości (1 : 30). Na pra- 
wo na gdrze widać wielki szpital wojskowy. Na połowie pochyłości 
jcMCse raz odkrywa się piękny widok na ludne Łiege i piękną, oży- 
wk)iią dolinę Mozy, ktdry wkrdtce zasłaniają ściany głębokiego prze- 
kopu. Stacyje: BmU'IV^^ Ahs, gdzie zakładają znowu zwykłą loko- 
™*ywc, Feihe-U-Haut-Clocher, a potćm po przebyciu dwóch drdg 
nymaldch, Waremme, £osoux, Oingehm, Ijanden, ojczyzna Pepina 
s Unden, przodka Karola Martela i Pepina małego, sławnych merdw 
P*^wjch. Zaraz za Łanden ciągnie się rdwnina Neerwinden, p^- 
*i?tea bitwami w 1693 i 1793 roku. — Daldj: Esemael i Tirlemont, 
^ 2%ien«n (Hdtol de Quatre Saisons przy dworcu; Piat 
<^Ktain, UdteldeFlandre, na wielkim rynku; na dworcu ;,Buf- 
^^"^^estanrant tarifd") 1 2000 mieszk., ładne i bardzo przemysłowe 
'^ittto. Mary miejskie mają 2 godz. obwodu, z powodu jednak upad- 
ki miasta zamykają wfele gruntdw niezabudowanych. Godne uwagi: 
"'Wb' rynek (Grandę place), Ratusz, Kościoły: Saint Germain z 9 w. 
^^ Damę du Lac. — Daldj Yertryck, po za ktdrym droga przecho- 
^ pnez wiele przekopów i nasypów, a przed samom Łourain, przez 
Jj^iytimeL Zouroin, flam. Leuven, mem,Ldiven^ (h6te\ d^Śu^^^Ck^ 
"onrdeMons^ Ban ragę; dorożki ( Yigilantes) Jak. "w "LAfóC|fc oV> » 
*•' A//, ommóus '/j fr.) giówue luiasto pro w. Brabaucy\ tisATi., B»j^fe 




212 BRITKSEŁŁA. 

Łflttifwilkiift* 

ieJBzyeh gnutchdir 
w Belgii, zewnątrz, bo wnętrze nie przedgtawia nic dekawiego; — Um- 
toersifłet katoUchi^ pod władzą biskupa, załoionj w 1835 r. lui mmiea 
dawnego dosjć głośnego, ma biblijotekę (70000 tom.) i ogród bośam* 
czny. Ruiny starego zamkiE, zwanego zamkiem Cezara, IjOhthii ma 
30000 mieszk. 

Nowo otwarta prostsza droga do Bmkselli, (oie na Meehelii) 
uprzjrjemniona jest wieloma lasami i łąkami, kt(5re przerzyna. Biety 
ona przez stacjje: H^rent, Yelthem, Cortenherg^ Saventkemf IHe^ktm 
(papiernia) i Scheerbeck^ gdzio się łączy z dawną drogą na MdM/n, 



Brukseli a. 

Hotele: W gómłm mieście: na pkice BoyaU obok Parkn: H6t «1 
de Belle-Vue; *de Elandre; de TEnrope; Hotel deErancc, 
rue Royale; Hotel Mengel|le, tamże 75; Hdtel de la B^gene , 
przy ulicy t. n.; H6tel Windsor tamie; wszystkie drogie i głdwnfo 
przez Anglików nawiedzane, pokdj 3, — 10 fr. — W doinśm mSetfde: 
•Hotel de Sufede rue de rEvśque, pok. 2% fr.; 'Hotel de TUni- 
wers pok. 2fr. iwięcćj; Hotel de TEm per enr, chwalony; *H 6 teł 
de Saxe, niemiecki, pok. 2 fr.; Hotel des Etrangers, rne des 
Fripiers; Hotel do Hollande, rue de la Putterie; Hdtel Royafl, 
rue Faussć aux Łoups, ceny jednakowe; Hdtel de Brabant, mar* 
ch^ aux Charbons, pok. 3 fr.; 2-o rzędne: Hotel de la Poste, me 
Fossd aux loups 48, porządny i nie drogi; Grand Monarqne^ rne 
des Fripiers 17; Pays-Bas, me de THdpital 16; Grand Miroir, 
r\2 de la montagne 28; Groenendael, me de la Pntterie; *Hdtel 
Ca 11 o, petite me des Bonchers 27, pok. 1 fr. dobry dla pojedyncireh 
osób; *Hótel de Yinne, me de la Fonrche. Na przednueśem Leth 
polda: Hotel du Pćlican i Hdtel St. Michel, oba dragorlędne. 
W ostatnich czasach urządzono tćż tu wiele pensyjonatdw na sposdb 
Kzwajcarski, jako to: Grand Hdtel Britanniąne, place da Trdne; 
Hotel de Familie, place dn Luxembourg i in. 

Restauraoyje i traktyjemie (tayeraes). Z napojdw oprócz wina. 
podają tu tylko piwa zagraniczne, a głdwnie angielskie.— *Allar<fc 
rue Fossć aux loups; Mengellew hotelu t. n. objad 4 fr.; Bo eh er 
de Cancale, me Royale ob. 3 fr.; *Dub0st, rue de la Pntterie S8s 
P^rince of Wales Tarerne, me Yilla Hermesa 8; The Olobo 
Tay er ne, place Royal; London Tayerne i CałćRiche, nied0 
lEcuyeri y|ctoria,ruedw'£nY^«t%\C«k^€^%%Boulevardi, pla-* 



B 11 li K S E r L A. ' ilS 

<se d«BŃation8;*Putii, rue da Tir 20, Ca fć Łi^geois, przy dworcu 
P^Słnocnym (pokoje na mieszk. dla samych mężczyzn); Hdtel dela 
M o nnaie, naprzeciwko teatru. 

Kawiarnie: Cafe desMilles Colonnes, Cafć Suisse, Cafe 
des tyois Sn^sses, wszysckif nu placu de la Monnaie, na sposdh 
^*ielkich kawiarń paryskich urzi|dzone, jest i piwo. Najlepsze lody 
Ruiją: Maruirg, rue Treurenberg, porcyja 50 c, Mar eh al w Parku 
( V'ttiixhail), obok teatru w tymże parku, 75 c. porcyja. W lecie by- 
^^^^ tu codzień koncert o 8 wiecz. 

7twiami«i (Elstaminets), znajdują się w znacznej liczbie w każ- 
dym pnnkde miasta ponieważ każdy Brukselczyk pija bardzo wiele 
P^Mra. Najbardzi^ uczęszczane są: ŁaPresse, rue de Argent; A la 
^o uYe i Hdtel des Brasseurs, obie na Grandę Place; Hdtel de 
^A Afonnaie (ob. wyżej), piją tu trzy gatunki piwa: Faro, lagrowe, 
XjU.Teń8kieb. jasne, słodkie i Ł a m b i c g, stare i mocne. W ostat- 
^icli czasach zaczęto przedawać i prawdziwe bawarskie w zaUadacli: 
^ U th, me du 1^ 20, szklanka 40 cent.; au prince Charles, rue 
d*-A.łemberg; CafćdeBavibre, rue de TEmpereur, w gdrućm mie- 
*^e; Orande tayerne Allemande, rue des Dominicains; Bour- 
doii Tayerne, place de la monnaie i t. d. 

Poest* listowa. Biuro Głdwne, rue de la Montagne 83, przy ka- 

^^rse (oraz na Chaussde de Wayrc i na dworcach, wszędzie zarazem 

Btaojje telegraficzne) od 5 rano do 9 wiecz. — Listy nie frankowane 

lub opatrzone marką można wkładać do skrzynek, w postaci słup- 

^<$w, stojących na ulicach. 

Biura t«l«grftfiozne, na stacyjach pocztowych i w różnych pun- 
ktach miasta. 

Doroiki. Fijakry (dwukonne) kurs 1 Ya fr. nu godz: 1-a godz. 
^ fr., każda następna lVs« Vi'gilantes (jednokonne na 1 — 3 osób) 
^ors (od 6 rano do 11 wiecz.) 1 fir. na godziny: 1-a godz. 1 Y, fr., ka- 
Uo następne pdł godz. ^l^ fr. W nocy podwdjnie. Dwukonne 2^9 fr. 
^ więc^ żądają. Brukselczycy zwykli dawać 25 c. tryngicltu. Przy 
u^ęda na godziny trzeba pokazać zegarek i powiedzieć „a Theure^^ 

Omnilmiy, krążą w 8 kierunkach za jednakową opłatą po 20 c. 
^olćj konna (Chemiu de far americain) co lO min. wielki kurs 50 
Ub 40 c do stac3rj po^r. tanićj. 

TMtiT* Thć&tre Royal, place de la Monnaie (Opera) (od pocz. 
^^Sa do końca Sierpnia zamknięty). Loża I rzędu. Balkon (krzesło 
f^Md lożami I-go rz.) i stałle (krzesło za orkiestrą) 5 fr. Łoża II rz. 
^^•rąaet (krzesła między stallami i parterem) 3 fr. 50 c. Loża III 
f^ « fr., Parter 2 fir. — The'fttrede8 Gallerica St.H.VL>ttfcT\.(\x«.- 
j^drfe i komed^rje) w Pussaiiif najwyższa cena 4 Jt, — T\v^^\.x^ \\x 



214 B R U K S E L L A. 

Parę '(Operetki, dramaty, krotocUwile); Thć&tredaCirqae, n** 
du Cirąue; po flamandzka, 1 miejsce 3 fr. 60 c. — Dal^ idą rókat t*^ 
atry ludowe i Cafóschantants: Moliere,'rue de Cologne, Thć&&^^ 
Ijrriąue, rue du Casino (po flam.) Casino des Galleries w Pas^^ 
żu; 'Alcazar Royal, nio d'Aremberg, (jedyny z dobrą wentyliwC-S-T" 
ją), dla kobiet niewłaściwe. Koncerty na powietrza; w parka cod&^B-C^ 
o 8 wiecz. (od I Czerwca do SI Sierpnia) wYau^Lhall (SU) cec^t.) 
w Ogrodzie zoologicznym (1 fr.) i t. d. 

Bruksella, franc. Bi-uieUes^ niem. BrUsselj Rezydoncyja krs..^^) 
siedziba rządu i parlamentu, nad rzeczką Sennef 1 70<X) miesikańo^^iS^t 
a z przedmieściami 300000. Nawa wspaniała dzielnica Quttr^ .^.MA- 
npold zamieszkaną jest prawie wyłącznie przez wyższe klassy.Za ^-o 
Cesarstwa /ranc. Bruksella była stolicą departamentu de la Djfh, 

Fark ograniczony ulicami, rue Royale^ Ducale, de la Loi i ^>Is- 
cem des Paluis w gdrnćm mieście, prostokąt o wymi&rach 4M i .SSO 
metr., pod względem ozdoby jest dosyć ubogim ogrodom. Obok p^ vku 
na małym placyku blisko place Boyale stoi marmurowy pomnik Gk^aD' 
cnskicgo generała hr. Belliard (f 1832) posła przy tutejszym dw9n^ 
Na około parku stoją następujące gmachy: Bim króUiski nie pr^^* 
stawia nic ciekawego tak zewnątrz jak i wewnątrz, oprdcz pewnej li' 
cżby obrazdw; pozwolenie zwiedzenia daje Marszałek lab Miols^^ 
dworu; — Pałac ks. Oranii (Palaiś Ducal), zbudowany kosztem na- 
rodu i w 1829 ofiarowany przezeń księciu (krdl Wilhelm II, •]• 184J^)» 
obecnie własność rządu. Pałac jest codziennie od' 10 — 4 otiwrij 
bezpłatnie, posiada on muzeum rzeźb i malarstwa, 

Falais de la Nations (od 1817 — 1830 r. Palais des Etats G^n^* 
raux) zbudowany przez Maryją Teresę dla sejmu i dzisiaj tema ^me- 
mu służy celowi. Wejście do sali obrad bezpłatne. Bardzo blJBko 
tego pałacu stoi Katedra (St. Michel et Ste-Gudule) od 12 — 4 zbxO' 
knięta a później otwierana za opłatą 1 fr. na naprawę i 50 c — 1 ^' 
szwajcarowi, z 11 w. w<16 przebudowana, najpiękniejsza ze świąt/n 
brukselskich. Na lewo widać ładny gmach banku narodtfweffo, Ni©c<> 
daldj przy ulicy Royale jest mały plac du Congris^ na ktdrym wiiu«- 
siono pomnik na pamiątkę kongresu, ktdry w 1830 r. zaprowadsH 
dzisiejszy stan rzeczy. 

Na place Royale wznosi się kościół St, Jacąuea nar Coudnher^ 
zwracający na siebie uwagę różnym od innych charakterem, pr»o^ 
którym stoi wysoki pomnik Gotfryda de Bouillon na koniu. 

• 

Prawie na prost po przeciwnój stronie brama z arkadą prowad^ 
do obszernego gmachu, zwanego Palais de l'Industrie, w którym ^^ 
mieści szkoła 'Sztuk i rzemiosł i biblijoteka królewska w prsylflClty^ 
zaś mu budynku galeryja obrazów. Biblijoteka zajmująca osły ^^ 
piachi; ząwió^a 300000 tiomów \ ^2000 rękopismów, ifomi^ kw* 



B R ir K S £ Ł Ł A. 215 



nw anajdują się i bardzo rzadkie. Otwartą jest codziennie od lO — 3. 
muzeum malarsłtoa posiada 375 obrazdw dawnych mistrzów, pomię- 
ty ktdremi 12 Rubensa. W ogdle muzeum to ma daleko mtiiejszą 
'^a.rtość jak Antwerpskie. Gabinet historii naturalnłf ^eat naj^jrickszym 
*^o rodzaju zbiorem w Belgii. 

'Dniwersytet (Universitd librę) mieści się w dawnym pałacu kar- 
dytta2a 6ranvella na rue Sols. Liczba studentów dochodzi do 500. 
" pierwszym dziedzińcu stoi pomnik Yerhctegena (f 1 862), jednego 
' *tŁłożycieli, który na ten cel ofiarował 100000 fr. — Bardzo blisko 
'"'iMrersytetu toi nowa kapliczka: Chapelle d'Expiation, wzniesiona 
pr«ez jakąś pobożną damę. 

" "Wracając n powrót ku place Royale a pptćm zwróciwszy się na 
pr^^Wo w ulicę *^e la Rdgonce, natrafiany na kościół Notre-Dame des 
r ^doires (Egli^e du Sablon) rozpoczętego niedługo po zwycięstwie 
pras^z księcia Janu I Brabanckiego pod Worringeu w 1288 nad nie- 
P''*yjacioł™i odniesionym. Główna częśd kościoła jest z 14, reszta 
**^ SB 15 i 16 w. Tu spoczywają szczątki zmarłego na Wygnaniu Jana 
J& • <5ba Rousseau. Fałao książąt Aremberg na tymże placu Petit 
S^^loHj najpiękniejszy z gmachów prywatnych Brukselli, posiadający 
P^Clcną galer jję obrazów (130 szt.), obfitą w arcydzieła szkoły holen- 
derslii^, biblijotckę i wiele innych osobUwości. Znajduje się też tu 
^**P\ia gips«wa głowy Laokoona, znalezionój przed 150 laty pod jc- 
^3'Tai z mostów florenckich, której nie chciano sprzedać dla króhi ba- 
warskiego za 180000 franków a kupionej następnie przez ks. d*Arem- 
^rg- Oryginał zostłił przed kilku laty przewieziony do jednego z -po.- 
łMSdw książęcych na prowincyi. Dla porównania obok tej kopii wi- 
ó odlew głowy Laokoona rzymskiego. W ujeżdżalni urządzany by- 
wa Ogród zimowy. Ogrody pałacowe sławne są pięknością (opłata za 
"Pędzanie 1 fr.). 

O kilka domów dalój stoi więzienie celkowe, Petits Cannes zwa- 
^% 2 powodu, że w tem samem miejscu stał niegdyś klasztor Karme- 
^w. Blisko tóż tego miejsca stał dom Knylenburga, skąd 5 Kwie- 
tnia 1566 r. wyruszyła deputacyja z 300 szlachty złożona do Małgo- 
™*ty Parmeńskiój o zniesienie inkwizycja, a następnie utworzywszy 
steonnictwb giezóu) (gueux) wywołała zbrojne powstanie. Dom ten 
wstał zburzony przez ks. Albę.' Na Grand-Sablon, największym z pla- 
ców Brukselli stoi skromny pomnik wystawiony przez lorda Bruce, 
^« Aylesburg w 1751 r. na pamiątkę gościnnego przyjęcia, jakiego tu 
*<^jnuił. Na tymże placu od strony północnój wznosi pa^ac sprawie- 
^*iiooici (Palais de justice), gmach bez gustu, przeładowany ozdobami 
^ wewnątrz jak i zewnątrz. W sali posiedzeń sądu kassacyjnego 
^^ dwa pyszne obrazy, a mianowicie: Abdykacyja Karola V, L. 
GoiiUłd i Kompromis szlachty Niderlandzkiój (1565) ob. wyżej ,^E, 
M Bicfie^go, Tu także mięśc) się archiwum paii&twa, \^ ^ vi7i\^^\\^^ 



2U BRUKSir. r. 1. 

piątek i Mboie. gmach jest otwanr od 10 — 2 z powoiia poofidMii 
4ąda kiiftucijoego. W iung porze i dniach oraz w czaae fcnj al{ 
otwiera odźwiemr (oplata 50 c\ 

Bardzo blisko na Rae Hante stoi kośdó}: yoire-Dame dt U Ck- 
pelU^ w styla {rotjckini z 12 — 15 w. z pięknemi freskami roa 1)fb^ 
na (\ 1858;. — Ód p'>Iadnia zamjka te ulicę brama ArtediB4 
jedyna pozostaiość starej twierdzy w 1381 rokn zbudowani WJ^ 
sklepionych izbach od 1847 r. mieści się zbiór hmu i tiartAfbai/^ 
w niedzielę od 1 1 — 4 otwarty bezpłatnie, w inne zai dnie n Ofli^ 
1 fr. Zbiór ten posiada wicie ciekawych rzeczy. 

Batass (Hotel de rille) na wielkim rynku (GrandTkce) vilol- 
nćni mielde, jest bezzaprzeczenia najpiękniejszym z ęmachdir Bnk* 
selli, a jednym z najpiękniejszych w Niderlandach. Zdobi go \0X^ 
piękna wieża 1 1 13 metr.), na szczycie ktdrej umieszczona jest iIoeoB* 
tigura Michała Archanioła. Na przeciwko stoi gmach, zwany SvU 
au Pain albo Maison du^RoC, niegdyś siedziba. rozmaitych trladi* 
obecnie zaś służący towarzystum artysty czno-Ułerackiemu. PrMdtf|D 
zaś wzniesiono pomnik hr. Egmoniowi i Hornowi^ ktdrzy tu noc pn^ 
śmiercią przepędzili Godne są t4Ł uwagi zbudowane na tym pUo 
w początku zeszłego wieku domy cechowe. 

Może o sto krokdw na pd. z. wz;;rędem ratusza na *rogu ulic da 
Chćne i de TEture znajduje się jcdnu z nuiciekawszych osobBw*"** 
Brnkselli: Manneken-Pis, to jest figura Kupidyna 1 metr. wy*)* 
w 1619 r. wzniesiona według rysunku iJufjuesnoy dla ozdoby rfroj^ 
Figura ta jest ściśle związana ze wspomnieniami historycznemi Bruk' 
selczykdw, tak nawet że przez mieszczan zwana jest: „le ploB anei®^ 
bourgeois de Bruxelles*: 

Zabudowany w tćj okolicy w 1847 r. Fassage zwany takie: v0 ' 
lerie St. Hubert (Gallerie du Roi, de la Reine, des Princes), j®*^ 
z najpiękniejszych tego rodzaju budynkdw w Europie, oraz J'^ 
cowert (1848); wielki kryty targ na wszelkiego rodzaju przedmi<>*^ 
żywności, bardzo się przyczynił do upiększenia tej części niis**^ 
Wpassażu, zwykle bardzo ożywionym oprdcz dwdch szeregdw wsp^ 
niałych sklepdw mieścinę kilka kawiarń i restauracyj. 

Na place de la Monnaie stoi Teatr, zbudowany w 1817 r. \^^^ 
po pożarze w 1855 wewnątrz zupełnie przerobiony. Zewnątrz otd^^ 
Mony jest kolumnadą wspartą na 8 słupach jonickich. Blisko ^^ 
placu na ulicy Foss^ aux Loups, wznosi się dawny kośddł ''***^ 
Tempie des Augustins^ za panowania holenderskiego zamieniony ^ ^ 
ewangielicki, obecnie zaś używany na wystawy, wielkie koncerty, ur*'^ 
czystości szkolne i t. p. — Znajduje się w nim kilka ciekawych ^^^j' 
<fdw nowoczesnych. Niedaleko tćź znajduje się kośddł, Eg^ ^ 



feRUKSEtLA. ^17 

osiadający kolossaloą rzeźbę Puyenbrockd przedstawia- 
ła Chrzciciela i złożenie do groba, dzieło Yeniusa. 

isMartyrs w 1838 r. wzniesiono pomnik ku czci pole- 
3 rewolucji w 1830 r. 

iły forteczne zamienione zostały przed 40-tu laty na 
r przechadzki zwane bulwarami, ciągnące się na długość 
Iw. pomiędzy miastem i przedmieściami. Zacząwszy po 
kę od bramy kolońskUj, stojącej naprzeciwko dwojrca 
licy. rue Neuve, spotykamy zaraz na prawo Szpital 8-go 
>ny w 1843 r. Jest to piękny gmach w prostym stylu 
nający pomieszczenie na 600 chorych. Naprzeciwko 
obszerny ogród botaniczny z x okazałem! cieplarniami, 
atnie we wtorki, czwartki i soboty od 10 — 3, w inne 
iłatą 30 cent. — Przy końcu ulicy krdlewffkićj, na mie^'- 
•amy Schaerbecker Thor, wznosi się obecnie wspaniały 
Maiyi w stylu romańskim. Nieco dalćj na prawo znaj- 
siony ze składek przez fruncuzdw kościół ewangieUcki, 
^o przez ulicę na prawo widać okrągły plac des Barri- 
' 1847 roku postawiono pomnik anatomowi YesaUusowi. 
em zaś stoi od 1837 r. Obserwatpryjum astronomicz- 
e przez Queteleta. * Niedaleko stąd. idzie ulica Rue de 
, której pod Nr. 21 znajduje się kaplica des frhres de la 
enne, z godnemi. uwagi freskami. 

bramami Łouveńską i Namurską rozpościera się na 
k piękna jego dzielnica, zwana Quartier Leopold, Ulica 
^adzi na Champs, des manoeuwes, gdzie się mieszczą 
łady wojskowe Brukselskie. Kościół Ś-go Józefa na 
j ulicy w 1849 roku w stylu odrodzenia zbudowany dla 
(5w, ma w wielkim ołtarzu obraz Wiertza przedstawia- 
sine. 

Inim krańcu tdj części miasta blisko dworca Lukseni- 
V obszerny ogród zoologiczny (wejście I fr.) zapełniony 
dzaju zwierzętami w klatkach, lub swobodnie po parku 
ilka razy na tydzień bywają tu koncerty. 

lie ogrodu na wzgórzu widać budynek, zewn\|trz wyglą- 
nę w^którym się mieści Muzeum Wiertza. Jest to letni 
lalarza z pracownią, obecnie własność rządowa, otwarty 
10 — 4 i zawierający pyszne obrazy i freski tego artysty, 
;e dzieła Rubensa, Michała Anioła lub C^ot-Hof- 

jąc teraz przechadzkę po bnlw/irach, od miejsca, gdzieś- 
Ji (rue de la Loi) zobaczymy niedługo tył i ogród pała- 
(ob, wyżej), mi lewo przedmieście NauiWY, "S«^ ^'s<vi'vx 



216 BRUKSELI ▲. 

Namur, na miejscu zniesionej bramy t. n zdrdj z popierńem ladiio- 
nego burmistrza de Brouckere (f 1860). Kicco dal^ na lewo i ri*- 
CU Ludwiki szeroka (55 metr.) aleja prowadzi do parku zwanego BoU 
de la Cambre, przypominającego lasek buloński pod paryiem. Dił^ 
na l)ulwarach spotykamy jimacli Hospice Packeco, pnytidek dk 
wddw po oficerach, potem koszary żandanńeryi^ i nakoniec u Iflwo 
wspomnianą wyżej bramę la porte de HalL 

Stąd droga prowadzi nas w kierunku pn. zach. obok Du^jf^ 
Ociemniałych, potem przecina kolej południową wiodącą doMoDi, a* 
granicy francuskiej. Stąd też wycłiodzi odnoga kolei okrążająca bb^ 
sto wzdłuż wschodniego bulwaru, aż do stacyi północnej pny ADfc 
Verte. Na lewo mieści się szkoła wcterynaryi, a potem ia uHcą fl'Ai- 
derlecht, zamkniętą dawnićj brumą zabudowania szlachtma (Abattołr) 
nad rz. Senne, Tu wychodzi na zewnątrz miJBta 10 milowy kuai 
(1832) prowadzący do Sambry pod Charleroi. Zaraz za bramą fjw* 
dryjską znajduje się zakład geof/rajiczny p. Yandermóelen, poBUMl*iący 
piękne zbiory map, monet, tworów przyrody, pyszno cieplarnie i t P-^ 
otwarty od 9 — 1 1 i od 1 — 4. Daldj nad kanałem wdać kowiy 
Petit' Chdteau i. tak zwany Entrepot-Poyal, mieszczący komorę JeskU- 
dem towarów. 

Nieco dalój wychodzi z bulwar<)w droga Allee verte, pny W^^ 
końcu most prowadzi na drogę do Laeken, pod którem, leży ementiWi 
zwany brukselskim Pere-Lachaisc, z mnóstwem nagrobków BUwnywJ 
w dziejach Belgii ludzi. — - Niedaleko od kościoła zawierającego gr^ 
królowej Lud>viki Maryi (f 1850) stoi zamek zbudowany wl78Sr.d» 
iiaiiiicstnika austryjackiego, a od 1802 — 1815 będący własnością *'f" 
polcona, który tu układał plany kantpunii przeciw Rossyi. ObecW^ 
jako należący do korony, oddany został na mieszkanie b. Ceaattff^ 
Meksykańskiej. Warto z\nedzió Ogrody i Park. Powóz do Lie»** 
i napowrót 2 konny 8, 1 konn. 6 fr. Kto chce się przypatrzeć ro^P" 
cic tyle sławnych koronek briikseltkich, może zwiedzić fabrykę »«* ^ 
Kcllen-Brcsson, rue du Marąuis Nr. 1. lub którą inną. Vt%J^si^ **' 
wszc będzie naprzód zaprowjidzonym do składu i dosyć natrętiue nj" 
mawianym do kupienia czegoś; nadto trzeba złożyć mały tryngieU o* 
dziewcząt do puszki. 

» 

Z okolic Brukseli często bardzo bywa zwiedzanćm przez pod**" 
żnych pole bitwy pod Waterloo^ odległe o 1 5 kilometrów od i'**^!'^ 
które jednak od 1815 r. zmieniło nieco swą postać. Nai włości*'?), 
jest wybrać się najętym powozem, który kosztuje 25 — 30 fr. *^^' 
wygodniejszym z hotelów w Waterloo jest llótel du Musće. ''T 
kszą część zwiedzających Steinowi;! Anglicy, na których stale owemi 
pr7«ewodnik anglik. 



z BRUKSEŁŁI DO OSTENDY 219 

Droga 79. Z BRUKSELLI DO OSTENDY. 

124 kilm. we 2 g. 15 min. do 3 g. 15 min. za 8 fr. 65 c: 6 fr. 50 c. lub 4 fr. 30 
Tiidw. 

Droga ciągnąc się przez ładną okolicę, przeplal^aną lasami i łąka- 
vtu przerżniętą wieloma kanid'ami nie przedstawia zresztą nic cie- 
HBgo. Przj wyjeździe z Bmkselli widać na prawo zamek Laeken 
str. 218 ). Dalćj droga prowadzi przez podrzędne stacje: Jetłe, 
tSem, DiUfeekj Bodeghem-St-Martln, Ternath, Denderleeuw i Erem- 
ighem do 

iiort, flam Aelst^ 20000 mieszk. (hot: M ai s o n d' A n t r i c h e; 
fS-Bas, Trois-Bois) gł<5wne miasto wschodniej Flandryi nad 
tkndre, , 

BtUuw z. XIII w.; Ktilegijała S-go Marcina, posiadająca obraz 
o Bodia, jedno z najcelnićjszych dzieł Bubensa. Wychodzi stąd 
oga drogi do Terremonde. Dalćj- przez stacyje: Ledę i Wetteren do 



Grandawa. 



Btotele: *Hdtelde Yienne, na Marche aux grains (niemiecki) 
4 2 fr.; *Hdtel Bbyal, Place d'armes. Hdtel aux Armes de 
aiide (niemiecki) pokój 1 fr; Comte Egmont, Marchć aux 
ans; Hdtel deCourtrai i Hdtel da duc de Wellington oba 
nie aoK Draps. 

Kswiamte: (Cafó-Bestanrant) desArcades, Place d'ąrmes; C a f e 
Thćfttre obok teatm;Cafe Boyal obok Palais de Jnstice;Cafe 
lEtrangers, me da Marchć aax Oi8eaax. Cafć Bestaarant 
ande Conr Boyale) z mieszkaniami dla męższczyzn. 

Doroftki (Yigilantes) kars 1 fr.; na godziny 1 godz. P/2 ^) ^a~ 
następna 1 fr. 

Gandawa, pó franc. Gand^ po flam. Gent^ przy ajścia rz. Lys (Ley) 
^Boldy (Escaut). Pierwsza z nich dzieli się na wiele odndg, tak 
Hasto właściwie 'Zbudowane jest na 26 wyspach. Miasto, liczące 
000 mieszk., ma pozdr bardzo rozmaity; nowsze dzielnice o szero- 
X ulicach zabudowanych pięknemi domami, stanowią rażącą sprze- 
oió 8 wąskiemi ulicami, domami o spiczastych dachach, z mieszkal- 
ni piwnicami i maj^cemi wejścia od ulic^, ktdrjrch pełno w dawniej* 
^ eyrkfiłacbt 



♦■jł z 3RrK<FT-LI Di3 O^mOT 

NąjLepuT widok na niespijkojną nłeedjś Gaadiiwę, aa |Mlnwi 
nie którg w 1510 r. zbudowano w irodka miasta cnadellg A^cn*- 
rokątaa csasownia Bejfni iBdfroody wimesiona tjlko do % ■■ii' 
non^ wTsokoici. zbndowuu w XII ar XIII w^ ktdr^ ÓL tnte 
dai łbadać. 3fa ona 113 metr. w^wikości. a 386 schoddw pnmiś 
na azcsTt. Odźwiemr kaie sobie ptadć 3 fr. la wprowadań feftiii' 
ic. Na szczrde wieżr znajdoje ńę smok nńedsanj doooiy • ńoi 
niiej zegar z przjrsadem grając jm. W dolng ci^śd mieśa ri^«i|B^ 
nie nńeiskie. 

Obok wznoszący sie ratusz, ma dwie zapełnię rołne fiuMłji go^ 
cką (z XV w.) i włoską (z XVI w.) i mieści w lohie oeme aidińna, 
posiadające doknmentj nawet z XII w. Wnętrze lego ciekawa 9r 
bjtkn nie przedstawia nic zajmującego. 

Po drogićj stronie Be£froi lecz dotjć daleko stoi Hilw nŃNny- 
tetu, odznaczający się gmach, i aulą na 1600 osób oraz dosfćtap' 
tym gabinetem zoologiezyym i nĘumxmałyc2tufWL, Bnj nmweriytcde iMB*" 
j e Mzkoła iniemjenfi i szkoła przewt^słotea. liczba stodentdw tohaW 
do 500. 

Katedra (St-BsLYon, Sint-Baefs) zXn w. je8tjednpi# 
piękniejszych kościołów w Belgii, posiadającym wiele ciekiirjch ■* 
bytkdw dawn^ sztuki tak z rzeźby, jak i z malarstwa. Na widwd ko- 
ścioła znajduje się pałar biskupi, ukończony w 184S r., htij^ 
w stylu gotyckim wzniesiony. 

Najstarsza z tutejszych gotyckich świątyń,- l»ścii^ S-^ Miktk^ 
na March^ aux grains, straciła wiele ze swego pierwotnego dnfl^ 
ru przez przebudowania dokonane w XVI i XVII w. 

Z pomiędzy starych domów zalegających częśó miasza na wMkoB 
rynku zbożowego przy warsztatach okrętowych, zasłogigo BS "fC^ 
piękny <iom marynarzauf, zbudowany w XVI w., przez stowiRftM^ 
żeglarskie. 

Frzy ulicy rue St. Michel wznosi się wspaniały kościół S^ ^*' 
chała z XV w. dorównywający pięknością katedrze i również bog^^ 
w arcydzieła mistrzów holenderskich. Obok tych dwóch kośóo^^ 
głównie dla pięknych obrazów zasługuje na uwagę kościół S^ iw** 
zbudowany w XV w, na Flaine St. Pierre. 

Niedaleko stąd wznosząca się nowa cyiadella, ukończona V 18^ 
r. należy do szeregu twierdz zbudowanybh pod rządem holendenl^ 
dla zabezpieczenia granic Belgii. 

Na końcu rue Basse wznosi się z dwóch stron oblany wodsint "* 
Lys, Ihłac Sprawiedliwości, w spaniały gmach zbudowany w 1844 '• 
przoz budowniczego Hoelandfa, — Naprzeciwko na Place-d'An9^ 
znajdt\j e się ukończony w 1848 r. Teatr francuski z pięknym fronteiPj 



z BRUKSEŁLI DO OSTENDT 221 

WsaieBionym przez tegoż budowniczego, w kt(5rcgo gmachu znajduje si^ 
i salt balowa. 

Jkwśamfa Mdlarsłwa^ mieszcząca się w gmachu po dawnym kia* 
•stone Augns^andw, nie przedstawiającym nic godbego uwagi, po- 
■iada gcdenfją obrazom (muzeum) złożone ze 1 40 malowideł, pomiędzy 
lcju5reiiu dosyć wartych obejrzenia. Zwiedzić można w każdym cul- 
ste u opłatą Vs branka. 

Klasztor żeński zwany B'€gidnctge (Beggynhof) będący zgromadze- 
niem 700 przeszło dziewic, oddanych pobożnemu życiu bez wykonaniu 
Aubtfw zi^Lonnych. Zabudowania tego klasztoru stanowią jakby mia- 
*^eczko w mieście, otoczone murem z bramami i rowem, obejmujące 
1 08 domy i domki, ulice place i dwa kościoły, a nawet sklepy, w któ- 
''ych można dostać i koronek po znacznie tańszej cenie niż w miejcie 
^l^eit to jedna z największych ciekawości Gandawy. 

Tutejszy dom kary i poprawy (Maison de force) położony we 
'^'^oliodni^ stronie miasta nad kanałem de la Coupure jest sławnym 
^^^ Europie. Jest to jakby wiel^ka fabryka zatrudniająca 1200 robotni- 

Prawie naprzeciwko nad bliższym miasta brzegiem kanału stoi wspa- 
'•iały gmach Cassino^ w którym do p<5łroku urządzają wystawy kwia- 
^^w. Gandawa bowiem dosyć słusznie nazywaną hyyra ,Ja Reine des 
J^urs", albowiem rozsyła morzem mndstwo wychodowanych u siebie 
^^melij, azalij, pomarańcz! t. p. po całćj Europie. 

W3rpada nam jeszcze wrdcić do środka miasta dla zwrócenia uwa- 
^ Ha wielki rynek czworokątny, zwany Marchi du Yendredi^ od tar- 
fif^^ w dnie piątkowe się nań odbywających. R3mek ten otoczony sta- 
|[^^ domami i połączony nie^ugą ulicą da la Monnaie z rjoikicm zbo- 
•^^ym, był niegdyś forum Grandawskiem, za świetnych czasów tego 
'''^^ii^a, o którćm Karol Y wyraził się do Franciszka I, że mógłby w nie 
*^OwBĆ jego Paryż. Na placu tym stoi od 1Ś63 r. pomnik Jahóba 
^on Etrofdde, sławnego obrońcy ludu przeciw uciskowi panujących 
y^X.VI wieku. Na roeu jednój z ulic we wschodniój części rynku le- 
*y Ha podmurowaniu wielkie działo z czasów Filipa łagodnego (1419 
1467) mające przeszło 6 metr. długości a ^j^ metra śreĄnicy. Obok 
^^goź rynku po stronie jego zachód niój wznosi się Ko&ciół S-go Jakóba, 

. Ogród botaniczny, leżący bardzo blisko w pn. w. stronie tego ko- 
^^Oła jest najbogatsz3rm w Belgii, posiada on piękny egzemplarz rza- 
2^^ rośliny: Victoria regia. W budynku po dawnym klasztorze, 
^t<Sry stal na tóm miejscu mieści się ładna hibUjoteka uniwersytecka 
^ i^diJBka, złożona ze lOOOOO tomów i 700 cennych rękopismów. Gan- 
^^va t^ za przykładem Bmkselli i Antwerpii urządziła u siebie ogród 
^<H>|0^iesny, blisko dworca kolei rządowój (wejście 1 fr.). Miasto to 
I^^^ączone jest % morzem za pomocą wielkiego kanalo.. 



Dals2 (li*dga prowadzi przez podrzędne stacjje: TrotMmmt^ Ln^ 
degher, Hansheke^ Aeltre, Bloemendaeli Cosłktimp do Brugu, W oko- 
licy nie nastręcza się tit nic ciekawego. 

Bruffes. Hotele: *Hdtel dc Flandre, me Kord da Sablon, po- 
k(5j z pość. 2^3 fr.; Hotel de Łondres przy dworca i luiwUnóą 
i restauracyją. Hdteldu Commer-ce, rae St. Jacąaes; IP lenr do 
bić, Pannierd'Ornd wielkim rynku, bardzo porządne i tanie. 

Cafś-Bestaurants. AigleNoir i YachoHolandaioe, bardiO 
ładne i uczęszczane zakłady; Cafć de Foy, Grandę Plaoe. 

Dorożki. (Yigilantes) kurs 1 fr.; za 1 godz. pdłtora fr., m kaid% 
następną 1 fr. 

Uwaga. Dla obejrzenia zasłoniętych obrazdiF w kośdda 
N6tre-Dame, Szpitalu S-go Jana, kaplicy da Saint-Sang:, wF^ 
łacu Sprawiedliwości i w akademii, trzeba sobie na właidwte - 
miejscu wyjednać pozwolenie, wszędzie za opłatą pdł frankii 
bez obowiązku dawania tryngieltu. 

Brnges j,flam. BrtLgge''. Szerokie ulice i bogato zdobne Btąroij- 
tne domy świadczą dziś jeszcze o minion^ wielkości miasta, kttfre na 
zewnątz najsilnićj ze wszystkich miast Belgijskich przeehowało na 
sobie charakter średniowieczny, straciwszy zupełnie dawne iyeie, m- 
chliwość handlową i płynący z nićj dobrobjrt. Liczba miesikańedw 
dochodzi dzisiaj do 48000, pomiędzy ktdremi przynajmniej ^s csęśó 
zupełnie biednych. 

Na ulicy prowadzącej od dworca do miasta, zaraz na prawo wmo* 
si się Katedra St, Sauueur w dawnym gotyckim stylu w TCIJT i XIV 
w. zbudowana, z wieżą przypominającą zamki maurytańskie. Niektó- 
re części kościoła dobudowane zostały daleko pdźnićj. Zni^iye ń^ 
tu wielka liczba obraz(5w,4 na ramach ktdrych wypisane są naiwioka 
autorów i daty. Ulica de St. Esprit prowadzi od katedry na plao, 
gdzie wznosi się drugi kościół Nołre Damę, z XII w. godny awagi nie 
tak dla piękności budowy, jak raczej z powodu zawartych w nim dneł 
sztuki. Mury tćj świątyni dźwigają olbrzymią wieżę, 442 stopy (oko- 
ło 1 20 metr.) wysokości mającą. W południowćj sronie nawy pone- 
cznćj na ołtarzu stoi mała ^yura N, Panny z dzieciątkiem JezuM, pny- 
pisywana Michałowi Aniołowi, a w każdym razie będąca znakomitćni 
dziełem z jego czasów, lub jego samego z czasów młodości. W inn^ 
zamkniętej kaplicy znajduje się grób Karola Śmiałego Ks. Borgnn- 
ckiego (f 1477) i jego córki Maryi, później małżonki Cesarza Mi^y* 
miljana (fi 482). Nadto znajduje się tu wiele cennych obrazów, x wy* 
pisanemi na ramach nazwiskami autorów, lecz niektóre s tych diiel 
są zasłonięte. 

Przy wejściu do tego koicio^si, '(Ł\akmVm^\A\ix«c\siv^^v»\X'5iit4\ \xtAha 



I 



^l BiltKSELLi DO ośtElrt)ir Ż2Ś 

w^onlcS, prowadzi do Szpitala 8, Jana^ gdzie chorzy doglądani są przez 
►stry miłosierdzia.( Wejście obcym doz woloije jest od 9 — 1 2 i od 1 — 6). 
pital ten posiada znakomite obrazy Hansa Memlinga, dla ktdrych 
'łącznie jest warto widzieć Bruge. Naj celniej szym z tych arcydzieł 
t BeWcwiJarz Ś-^J Urszuli (Ch^sse de S-te Ursule). Lecz i sam 
pital, nrządzony na 240 łóżek wart jest zwiedzenia. 

Idąc datój w kierunku ulicy du Sablon prowadzącej od dworca do 
.tcdry spostrzegamy na niewielkim placu pomnik Szymona Stevin, 
nalazcy systemu dziesiętnego (f 1635) ocieniony drzewami, od któ- 
ro poszedłszy dal^j w tjrm samym kierunku znajdziemy się na Głó- 
ym rynku (Grandę Place). Jedną jego krawędź stanowi wielki pro- 
ftstokątny dwór gościnny (halle) z 1364 r. Dzwonnica czyli Beffroi, 
aj Grandę tour de la halle zwana, około llO metr. wysoka (402 
ŁOdy) prawie cztery razy jest wyższą od reszty budynku. Przyrząd 
jacy przy zegauze z 1743 r. ma być najdoskonalszym ze wszystkich 
X>pąj8kich tego rodzaju mechanizmów; Ratusz na pobliskim placu, 
U» du Bonrg, stojący, a w Xl V w. zbudowany, uderza pięknością 
s^tów. Figury Hrabiów Flandryi, zdobiące jego fasadę, a zniszczo- 

przez francuzów w 1792 r. mają być odnowione Zdobią bardzo tę 
adę trzy ośmiokątne wieżyczki. Wnętrze ratusza mieści kilka godnycli 
a^ obrazów Dohbelaare*a. — BiłfliJoteJca miejska (od lO — 1 otwarta) 
Dsicząca się w wielkiój sali, która zajmuje prawie całą długość bu- 
nlra, ma 10000 tomów i 600 rękopismów; w archiwum tutejszem zu- 
Bnją się ważne dokumenty historyczne. 

I 

naprawo w rogu stojący kościółek Chapelle du Saint- Sang^ nazwa - 
'' X powodu posiadania reUkwijarza z kilkoma kroplami Krwi Chry- 
*•*« przywiezionemi z Jerozolimy przez Dietricha hr. Flandryi w r. 
150, odznacza 'się pięknością budowy. 

/Wffc Sprawtedhwoici, (Palais de Justice) z piękną salą w której 
•J^Mtrat wolnego miasta Bruge (Je Franc de Bruge) odbywał swe po- 
^•^sttda. Wspaniały kominek, zajmujący prawie całą j^j ścianę ozdo- 
"^ jest pysznymi rzeźbami z drzewa dębowego z r. 1529, które 
■"■jy lapewne na celu upamiętnienie bitwy pop Pawiją. Figury tych 
^^ 9% prawie naturalni wielkości. 

^kademija sztuk pięknych, założona w 1719 r., której gmach stoi 
'S^Itlaca nazwanym od imienia słynnego paalarza Placem Yan Eycka, 
*'*^tóonym jego pomnikiem marmurowym i otoczonym wieloma sta- 
"f^i domami po większój części z XV i XVI wieku: Akademija po- 
"■^ niały zbiór obrazów {Muzeum), otwarty codziennie dla obcych , 
'I^^^Ad^ący cenne obrazy Memlinga i van Eycka, pomiędzy rzeźbami 
■*** nic godnego uwagi. 

Koicići Jerozolimski wart jest uw:»gi jedynie JaYo "aai^\^vio\?a.\v\^ 



224 O < T E >• D A 

koś'jiul<i {^obu S-go w Jerozolimie. Założyciel jego, ..Mesńn Peter 
Adomes", Burmistrz Bruge w XV w. dwa razr odbywał pidgnymkę 
do Jeroziilimy, dla jak najwierniejszego naśladowania pierwotni bo- 
dowy. Blisko tego kościoła na zacbodim końca miuota iiujdnje ńc 
Angielski klasztor żeński (Couveut des Dames Anglaises) i.btrdio 
wziętym i drogim zakładem naukowym. Kościół ma kosztowny <rf* 
tarz marmurowy. 

Kościół 8- f/o Jakóba z XIII w. blisko Hutel du Commerce, poór 
da kilka obrazów van <Josta. Huntiiorsta i Purbusa i dwa nagrobki 
łiiscpanów w Belgii zmarłych , których nie ma w żadnym z kotóottf* 
Ijelgijskich. 

Pałac książęci/, a wluś<;i\vie pałac Hrabiów Flandrjri, wktdfymiic 
odbywały zaślubiny Karola Śmiałego z Małgorzatą Jorkską, om uro- 
dził się Filip piękny, ojciec Karola V, jest tylko resztką tego piłMi 
zawartą w domu prywatnym. 

Klasztor lieginek jest daleko mniejszy od Grandawskiego, ile B- 
wsze wart widzenia. W klasztorze sióstr miłosierdzia jest sskAki & 
biednych, do której uczęszcza 150 dzicd, uczących się głównie robotf , 
koronek. 

W Bruges łączy się sześć kanałów łączących je z rozmutemi nui* 
stanji; największym z nich jest kanał Ostendzki przystępny nawet ffl» 
Ayielkich statków morskich. 

Z Bruges do Ostendy pociąg dostaje się we 25 minut przohieg^ 
stacyjc: Jabbeke i Plasschendel, przy ostatniej przebiega kanał, eiągi^' 
cy sic przez Nienport i Veurnc aż do Dunkierki, tu zaś łączy flic *^' 
nałem od Bruges do Ostendy. 

Ostenda. Iloteh na wybrzeżu-. Dwa nowe wielkie domy » >^ 
Steni: Hótcl dc TOcean, połączony z miejscem gdzie siękąpi^*^ 
l)ok Hotel de la Plagę, oba 1-ej klassy i odpowiednio drogie. P*- 
lej po kilka pokojów w domkacłi (pavillons) du Phare, RoyłM*' 
Duncsi du Rhin, zajętych po większej części na restanwcyje. -^ 
W mieście: •HótelRoyaldcPrusse, elegancko urządzony olgw 
4 fr.;HótclMertian, pokój 2 i/a *>., ob. 3 fr.; Hotel Tont«in« 
blisko grobli z małym zbiorkiem obrazów dawnych malarsów holen- 
dcrskicli w sali jadalnej; *IIótel de France me St. Nicolas, tańB^» 
jak również i Hotel d'Allcmagne bliskodworca,awięcoddal<»y"* 
niorza, lecz za to wysyłający doA omnibusy; HótelMarion, nieWi 
Teglisc, objad z abonament. 2 f r ; Hotel de Flandre; •Liond'arł 
Pensyjonat 7 fr.; Hotel du GrandCafó chwalony, a nńanowioB . 
objad w południe, oba na Place d'Armes; 'Hotel St. Denis, new 
la Chapelle, objad o 1 za 1 fr. 75 c, pensyjonat 5Vj fr.; Shipk6tej 
przy przystani statków parowych,H óteldeJaCouronne, Py*y PjjJ 
II ó t c 1 dc r A g n e a u, wszystkie trzy porządne i j^ ^XOfp^ W* 



OSTENDA S26 

tego moina znaleźć mieszkanie w restaoracjrjach i bardzo wielu do- 
mach prjwatnjch za rozmaitą cenę. 

Bastonraoyjo, wmieicie: *Bocher de la Canoale, me Łonise: 
*Vrbre8 FroyencauK, me de Flandre, obie dobre ale nie tanie, 
objad4fir.; Cour Imperiale. Grandę Bestanrant de Faris, 
dobiy, objad 3 fr.; Cadran bleu. — Ka grobli: Kursaal, i Cercie 
desBains, drogie; dalćj na wybrzeżu: Hdtel Baerblock (PaYillon 
des Dunes); •Favillon du Bhin, objad 3 fr. pokdj 5 — 6 fr. Go- 
dzić się trzeba się omawiać wraz z usługą. Fo drugiej stronie Kursa- 
aln:*FayillonBo3ral droga; Favillon du Fhare, objad 2 fr 
Zwykle jeszcze kelnerowi doUada się trjngield do filanżki kawy (de- 
mi-tasse) 5 c, do objadu 15 — 25 c. 

Kawiarnie. Wszystkie wymienione wyżćj restaurac3rje na grobli. 
*Societć lit teraire na dole w Batuszu (Flace d'Armes) wraz z do- 
brą i tanią restauracyją. W czytelni wiele gazet. Do tego towarzy- 
stwa mogą mieć wstęp i nieczłonkowie za przedstawieniem,(na 1 dni bez- 
pZiatnie, na dłuższy czas za opłatą miesięczną 3 fr.), lecz się tego bar- 
dzo id&le nie trzymają. Na g<5rze jest sala balowa (Casino), gdzie 
Itilka razy na tydzień bywają bale, dla nie abonentdw wejście 3 fr. 
Cafć du Nord, me de Flandre. ma i pokoje z pensyjonatem. Jar- 
dinŁćopold ogrdd publiczny, przy bramie zachodin., koncerty. 

MiesBkanla prywatne, przy początku i końcu pory kąpielowćj 
(1 Czerwca— 15 Faździemika) po 10 fr. tygodniowo za pokdj, trudno 
jednak je znaleiść. W Sierpniu dwa razy drożćj. Najlepiej zamawiać 
Ustownie przy dokłodnćm wymienieniu terminćw umowy. Kawa lub 
tobata z chlebem i masłem 75 c, usługa 25 c. dziennie. 

Kąpiele. Fojedyncza kąpiel, za wdzek kąpielowy i prześcieradła 
75. c; 'dla „Baigneur" lub „Baigneus^*, towarzyszących do morza dla 
Oblewania wodą morską ^l^ fr. — Dla gości mogących się utrzymać 
na nogach są zbyteczni, chyba że trzeba oblewań (douche). 

Gorące kąpiele morskie uA. Tratsaerta, me St. Sćbastien 26 

Doroiki (Yigilantes) kurs 1 fr., za miasto 1 \ franka — Osły. 
(na grobli) na godzinę 1 fr. 

Parowce do Dower w 7 */* godz. 2 razy dziennie, o 8^9 rano i 6 >/« 
*Jecz. (w soboty tylko rano") 19 fr. 15 c. lub 12 fr. 15 c. — Wprost 
^ Lomfynu 2 razy na tydzień w 12 — 14 godz. za 18 lub 14 szylin- 
8<{w. Fodrdż po Tamizie jest bardzo zajmująca z powodu mnćstwa 
luigromadzonych tam statkdw, dla tego najlepićj tam dopłynąć wprost 
do Londynu, napowrdt zaś wrdcić na Doyer. 

Ostenda, przeszło 17000 mieszk., miasto obwodowe we Flandryi 
^Mhodnićj, nad morzem F<^iiocnćm, ochronione od przypływu groblą 



Tli 



• :i:'i N i K- rRANKFURTr SAD MESKM 



■., ■ 'O Mci-r. ihuTł * ^^* wywka. Z jnnaohów publicznych prawii 
.«».v-i tu" kwmMjliuio 't.t vł^^«oruiiiorutf. — .V'wy A"o«.7d/, posiada pfflimik 
.«»»*;! a : J l^t^^u -.tv*r«i'.k.u ISóO r. krv.»lowtj Ludwiki. — Pirzeckadtki: 
. «- ». fc lOtuu^iwHiui 1 l^aiiticiŁijft oiosowotro, i przykryta posadzką I ce- 
.«> SMiMt\j. '»--.-.f^ 'iior u vLŁ:tczys:y o Itardzo łagodnym spadki; 
' » '• * X lu •łuiwo .r*:jis'^i<f'^ w porcie. 

V> '*.w » . ■« . H- : v%-i . Vij2ia: poil jzas P<>T kąpielowi^ hiriio 
■;!«<«<.• ■«. r ».vH ' la >i nccr. wy>«ositj rozległy widok. 



^*v- v.\ . t:.:ic.lN\ V0 V:LvyKrrKTU XAD 31E5ESL 



o • >• ■ <. ■••.•..• .» ^ .z i,a.: :i -J li. i" «rT.: lj5łI.l5K■ 
■ ^^ •.->■ -■-. .^-fi. ^%r 10; rtJLy Pies/f* Y-t' 



v«.< 



V 



--.-£. - : . Iiiii: LVx L Ck . » 



V N - ^ 






- ^ V 



¥4 



».*»N - %• • V 






mT''^'^ 



*■ *\ 



■• :f 



i ka tunelowi (prz^uid w 0,5 tain.) z. ktdrego i^chodii w dolin) 
lary. Na prawo ciągle widać dolinę Uj nekiy na lewo tui wBp&> 
l« si; przedstawiające Mdaden, do ktdrego pod^g wchodzi po pne- 
in Wern/, niodateko od jćj sbiegn x Fuldą po moJde o 6 arkadach. 
Hiindei] |hot: Goldener LO we, Hesaischec Hof, HStet 
Jmidt, *ResCaaracjjaDadworcu)wcndni5mpolożeiun w wierzchot- 
klina ntworzonogo priei ibieg iiddg i Weriy, tworiyiych tjm spo- 
om Weterę, — Piękny koictól S-go Błażeja (St. Blaaaa kitche 
ITw. Wielki zamelc 7, mniistwoa] okien, WOBtatmch cioBach obrd- 
J na kossorf , pochodzi a XVI w. Blisko zamku wznoai eig now; 
ich, założonej tanicdanno Akademii fesn^' (Forstacodeode). Zprzy- 
jcŁ miasta ogrodów: Andree's Berggartea i Tivoli (Beataniao^a) 
inj widok na okolicę. 

Sfoga bieży jDsicze doBvć dlngo ładną doliną Fnldy, najlodnjąc 
Bkrgtj, a potciu ją przebii^a. Wkrdtce na prawym brzcgn uka- 
iiig WilhelmsliOhe, na Bzczyda gtiry Herkulesa, a, pociąg ataje 



ria HStel; HOtel da 

■ rd; Deatscher Knieer, nowy, wielki, gotycki bódynek, Baa- 
'Vi. 1, wszystkie cztery bardzo bUako dworca; 'Bainiaclier Hof; 
iuicherHof,'E0nig8L 56 i resCaur. — 2 rzędne: *Ritt er, Mit- 
;nae, pok(ij z poje, 15 sgr.; Heagjaoher Hof na Moitinaplatz. 
rdio tći wziętym jest: Schambardfa Hotel na WillielmakShe 
tĄ 8Q agr. przy dlniszym pobycie pensjonat. 
BMtaiiraoirje:BohnB;'G01ner; dobro piwo w Cafi Wnlp, 
wenmBtr. (rfig SlAndcplatz); w Schaab'Bclier Garten, kawiar- 
iloęsto ni niyka wojskowa, wejfcie 5 sgr. i t. d. Piękny widok na 
DEocdajeBalyedererpiwiarmao 15 min. ja miastem). 



226 2 BERLINA DO f HaNKFUHHT NAD mekem 

na 11 00 metr. dłagą a 10 wysoką. Z gmachdw publicznych pfriwie 
żadeh nie zasługuje na wspomnienie. — Nowy koiciół, posiada pomnik 
zmarfój tu 11 Października 1850 r. kr(51owćj Ludwiki. — j^rzsckaddsi: 
grobla zbudowana z kamienia ciosowego, i przykryta posadzką z oe- 
gły palonćj; brzeg morza piasczysty o bardzo łagodnym spadkii; 
bulwark na palach (estacade) w porde. 

Słynne kąpiele morskie, klimat pód czas pory kąpielowa hudio 
łagodny, urządzenie bardzo dobre. 

Z latarni morskiej na 52 metr. wysokiej rozległy wfdok. 



Droga 80. Z BEKŁmA DO FRANKFURTU NAD MENEM. 

78,7 mil, pociągiem koryjerskim w 11 godz. za 16 tąi. 1 sgr.; 11 tal. 16 iffr- l«b 
8 tal. 19 i pół sgr.; pou. zw7cz. w 15 godz. 15 minut za 15 tal. 23 sgr.; 10 taL j[6 ig. 
lub 7 tal. 16 sgr. 

Z Berlina do Kreiensen ob. dr. 75. — Dalćj następuje stacjja &ib- 
derhelden^ z salinami i ruinami zamku. 

Northelm (hot: Sonne) starożytne miasto z ładnym, o trzech 
nawach kościołem z 1519 r. (w ołtarzu bardzo dawne rzeźby z drzewa, 
w oknach chdru, resztki dobrych malowideł na szkle z 1404 r.). 

Na wyniosłości przed następną stacyją Ndrthen stoi smagła czato* 
wnia ^Warthurm) didćj tuż pod miastem wspaniałe ruiny starego i no- 
wy zamek Hardenberg^ po przeciwnej zaś stronie ruiny Fiesse w pi^ 
knćj leśnćj okolicy. Stacyja: Bovenden. 

Góttingen (hot: Erone; Gebhard's Hdtel, blisko dworca) ze 
sławnym w 1737 r. przez ks. Jerzego II założgnym uniwersytelea 
(^eor^ta ^u^^^a, 700 stud:), zresztą n\ało znaczne miasto (16000 
mieszk.), posiada wielką biblijotekę (350000 tomdw i 5000 rękopis- 
mów) bogatą w obce dzieła historyczne. — W małym uwieńczonym 
kopułą budynku przy dworcu mieści się gabinet anatomiczny. Zbiory 
przyrodnicze posiadają między innemi wielki zbidr czaszek. Fr<$cz t^ 
go dla ludzi naukowych mogą być ciekawemi obserwałoryjum lutronomi' 
czne i gubinet fizyczny. Na placu Wilhelmsplatz pomnik Fryderyka 
Wilhema IV. Z pomiędzy profesorów tego uniwersytetu znani byli 
powszechnie Gaus i Blumenbach. 

Pod GK^tingen droga wychodzi z doliny rz. Leine (na prawo na wy- 
niosłości wielki nowy szpittń obłąkanych), którą ciągle biegła od Han- 
noweru i wielkim łukiem skręca na wyżynę ku stacyi Draus/eld, Oko- 
lica górzysta, liczne groble; mosty przez doliny, głębokie przekopy. 
Na lewo dolina Łsiny; na pr. w dali góry Wezerskie. Dransfeld Jatl 
najwyższym punktem t^ drogi, od którego kotój powoli schodzi 



z UKRLISA 1)0 FRl!iKFURTU NAD MENEM 227 

^i ka tanelowi (przejazd w 0,5 min.) z. którego wychodzi w dolinę 
^y^zeiy. Na prawo ciągle widać dolinę tej rzeki^ na lewo zaś wspa- 
^e się przedstawiające Miinden, do którego pociąg wcliodzi po przc- 
^ydii Werry, niedaleko od jej zbiegu z ITuldą po moście o 6 arkadach. 

ACiindeD (hot: Goldener ŁOwe, Hessischer Hof, HOtel 
Schmidt, *Restauracyja na dworcu^ w cudnym położeniu w wierzchoł- 
ki klina utworzonego przez zbieg łuldy i Werry^ tworzących tym spo- 
sobem Wezerę, ^ — Piękny kościół S-go Błażeja (St. Blisius kirche 
* Xiv w. Wielki zamek z mnóstwem okien, w ostatnich czasach obro- 
nny na koszary, pochodzi z XVI w. Blisko zamku wznosi się nowy 
figach, założono) tu niedawno Akademii ^n^* (Forstacademie). Zprzy- 
'cgłych miastu ogrodów: Andree^s Berygarten i TivoU (Restauracyja) 
piękny widok na okolicę. 

Droga bieży jeszcze dosyć długo ładną doliną Fnldy, naśladując 
J^j^ skręty, a potem ją przebiega. Wkrótce na prawym brzegu uka- 
2aje się WilhelmshOhe, na szczycie góry Herkulesa, a pociąg staje 



G a S 8 6 1. 



Hotele: 'KOnig von Preussen, obok Poezty: *IIOtcl Schir- 

^^r, oba na sześciokrotne echo odbijającym, Krmigsplatz: Ilótc 1 

Prinz Friedrich Wilhelm; Yictoria Hotel; HOtel du 

^ord; Deutscher Ka i s e r, nowy, wielki, gotycki budynek, Ban - 

^fttr. 1, wszystkie cztery bardzo blisko dworca; *BeinischcrHof; 

^'^Siieher Hof, KOnigst. 56 z restaur. — 2 rzędne: 'Ritter, Mit- 

^^^ISUse, pokój z pość. 15 sgr.; HessischerHof na Mnrtinsplatz. 

^Wdzo też wziętym jest: Schambardt's HOtel na Wilhelmshdhe 

pokdj 20 sgr. przy dłuższym pobycie pensyjonat. 

HMtaarftoyje:Bohne; *G01ner; dobre piwo wCafó Wulp, 
Museumstr. (róg Stftndeplatz); w Schaub'scherGarten, kawiar- 
^ i często muzyka wojskowa, wejście 5 sgr. i t. d. Piękny widok na 
W)licę dajeBelyedere ^piwiarnia o 15 min. za miastem). 

Onkłemie. Wulp, *Jung (piwo) na Fricdrichsplatz; Grune- 
''^'g, na Steinwog; Sta u z przy Russicher Hof. 

I^orożld. Z dworca do miasta i odwrotnie 1 osoba 5, 2 «— 7Ys, 
•-- 10,.4 — 12 sgr. — Wewnątrz miasta 1 osoba 3, 2 — 5, 3 — 8 
JB^i — Na godziny: za ^/i godz. 1 osoba 4, 2 — 6, 3 — ^ *ct. X». 
*^y tłomoczck 1 siJT.. tylko pndło z kapeluszom i "wotcV. "^ri^T^ł-^y"^ 



228 Z BERLINA DO FRANKFURTU KAD IfEKKK 

do 15 font. nie ulegają opłacie. Nocne dorożki, mają podmff] 
tylko do dworctfw tę samą. 

Fiakry do WilhelmshOhe do zajazdu 2, do LOwenbnrga 
Kaskady 3, do Riesenchloss 4 talary. Tryngielt (15 •^ SO i 
bno. Ommbusy do WilhelmshOhe 5 sgr. 

Teatr. (Egl. Hof-Theater) szećó razy na tydzień, S09tije 
rządem Berlińskiej dyrekcyi i Thalta-ThecUer, 

Wystawa sztuk pięknych 5 sgr. ' 

Oassel dawna stolica elektorstwa Hessen-CasseL Obead 
miasto prowincyi Hessen-Nassau, 46000 mieszk.. nad FoUąi ' 
ne jest przez nią na dwie nierdwne części, większą JUtioiA 
dmieśdem Neustadt i mniejszą Uhter-NeuatticU. Miasto nc 
od 1866 r. coraz bardzie ożywiać mchem przemysłowym i hai 

Z najbliższego dworca, wysadzonego czterema rządami H 
depfeUzj na ktdrym pomiędzy innemi wznosi się postawiony 
Pałac stanów (St&ndehaus) i nowy Kunsthaus, wychodzimy 
na duży Friedriechsplatz, pomiędzy AItstadt i Ober-Nenstad 
na środku ktdrege %to\ pomnik Elektora Fryderyka IKll^O • 
jeszcze za życia przez stany państwa mu wzniedony, co trochi 
wygląda w obec faktu, że tenże elektor, w ciągu 9 ostatnich 
go panowania, oddał 17000 swych poddanych do wojska aog 
na wojnę przeciw Ameryce, otrzymawszy za to wynagrodzeń 
id 22000 taL 

Po wschodniej stronie tego placu stoi szereg porządnycb 
kdw; pomiędzy ktdremi, tuż przy KOnigstrasse Pałac zwany J 
Palais, dawniej ntiieszkanie elektordw, dalćj tak zwany Hem 
(Pałac elektora Wilhelma II f 1847), oraz muzeum, zwane 
Fridericianum; założone w 1779 r., będące zbiorem różnych p 
t<5w sztuki i starożytności Otwarte jest w lecie cztery a t 
razy na tydzień od 10 — 1 bezpłatnie. Oprdcz tego za pop; 
zgłoszeniem się do Inspektora i opłatą 1 talara od 1 — 4o8(flb 
od liczniejszego towarzystwa. ^- Po stronie p(5łnocnej teg 
znajduje się królewski Teatr dworski, południowa zaś strona 
zabudowana i przez piękną bramę Frtednechsthor odkrywa p} 
dok, na dotykający doń piękny ogród zwany Auegarten lab i 
ulubione miejsce przechadzek Easselczyków. 

Ulica EOnigstrasse prowadzi na niewielki placyk przy Ti 
hsher Thor, przy którym wznosi się obszerny zamek, BeUevut 
mieszczący sławną (^o^rj^a obrazów, w którój szczeg<ńni^ oda 
izereg pierwszorzędnych obrazów szkoły holenderskiej. Qa 
otwartą jest dla publiczności trzy razy na tydzień bezpłatnie, 
dnie za dowolnóm wynagrodzeniom dlsk doiotcy^ 



z BERtilNA DO f RĄKKf URtU NAD UtlitiŁ U9 

Od bramy Wiihelmshdher Thor wspaniała aleja lipowa pięknie za- 
budowana prowadzi do WilhelmshShe^ sławnego z pięknego parko, za- 
łożonego przez elektora Karola (1701) i Wilhelma I, letnićj do 1866 r. 
'oaB^encyi elektorów. Zamek tutejszy, podczas ostatnićj wojny fran- 
ctAsko-pmskićj był przeznaczony na mieszkanie dla wziętego do nie- 
woli pod Sedanem Napoleona IIL 

Droga przerzyna pod WilhelmshOhe aleję do tego parku wiodącą. 
Pod GunUrshausen ('Bestauracyja przy dworcn, *GasthofBelleyue) 
^'^^^za się odnoga do Eisenach. Droga "za^ frankfiirtska przebiega 
'B* Edder, pod Gensungen na lewo widać stromą g<5rę Seiligenber^] na 
P^^wo na skale bazaltowej smagłą wieżę zamka Felsberg, a nieco da- 
l^ przy njicia rz. SchwcUm do Edder wieżę zamku AUenburg. W da- 
"- xiji prawo ruiny zamku Ouzensherg* — Droga wchodzi w ładną doli- 
^^ 'Sz, ^chwalm i uńi^ Wahem z letnim zamkiem (Poczta i omnibus 
d.o o 2 i pdł godz. odległego irddłowiska Wildungen, w ładnej okoli- 
^ pod miasteczkiem Fńtzlar); dalćj Borkerij Zimmersrode, Treisa pod 
^-^^r^m wychodzi ż doliny rz. Schwalm, niedaleko od opu&zczonćj 
^'^'rierdzy ŹXegenhatn. 

Droga bieży teraz,dalćj nad strumieniem Wiera, Za stacyją Neu- 
^^*cb na lesistćj gdrze leży miasteczko AmSnenburg, z bardzo starym 
'^^^ołem Ś-go Bonifacego; niedaleko pod Kirchatn, wsuwa się kolćj 
^ dolinę rz. Ohm, ktdrą bieży aż do jćj ujęcia do Łahnu blisko Mar- 
'^Uiga. Okolica jest bardzo urozmaicona. Pod Marburgiem droga 
P^sechodzi na lewy brzeg Laknu, 

Marburg. (*Hdtel Pfeifer, *Bitt&r, oba w mieście, Bestau- 
' ^ c y j a przy dworcu). Miasteczko mające 8500 mieszk. nad Lahnem , 
^ p<Śkole naokoło strom^ zamkowej gdry zbudowane. U stdp gdry 
^o^dł Ś-dj Elżbiety. Położenie miasta bardzo piękne. Uniwersytet, 
^c^otony w 1527 r. liczy obecnie około 350 studentów; był to pierw- 
*sy uniwersytet założony bez zezwolenia papieża. Ozdobą miasta jest 
piękny, wspomniany już, kościół S-^j Elżbiety, zbudowany w stylu go- , 
^ckim z Xin wiekn, a w 1860 odnowiony. Koócidł ten bez żadnych 
^^^ddb jest doskonał3rm dowodem jak wielkie wrażenie może wywierać 
*^ina piękność kształtów w budynku. Kościół ewangelicki, po niżćj 
*^inkn wzniesiony, posiada kilka godnych uwagi nagrobków. . Hałusz 
* 1512 r. oraz Obserwatonpum astronomiczne i gabinet anatomiczny 
CAjiatomie) zasługują tćż na wspomnienie. 

. Dobrze utrzymany zamek, o 20 minut drogi pod g<5rę od kościoła 
8-^ Elżbiety odległy, pochodzi z XV i XVI wiekdw. Był on niegdyś 
'^dencjją książąt Hesskich, poinićj zamieniony został na dom kar- 
^7 obecnie od 1866 r. po należytćm wyrestaurowaniu pomieszczono 
W nim bogate archiwum państwa Hesskiego. Wewnątrz zasługuje na 
^>Wagę piękna kaplica gotycka i sala rycerska. Z zamliLU Y^as^jŁ^ \\Vv 



23U Z BERL15A UO FRA>'KFUUTU >'AD MliSEM 

kny widok na okolicę i rozciągający się za bramą zamkową ogród 
B'ucTdng*8 Garten, 

Droga aż do Giessen bieży wciąż szeroką i żyzną doliną rz. 1«^ kt*^ 
rą przebiega pod Marburgiem i za stucyją Fronhausen', na le^fo bHsko 
drogi piękny nowy zamek rodziny von Rabenan, o 4-ch wieiach; da- 
i^j po tejże stronie na wyniosłości Staufeńberg z minami zamiiL ^ 
stacyją Lollar nkaznje się w dali na prawo na skale bazaltów^, ^®* 
źa zamka GUisberg ('oberża) zburzonego w 1646 r., a dalćj FMerg 
Fod Giessen na szczycie gdry ukazuje się zamek Sckiffenburg W. K^* 
Hesskiego. 

Giessen (hot: *Euhne bardzo blisko dworca; *Einliorii, Bap" 
pe, PrinzCarl) nadŁahnem leżące, jest przeważnie nowćm niia^ 
stem, z małą liczbą starych domdw. Uniwersytet, założony w 1607 ^ • 
(800 stud.) zaopatrzony j&st w zwykłe zbiory, każdemu podobnema «** 
kładowi niezbędne. 

Następuje teraz stacyja Langgdns, potćm Butzhach. Na lewo 1^ 
dwo o 1 godz. drogi ruiny zamku i^un^ićn&er^^ zburzonego podcsas 

wojny trzydziestoletniej, z dwiema wieżami; zjednaj z nich (46 metr.) 
malowniczy isię przedstawia widok. 

Naaheim (hot: Bellevue; Hdtel de l'Earope; Hdtel KrOll 
przyEursalu; H6tel Henckcl, Deutscher Hof) warzelnie ^^ 
i zakład kąpielowy na pn. wsch. pochyłości gdr Taunus, do l866 f* 
należało do Hessyi elektoralnej, obecnie zaś do Hessen Dannftadt. 
Wywiercone w 1855 r. źródło Soolsprudel, tryska białawym gr^b^ 
sci ręki strumieniem do wysokości -2 — 3 metrów. Woda używa się 
głównie dó kąpieli w naturalndj temperaturze 26°. Na przedw dwor- 
ca ua wjniiosłości u stóp góry Johannisbcrg stoi dom rozrywki [Coi^' 
versationshaus) z salą koncertową i czytelnią, od którego do nfl»8^ 
wiedzie ładna aleja. 'Na wschodnim końcu miasta przy starym k^' 
hanzie, zakład wód mineralnych (Trinkhalle). Miasto to, które dopie- 
ro w ostatnich czasach pozyskało sławę zródłowiska lecznic«ego 
(4000 chorych rocznie) składa się po większój części z nowych dom^J*^. 

Pociąg przesuwa się następnie przez kilka minut między tcłniaDU' 
a następnie pó 21 metr. wysokim wijadukde, do Friedberga (fló*®* 
Trapp). z dwoma pięknemi kościołami gotyckiemii znacznym nm- 
rem opasującym, przez wyłom którego od strony wschodniej pnecho- 
dzi kolej; po stronic północnej dobrze utrzymana stara czatownia, obok 
niej na miejscu dawnój fossy forteczndj ładny ogród (Schlossgarten). 

Daldj idzie stacyja Nieder- W&llstadt (Na prawo góry Tannitó), 
Gross'Karben, (w pobliżu tryska z'ródło Selzerbrunnen,^ którego woda 
jest bardzo podobna do znanej powszechnie wody Selterskidj). Dortef 
icciL 1 7/6(1/ (pociąg przechodzi rz. Nidda')^ Bonames (ostatnia stacvja 



FKANKFURT NAD MEKEM ' 231 



^la Udających się do wdd w Homburgu ob. str. 234 ), Bockenhein 
i Frankfurt, gdzie dworzec stoi obok dworca kolei g<5r Taonus. 



FrankfUH nad Menem. 

3>woroe. Frankfurt ma dwa dworce; jeden dla pociągów do Gties- 
***•» Samburga, Moguncyi (Wiesbaden), Darmstadt i Offenbach w za- 
cu^odni^j strome miasta, i drugi dla pojiągdw w Fuldy (Bebra, Lipsk), 
^G Wschodnićj. KoUJ łączna nawet z pociągami osobo wemi, utrzy- 
B^^je między niend związek. 

fotele. *Bussischer Hof i Bdmischer Kaiser na Zeil; 
^^g lis eh er Hof na Rossmarkt, bardzo eleganckie^ pokdj 1^2 flor* 

* "^^ż^; Hotel du Nord; Schwan (pamiętny zawarciem w nim 
Pokoju 10 Maja 1871 r.), pok. 1 guld. 12 kr. iHótel derUnion na 
pŁacu teatralnym. — Za miastem tuż przy dworcach w zachodniej stro- 
^e miasta: Westendhall, pokdj p(9tra guld., (Cafó-Restaurant) 
HoUftndischer-Hof naGoetheplatz, pok. l^a guld.; Landsb erg,. 
^©bfrauenberg, pok. 1 guld.; BrfisselerHof, Grosse Gallengasse' 

• HOtel Victoria;Pariser Hof, Faradeplatz, pok. 1 guld.; Wtlrt- 
'©mbergischer Hof; H6tel Drexel; Hdtel Petersburg, 
^aeystkie 2 rzędne, trochę tańsze jak Łandsberg. — Augsburg er 
^of; Gr fin er Baum, grosse Fischergasse, pok. 36 kr., chwalony: 
Stadt Darmstadt, Main-Hótcl, umiarkowane ceny. 

Itestaurscyje: 'BO hm obok katedry, bardzo dobra. * — BO hm, 
Welb, obie nft Kommarkt; — Caf^ Holland, w hotelu t. n. (ob. 
^*); w ogrodach Zoologicznym i Falmengarten. 

Kswlarnie. Mi la ni, obok teatru; Holland, Goetheplatz; nieda- 
*®k.o uBoedera, lody; Par rot, Zeil, obok Poczty. 

Piwiarnie, 'Allemannia, Schillerplatz 4 (Salon dla kobiet); 
^avaria, *Caf^ Neuf, obie na Schillerplatz; *Eiscn, przy dwor- 
^ Meńsko-Wezerskim (Berliński) i gorące potrawy; Schwager przy 
■^ckenheimer-Thor i w. m. 

I>ox^>iki, (Fiaker): z dworca do miasta 1 — 2 osdb 24, 3 osoby 30, 
^*tory 36 kr.; w mieście, jednokonne 1 — 2 osdb 18, trzy osoby 24, 
^teiy 30 kr.; na godziny: za 10 min. 12 kr. i t. d. według taksy, ktd- 
** Wewnątrz powozu musi być przybita. N. B. Dorożki nienumero- 
^ane, oczekujące pomiędzy innemi przy dworcach nie mają staluj ceny. 

Poosta. Zeil, rdg placu Schillerplatz. Biuro telegraficzne w gma- 
<^ti giełdy na dole. — Teatr codziennie. — Nieostająoa wystawa 
■*^k pięknych, Junghofstrasse 8, wejście 30 kr. 



282 FRANKFURT NAD MBfSlC 

Fnmkftirt, miasto liczące około 93000 mieszk., wns i SOOO Br 
łOgą, w pniBkićj regencjd Wiesbadeński^, rod:oi7ło mę w tjaĄ i6 
wninie otoczon^ w dali gdrami, na prawjm brzegu spławnego Mon 
(Main). — Przyjemne i ładnie zabudowane, aleje otaczi^ą ndaito^ kid 
rego dawniejsze dzielnice s% dosyć ciasno zabudowane. — Stan itn 
inice wskazują dawne granice miasta. — Na lewym brzegu Mam le 
ży przedmieide Sachsenhausen, połączone z miastem pnei mott ka 
mienny i żelazną kładkę wiszącą (H&ngesteg). Frankfort Jeit bfffdii 
ważnym punktem handlowym, szczeg<^ćj zaA jako wielki rynek ple 
niężny. 

Przy wjeździe do miasta od dworca zachodniego (Berliński) nie 
rza na Bossmarkt wzniesiony w 1857 r. według projektu Łauniti*! 
Pommk Ghitenberga, Jest to zdrdj uwieńczony gmppą wynalaiotfi 
sztuki drukarskilj Guttenberga, Fausta i SchOiSera. - Na obok lałil 
cym placu Goethepla tz, stoi pomnik Goethego z lanego ielaa, wie 
dług modelu Schwanthalera. — Dom rodzinny Ooethe'go na gtomb 
Hirschgraben; po zachodniej stronie, oznaczony marmurową tabHq 
jest dz^j doprowadzonym do takiego stanu, jakim był za młod|Ol 
lat poety. — Ulica Zeil jest największą i najpiękniejszą z ulic Fkuk 
fnrtu. Za głdwnym odwachem, pr^y zachodnim końcu ulicy na plfeoi 
Schillerplatz (dawnićj Parade-Flatz) stoi lauy z żelaza JPómmk SckU 
lera w 1864 r. według projektu Dielmanna wzniesiony. 

Gmach ratusza nosi nazwisko Rdmer i mieici w sobie odnowioB 
salę Cesarską, ozdobioną portretami Cesarzdw Niemieckieh od Koo 
rada I do Franciszka II, oraz portrety książąt niemieckich, (w ponifl 
dziidki i środy, a w lecie i w piątki od 11 — 1 bezpłatnie, kiedy in 
dziej zaś za opłatą 12 — ;• 24 kr.) Na placu BSmerherg oŃdbywaly ii 
niegdyś, tak doskonale przez Goeth'ego opisane, uroczystości Indowi 
podczas koronacyi. — Na sąsiednim placu Faulsplatz wznoną di 
dwa okazałe budynki, t. j. kośddł Bmskirche, w ktdrym w 1848 r 
odbywały się posiedzenia parlamentu niemieckiego i Oiełda, ótwarti 
od 12 — 2i'9. Południową ścianę placu BOmersberg stenowi goty 
cki kośddł Ntcolaikirche ze zmartwychwstaniem pędzla JRełkela w oc 
tarzu. — Blisko BOmerberg nad Menem stoi demny budynek, swaaj 
Saalhof z kaplicą domową, mającą pochodzić z czasdw KaroUngtfi 
z ich pałacu w Palatynade królewskim, a niedaleko niego rdwniot nać 
Menem kośd(3 katolicki St. Leonhardskirche zXUIw. — ZROmerbeq 
krdtka ulica Markt prowadzi na Domplatz na ktdrym wznosi się Kaitdrc 
pod wezwaniem Ś^go Bartłomieja zaczęta w 1328, a zupełnie ukońcwi 
na dopiero w 1512 r. — W r. 1867 bardzo była przez pożar unkoi 
dzona, dziś jednak jest już zupełnie wyrestaurowaną. Przed j^ wlel 
kim ołtarzem odbywały się niegdyś koronacie Cesarzdw NiemieoUel: 
Przy tymże <^tarzu znajduje się też kaplica, zwana Wakht^nUm 
w ktdrćj się naradzali elektorowie, przy wejśdu do nićj inijdi^ 
JU^Tobek Cesarza nienńeckie^o C3^i^«t«k'^Qtv^\v?r8.Ttzbuig. -^ 



FRANKFURT NAD MENEM 283 

domii narożnym naprzeciwko katedry, znajduje się stary medalion Jm- 
'^ htćry ta miał przez jakiś czas mieszkać podczas podrdży do Wor- 
niacyŁ 

Przez Men prowadzi Most kamienny w 1340 r. zbudowany, 
^ 1844 r. ozdobiony statuą Karola W-go; za mostem w Sachsenhausen 
Btoi w 1709 r. zbudowany dom niegdyś zakonu Krzyżackiego, Deutsch- 
Ordauhaus, 

Na wschodnim końcu długiego szeregu domdw na pobrzeżu, zwa- 
■A^oi , SchOne Aussicht", stoi gmach Biblijoteki (otwarta w poniedział- 
ki i piątki od 2 — 4, we środy zaś od 3 — 5) z przedsionkiem ozdo- 
bionym popiersiami s];awnych frankfurtczykdw i statuą marmurową 
^oeMgo w naturalnćj wielkości dłuta Marchesi ego. — Przez całą 
błogość tego pobrzeża nad samjnn Menem i dalćj przechodzi kolćj łą- 



Wazka i ciemna ulica Judengasse, zapełniona staremi, ponurem i 
lees oidobnemi domami, pełna kramdw ze starzyzną, powoli traci 
*W<lg charakter, z powodu rozbierania najstarszych domdw. Tu 
pod Nr. 148 znajduje się dom rodziny Botszyldów^ których kantor ban - 
^^Arski znajduje si^ w domu narożnym między Zeil i Judengasse, nie- 
^•leko pięknij, w stylu wschodnim zbudowanej Synagogi, 

Ka drugim końcu miasta, przy ulicy Neue Mainzer Strasse, idą- 
^€ prostopadle do rzeki, znajduje się Instytut Stadia (St&derche 
^mistaastalt), przez mieszczanina tutejszego Stadia (-{-1816) założo- 
ny* w ktdrym obok szkoły sztuk pięknych mieści się piękna galerjja 
obrazów, otwarta codziennie oprdcz sobót od 10 — 1 bezpłatnie, kie- 
^y indzi^ zaś za opłatą 80 kr. Zbiór ten posiadający pewną liczbę 
^brych obrazów starych malarzów odznacza się szczególniój dobo- 
'^^m dzi^ nowych mistrzów. 

Na północnym krańcu miasta przy rogu ulicy Bleich Strasse i Ei- 
oheahehner Str. niedaleko starożjrtnój bramy Eschenheimer Thor stoi 
Smach Instytutu Senkenberga (przez lekarza tutejszego Senkenberga 
^- 1 768 r. założonego) gdzie mieszczą się ciekawe zbiory tworów przyrody 
* Og^ród botaniczny. Na ostatniój uHcy znajduje się też doskonale u- 
**%diony dom towarzystwa Burgerveretn, z doborową czytelnią (obcy 
n^ją wstęp t^lko za wprowadzeniem) i pałac księcia Thurn i Taxis, 
!J[ którym dawniój zasiadał Sejm związkowy, — Nieco na wschód przy 
"•^łiedberger Thor znajduje się pomnik, zwany Hessen-Denkmal wznie- 
■^ony przez Fryderyka Wilhelma II króla Pruskiego Hessom pole- 
^ym 2 Grudnia 1792 r. przy szturmie miasta zajętego przez wojsko 

Naprzeciwko znajduje się muzeum, zwane y,Bethman^s Ariadneum'\ , 
^^Warte od 10 — 1 za opłatą 18 — 24 kr., posiadające ^Idi-wT^a^ ^'k:^^'' 



234 Z FRANKFURTU LO MOGUSCYI I AHESBADEN. 

pę z marmuru JJanneckera, przedstawiającą Arjjadnę na Ftntene, 
oraz pewna liczbę odlewdw gipsowych i t. p. Z płaca teatnlo^ 
ulica Bockenheimcr Strasse prowadzi do bramy t. n. sa kuką v pe- 
wnej odległości znajduje się bardzo uczęszczany i ładnie- nnidiooy 
ogród Boologiozny. Wejście 30 kr. (Kawiarnia i refitamac^jii ^ 
środy, soboty i niedziele muzykaj. O 10 nun. dal^ leży piękny ogi((d, 
zwany Falmengarten, ktdrego cieplarnie posiadają pięknj M 
palm i innych roślin podzwrotnikowych, wejście 30 kraje. (BÓtan*' 
cyja); omnibus co kwadrans od głoi^niego odwachu na ZeiL 

Z Frankfurtu do Homburga, 2^!^ miL Koleją w */j — '/^ godt » 
1 guld. 36 kr. lub 24 kr. Stacyje p<)średnie: Fddelkeim, pod ktdią ko- 
lej przechodzi przez rz. Xidda, potem Weiskirchen i (MienirttL 

Homburg. (Ilotele: Vier Jahreszeiten; Rns8i8cher,BD- 
glischcr, Kaiserlicher i Hessischer Hof, pokdg 1 goU. 30 
kr.) licznie odwiedzane źródło\\i8ko mineralne, leżące na podg<Sm 
pasma gór Taunus, — Zycie kąpielowe jednoczy się w okauJ^ni <fc* 
zakładu (Curhaus), mieszczącym dom gry i w alejach prowsd^CJw 
odeń do z'r(5doł o. 15 min. odległych. Dawny landgrafski ^"^^ 
czem się nie odznacza, wewnątrz pewna liczba portretów (tryngW* 
24 kr.); w Ilof wieża z pięknym widokiem na okolicę. 



Droga 81. Z FRANKFURTU DO MOGUKCYI 

I WIESBADEN. 

Kol<''j gór Taunus. ' Do Castel (Moguncyi) w 1 godz. do WiesbadeawUPy 
prodz. ceua do Castcl 1 guld. 48 kr.; 1 guld. 9 kr. lub 42 kr.; do WieBba4ett ^ g***- 
l'ł kr.; 1 guld. 24 kr. lub 5i kr. Ka prawo widok na góry Taunus. 

lJioaqu. Ilcsska kol6j Ludwika prowadzi wprost do Moguncyi (w 1 K*'^*: *^- 
guld. 54 "kr.; 1 guld. 12 kr. lub 45 kr.) przez Schwanheim, Kćistarbach, *•««***"• 
liUasalsheim i JBiscIwfsheim. 

Koldj bieży wzdłuż Menu, ktdry powyżej Castel wpada do B*"* 
Rzeka ukazuje się ud czasu do czasu. . Stacyja Hdchst, miaBtectf 

z kościołem, St. Justinuskirche, zbudowanjmi W 1090 r. 

ift 
Z łlóchst wychodzi odnoga do Soden (1 mila w 1 5 min. a» 30, i 

lul) 12 kr., z Franklurtu do Soden 1 guld.; 36 lub 24 krąjc), tp*^ 

w lecie w ruchu będąca. Soden (EuropSischer, Frankfurter i»?' 

landiseher Hof), mały roz^vijający się zakład wdd mineralnych, » '*^ 

loma ładnemi, po większej części do Frankfurtczykdw nalfi*^^ 

domkami wiejskiemi. 



2 FRANKFURTU DO MOGUNCTI I WIESBADEN. 235 

Na prawo piękne gdry Taunus, na ktdrych południowym, stoku, 
idaleka widzialna, stoi biała kapliczka .So/heimer Capelle, Stacjje 
Battersheim, Florshćim (na prawo o 20 min. Weilbach ze słynnemi 
ń($d}tod siarczanemi), Kochheiin^ słynne winem. Pociąg przechodzi 
prtez mury twierdzy Castel, i zatrzymuje się w dworcu, niedaleko 
niosta łyżwowego na Benie. Omnibus do Moguncyi 1 8 kraje, bez 
^ńeUdch pakunków; Dorożka 80 kr. Parowiec odchodzący zaraz po 
pRybydu pociągu z przystani powyżej mostu i stojący w Moguncyi 
przy bramie Fischthor niedaleko katedry 2 kr., w kajucie 4 kr. 

Moganoyja (Mdtnz, Mayence) Hotele. *IleinischerHof, pok. 
»pośc.24br.;Hollandi8cher Ilof; *Englischer Hof; Kol- 
ner Hof; Hotel Ziegler; Stadt Cobleuz; Karpfen; Schii- 
''senhof; Landsberg. — W Castel: *Hótel Barth, pok. 1 guld. 
Anker. 

. Bestauraoyje: *Ziegler na Theaterplatz; Kothes Haus tam- 
^;Bohland Emeransgasse. 

Piwiarnie: Cafć Parisna Theaterplatz i restauracyja; Cafć 
*"rancai8 na prost mostu; C a f^ Ne uf na wyspie; Cafe Schard 
* ^ d. Dorożki. Jednokonne, za 15 minut 1 — 2 osób 15, od 3 — 4 
pxSb 18 kr.; dwukonne 18 lub 24 kr. silna twierdza, 48000 mieszk. 
1 8000 załogi, leży w ładnćj okolicy na lewym brzegu Henu, poniżej 
^Jtoa doń Menu, i jest połączona mostem łyźwowym z przedmieściem 
^a«teZ„ na prawym brzegu Renu położonóm. Katedra z X w., jest 
"*rdzo ciekawym dla historyi budownictwa gmachem. Niedaleko ka- 
^dry na Gutenbergs-Platz (Theater-Platz) stoi pomnik Outenberrja. 
^^eatr dający przedstawienia tylko w zimie; — Pomnik Schillera na 
y* Schillersplatz (Thiermarkt). Na najwyższym punkcie miasta po- 
wożony gotycki koiciół Ś-go Stefana, wiele ucierpiał podczas eksplo- 
zji prochowni w 1857 r., jest już jednak dawno zupełnie naprawio- 
ny. Inne kościoły nie zasługują na wzmiankę. Wewnątrz cytadelli, 
**ynmjącej miejsce dawnego rzymskiego Castrum, stoi, tak zwany, Fi- 
9^tein, pomnik postawiony Drususowi w 7 r. po Nar. Chr. Dawny 
*<*nidb elektorski, w północnój stronie miasta, mieści obecnie ciekawy 
*Mdr starożytności rzymskich i galeryją obrazów (Środy 2 — 5, Nic- 
^Jdele 9 — 1 otwarte, kiedy indziój za pozwoleniem i opłatą 18 kr.). — 
naprzeciwko dawny dom Zakonu Krzyżackiego, obecnie Paiac W. 
•KrifCłfl, obok wzniesiony w 1736 r. Arsenał, Naprost ujścia Menu 
* mostu kolei żelaznój ładny park, Xeue Anlage, z bardzo pięknym 
^'idokiem; piękny tóż jest \vidok z wież mostu kolei żelaznej. 

W dalszej drodze dó Wiesbaden, poc^ąg przecina północne forty - 
"kacyje w Castel, następnie utrzymuje się w Curve, gdzie podróżni 
pi^niadają się na inny pociąg, dowożący ich do Wiesbad«.w, 



236 Z FRAKKFURTi; t>0 MOGUKCtl I WIESBAOKH. 

Wiesbaden. Hotele. Nas saner Ho f; *yier Jahre«ieiteB 
i Hdtel Z ais na Thalerplatz, najpierwsse i odpowiednio dngb; 
*Adler, Łanggase; 'Kosę blisko Eochbnmnen, WBZjrstkie purwnh 
rzędne z łazienkami; *Bftr z pensjjonatem (ob. nii^; TauniiHO- 
tel, pok. 1 ^d., odchodzi s^d omnibns do Scbwalbach; *Bheii- 
Hdtel: *H6tel Yictoria; Hotel Weins pok. od 48 kr^Siiai* 
bahn-Hótel, wszystkie pięć blisko dworca; H 6 te 1 d e IPranec^ M 
Schillerplatz; GrtLne Wald, Marktstrasse, pokdj 1 gnid. i witefl 
Schtitzenhof; Einhorn, umiarkowane cenj. — Pr<$cś tegoJenOB 
wiele łazienek (Badeh&oser); Enrop&ischer Hof pny Ko^ 
bnmnen; Englischer Hof; B&r (ob. w7Ż.);*B0merbad; E&gsl; 
*Schwan przy Kochbmnnen; Er one; Spiegel; Stern lin. 

Bestaoraoyje. *Christmann: Lllgenbllhl, obie na UiM 
Webergasse; Bestanrant Francńis, Wilhelmsstrasse; ^Bngilr 
Łanggasse; H6tel6iess MUhlgasse, z mieszkaniami do mjęds; *> 
wszystkich Table d^dte podczas pory kąpielowi; *Salser, pOiK 
Borgstrasse, delikatesy. 

Fiwiarnle: F o t h s, Łanggasse; G i e s s (ob. wyi.); £ ngel (ok 
wyż.); Dnensing przy dworcn; Weins, Mtkhlgasse i t. d. 

Gaaety w wielkim doborzewCzytelni prz yKursalo, be^ihtDBi 
Teatr. Przedstewienia codziennie, oprdcz pomediiaXk.6wi^ 
kdw (w Maju zamknięty). 

Doroiki. Z dworca do miasta 1 — 2 os(n), 8 sgr., 3—4 o^ ^^ 
sgr. mały pakunek bezpłatnie, od większego 2 sgr. — W miekie: *^ 
dnokonne: 1 — 2 osdb 5; 8—4 osdb 7 sgr., V2 godz. 7 sgr. lub 10 •?• 
godzina 12 lub 16 sgr.; dwukonne, kurs 6 lub 8 sgr,, ^^ godi.lOlBD 
12 sgr., godzina 20 lub 24 sgr. 

Osły, na Sonnenberger Strasse, naprzeciwko dworca berlińda** 
go, na godzinę, wraz z tryngieltem, 3U kr. 

Wiesbaden, 32000 mieszk., dawnićj stolica księstwa Ntf'*'* 
obecnie głdwne miasto obwodu t. n., leży w pięknćm położenia ^ 
pd. z. stoku gdr Taunus, pośrdd jakby wieńca utworzonego i ^^^^^ 
łych will z pięknem! ogrodami. Jest to jedno z najdawni^ snin5^ 
z'rddłowisk leczniczych, o ktdrćm już Flinijusz wspominał, a i po^ 
du doskonałych warunkdw klimatycznych i szczegdlnćj prs^jemoo^ 
zyskuje coraz większą wziętość. W 1810 roku zbudowany okłWir 
Cnrsaal otoczony jest piękn3rm i obszernym parkiem. Niyobfit^ 
z gorących źrddeł są: Kochbrunnen (55° B.) i irddła w ogrodzie Isf^ 
lu zum Adler (5P B.); długa żelazna kolumnada (Trinkhalle) P^ 
wadzi od Cursaalu do źrddła Kochbrunnen. — W tak zwanym, i**"?' 
*chen znajduje się bibUjoielca, Gabinet ncUuralny, gaUrjffa ubrt^ 
tbi&r starohftnoici, — Piękne kośolołj': katolicki i ewangidub O"^ 



z FRANKFURTU DO KREUZNACH. 237 

bopKsa prawosławna i Synagoga^ oraz wiele pięknych pałacdw i do- 

Z Wiesbaden do Szlangenbad \ Schwalbach koleją żelazną przez 
rta^e Błeibrioh (Hot: Rheinischer Hof; Europ&ischer Hof; 
Kr one) które wraz e Mosbach stanowi jakby jedno miasto, Schimstein 
i Nisderwalluf do Bltwlll (HOtel Beisenbach; Bheingauer 
Sof i Bheinbahn-Hótel) 2 mile w 30 minut za 12, 7 lub. i^/a 
igr,; 8 Eltwill zaś dyliżansem do Schlangenbad w lV^ godz. dwa ra- 
ty dsiennie za lO sgr., a do Schwelbach 2 mile tąż drogą we 2 godz. 

Behlftpgenbad (*Na88aner Hof; Hotel Yictoria) źrddło- 
vJsko lecznicze w cadndm położenin głdwnie przez kobiety nawie- 

Lftngen-Sohwalbaoh ('Alleesaal; 'Post; *Herzog yon 
ATasiaii; 'RussiscberHof) słynne irddłowisko lecznicze w pięknej 
»1u>teey. Trzy głdwne źrddla: StaMbrunnen, najmocniejsze oraz Wein- 
'*iBMe» i PoMUtienbrunnen, oddzielone są jedno od drogiego wzgdrzem, 
^ ktdrćm urządzono ogrdd. Czysta jak kryształ woda jest przjrjem- 
Ui w smaku i zawićra bardzo wiele kwasu węglanego. Przybywa ta 
!«rocniie około 5000 chorych. 



Droga 82. Z FRANKFURTU DO KREUZNACH. 



u mil we 2 lub 3 i pół godz. za 4 rold. 7 kr.; 2 guld. 38 kr.; 1 guld. 42 kr. 

Z IVankfurtu tą samą drogą co poprzednio (ob. dr. 81) lub tćż 
^tuiką koleją Ludwika przez stacyje: Schwanheim^ Kelsterbach, Ha- 
■aińn, BUsselaiheim i Bischefsheim, wprost do Mogunoyi (ob. str. 
2(5); dal^ przez stacyje Mombach, Budenheim, Hddesheim, potćm 
2w]^*ąc się od brzegu rzeki do Ingelheim, gdzie niegdyś stal zamek 
Kirola W., do Oau^Algesheim od ktdrego kolćj zbliża się znowu po- 
^f^ przez Oaulsheim do Renu, tak ze od gdry Rochusberg niedaleko 
^Bingen bieży nad samym brzegiem rzeki aż do Biagen (Hdtel 
▼^iotoria; Weisses Ross; w obu pokój 1 guld,; Hellevue; En- 
CHieher Hof; Deutsches Haus; Pariser Hof, tańsze) przy 
4fcfai do Benu rz. N^ahe, która tu stanowi grai^cę między Prussami 
^Hqiiyją (Darmstadt). Okolica bardzo piękna. 

Bal^ przez most na rz. Nahe do BingerbrUcken, na drugim brze- 
P^ Ą rzeki leżącego. Stąd przez piękną okolicę mijając stacyje Zan-' 
l*biuA«uii po lewym brzegu rz. Nahe, już tylko dwie mile.db miasta 
fomnaoh CPfatzer Hof; 'Adler, obawmie&de^ *^^t\\u^x 



238 Ż KOLONII PRZEZ COBLENZ DO EMS. 

Ilof, blisko wyspy ze źródłami, na ktdrćj jest jeszcze wiele sajflid(iw 
i hizjcnok^ ktdre w ostatnich czasach z powoda pięknego połoieiii 
i źródeł mineralnych (6000 gości rocznie) stało się sławnćm. Minto 
ma 14000 micszk., i połączone jest mostem z wyspą Bade-htA^ u 
której tryskają źródła ciepłe i zimne, z pobadowanemi koło nieh 
hotelami, łazienkami i Kurhauzem pośród cienistego parko. 
Wycieczki: do salin Munster, na górę Scfdosb^g, z którdj bardio pi^ 
kny widok i t. d. 



' Droga 83. Z KOLONn PRZEZ COBLENZ DO EMS 

z Kolonii do Coblcnz' 12 mil koleją lewego brzegu Renu we 2 — 2^4 pod*. «• t 
tal. 9 8gr.; 1 tal. 22 1 pół sgr. lub 1 tal. 6 Bgr. — Z Goblenz do Ems 2 i pół Błl *1 
godz. za 24, 15 lub. 10 i pół sgr. 

Pociąg wyszedłszy z głównego dworca (Centralbahnhof)wKoŁh 
nii niedaleko katfedry przerz}'iia część miasta w kierunku pn. Mchi 
przechodzi przez wyłom w murach i wałach miejskich, a nastfpiM ■• 
kreślając wielki łuk na około miasta bieży przez stacyją JTotócAflW* 
do Briihl z zamkiem dawniej elektorskim, obecnie zaś królewiktoi 
na około którego rozciąga się piękny park, stanowiący ulubione BUfl* 
sce wycieczek Kolończyków; a dalej przez Sechtem i Boisdorf w 
Bonn (Ilot: Stern na rynku (Markt); za bramą Koblenzer ThoT) 
z ogrodami nad Renem; *KOnigliclier Hof, pok. 20 sgr.; Bell©" 
vue; *Hótel Kley, z restauracyją i pensyjonatem po lVj iJJ*'*!^ 
Kheineck blisko przystani parowców; RhenischerHof, obani^ 
wykwintne ale porządne), miasta mającego 2 6500 mieszkańciJw, w 
pewnego czasu bardzo szybko wzrastającego i na dłuższy caas uJ» 
piękności położenia nawiedzanego przoz cudzoziemców. — Piękne no** 
gmachy na szerokich ulicach okalają, szczególniej od połudDJ^ 
i wschodu ciasno zabudowane stare miasto. — Bonn, był jedną « naj- 
dawniejszych osad rzymskich nad Kcncm, następnie miastem bea *•»' 
ncgo znaczenia, a rozwój jego datuje dopióro od I8l8 r. — W »n** 
ku, dawnój rezydcncyi elektorów mieści się obecnie uniwersytet (8w 
stud.) posiadający Biblijotekę, Muzeum starożytności i inne awyWj 
uniwersyteckie zbiory; obok gmachu znajduje się ładny ogród, Hof" 
garten. — Na AUer Zoll, dawnych wałach fortecznych, zamienionym^ 
obecnie na planty (promenaden), rozciągające się zaraz za bramą Kp* 
blcnzer Thor, skąd bardzo piękny widok na brzegi Renu i córy ^ 
hengehirge, postawiono w 1865 r. pomnik E. M, Amdfowi, — Katedr^ 
(Munsterkirche) stojąca na placu Mtlnsterplatz, jest pięknym budyO" 
kiem w stylu przejściowym (z XIII w.) ozdobionym wysoką ośfflW* ■ 
kątną wieżą. Przed kościołem stoi pomnik BeethowefUt, winiMiony 
W 1845 r. Zbiory mineralogiczne \ i^QkQviQloqiczne^ bardio bogi^ 



2 kOtoiJn ERZEZ COftLEiłZ DO Łks, 2S§ 

f 

ię W zamku Poppdsdorf o ^4 godz. drogi zu bramą Ncu 
t<5rego prowadzi piękna i szeroka aleja. — Na lewo od 
erwoitortpum astronomiczne, • — Dalsza droga wiedzie przez 
Mehkm, Bohlandseck. skąd piękny widok na g^ry Steben- 
?mągen^ datój po przebyciu rz. Ahr, Bt. Sinzig, Niederbrei' 
idw kt<5rego na prawym brzegu Benu' leży zamek Aren- 

nad' rzeczką t. n. kt(5rą kotój przeb3rwa tuż przy j^j ujściu 
liedaleko miasta jeziorko, Laacher See, Potćm na dru- 

l^enu widać niewielkie ruiny zamku Hanmierstein. Na- 
az stacyja Andemach za ktdrą kolćj przebiega obszerną 
linę, trzymając się w dość znacznćj odległości od Renu 

stacjje Neumed i Urmitz, przechodzi MozeUę po moście 
s ktdrego wida(( na lewo twierdzę Ehreńbreitatein na dru- 
. Benu sterczącą i stary most na Mozelli do miasta Coblenz, 

B (hot.. nad Benem: Biese; *Bellevue, oba pierwszo- 
c. 1 taL; *Anker, pokój 12 — 20 sgr. — Blisko 'Benu: 
porządny. — W mieście: *T r i e r s c h e r H o f na Clemens- 
15 — 20 sgr.; StadtvLutticli, niedaleko dworca i Wil- 
e i n, oba 2-0 rzędne; BerlinerHof, blisko dworca), 
> przy ujściu MozelU do Beuu, 24500 mieszk. i 500 zało- 
miasto pruskiej prowincyi Nadreóski^j. — Most łyżwowy, 
f długi; prowadzi na leżącą po drugiej stronie Benu dolinę 
itenską. Na klinowato zakończonym końcu, miasta przy 
iu Mozelli do Benu, stoi ładny kości<5ł Castorkirche, z 4-a 
rzed którym tryska zdrój, zwany Castorbrunnen, Kościół 
'yi (Liebfrauenkirche) także z XIII w. ma piękny ołtarz 
alówidła na szkle. — Z mostu Moselbrucke o l4-u arka- 
broków) piękny przedstawia się widok na okolicę. Tro- 
przechodzi most kolei żelaznej. Niedaleko pierwszego 
tdw stoi dawny zamek, (Burg) z XIU w., w którym obe- 
się fabryka wyrobów blaszanych. Drugi zamek, ScMoss 
t, wybudowany, przez ostatniego elektora Trewirskiego, 
:y w 1845 wart jest zwiedzenia. 

rim brzegu Benu rozsiadła się potężna twierdza Ehren* 
rzez Francuzów w 1801 r. zbudowana, a po 1815 przez 
le W części za francuskie pieniądze wzmocniona. Z wa- 
piękny widok. — Jeszcze wewnątrz fortyfikacyj Koblenc* 
a się nasza droga od lini lewego brzegu Benu by przejść 
po drugim moście żelaznym (na lewo piękny widok) na 
g rzeki. Dalćj przez stacyje Horchheim i Niederlahnstein, 
u IZ. Ldhn (na prawo zamek Stolzenfels) dochodzi od 
tein (hot. 'Weller; Łabneck; 'Frank; Bestaura^ 
rorcn) starożytnego miasteczka, otoczonego średniowiecz- 
I 8 wieżami i okazałym zamkiem. Zwykle następuje tu 



240 Z KOŁOirn PRZEZ OOBLENZ DO EMS. 

Od Oberlahnstein pociąg w powolnjrm biega okrąia po mocno 
zgiętćj kolei stromą, lesistą gdrę, na ktdr^ sterczy zamek UumiA 
i w niespełna godzinę idąc wciąż po prawym brzega Lahnn fia^ 
w Ems^ 

Brna. (hot. *Englischer Hof; 'Yier JahreszeiteOfpnj 
Kursaaln; 'Kurhans, Bassischer Hof; EaropftischerHoz; 
Darmstadter Hof; Hdtel de Flandre, Hdtel Gattenber(n 
H6tel de France na lewym brzega Łahna blisko dworca i t. ^ 
Prdcz tego rdżne domy (Łogirh&aser) na mieszkania dla goid slifiuM 
oddawna ze swych :^rddeł mineralnych, leiy w piękn^ okolicy po obu 
brzegach Łahnu, otoczonej lesistemi wzgórzami z plantacjjami ff^ 
Naprzeciw okazałemi domami zabadowan^ i zawarta między nwk| 
a skalistą wyżyną czę^i, miasta leżąc^ na ptawym, brzega ŁabnUi 
rozwija się coraz bardziej nowsze miasto na lewym brzega, u^ehift- 
jąc się powoU ładnemi domami Fo t^ \M stronie leży dwonee. 

« 

Gorące z'rddła, Kesaelbrunnen ( 38^ ) i Krdhwihen (21 — U*B.) 
tryskają w salach dawnego zakłada (altes-Carhaos). — ^I^edileko iMi 
okazały Oursaal, frontem zwrdcony ka rzece, po4rdd piękna off^ 
du, w ktdrym rano i wieczorem od 6 — 8 zgromadzają się goAŚie^ ^ 
czba szukających ta algi w cierpieniach, nielicząc około 5000 JK^ 
jezdnych, przenosiła ostatniemi laty 12000. Kryty mo«t knt0wyB* 
Lahnie, zbudowany w 1854 r. prowadzi do nowych łaadmA (sM* 
Badhaus), daleko lepidj urządzonych od łazienek w dawnym ^^ 
dzie. 






SZWAJtiAllYJA. 241 



SZWAJGARYJA. 



Niektóre uwagi o podróży po Szwajcar^ 



ikkolwiek dokładna informacjja co do podrdźjr po Szwajcarji 
ołe bjó sadaoiem tak krdtkiego przewodnika, nie od rzeczy je- 
będsie podać niektdre uwagi dla ogdlnego objaśnienia co do 
iktfw i koBBt<$w podrdiy. 

idrdi po Szwajcaryi należy odbywać od połowy lipca do poło- 
sefaia, do zwiedzenia zal Alp najdogodniejszym jest Siemień. 
fodni^ jest podróżować we dwie osoby, najlotwi^ bowiem im 
anieścić czy to na WiSzkn czy w oberży. Na zwiedzenie najeie- 
yoih miąjsc Szwajcaryi potrzeba czterech do sześciu tygodni. 
Mj diień f|odr<5ży trzeba liczyć do 20 frankdw, jakkolwiek 
V Ję ohĄić 12-ma. Hotele Szwi^caryi są może nąjwygodniej- 
ciUJ Europie, tak że można pewiedzi^ iż we francuski^ i nie- 
Ą Sswii^caiyi nie ma a^ydh. Niektdre z dawniejszych mają po 
ule jadfdne na dole i piętrze dla mni^ i bardzie odznaczają- 
if gośd. W pierwszorzędnych hoteladi pokdj kosztiye 2 fr, 
de; objad wspdlny (table d'hdte) o 1 g. 3 — 4, o 4-^ zaś godz. 
Or. bes wina; dobre śniadanie (kawa lub herbata, bidki, masło, 
w uiH jadalń^ 1 fr. 10 o, w numerze 2 fr.; światło i uiinga po 
kolacyja na potrawy. W średnich zaś; pokdj 1 do lVi &•» objad 
m 2-~-2 Vs fr*9 światło bez dopłaty, ush^ co łaska. W pensy- 
cA, ktdrych tu jest bardzo wiele pbid się 8 -— 8 £r. dziennie za 
śniadanie, otjad wspdlny z winem lub bez wina i herbatę 
luĘfik^ mięsną na wieczerzę; usługa 5 fr. miesięcznie. Bo pod- 
Bida po Szwajcaryi, tak ji& po l^emczech, Austryi i Włoszech 
rt jest potrzebnym lylko na wypadek konieczności wylęgitymo- 
dę<— Zamierzi^y podrdżować pieszo powinni sięprzygoto- 
ini§ więc^ tak samo jak do drogi w Tatry, tylko na wielkie 
iiki w gdry i na lodniki trzeba mi^ buty gdrskie, nabite na ca- 
ienwie tęgiemi gwoździami i dobry kij Alpejski* Przewodnik 
miecznym tylko do trudniejszych wycieczek. — Mieszka bardzo 
tikieh przewodników z powołania w Thun, Interli^en, 6mn- 
Id, Meizingen, Łauterbrunnen, Lucernie, Arth, Z\x4')^^s^\5^1^ 



242 Z ŁHIDAU (FIUEDRIOHSH^FE^ PRZEZ ROMAKSHORH DO ZURIGH. 

Chamouny i t. d. — Zupełnie pewni są tylko patentowani, t. j. podda- 
wani egzaminowi i opatrzeni książeczką do zapisywania podwiadeień 
przez podróżnych. Wynagrodzenie dla przewodnika, ktdiy nnin 
jest obowiązanym nie4ó 15—20 font. rzeczy, wynosi 6—8 fr. sadiia& 
8 godzinny. Wózek jednokonny kosztuje zwykle 15 — 20 fr. ddei- 
nie, dwukonny 25 — 80, płacąc tak jak i przewodnikowi la eai po* 
trzebny na powrót do domu. — SpotkaWszy wózek wraoijący mote 
się umówić na 10 — 15 fr. dziennie już wtenczas bez zap^»d^ 
powrotu. Mały wózek, używany w okolicach górzystych (BÓgfAfil 
na 2 osoby, kosztuje 12 — 15 fr, — Koń lub muł 12—15 fr. i 1— Sfc 
trjmgieltu. 



Droga 84. Z ŁIKDAU (FRIEDRICHSHAFEI9) 
FBZEZ BOIiIANSHOBN DO ZURICa 

sutek paiowy do Rom&ni&om przez jezloio KonstuKsyjeńiUa (BbIbu*) 
z Łindau w 1 i pół godz. za 1 guld. 6 kr. lub 42 kr., z Friedrichihafui ni vlC> 
za 36 lab 24. Kolćj lelazna półn. wickodnia, z Romanihorn do Zorick MkB** 
we 2 godz. za 8,75; 6,10 lub 4,36 fir. 

Statek parowy, wypłynąwszy z Lindan na JtzUnro KmiśtKMIJ^ 
skte (ob. dr. 88) po niedługi^ podróży wodn^ (lVt go^) ntn^ 
je si§ w bardzo wygodn^ 4>rzystani pod miastem BosnaaSbiOffii (B^ 
tel Bodan; Boemerhorn) skąd kolój zaraz poprsybydn itt^ 
wychodzi przez Amriswylj Sulgen BUrfften do Weinfilden -(cod&flnii^ 
dyliżans do Eonstancyi). Na prawo zamek Wńnfdden, — Dal$ pi** 
Marstetten, Muhlheim^ pod któr^ pociąg przebywa rz. Thtr po klT* 
tym moście i Feben do Frauenfeld (hotel *Falke) stolicy kaaMi* 
Thurgowii (5200 mieszk.) nad rz. Mwrg, z licznemi fiibrykami. ^ 
szemy, stary zamek na skale, ma pochodzić z XI wieku. 

Stąd znowu przez Isłihm i Wiesendangen do Winterthnr (^^^ 
denerŁOwe; *Erone; *A dl er najbliższy dworca, pok(9 1%^'^ 
restauraoyje: w Gafo Bitter, Casino i na dworca), ^9500 n.) 
bardzo ładnego, kwitnącego i przemysłowego miasteczka. Nowy Sf^ 
tusz, Szkoła na plantach, z biblijoteką (4000 tomów) i rożnami %^ 
rami, kościół parafijalny, — Zamek Kyburg, z niewielkim sbiona 
obrazów, pomiędzy któremi znajduje się Madonna del popolo, Sa/'^ 
la i pięknym widokiem na okolicę. Wychodzi stąd odnoga do Sitffi^ 
zy (ob. dr, 87). 

Dal^ na drodze widać na prawo miny zamku Hoch-WSlflK^ 
następnie kol^ przechodzi przez rz. Toess i posuwa się prsez K^t 
thal i EfftreHcon do Wailisellen, skąd wychodzi odnoga do Baffit.^ 
iehwyl, We§m i dalój do Chw (ob, dr. 86). 



z ŁUDAU (FRIEDRIOUSHAFEN) przez ROMANSHORN Do ZURICH. 213 

2Sa Wallisellen droga przechodzi przez rz. Glatt i minąwszy st. 
(Mkon. przebywa tunel 983 metry długości mający pod gdrą Eafer- 
iMtt w 1 l/l minnty, nieco dal^ rz. Limmat, a pot^m dosyć mocnym 
^noom, przechodząc przez rz. Sihl opuszcza się ku Zurioh'owi. 

Hotele: *Hdtel Baur au lac, pokdj 3 — 6 fr., pens: od 8 fr.; 
*Belleyne, oba nad jeziorem; *H 6 tel Ziesing-Baur naprzeciw 
poeity, tańszy; Schwert obok dolnego mostu, z widokiem na Alpy, 
PoL 1 i pdł fr.; •Zflricher Hof bUsko Bellevue, pok. 2 — 3 fr.; 
P^iiB. 5 fr.; Storch,*Falke, blisko poczty, pok. 2 fr.; Schweizer 
Hof, na pr. brzegu limmatu; Scheller, Roossli, blisko Ztirichcr 
Sof; pensjjonat we wszystkich tych hotelach za cenę b. umiarkowa- 
>>%. Feneyjonaty: *Neptune (J. I. Metler) na Seefeld, blis- 
ko miasta 5V» — 6fr.; Weisses Kreuz tamże; Schwan, Sfr.; Ter- 
'azseBllrgli i Weid (ob. niź^j); Rinderknecht we Fluntern 
^ p<9 godz.' na wsch. od miasta; Earolinenburg blisko tegoż; 
^almhof, na Oberstrass, bardzo blisko szkoły politechnicznej. 

KftwieRile i Bestauracyje. W hotelach: Baur, Bellevue 
^ ZUricher Hof^ *Saf ran naprost Ratusza; Kronenhalle bli- 
■ko Zttrioher Hof, koncerty; CafćŁitteraire, dobra; B a u g a r- 
^611, ob. niićj; Cafć duNord i Alt Schtltzenhaus obie blisko 
dworca. Lody uSprflngli, obok poczty (bywają i kobiety). 

JPlwOfWe wszystkich restauracyjach; dalćj uBrunnera, za ho- 
^damBaóra; Gambrinus; BoUerei, na pobrzeżu (quai); Stroh- 
liofiakoic Ś-go Piotra; Tonhalle, nad jeziorem i t. d. Wino 
■ ▼alteline w Yeltelinerhalle. 

Otiodljr imbliesne s pięknym widokiem. W mieście: B a u g a r- 
^•I na dawnym bastj^onie nad jeziorem. *Jar din Brasserie na 
ObttitFasfl, teatr letai: *Btlrgli-Terra8se o 10 min. na Pd. Z. od 
Zirioli, na drodze do Uetli, pensyjonat, *Weid (Dorożka od 1 — 2 
Oift S fr.; od 3— 4 08. 4^9 fr- na Eaefenberg o 4 kilm. na Pn. W., 
)ttqQon«t S — 7 fr.); SdnńenbergnaB. względem g<5ry Zurich - 

S; a nadewBzystko iJetli o 8 kilm. na B. Z. od miasta. 



Mannlki. Wielki wybdr w Museum, na pr. brzegu Limmatu 
■icdij 2 mostami; cudzoziemcom za przedstawieniem wolno uczę- 
ttmó prsez miesiąc. Oaółna, 30 cent. na godz. Statki parowe 
fimtin prsy Banschanze. — Omnibusy 50 c; każdy tłomoczek 20 
c Z dworca do miasta po tejże cenie. 

SormUeI (FSacres) z dworca do miasta lub odwrotnie, 1—2 osób 
10 c, 8—4 osdb 1 fr. 80 ć , każdy pakunek 20 c, wieczorem o 20 c. 
diioi^ na latarnie. Od 9 wiecz. do 6 rano ceny podwójne. — Dwu- 
łomijm pład się tak jak jednokonnym za 3—4 osoby. 

Siirioh, rzymskie iTuricum, stolica kantonti, 2^00^^ m<&«><i^. ti^ 



•u miB«F{rRiiBti(iinwim)PMamw(mi 

iidMMiwdwiaamM,nraiw ł 
to Jedno m n^teidd^ fManyi 
tkieh, — JeKOsiUadf nmiiŁowa 
iMri]rte^ ^0i«i7 w 18SI r. Hi 
nri^^kowi, (nioloiui w ISSS i 
nf w. Z d#i>ru do mUata pro 
nliom BobO^ dbww idąc pn 
temiSilcan. 

Tul obok ii^1Um«ko jei 
aoAnj j«łt wHA a» brMci JM 
mua, lUd giuMli AUflbtaU M< 
■wanrm ITaMnjtmfa. Krigg 
kopiKBdw. Obok UU^ottU n 
wi^^ąae budio dAnn pna 

Bstum, nm ^mła bnsgn j 
X końoa ZVII w. Ponii^ p< 
priadwlio jaMk mienjroL — 
tek4 bfdąM piairadią do XaM 



Zwinglgott glotil fw% iivh% ni 
kaMdr; iMjąór mteM.oboeid^ 
'W oełonion/m mniun) ddędrfl 
jakie cif sto iiapot]^a<f mołna 
żrtidle, praenieaionj łkąd ii^d 
Idqu E tego mi^sca kn Jetii 

■ny pniedjtftwia lig iridok, ndan 
.Tn-a^ NBgM (f 1886), tal oł 
nem lełj nibo/a JbantmoJiM, 

tjpam aaattmkwM. SicdklAo i 
raycA I ocununo^rcA, om pt^ki 
czn^', nkońcTCDj w 1864 r, w 
tac iHak pigla^ (KmttgibiuA 
ciwaych obiu(!w, Na pmwd 
^zyAiAbu (j£a UatrcSm (lYhutt 
i wielka,/iiA>jita mattjfn, Eck*i 
tki parowe dla Siw^ouTi i V 
ckicb krąłących po Dwu^ 1 Jt 
łiapnedwko t^ &bi7k) lu 
dworca kolei telaiu^ ifa^ki 



z LISUAU FAZEZ RORSCMAGU DO ZURICH. 245 

scikromnym pomnikiem poety Gessnera będącj bardzo prz^rjemnćm 
mi^jioflm przechadzki. 

Frmwie w środka miasta blisko Limmatu, na lewym jego brzegu le- 
iyaStJBCOWoió zwana lAndenhof^ przy ktdrćj od strony rzeki stoi no- 
■7 gimach, mieszczący loi^ wolno-mularskc^ Blisko Łindenhofu ku 
^ilmłiofitrazse wznosi się katolicki kościół Augustyjanów^ którego 
rsieh pnes 800 lat służący za magazyn, w 1848 znowu wrdcony zo- 
tri itiiibie boź^. Jest to wzdr budowy skromnćj a pełnej smaku. 
7V boesnych ołtarzach kościdł ten posiada dw» piękne obrazy Dśsch' 
nmduna, Laoaier (f 1810) był przez 23 lata wikarjjnszem niedaleko 
ftt|d ku Pd. Zach. się znajdującego, lecz nie zwracającego na siebie 
K,wigi kościoła Ś-go Piotra, Ciało Łavatera spoczywa na cmentarzu 
H17 kaplicy Ś'€j Anny, w lecie oddawanej na uŹ3rtek wyznawcdw ko- 
i-^iri^ Anglikańskiego, a nieco na Pn. W. kościoła katolickiego leżącej. 

Od t^ kaplicy ulica Pelicanstrasse prowadzi do ogrodu botaniczne- 
W9, ozdobionego pomnikiem De Candolle'a (f 1841) i Konrada Ges- 
CBcn (ł 1565) i zawi^jącego przeszło 800 gatunkdw roślin alpej- 
lUełk— W środku ogrodu sterczy stary bastyjon, zwiany Katz^ pozo- 
Mriy po dawnych fortyfikacyjaćh. Jest to wysoko po nad miasto 
ifiaieńoiia platforma, dająca bardzo rozległy na okolicę widok. 

Na Tz. limmat, tuż przy jeziorze, obok ogrodu Stadt Oarten, le- 
kf pofaiCBOna z nim mostkiem pięciokątna wyspa, zwana Bauschanze^ 
jako-posostałość po dawnćj twierdzy ograniczona murem (parapetem), 
i^tta cała na piękny, cienisty ogrddek z bardzo pięknym widokiem 
Qi jezioro. Przystań statkdw parowych. Wypada nakoniec wspomnieć 
o kościele Frtm^MUnsterkirche, z XIII w., z wysoką, ostrozakończo- 
Dątrieżą, stojącym przy moście M&nsterbrucke na lewym brzegu rze- 
U; obok ktdrego znajduje się Omach Poczty i ciekawym zbiorze da- 
^/mĘ broni, lawartym w starym ponurym budynku starego arsenału, 
na połnd^e kościoła Ś-go Piotra stojącym. 



Diqga 85. Z UNDAU PĄZEZ RORSCHACH DO ZURICH. 

SLiadau do Rorschaoh przez jezioro Konstancyjeńtkie (Bodensee) statek paro- 
^Wl fodc. 15 mio. z 42 lub 32 kr. Z Rortchach do Zurich 101 kilm. we 4 i pół 
Ml. ul0,65; 7,70 Inb 5,35 fr. 

Bonohftoli, (hot *Seehof; Hirsch, w obu pokdj 2 — 3 fr. 
8fihi)B^ Krone(Poste);GrtLner Baum, pok. 2 fr.; 'HdtelKoch, 
*9WBiy8t. pens. bez wieczerzy 21 fr.; *Cafć Seehof, z ogrodem 
»d jeziorem, restauracjją), ładne miasteczko, 3500 mieszk., prowa- 
U znaczny handel zbOiem, przychodzącym tu ze Szwabii i Bawaryi. 
0)«4Soa bardzo piękna. W głdwnym dworca czysto ^loi^Ti^^^^^i^j^^TC^ « 



Po KjjMs ■ Bonełiiub dng* ] 
po moMe a B ark«dM>ł i 
i St. Ftdm doohodd do 

Bt. G«ll«B, fram. au eaO. (M 
pbk l>/,fr.;*Hif■ab,^illd^8c 
tojadno ■ ndart ptdołonjd iu^wtI 
itolies kantoim; dediibkUanp*(l] 
fa brye śnl^iiyok ndait Btin^arjf.' 
w ni w. poćbda UŁOfotoke, nwi 
k^iimilw. ' KoCKfro pnabadomna 
bioBK JMt p^ncni frMkaid D* ikl 
gotjM, Hwnttn baidio ^knj. 
mtptathontib w%j mfcolt tiiwiiiBl 
i<Miti'«Mta MitwM, 1 tomr^UM iM 

Pod w«>ą Bn^t» kol4 pńod 
kratowjiB Itlknijm, bUiko dngkgt 
IZ, filon. riKWtl fBoewU) iriel 
dąg m^a: Otor-On^ ■ pgbUikim 
cAmMal, pnechodd pma moM tn 
i w krdtce dobiega do I^(M4aMt 
Olka, potiadająoego kUka klaiiu»d' 
SentU i gÓij lyUdiiie. Dal^ id% ■( 
El/g » lamkiam t. n^ Bibridm 1 1 



Droga 86 Z ZDBICH IJU UUUłt (UUIB&> 
Kole!* łduo^- lU UluaiłtiÓT ir G (pdL u IS.łOi S,W lak ( fi.' IJMlt 
» 1,M lub 1,U bO iBb Ao Beli«rik.9<* «j, rofa. » 3.W lob ł fr.l MMS 

A. Paidwłiy BJf atatkSem parowTin na jojdoro TiiijitJi^ i'' 
kiln. ^. 4 ■■.), laiikne Todani rs, ZMd, ktdts pnj wjjlitenfjf 
ra prajbiera luuiriBko ZuuMOt., podrtftBjiiig^iMewM' ibaf^ 
nmi wrażeń, irjwolanjcli pigkno^oą jego okoBoj. — J«dotO W fH^ 
wdzie pod m^^om obiiarn itoi daUło ta Intianl, alfl i^ fĘWf 
gi jego obdanone lOBtał; od natni? nadaWToaijii^ |igkBaMiI^P*^ 



kiem. Ociom podriSłnego namwa ńą na pnemlaii PJHM li 
porosłe wigdna, winnice, pigkne ogrody, o^rwlana — ™-—*. fl^T 
pola i ItjH. ITapntfd ipoKrHga on la loh^ Zariali, poMH W* 
pnesnwa ń% około pnedmieMa Ne^mBiitlar, tiiHa Jiiiflui WJW 
iTileUn^, ff^oOrtAc/M, ZoWfam, (na lewo), dal^ .BIkUHm, ■<# 
rfm iikaiińq ■!( białe nrarr ' pigknego JfidtUtuAi, Katm»tk, X>^ 
"-w*, 310%! w cndnft) połotenin. Uifda; Tbaiwyli Arrńi4|(M 



ź 2URI0H DO CHUR (COIRA) 247 

jeaoro jest najgłębsze. Dalćj na prawo widać Oberrieden^ Horgen, 
na lewo jB^eUoi, Ueticon, Manne-dorf i znown na prawo W6den»chwyl, 
na lewo StO/a, na pr. Bichiersehwyl. Tu siatek fewraca się na lewo 
i niedługo przybija do brzegu w Bapperschi^jl. 

Bappenohwjrl (hot: *S c h wa n, nadjeziorem; HdteldelaPos- 
ta, s restonr*, blisko poprzedniego, pok. 1 — 2 fr., obj. 2^2 fr; Erei- 
bof, w mieście; Hdtel du ląc;), 2600 mieszk., miasteczko w bardzo 
Budowniczym położeniu. Bardzo długi most łączy przeciwne brzegi 
joitora;' jest on mote najdłuższy z mostów na świecie, ma bowiem 1460 
metr. dług., a 4 szerok. i spoczywa na 180 filarach. Kościół para- 
jyak^. Starożytny zamek^ niegdyś rodzinne gniazdo hrabidw Bap- 
pe^SKhwyl, p45źni^ sądząc z herbu, dotąd jeszcze zachowanego, wła- 
moió Habsburgów, leż^y w najpiękniejszej z-całćj okolicy miejsco- 
wości, przed kHku laty starannie odnowiony, we wspaniałych swych 
iKomnatach mieid bardzo ciekawe muzeum starożytności, numizmatdw, 
PtiedmiótOw sztuki oraz cennych pamiątek z rdżnych epok t btbUjołe' 
^, bogatą w dokumenty historyczne, cenne rękopisy, autografy krd- 
Idw i sławnych w dziejach mężdw, przy ktdrćj urządzono i czytelnię. 
Ssybki wzrost swdj muzeum zawdzięcza współdziałaniu rządów kilku, 
pttńatw, rdżnych towarzystw naukowych i osób prywatnych. Wspa- 
niały didedziniec zamkowy, opuszczający się ku jezioru w postaci ta- 
num i ozdobiony pomnikiem dziejowym, oraz jedyną w swoim rodza- 
ju, gustownie .odnowioną średniowieczną galeryją strzelecką, zamie- 
niony jest obecnie na ogrdd, z ktdrego można nasycić się widokiem 
na Je^ę z najpiękniejszych okolic Europy. 

B, Droga z Zurich do Bapperschwyl koleją żelazną nie może 
^ w porównanie z tylko co opisaną podrdżą przez jezioro. Z Zuńch 
<lo WaUueUen ob dr. 48; w kierunku odwrotnym. Tutaj opuszcza 
Ho^ę do Winterthur i zbacza w kierunku połdn. wsch., oddalając się 
h&ak wciąż od brzęgdw jeziora, przerzyna okolicę zupełnie płaską, 
Uąc prawie w kierunku rz. 61att« wybiegającej z jeziora Oret/enseee, 
MQ pnesuwa się obok tegoż jeziora. Niedaleko stacyi Uster, z wy- 
■oką wieżą, godną zwiedzenia dla pięknego widoku na jezioro i Alpy. 
hiAn minąwszy kilka podrzędnych miasteczek staje w Bapperschwyl 
(db. wyt.). 

Po wjjeidzie z Bapperschwyl, widać na prawo klasztor w Wurmshach 
Unga bieży dalćj brzegiem jeziora, mijając stac^^e BćUkon, Schweri- 
ioa, od kttfr^ zaczyna się znowu oddalać od jeziora, Uznach^ miaste- 
czko zbudowane na gdrze t. n., z wielką przędzalnią bawełny, potem 
KaUbnmnenj za ktdrą na rozległćj płaszczyźnie sterczy jedyna gdra 
BudUftrg i ScihSms. Blisko stacyi Linthhof^ znajduje się grdb austry- 
jtoikiego generała Hotze, poległego tu w 1799 r. w bitwie z Francu- 
zamL Dal^ Ziegelhruche i Biberlikopf, 



248 S ZURICH DO OHUR (GOIRA) 

'Wmoh (bufet na dworcu; hot; *6*peerf 8ohwer(| poL P^ 
Sonne, Boesli, Adler nieco tańsM) mftliiilde miwlmko w 
licy, ktdra bąjnotóą rotflinno^ nasuwa na mjA dottnj na 
Alp leżące. 

Łinjja przechodzi przez kanał rz. JJnth pod itMcyi^ BlUckś^ 
odnoga do Olarug, potćm przez kanał E8€hera„ i faid^ wad^ 
ra WaUenstadt (Wallensee) przez okolicę odznaciąi%o% rię 
czajoą dzikośdii, przebywając jeden po drugim 5 tuMldw w | 
pomiędzy ktdremi odk^wa się piękny widok na jeiioro, gdcy i 
dospady. 




Muhlehom (hot. Tellsplatte, Seegarten) małe 
przy końcu wąwozu MOrtscherutock, Pociąg pnecbodd snowu _ 
dwa tunele. — Mnrg (hot: Boessli, 8chifli) nad jedorBni^ n 
skraju doliny tegoi nazwiska. Dal^ kol§ przei tunel, aa kttbjm 
lewo widać najwyższe szczyty łańcucha JTtir/frffMi, ipnez^taejl 
Unter-Tersen, wychodzi w dolinę rz. Seez, 

Walienstadt (hot; zum Churfirsten, Adler, Hirsoh) ■ 
wschodnim brzegu jeziora tegoż nazwiska, w dolinie tar Seea, u — ^ 
ndża łańcucha gdr Churfirsten. — Piękny widok na jeiioro. 

W dalszćj drodze doliną rz. Seez, widać na prawo ndiqr 
Graeplang; przez stacyję Fłums z godnym widzenia ratuuem, 
dochodzi do stacyi Mds, z zamkiem Nydberg^ i hutą tzklamui 

Sargans (hot: Thoma, Roessli; ŁO we) gdzie lin^ łąe^y 
z liniją Renu (do Rorschach) małe miasteczko na wyżynie międay n 
kami Renem i Seez. — Wagony kilka razy się tu zmieniają.. ~ 
wiwszy na lewo liniją do Rorschach, pociąg przesuwa ńę po 
płaszczyźnie, otoczonej wysokiemi gdrami. 

Bagatz (hot: Kuranstalt Quellenho^ Hof Bagati, T^i* 
mina Hdtel, Hotel Calanda Sch&fle i Krone; *HOtel ei 
Pension Anderezi t. d.) wieś, licząca 1800 mieszk., nad li f itrja 
z dzikiemi brzegami potokiem Tarnina^ wpadającym niedalwo itąd 
do Renu. Dawny dom należący do klasztoru w PfUfors, aamiaio- 
ny został na łazienki, do ktdrych woda mineralna, sp^wadsona JflK 
z Pfeffer8 Bad (Bains de PfaeSers) wodociągiem przeszło 4000 metr. 
dł. mającym. Ragatz zyskuje coraz więc^ sławy jako aakled kąpiekh 
wy, w wodzie minerału^ podobn^ ze składu do Wody w Gaitaia 
i Wilbad. — Na cmentarzu pomnik wzniesiony przez króla Bawir- 
skiego filozofowi ScheUngowi, Bardzo przyjemne miqJ8oe praecbadnk. 

FfSffisrt-Bad, o godzinę drogi od Ragatz, jedno z mgaekawnydi 
miejsc w Szwijcarjri w wąwozie rz. Tarnina^ Droga doiyć wąpka 
lecz dobra prowadzi od Ragatz w 50 minut, do irddeł, tryakijącyeh 
w przerażającym wąwozie od 6 do 8 metr. szerokim, o kianach na IftO 








wamsa no ólnnt'{00iu)— aurun 



250 SZAI'UZA — Z LINDAU DO KONSTAKCtl 

Szafiua (Schafifhouse; Schaffhausen) Cliot: *Krone, pok. 1 &.; 
Poste; S eh iff;Loowe;Biese) miasto kantonalne, 10500 miesik., 
ktbre zewnętrznie najbardziej ze wszystkich miast szwąjoarskidi »- 
oliowało charakter dawnego miasta cesarstwa niemieckiegO| otoeiOBe 
jest murem poprzerywanym w sześciu miejscach bramami. Kattdn 
z XII w. dawne opactwo, ktdrego dziedzińce klasztorna otocMnega- 
leryjami, są d obrze zachowane. — Zamek Munolh; — BibUjcitih^ nd^Aa^ 
posiada wiele rękopismdw historyka Mtillera (1752 -— 1809), któ- 
remu miasto wzniosło pomruk w ogrodzie Yesenstaub (bardzo pifkiiy 
widok na Ben i Ałpy. Teatr i sale balowe i koncertowe w gmftdm, 
zwanym Imthumeumj podarowanym miastu przez obywatela StifiK^i 
Imthuma, ktdry go wznidsł swoim kosztem. 



Droga 88 Z LINDAU DO KONSTANCYL 

Statek parowy we 2 -- 3 godzin. 3 razy dziennie za 1 guld. 5t kr. lub 1 flU* 

18 krajcerów. 

Jezioro Konstanoyjeńskie, (Boden See) przez Bzymian iwi*^ 
Lacus Bngantinus, jest ogromnym zbiornikiem, w ktdrym Ben oeiy- 
szcza swe wody. Największa jego długość wynosi 55 kilometrdw, 
szerokość 14 kilom, obwdd zaś 120 kilom. Największa gt^koi^ 
(278 metrów), przypada między Friedrichshafen i Arbon. Bn^ j^' 
go pn. ws. jest w ogdle płaski, tylko około Lindau ożywiony Im***" 
rai wzgórzami. Od południa widać piękne lasami porosłe gdiy, sn^ 
zające się w miarę zbliżania się do Konstancyi. Krajobńz niemois 
być porównany z brzegami innych jezior Szwajcarskich, ale widkw 
zielonawe zwierciadło wód jego, góry pokryte bujną rośliono^ 
l)rzegi bardzo ożywione i w oddali rysujące się na tle nieba paiD|f 
Alp Appenzelskieh z bielejącym szczytem Sentis, oraz kilka śnłetDy»> 
szczytów Alp Foralberskich, widzialnych w czasie piękn^ pogo4» 
wywierają wielkie wrażenie na podróżnych, po raz pierwszy odwifid**' 
jących Szwaj caryją. 

Parowiec posuwa się z początku w wielki^ odległości od 1D^ 
urozmaiconego brzegu Bawarskiego i Wirtemberskiego, ale zpr«eolW»q 
strony widać wciąż w oddaleniu wspaniały krajobraz. Wody j**^ 
bywają czasem tak wzburzone, że wywołują objawy choroby inorf|^ 
Po niespełna godzinie drogi parowiec zatrzymuje się we J^''*^'*^ 
hafen, a stamtąd dąży prosto po przekątnej ku Konstancyi. Nft Py*' 
nocy widać początek odnogi jeziora Eonstancyjeńskiego, zwbh^ ^ 
ziorem Ueherlingen, i na nióm badeńską wysepkę Jłfatifuiii. ^■Jjj' 
pnie statek wchodzi w zatokę Konstancjjeńską i wkrótce i^* 
w porcie. 

Konstancyja, (hot: H ech t; Adler, w obu pok. 1 fl.; *BWi- 



\ SngdM*Httfll«tF»iiii«iiH«l- 



M t fM ia sSTw. wcq«o gotTókim 
■Mfar AMa&OaMto^ uwj^ło, gdzie 
b^ wńę^mj, datjr obacAta n Haga- 



gj«6^«K0. — W pnachn i»i«a- 



i^dile wMfa M irikmw dniyla od 
idtdMń aobon, oidobiinu niedawno 
tan w ittrja Hau był tn3rmBn7m, 
ńnaion. — Kkkoidei! w daim Wetaett~ 
tS»lrjvta, om ba)l^otekB, la^snna 
ISW T. marbgo. 

ud(h tobut fairieJŁłfct 6,TmU w 1 Vi— 
i.Mb^ Inb E4 kK; ~ Mktkiem p*- 
bd> 1,9S fr, bwdu ^anemna. 



:ha<^ I>0 KONSTAKCTŁ 



I dg biMgn, m^ja nduteoiko 2e>m, po> 
X}, wlaiticrti) lUttące na miq'acn rajm- 



Iwdd do Jwwa M fam. Na bnegn piSł- 

imA ffiiTJjfwttrj^ do k^jda EUnten* 

, ^ ffattea- 



tnrią^ df w^aalab gmach]' Konstui- 
iMek Hr^K mbu w ij iiBpi'«fd dawna 
in d^tUj wkolg. — KonManojja obau 



352 Z RORSOHiCH DO CHUR (0OIRA> 

\ ■ 

Droga 90. Z BOBSCHACH DO CHUB (COIBA). 

92 kUometry, w 3 i pół do 4 i pół godz. la 9,80; 6,80 lub 4,90 lir. 

Dworzec w Borschach stoi dosjć daleko od porta, lecs odaogi 
kolei dowozi doń podrdinych. Kto wsiadł do wagonn w ponu 
powinien się na dworca pihiowaó, gdyż ta często zmieniają wigOBJ* 

Dolina Bena nazjrwanft w tćm miejsca Ohere Bheingau^ priedita- 
wia wielką rozmaitość wspaniałych i m&lowniczjch krajobrudw. Fo 
wjrjśda z Borschach droga jakii czas jeszcze bieij brzegiem jeiioni 
Za pierwszą stacjją, Staad, spostrzegamy na prawo Seitkn, mititsci- 
ko ze źrddlami mineralnemi, w bardzo zdrowćj okolicy, zamki łTsr* 
tegg, WarterueSy dalćj gdrę Buchberg z obszememi winnicami, nUt^ 
pnie przez przerwę między gdrami widać zamek Wdńburg ks. Bobot' 
zollem-Sigmaringen, z pięknym parkiem i słynną z wkLoka 8^4 
Steineme Tisch. — Stacyje: Sheineck (hot. Hecht, Krone), Bib 
miasteczko, w dolinie otoczona winnicami, dal^ St, Margair^At^ 
z bardzo ożywionym przewozem przez Ben na stronę tyrolski) ^ 
Heehurg i Bebstein. 

Altst&dten (*Drei KOnige, Krone, Babę), 7500 tsM^ 
miasteczko leżące śrdd winnic i saddw, z ładnym koiaołem i piękn7>* 
ratuszem. Dosyć ożywiony handeL — Oberried^ obok ktdregoiup^ 
chyłości wzgórza widać rainy zamka Blatten, — Stacyje Bm, Saltt 
iHagg. Powyżej nast^pn^ stacyi i?uc^ (hot. *S o nne, 'HA rnli) 
wielki biały zamek Werdeńberg, 

Naprzeciwko po drogiej stronie Benu, na wyniosłości widftć M- 
duz stolicę księstwa Liechtenstein, z zamkiem, a stdp gdry Drei iSScM- 
Stern, Stacyja Seuelen, pośród saddw owocowych, po nad ktdftt^ 
sterczy zębaty zamek Wartau, Pod Trubbttch skały SchoUbtrg ^ 
ściskają Ben, że miejsce dla drogi masiało być wykute w skale. ^* 
przeciwnym brzega rzeki wspańii^e rainy zamku OtUtenbłrg, 

Sargans. Daldj ob. dr. 86. 



Droga 91. Z ZUBICH DO BEBNU. 

132 kilom, w 4-^ i i^ół godz. za 13,75; 9,70 lub 6,95 fr. 

Zaraz po wyjścia z dworca w Zurich, pociąg przechodzi prsai ^ 
Sihly i przebiega następnie okolicę pełną zajmujących kr(yobniv* 
id^ ciągle dolUią Łimmatu. Zaraz za miastem spostrzegamy hif^ 



t ZTJlllGH DO BERKU. Sftjt 

^Albis, zakończony od pdłnocj górą Uetli, w znacznej zaś odle- 
otó widać Alpj. 

iMeHoon (hot. ŁOwe), dalćj KiUwanyeni Wettingen z piękn}^!! 
snacheod dawnego opactwa Cystersów, otoczonym ogrodami, obok 
.m prawo na pochyłości góry Ldgatgebirg^ bnd}iiek, w którym za 
jpactwa wytłaczano wina. 

Następnie pociąg przechodzi przex tunel, za którym widać tiiż 
drodze wielkie roiny dawnój twierdzy Stein Baden, zburzonej 
1712 Tokn. 





(hot- Wagę, ŁOwe, *Bar, pok. lYs &-; Hotel Bahn- 
of) stare ndasto, znane już Rzymianom, ze swych wód ciepłych (30 
^ R.). W średnich wiekach zbudowano tu fortecę, w której czę- 
przebywali książęta z domu Habsburgskiego.^ Za stacjją Turgt 
ol^ przechodzi przez rz. Reuss blisko j<^j ujścia do Aaru, Dalćj mi- 
opactwo KOnigsfelden, zbudowane w miejscu, gdzie Cesarz Albert 
~ zabity przez swego siostrzeńca Jana księcia Szwabskiego. 



lab Bruck (hot: *Boessli, Bothes Haus) małe miaste- 
4Bko niegdyś siedziba Cesarza Bndolfa Habsburgskiego. Z mostu na 
Aiar^ bardzo pięknie się przedstawia to starożytne miasto. Nie- 
o na pn. w. od miasta łączą się z sobą trzy największe rzeki 
^^awąjcąryi, Aar, Łimmat i Beuss; 

Za miastem na górze WiilpeUberg stoi zamek Habsburg kolebka 
^jnastyi Cesarzów Niemieckich i Austryjackich, zbudowany w 1020 
~ Badboda hrabiego na Altenburgu. 



Dal^ idzie stacyja ScAtnznoc^, położona między wsią tegoż naz- 
^^ka iTUtkladein wód mineralnych CBad SchtmnachJ zbudowanjrm 
^•tóp, tylko co wspomniana góry Wulpelsberg, — Na prawo Zamek 
^^tidenUwij po drugi- stronie Aaru. Przy stacyi Wildegg, stoi 
■fikład hydroterapeutyczny w Brestenberg. Dalćj Wildegg z bardzo 
^^•tym zamkiem t. n. i zakładem wód mineralnych jodo-bromowych: 
^ potćm na lewo zamek Leatzburg, 



(hot! *OchsiStorch) miasto główne kantonu Argowii 

v&5oo mieszk.) nad rz. Aar, u stóp gór Jura. Ratusz^ Szkoła kanto* 
'*^*'>Kr, maia b&lijołeka i zbiory ruadcowe. Most wiszący na Aarze. 

^^ BUcyjt: Schifnenwerd i Olt&n (hot, de la Gare, *DemiLune; 
r^tfet na stacyi) 3000 mieszk. nad Aarem, drugie miasto kantonu So- 
^*^. YHelkie fabryki żelazne i obuwia górskiego. Koiciół parc^fial' 
^^ i KagMCj/nów, 



(hott Bftr, Kr one) przy igściu rz. Wiger do Aaru, 

Eo przebudowane po pożarze w 1840 r., z malowniczym sta- 

*^^*ytnyin zamkiem, niegdyś forteca, który do r. \1^^ \>^\ T«m^^^tVH 



wojikowago pAmnosalka nriądn 
biyks bsirabij. 

Stu. jnWmyl, JTarymtlat k 
(ieUa n. Hng, nalałt j«diu da ki 



oddilaU odnogft do Nam 

gi tunel, »BHt«pnfen. Amn^ Ii 
ŁowntoM V itiŁ wnfe ił pdołonć 

cen udn. JBnM, pc^otwWMd 
ZHWfe ■ Vn w. fo6koibąej,-w k 
nnflilMnifdimiifTalunnatt. Bti 
MAI. 

Za M4( 2bliaqfta M f(»wo : 
młcnit. ^boaht dal4 kd4 pnw^ 



Tfybt/Ud Mm biaii) i^d pjin: 
Alp BwAcnAsnii piMnodn pvi 
robotuleu i obok ogradn boańia 
kratow? Mt Aane (X8a nubr dŁ), 



Botolo: *BeTnerHof, pny pilun tiriąlkoKTiii, ptł ^'** 
*HAtelBelleTae, pok.iiwlMtoS>^fir. oMtUmii^. Jf^ 
dwko dwoTCA; *BoIiweiier1io{;pok. odlfr.; ^ool*v*Q[tfr 
3,90 fr.i H|Atel de brance, tek teiiioi Perf^WnlaMK^BuM . 

pi)kigiiw.9,&0&.;*Ffi8tBrn (Abbaye d<i Boidwigwih'* ^?!? . 
Mojir; Aff«;8climidBii;*Ziiaftgaitlkof i«Wtk*r> ^^ 
gaue; ire wuyiCkieh oen; atcdarkoiraiia. Jmhm t''" 
ael; BIr, Wilder Hftnn, pok. 1,95 fr. Fnyln- 
aj^tioo'}': J^ESi i Mattenbof; fension Zimm 
FaniLonSokŁBili-Tic^oris, MO^' ' 
mannojła. Bafet aa dw 
"^oRtaiirant dn BonleTar-* 




BERN. 255 

Cafć du Kord; Caf ć Schweizerhof, w hotelu t. n. (ob. wjż.); 
3afć Ca sin o. — ^W pawilonach na platformie katedry, przedają ka> 
w^ herbatę i t. p. od godz. 1, wieczorami koncertjr; podobnież na 
oiilcg esplanadzie przy Bemer-Ho£ — Za miastem: CafćSchftnzli 
ob. wyi^); Cafć in des Enge o 20 minut za bramą Aarberg. 

Piwiarnia. Both, Jndengasse; *Jucker, Eramgasse; Hahnen^ 
llreiiplatz; *Caf^ du Commerce, Gerechtigkeitsgasse, dobre pi- 
ro Ifforymberskie; Jaumannw nowćm Muzeum, piwo krajowe i za- 
rzanicjme. 

SKiroAki. (Fiacres), jednokonne: kurs wewnątrz miasta od 1 
•aoby 60 o., za ^^ g. jazdy 1 — 2 osdb 80 c; 3 — 4 osdb 1 fr. 20 c; 
jiidy następny kwadrans 40 lub 60 c D wukonne po cenach je- 
Jiokonnych od S— 4 osdb. Każdy tłomoczek 20 c, za drobny paku- 
bek nic się nie dopłaca. 

J^wonto obok kościoła Ś-^o Ducha, na zachodnim końcu miasta^ 



i biuro t6lesrafleBiie.'przy dworcu kolei żelaznej, wejście 
środkowy pawilon. 



miasto związkowe i stolica lą^ntonn, liczy wraz z przedmie- 
ciami 86000 mieszk. (około 3000 katoL). — Kanton Berneński nale- 
ący do związku od 1353 r. jest dotąd największym, pomimo oddzie- 
enia odeń w 1798 r. Argowii i Waadtu, zamienionych na samodziel- 
le kantony. Miasto Bem stoi na wysuniętym klinie ziemi, jakł)y 
idlwyspie, utworzonym przez nagły potrójny skręt w biegu Aaru, 
ctdry płynie o 35 metr. niżćj od poziomu miasta. — Większa część je- 
ro szerokich ulic, a pomiędzy niemi i najgłdwniejsza, (na 2136 kro- 
ićw ^"oga) ktdr^j części noszą nazwiska Spitalgasse, Marktgassc, 
Sramgasse, Gerechtigkeitsgasse, ciągnie się od wschodu ku zaohodo- 
irL — '• Starsze domy mają najniższe piętro cofiiięte nieco w tył dla 
itworzenia kolumnad, pod kt45remi ciągną się trotuary. W pordwna- 
ihi a innemi większemi miastami Sz>|frajcaryi Bem, najlepi^ zachował 
rwĄ charakter narodowy. 

Liczne tutejsze wodotryski są prawie wszystkie ozdobione figura- 
ni, przedstawiającend Samsona, Mojżesza, Temidę, łuczników, dudzia- 
ray i t, p. — Najciekawszą z nich jest, tak zwana, Kindlifresser 
Brnnnon (dziedożercy) ozdobiona bardzo dziwaczną grappą; poni- 
1^ t/Q figury widać całe stado uzbrojonych niediwiedzL Wyobrażeń 
\j!Bh zwierząt najrozmaid^ przybranych jest zresztą bardzo wiele 
w całćm mieście, z powodu że niedźwiadź, od którego ma nawet po- 
chodaó nazwisko miasta, stanowi herb m. Bernu. Tak np. dwa ogro* 
nme i dosyć dobrze wykonane, niediwiedzie granitowe strzegą bramy 
Oher^Th&r^ przy końcu Spitalgasse stojącój; dwa inne trzymają ar- 
maturę na szczycie Magazynu zbożowego (Korahaus). Całe znow^ 
■tido niedźwiadków, pomazane odpowiedniia mw\l«20^3^csk^\a^\^'^'^&^^ 



ib6 t) K H K. 

się pod czas aderzenia godziny na iine% zegarów^ (Zdl^oekai 
Thnrm), przed kt<5rą stoi wspomniany wytój wodotrysk^ twnaffi 
zawsze na siebie uwagę przechodnidw. 

Katedra (Munster) piękny gmach gotycki z XV i XVIw^ od* 
zmiczający się piękną omamentacyją, a nadewszystko nader nraŚMi- 
coną bcUustradą kamienną ciągnącą się po nad gzymsem mdUtaktth^ 
go di^ho. — Plac po zachodniej stronie katedry leiący x>zclobioiiy ^ 
stał w 1848 X, pomnikiem na koniu Rudolfa Erlaeha, zwyaęiejipod 
Laupen. 

Taras i>ned katedrą, dawny cmentarz, zamieniony zoita2 w pif- 
kny cienisty ogrdd ozdobiony pomnikiem Bertolda ZSrutgeiL Bop 
tarasu zajmi\ją budynki mieszczące kawiarnie. Tak stąd, j^ i s^ 
lu punktdw Bernu cudny przedstawia się widok na Alpy i tS^ 
szczyty Oberlandu. 

Muzeom (wejście bezpłatne we wtorki i soboty od 3 — 5, v lUS' 
dziele od 10 — 12) dla cudzoziemcdw zawsze dostępne za opM ^ ^' 
od 1 — 3 osób, zawiera zbiory tworów przyrody, staroiytDoiaigil^ 
ryję obrazdw. Są tu też do nabycia zielniki roślin a^iflJBldoh po o^ 
nie od 6 — 50 fr. Obok muzeum na południe stoi gmach Unłwtfi^ 
tetu (200 stud.), nap<5łnoc zM Biblijotekay obfitująca w d^ ^'B' 
uoszące się do historyi Szwajcaryi. — Można tu tćż oglądać koUMW 
będące łupem z wojny przeciw Burgundyi (50 cent.). 

W półn. stronie miasta wznosi się Aowy kotoiół katołioki v^ 
lu gotyckim zbudowany. Na zachdd od kościoła stoi Bata* > ^^ 
w. zawierający cenne archiwum miejskie. 

Pałao związku (Bundes-Bathhaus) wspaniały gmach z doflowejCO 
kamienia, w stylu pałacdw florenckich wzniesiony w 1857 rokO' (^' 
diwiemy przy głównym wejściu naprawo; 1 fi*, od 1 — 3o8db).B^ 
sale tego pałacu uderzają zarazem prostotą i wspaniałośdą. ^^'^ 
dzenia Kady Stanu i Bady Narodowćj, odbywające się zwykle W ly' 
CU, są publiczne; rozprawy są częstokroć bardzo ożywione i odbywa 
się w językach niemieckim, francuskim i włoskim. Z powoda p^l^ 
go widoku witrto wejść na taras po nad gmachem. Naprzeciwko ^ 
nowe Mtneum^ z salami koncertowemi, czytelnią i t. p. Możni ta ^p 
wprowadzonym przez członka towarzystwa, do którego gmscb ^ 
należy. 

Galeryja obrazów (Kunstsatd)^ otwarta codziennie oprdtfi*^ 
od 9 — 4 w lecie a do 3 w zimie, bezpłatnid; posiada dosyć ^^^^[r 
obrazów nowożytnych. — ArsenAł posiada zbrojownię, z kt^fe^ ^!s^ 
cuzi w 1798 r. zabrali najciekawsze przedmioty. — Piękny "^"^ 
deckbriickej, zbudowany w 1844 r. Tuż za tym mostem '^^'^^'fl 
dół niediwMzi (Bftrengraben), do którego pod najsurowszą odpo^e- 
dzialnością niewolno rzucać nic innego jak tylko chlób i owooei 



/ 



z BER5U 1)0 GIE>*EWy. 257 

lKo8t kolei ielaBnej (ob. wyż.) w pn. z. stronie miasta, prowadzi 
piawy brzeg Aam, na którym leży ogród botaniczny^ a nieco dalćj 
»<3*fci«U (Hotel etPensionde Schaenzli Yictoria, 5-7 fr. 
dziennie, z pięknym tarasem i ogrodem oraz rdźnego rodzaju kąpielami) 
najpiękniejszy pod względem widoku punkt w całym Bemie. — Nie 
'^'^«le niż^ pod tym względem stoi wielki półwysep Sn^e, przez Aar 
*itworaony i o 32 metry nad poziom rzeki wyniesiony. Półwysep ten 
*®*y o 20 minut na północ miasta za bramą Aarberg-Thor, kawiarnia 
t«ł istniejąca (ob. wyż.) jest bardzo uczęszczani. Niedaleko za taż 
"ł"*!!!^ nieco na lewo stoi ohserwatort/jum astronomiczne. 



Droga 92. Z BERNU DO GIENEWY. 

^ 159 kilom, koleją £elaxną vr 5—6 i pół godz. za 17,60; 12,45 lub 0,15 franków. 
*^^* iridoka najlepiój obrać miejsce po lew6j stronie. 

"Wkrótce po opuszczeniu Bernu przez niewielką przerwę między 
C<Srami odkrywa się na lewo piękny widok na Alpy Berneńskie i dal- 
sze góry. Od pierwszój stacyi BumpUtz aż do Thorishaus ciąjz:ną się 
i^nóstajne łąki; dalój droga zaczyna się obniżać (na lewo nowy wi- 
^o\: iia Alpy przez wyłom w górach), przechodzi przez rz. Sinyinc 
i do lega do stacyi Flamatt, skąd wychodzi 2 razy dzieni^c dyliżans 
•io Laupen, pamiętnego zwycięstwem Bemeńczyków pod wodzą Rii- 
tiolfa Erladia nad połączonemi siłami kilku innych kanton (iw w 1 339 
r. odniesionóm. 

Za Flamatt droga przechodzi przez tunel, za którym na lewo wi> 
dać zieloną dolinę Taffemy, a dalćj jeszcze drugi tunel przed stacyją 
Sckmkten. Pod Quin (niem. Dudingen), skąd jeszcze przedstawia się 
widok n& Alpy, pociąg przechodzi przez wysoki wijadukt. Aż do Bal- 
liswyll krajobraz nie ciekawy, dalej przez most na rz. Sarine, podny 
nwBgi tak ze względu na długość (386 metr.) jak i na nadzwyczajne 
wyniesienie nad rzekę (78 m.). 

Frlburg (Hotel de Zahringen, pokój 2 fr.; *IIótcl dcFri- 
boarg;Hdteldes Merciers: Hotel de Charpentiers; Cam- 
pagneBeauregard przy dworcu, pensjrjonat od 3 fr.) stolica kan- 
tonu t. n. połączonego z dawną prowincyję Uechtland, miasto założo- 
ne przez Bertolda Z&ringen w 1175 r. w pięknem położeniu, na skale 
otocsonój dokoła wodami rz. Sarine, liczy dzisiaj 1 0000 mieszk. i leży 
na granicy ziem używających języka francuskiego i niemieckiego. 

Zasługują tu na uwagę: wielki most mszący (266 m. dł.), oraz 
drugi podobny do poprzedniego pont de Gotteront (227 m, dł.), pro- 
wadzący przez dolhię t. n., zapełnioną różnemi fabrykami, których 
ipąchiny wprawia w ruch rzeczka, wpad^ąca do Sarine, Pi^kiLY ^<i^ 



258 • Z BERNU DO GIENKWY. 

Łycki kościół lii-ga Mikołaja (XIII — XV w.) e wieżą na 86 m. 
ką, jest kościołem katedralnym. — Obszerne kołlegijum J€zmi6m4 
łac zarządu i Ratusz nie przedstawiają nic ciekawego. — Obok 
gmach dw stoi bardzo stara lipa, o pniu mającym 4 metry obwc 

ktdrćj na p(5ł zwiędłe gałęzie popodpierane są słupami kamienne ^. 

O tćj lipie krąży podanie, że wjnrosła z wsadzon^ w ńemię gałą — ^*^ 
lipowej, niesiondj w ręce przez młodego Friburgozyka, ktdry ch^ -**V 
prędzej przynieść swym spdłobywatelom wiadomość o iwydcnt^ — ^wie 
pod Morat, padł w tdm miejsca nieżywy ze zmęczenia, wymtfwiwK. ^Jiiy 
zaledwie wyraz, zwycięstwo. 

Obok tdj lipy postawiono w 1860 statuę Ks, Grzegorza 

Wielka ilość schodów prowadzi od ratusza do -dolnego 
i nad rzekę; bruk ulicy Orande-fontaine służy za dacłi domom s U- 

Court-chemin. 



7jq, Friburgieni na lewo widać gdry Friburgskie, Simme, i 
Moleson, Krajobraz jednostajny między stacyjami: Matrcn^ Ney 
Cottens, Chenens i VtUaz St,'Pierre, urozmaica się nieco za 

z tych wiosek. 

Bomont (nicm. Bemund) (hotele Cerf, Couronne, Cr 'oiz 

Blanche), na wzgórzu nad Glanem, otoczone murom z Wieżamia^^Hi po* 
siada stary zamek z X w., niegdyś książąt Burgundzkich, w kt 

obccTiic mieści się urząd obwodowy. 



Za Remont odkrywa się pyszny widok na góry, między kk^^^mj 
-widać i Wont-Blanc. Dalćj idzie stocyja Siveriez; przed Vaud^ 'awUj 
stacyją blisko miasteczko Buc leżącą, pociąg przechodzi przez l^-^mmL 
Bue (hot. Maison deVille, FleurdeLys) po niem Rui «i^, le 
stiirym zamkiem, otoczonym zębatym murem, na dnie doliny ^^fjnk 
rzeczka Broye, która następnie przcpłjrwa ^rzez jezioro Norati "^T»- 
(la, do Xeuchatelskiego. Pod Oron-le-ChaŁelet, podąż przebiega 7*7 
nkale, na szczycie którój stoi zamek t. n.; Oron-la- ViłU widać ^^ od- 
daleniu na prawo. Dttlćj kolój przechodzi przez ładny most na «3po« 
tokiem i przybywa do FaUsieui, a następnie do ChejAres, skąA ^* 
chodzi dyliżans do Vevey, 

7j2l Chexbres następuje znowu tunel, po wyjściu z którego o^|?^" 
wa się wspaniały widok na jezioro Genewskie i otaczające je tS9^' 
Przed stacyją Grand'Vaux znowu tunel. Spostrzegamy już Ł*«**'7' 
Pully i Ouchy, na brzegu jeziora, a powyżój na prawo ŁozaaiB^* "T 
Tunel i wijadukt. — Po ominiędu miasteczka La Cofwersion (Lti**y> 
pociąg przechodzi dolinę rz. Pandeze, po wielkim wijadukde o ^ ^ 
kadach, na prawo zaś widać żelazny wijadukt kolei zachodni^* . 
przebyciu jeszcze jednego tunelu pociąg zatrzymuje się w LoftO^'^ 



2 BREHTJ DO OEMEWY 259 

1 

Iiosaima (franc. Łaiisaiine), rzzmskie Lausonium, miasto licsące 
1000 mieszk., jest stolicą kantoun Waadt. (Hot: Fan eon, pok. 2 f.; 
dtelGibbon; •Bellerue; •H6tel du Grand Pont; •H6tel 
iche-Mont; Hdtel et Pension Belvćd6re pokój Ifr. 50 c,; 
4tel da Nord z kawiarnią; H6teld'Angleterre; Baisin, też 
me ceny, Hdtel des Alpes (Cafó-restaurant). — Pensyjona- 
'. Chevallier (5 fr.) i inne. — Omnibus z dworca do miasta lub do 
acby p<$ł fr., pakunki p<5t fr, 

Miasto leży w cudnej okolicy, samo jednak nie jest bardzo przyje- 
nćm; trzeba w nićm ciągle iść pod górę lub na dół. W pol. z. czę- 
i miasta przez głęboki wąwóz, na dnie którego płynie strumień, prze- 
iodzi most, zwany Grand-Pont lub Pont-Pichart od nazwiska inży- 
.era, który go stawiał. Tenże inżynier potrafił przez całe miasto, 
3mimo nadzwyczajnych nierówności gruntu, przeprowadzić drogę 
rawie poziomą, która poniżój zamku przechodzi przez tunel na 50 
roków długi. Katedra z XIII w., poświęcona przez Grzegorza X' 
apieża,* w obec Rudolfa Habsburskiego, jest gmachem w czysto go~ 
rAim stylu wzniesionjrm. Taras^ dawny cmentarz przy Katedrze, 
BJe piękny widok na miasto, jezioro i Alpy Sabaudzkie. — Da^oiy 
aindb biskupi jest obecnie siedzibą władz kantonalnych. Muzeum 
anUmalne mieści w sobie zbiory prz3rrodnicze, pomiędzy któremi bo- 
aty zbiór muszli, oraz piękny zbiór starożytności. Samo muzeum 
la pomieszczenie w gmachu szkolnym. 

Muzeum Armand' Gy założone w 1846 r. przez malarza, którego 
oai nazwisko posiądą niewielką liczbę dawniejszych i kilka nowszych 
odaych uwagi- obrazów. Instytut ociemniafych, Instytut Blumera, dla 
Kieci słabych na ciele lub umyśle i dom kamy dobrze urządzony. 
sAsoljf tutejsze zasługują na pochwałę. 

Z Lozanny do Gienewy kolój żelazna bieży brzegiem jeziora Le- 
B^kiego. Przy stacyi Reners, odłącza się droga doKeuchatelu. Nie- 
^ dalćj od mostu na rz. Yenoge^ wychodzi na prawo krótka odnoga 
* 'Wyprostowania drogi z Gienewy do Neuchatelu. Przy stacyi 3/o/ - 

kolój bardzo się zbliża do jeziora, mija wioskę S-t Prex i nastę- 
'^ oddalając się trochę od brzegu, przechodzi przez stacyją Aubon- 
'^-^Uaman, pod bardzo starem jniasteczkiem Aubonne (hot: *C o u- 
^i&ne) położoną; przed 8tac3rją i?oZZe naprawo widać tak zwany 
9*ud de Bougy, miejce wyniesione na 512 metr. po nad jezioro, skąd 
Ckiiy odkrywa się widok na jezioro i Alpy Sabaudzkie, nad które- 
' góraje Mont-Blanc. 

I>al4j minąwszy stacyją Okmd i zostawiwszy na lewo zamek Pran- 
V pociąg dochodzi do stacyi Nj/on (*Hdtel du Łac; Ange) 3000 
ztąd odkrywa się widok na całe prawie jezioro. — 
C^Ufr»y, Cappet (hot: Croix blanc\\e*, A.Ti%^'^ \Lti\.9!\ ^\. 



\ 



260 Cr 1 1. S K w A 



pensionduŁaujz zamkiem puni de SladL — Tu pociąg wkrBk«^ 
w granice kantonu Gienewskiejro. Ver8oix, Baićj na lewo w^^ 
Indniki Sabandzkie. Dalćj przez Oenthod i I^łgi^, z pięknemi 
liimi, pooia^ dobipjrn do Genewy. 



6 i e n e v^ a. 



Hotele. Xa letpytn brzegu fiodanui Hotel de IsMćtro pa ■ ^} ^ 
pok. od strony jeziora 4 fr., inno po 3 fr.; Eon de Gen ^re, iM^^wdi 
Amerykanów; Couroune, pok. 3 fr.; — *H6tel garni de la P®" 

s t e, place Bel Air, obok Poczty, niemiecki, pok. 2 fr.; Hdtel - f * 
Rhunc, z widokiem na Rodan; Balance, Hdtel dn lac na tik ^afcfe 
Monto-Blanc, z >vidokien na jezioro; Hdtel Helyetia, łregtanr an crfy 
Grand A igle, pok. ze światł. 2,50 fr.; Li on d'Or, dwa ost 
i'uc du RhOne. — kaprawym brzef/H Jfodanu: z pomiędzy nich wi: 
ki(> łożące nu pobrzeżu mają widqk nu Alpy; HOtel des Berg 
nu prost wyspy rile do Rousseaux. *Hótol de Russie, qi 
Mont-lUunc, pok 3 fr.; Hotel de la Paix, tamże; *HOtel d' 
'^iotcrrc et Beau-RiTage, quai de Paąuis, pok. od 2,50 fr.; 
tul S uisse na prost dworca, pok. 2 — 3 fr.; Hdtel Yictorii 
przL'(>i\vko ko.4ciolka Anglikańskiego, pok. 2 — 4 fr.; *Hdt< 
(Jon i' V i\ Y\ic Mont- Blanc 1 3, pok. 2 fr. 




Fensyjonaty, bardzo liczno z powodu mnóstwa 
tu (uidzoziemców; 85 — 300 fr. miesięcznie. Veuve Busc 
(200 - 250 fr.), quai du Mont-Blanc 9; Bovet (200 fr.), 
<lcs riuiiiis; Picu ud (85 ^ — 200 fr.), quai des £canx-ViVeś; 
Mu^ncnut (150 fr.), Trańchećs dc Plainpalais, 3; Band (18i 
.•honiin Pn* TKrócjuc. Flaegel, ruc Kerro Fatio; Hdtel et 
RlH*«r^^ nic du KhtMic 92; firomont-Jackson, me Pradier 3^ 
\ c P i c c li r d d e F r u n c l*o r t ( 1 50 f r.),place de la Mćtropole 2; 
Yo Flouk, Place Bel- Air; Soours Crochat (80 — lOO fr.) 
palais, rue Daneet 184; Benfield, place duPort 2 i t. d. 




Knwiarnie. Ha lewym brzegu Rodanu: *Cafć dn Nord, 
dzu'nnik(5w z różnych krajów; C-afe de la Conronne i Ca ^^de 
(i<Mit'Vf wszystkie trzy na Grand Quai; 'Cafć du Mna^e^CH"***^ 
ric nu prost Muzeum Ratha: Cafć du TlićA'tre w ogrodae; Olf^ 
(' I a 1- o t; C a f «mI u G 1 o ł) e. \a prawi/m brzegu Podanu: C a ^^ ^ ' 
i u I*ofitCy obok kaplicy a\\^e\%V\% 






G I E u E w A 261 

riarnie. Wyborne piwo bawarskie o A c k ei^ m a n n a, rue du 
92;Stadtmann, tamże; J u t z, chemin des £aux-yiye8 6. 
:8z^ części kawiarń b jwa piwo z M&con i Łijońskie; Gieńe- 
b4 w piwiarniach za miastem: Brasserie des P&quis na 
do Lozanny; Fr eibe r (route de Chśne) z wielką salą i cieni- 
rasem. 

itaoraoyje. Nalewi/mbrzegu: C&f!4 dvL'Sord, wysokie ce- 
;-€m , niższe na 2-€m piętrze; Krftger-Keg^ler, place Bel- 
Detinger, place de la Fusterie 4; Yisios, rue da Bhdne 36; 
rs, tamże 52; l/anbenfeld; Baussont, obie na wyspie. — 
icynt br^re^u: Bestanracja na dworcu. Objad na potrawy 
r) jest droższym i w mniejszej ilości niż przy og<51nym stole (ta- 
yte). 

orseo kolei żelazn, na końcu ulicy Mont-Blanc, na prawym 



lata listowa ( biuro głdwne i poste-restante) i biaro telegra- 
qnai de Conlouyreni^re. Biura pomocnicze: naprzeciwko 
i przy ulicy Pierre Fatio 1. Wszystkie otwarte od 7 rano do 
orem. 

Jianiiy: do Chamounix (najlepsze są powozy de la Messagerie 
te) o 7, 7 Ys i 8 rano z Grand Quai, placu du BhOne i z Lioii 
k 35 fr. — Do Annecy^ raz na dzień, biuro na Grand Quai. 
noens i ^ixt raz na dzień, biuro rue de Rive 13. 

nibusy ze wszystkich hoteldw na dworzec 30 c; każdy tlo- 
c — Oraz z rdźnych placdiy do miejsc okolicznych. 

rosy. E6lliker, wPaquis;Begard na Terrassi^re; S ocie- 
leyoise de yoitures de place et de remise (Achard et Cie) 
Fftqnis 35 i inne. Powdz 1 konny 15, dwukonny 30 fr. dzien- 
B z tryngeltem. — Fijakryi jedokonne 1,50, dwukonne 2^/2 
lodzinę. 

tki parowe. Przystań przy ogrodzie Angielskim; kursują do 
lich miasteczek nadbrzeżnych. 

laie ftaglowe nżjrwane do przejażdżek po jeziorze (2 do 3 fr. na 
I z przewoźnikiem; SO' c. bez przewoźnika) stają przy ogrodzie 
iklm, na Quai du Mont-Blanc i przy latarniach wieżowych. 
Ino jest w łódce ubliżać się do mostu des Bergues, z przyczy- 
jgo prądu wody. 

tnewa, po franc. Geneve, poniem. Gen/^ po włosku Ginewa^ 
najmniejszego z kantondw, a przeciwnie n».J\uA.TV\ft\ft'L^ -l \xv\a»x 



262 ti i £ K £ W A 

szwajcarskich (48000 miegzk., z ktdrjch 21000 katol.) leźynspoti- 
dniowym brzegu jeziora Gienewskiego albo Łeman, w mi^scn, gddi 
Rodem z nadzwyczajną wypływa zeń szybkością. Rodan który M»r 
leko za miastem przyjmuje wody Arwy, dzieli miasto na dwie et^ 
pośrodku których leży zabudowana wyspa, zwana ąuartUr di ffli. 
Właściwe miasto, Genewa historyczna i siedziba władz, leży nalewka 
brzegu Rodanu, prawy zaś zajmuje dzielnica S^ ć^en^otf, 'popitt- 
dnio była zamieszkała przez ludność robotniczą i zawsM naiywiBa 
przedmieściem, — Tylko w p. w. części miasta zachowano ótnt 
wały forteczne, lecz zamieniono je na ogród publiczny. 

Ciasno zabudowane stare miasto stanowi rażącą sprzeczność i fi^ 
knie zabudowanemi ulicami dzielnic je okrążających. — Sześć inoiW' 
na Rodanie łączy ze sobą części miasta leżące na prawym i lewya j^ 
go brzegu. — Najpierwszy od jeziora wspaniały Pimt du Jfon^JUi*^ 
ukończony w 1862 r. jest przedłtżeniem ulicy de MorUbieaief l^f/¥^ 
tjma sposobem dworzec z ogrodem Angielskim. Fomicdqr inoiHB 
Montblanc i Fhnt des Bergues^ leży na Rodanie wygpa, N$ A /• ^* 
RousseaUf wysadzona pięknemi drzewami i zaopatrzona w kawiBn>t^ 
w środku ktdrój stoi pomnik Rousseau, dłuta Pradier'a. Od tĘV 
spy idzie kładka "wisząca do ostatniego mostu. 

Po obu stronach rzeki ciągną się piękne pobrzeża (ąuais)) • ^ 
no wicie na lewym: Grand-Ouca, na prawym zaś Quai dea Btif^ 
Od ostatniego i mostu idzie' dalój już na4 jeziorem Qvai du a9^ 
Blanc dający pyszny widok na pasmo gdr t. n. oraz na zachód donek 
Na rogu tego pobrzeża i ulicy du Montblanc wznosi się dftwnj 
Pałac Fazy, obecnie HOtel de Russie. W ulicy Montblanc, i* P**^ . 
wo, stoi piękny gotycki kościółek anglikański, Przetiużenie pote**** 
Mont-Blanc, aż do tamy z latarnią, ozdobione drzewkami, noftlotf*"'^ 
Quai des Paguis i odznacza się także pięknym widokiem na ^^ 
chociaż te ostatnie najwspanialój się przedstawiają z pawilonu tf P^^ 
gny, willi Rotszylda, leżącój na drodze do Lozanny. Obok JW * 
la Machinę znajduje się wodociąg rozprowadzający wodę isecsaą^ 
całćm mieście. Na zabudowanej wyspie, poniżój tego moita 1<Ą^ 
stoi szlachtuzy a przed wejściem do niego pięć orłów w klatce v^^ 
stanom herb Gienewy). 

Na południowym brzegu jeziora (lewy Rodanu) obok mostu M<|JJ| 
Blanc w 1869 r. wzniesionp pomnik narodowy, złożony zbron*^ 
gruppy Dorera, przedstawiający Szawjcaryję i Genewę, na P**^? 
wejścia miasta w 1814 r. do związku Szwajcarskiego. Dal^ ^ju. 
kowi jeziora leży ogród Angielski, bardzo przyjemne miejsce pnadtf^ 
ki, ozdobione wodotryskiem, pomnikiem, wystawionym ze 8kli^|7 

pamiątkę wejścia Gienewy do związku i t. p. W domkn *"**" 

ckiiD (kiosku), znajdującym si^^w t^m occt\^T.\c,waijrzcciwko hoiw* 



GIEIIEWA 263 

le, znajduje się doskonałe naśladowanie góry Mont-Blanc. 
2 drzewa lipowego (w niedziele i czwartki bezpłatnie od 
inne dnie za 50 o.)* — Niedaleko od ogrodu Angielskiego 
kapHca prawosławna ze zdaleka widzialnemi złoconemi ko- 
tąd z nowa bardzo blisko w kierunku północno zachodnim 
rdainepodNr. 1 5 mieści aięhibUjoteka pubUczna.^Dólne pię- 
chu zajmuje gimnazjptan (collage) założone jeszcze przez 

ial^ na zachód na placu, oddzielonym od ulicy Yerdaine 
łomów stoi Katedra S-go Piotra w czystjrm romańskim 
odząca z II w., zeszpecona w przeszłem stuleciu przez dobu- 
) nićj portyku korynckiego. Z placu Katedry wychodzi 
Ihanoines, przy którój pod Nr. 11, stoi dom Kalwina, za- 
j przezeń od 1543 r. aż do śmierci (fi 564). — Grób zaś 
a znajduje się na cmentarzu Plainpalais, lecz niewiadomo 
oieJBCu. Na równoległój, lecz nieco ku południowi stąd le- 
' Grandę Bue pod Nr. 40, urodził się Jan Jakób Bouseau. 
icy pod Nr. 11 znajduje się Muzeum akademickie (codzien- 
,t% 1 fr.) składające się ze zbiorów starożytności, numizma- 
w przjnrody. i t. p. Gabinet zoologiczny w niedziele i czwar- 
— 3, może być zwiedzany bez żddnój opłaty. Prawie na. 
Grandę Bue, stoi Ratusz, wielki i ciężki gmach w stylu 
i w którym na piętra wchodzi się nie po schodach, lecz po 
frł^, obok zaś Arsenał ze zbiorami broni stafożytnćj i no- 
czwartek od 1 1 -^ 3 bezpłatnie). Ulica de St. Pierre obok 
lów idąca, prowadzi do cienistego ogrodu, zwanego la Tre- 
iękniesię przedstawia góra Saleye. Do tarrasu la Treille 
ćd botaniczny, założony w 1816 przez De Coneolle'a, słu> 
za miejsce przechadzki. Naprzeciwko bastyjonu (bastion 
, przez który wchodzi się do ogrodu botanicznego, wznoszi| 
nieukończone gmachy akademii, biblijoteki i muzeum, 

.. W. względem ogrodu botanicznego wznosi się piękny 
tylu odrodzenia, zwany Ateneneum, w którym się mieści 
ik pięknych. Obok tegoż ogrodu od strony Place Neure stoi 
ito zamykany. Naprzeciwko wznosi się gmach Muzeum 
iące zbiorem obrazów, odlewów gipsowych i t. p., założone 
la^ rodem Gienewczyka, lecz Generała wojsk Boss^jskich, 
e od 1 1 — 3 bezpłatnie, w innych godzinach za opłatą 

)• 

cem, Place Neure, ciągną się nowe gmachy przedmieścia 
t>, pomiędzy któremi odznaczają się: Konserwatort^fum muzy- 
amia w gmachu zwanym tempie unicue (dawna loża wolno-^ 
, dom wyborów (Batiment óloctoral) 1 Synagoga. 



264 G I E N E W A 



Z tego przedmieścia prawie prosta droga wiedzie pnei bidwir 
Plainpalais i most de la CouŁouureni^re na prawj brzeg Bodną 
a dalćj przez BouleyArd St. Gerrais do dworca kolei ieUum^ obok 
którego stoi kościół katoUcki (N. F. Maryi) odznaczający taą proit| 
lecz pena smakn budową. 



r A £ Y Ż. 266 



Frangyja. 



Paryż i jego okolice. 

rsyjMcI. 'Bagaie, w^rdaile za okazaniem kwitu na przy^^e ich 
^nonia . prz6z urzędników celnych (deklarować wszj^Mko co 
ga ó]4^e cła) są wkładane przez posługacza (n& piwo 1<> cen- 
' oA fNikanka) na wdz dla przewiezienia do Paryża. 

nmlbcuorYkolejowe (kurs stały) obsługują głdwne części Pary- 
drodze ^sadzają podróżnych. 

ysiadający na linii przebiegu płaci: przed północą 30 cent, po 
Bj M cent. — Odwieziony do mieszkania, w blizkośd przebiegu, 
p<9nocą 50 cent., po p(dnocy 80 cent. 

igaże, 25 cent. od 30 kilogr. przed północą', 50 cent po pół- 

>wo83f. Dorożki, albo remizy kufsuiące po mieście, od 6 godz. 
. wiecie, a od 7, w zimie do 12^2 w nocy; powóz na 2 osoby, 

fr. 50 cent.; 1 godzina 2 fr.; następne godziny dzielą 'się na 
it 20 cent 10 minut 35 cent. 15 min. 50 cent; powóz na 4 oso- 
rs 1 fr. 70 cent. I godzina 2 fr. 25 cent, za czas nad 1 godzi- 
20 óent. za każde 5 min. od 12^2) "^ nocy do 6 z rana w lecie, 
r w zimie: powóz na 2 osoby: kurs 2 fr. 25 c., godzina 2 fr. 50; 
K)wy, kurs 2 fr. 50; godz. 2 fr. 75 c. Pozafortyfikacyjami, kur, 
ida, w 2 osobowym powozie 2 fr. 50 c; 4 osobowym 2 fr. 75 c. 
racająć do miasta, dopłaca się jeszcze 1 fr. Każdy pakunek, nie- 
w ręce nie podlega opłacie, za przewiezienie go w powozie. Od 
ków składanych na wierzchu powozów, lub na koźle, płaci się 
cent za każdy do trzech, następne bezpłatnie. Woźnica po- 

ładować i znosić pakunki z powozu. Nie ma on prawa żądać 
ro, ale zwyczajem jest dodawać za 1 kurs od 10 do 20 cent., za 
ę 20 do 25 cent. — Podróżny może składać zażalenia dozorcy, 
'wającemu na placu stacyi powozów, lub tóż wprost odnieść się 
fektury policyi. 

moKj do najęcia (remizy) o 2- eh i 3-ch miejscach, kurs I fr. 
ąt, godzina 2 fr^ ^5 c^^ q 4'Ch i 5-ciu mie)&(^<c^ % lx«^%^^« 



W6 P A R T Ź. 

2 fr. 50 c. — Fo l27s kurs i gpdzina 3 fr.; po za fbrtyflkicjjiBi 
S fr. i 2 fr. dodatkowo jeżeli nie wraca się powozem do miasta. 

Omnibusy (w 31 kierunkach) obsłogigą wnętrze Paryża. Z po- 
woda umowy pomiędzy właścicielami, czyli tak zwan^ korrflipn- 
dencyi, można przesiadać z jednego omnibusu w drugi. Kondiktor 
wydaje jadącemu omnibusem, na żądanie bilet korrespondencjjiył 
ktdry oddaje się przy przesiadaniu do innego powozu w kanednTi 
stacyi. Wewnątrz 30 cent. z korrespondencyą lub bez takow^ u 
wierzchu (imperiale) 15 c, z korrespondencyją 30 cent 

Hotele: Głdwniejsze w najpiękniejszych dzielnicach miaita i|: 
Grand-hdtel, na bulwarze Capucines 12, skrzynka do listdw, Uf 
ro telegraficzne, table-d'hdte 8 fr. razem z winem i jedsenia fuihg 
karty, pokoje od 4 do 40 fr. na dobę; ulica Taitbont 4 16: HAtil 
d^Espagne ideKongrie; ulica Helder, hotele: dn Helderf; 
du Tibre 8; Richmond 11; Łancastre 22; ulica LtfffittB^ fo- 
tele: de France 31; Byron 20; Łaffitte4p, d'Artoii 1<; ^* 
Dunkerque; de Folkestone 32; hdtelde l'Eiirope6 |I7 
ulicy Łepeletier; hdtel de TOpćra 5; bulwar, de Cauirtw*! 
le Grand-hdtel de Bade 32; bulward. des Italiens; httflUe 
Castille5; buUeyard de Italiens (drugie wej^de lOl ódnlkj Bt- 
cbelieu); hdteldola TerrasselO; bulleyard Montmartra; hUt^I 
de France et de TAngleterre 72, ulica Richelien; fnf^ 
de la Faix: Mirabcau8, (o 6 -ej godzinie table d'hdte poSfr*)! 
Westminstcr II i 13; de HolUndc 20; de Dourreii^i A* 
la Paix 32; na placu Ycndómc: Yonddme 1; de Bristoli;^ 
Rhin 4 i 6, przy ulicy Castiglione: Clarendon4; deŁondrs^i 
de Familie 6; Łirerpool U; Castiglione 12; grand hotel 
de la rue Bo yale przyi ulicy t.n. 25; hdtel YonillefflontlSi 
przy ulicy Boissy d'Anglais; przy ulicy Bivoli: BItoH 202: daJ*'' 
d.in206; Wagram 208; Windsor 226; Meurice226; da U 
^place du Falais-Royal 170; grand hdtel duŁouTrelH 
i 168; table dliote 7 fr.; ulica Saint-Honorć: de Normandie SSti 
Satnt-James 211; de Lille et d'Albion 223; de FraB^e 
et d« Bath 239; Choiseul 2l4. 

W dzielnicach handlowych: Grand hotel d'Orleaii, «1>!^ 
Richeliea 17; hdtel des Etrangers, ulica Yiyienne 3; hfttel ^ 
Toulouse, aJica dn Mail 10; hdtel Berg^re, nlicaBerg^ ^ 
i 34; hotel daŁion d'Argent, ulica d'£nghien 2. 

Na przedmie^dtt JSaint-Germain: hdtel de ŁondreS) ^^^, 
Bonaparte 3; hdtel da Francfort, ulica Jaoob 2, hdtel *^^ 
Seine, ulica de Seine 58$ hotel de Berry, na tejże nlicy24;l^^^ 
tel de TEmpereur Josepha ulica Tournon 31; Grand-hd '■' 
d'Harcourt, bulleyard Saint-Michel 3; hdtel du Bon Ła?^''' 
taine (dachowiei^stwo) \iUca ^« Oi^iiftWA ^sm-Oenmun 16; hd 



tARYŹ. 267 

iMlnistf es, ulica de rUniyersitć 32; hdtel de rUniyersitć 
ie 22, etc. ^ 

Appsrtements menblćs.— Właściciel dostarcza pościeli i ręczni- 
r, podejmuje się obsługi mieszkania, najmowanego na miesiąc, na 
rgodnicy rzadko na tydzień (40, 60, 70 do lOOO fr. na miesiąc, 

usługi, ktdra wynosi piątą częśó ceny pokoju). Można je zna- 
i we wszystkich częściach miasta i na różne ceny. 
ftestaoraoyje po cenach stałych: Diner de Paris, boullevard 
ntmartre 12, i w passażu Joufiroy 11; śniadanie 2 fr., objad 4 fr.; 
ner duBocher, passaźe Jouffroy 16; śniadanie z kawą 1 fr. 75 
t., objad 3 fr.; Diner duCommerce, passage des Panoramas 

śniadanie 1 fr. 75 cent. i 2 fr.; ,objad 3 fr. (dzieci 1 fr. 50 cent.); 
aer Europie n, galeryja de Valois 154 (Palais Royal); śnia- 
ie 1 Ir. 90 cent.; objad 3 fr. i 3 fr. 75 cent. (butelka wina); De- 
Tfjj galeryja de Valois 116; śniadanie 1 fr. 25 cent.; objad 2 fr. 
fr. 25 cent.; Cafć-restaurant des Mille Collonnes. gale- 
i Montpensier 36 (Palais Itoyal); śniadanie 1 fr. 50 cent.; obiad 
r.; Bc^staurant Yalois, galerjrja Yalois 172; śniad. 1 fr. 25 c; 
Id 2 fr. i 2 fr. 50; Bichard 137, galeryja Yalois, śniad.^ fr. 25; 
ad 2 fr 50 cent.; Tayernier, galeryja Montpensier 65; śniad. 1 

25'cent.; obiad 2 fr. 50 cent.; restauran^t HenrilY, galeryja 
lois 172 (Palais-Boyal); śniad. 1 fr. 25 c; objad 2 fr. i 2,fr. 50 c; 
chelieu, galeryja Nalois 167, śniad. 1 fr. 25; objad 2 fri2 ir.50c. 

Bestatiraosrje podług karty: (75 cent. do 1 fr. 50 cent. za pótra- 
', jedna osoba najmniej wydajp 4—5 fr. chcąc jako tako głdd za- 
Dkoió). W Palais-Boyal: Bracia Proyencaux; Yefour; Cafe 
>rrazca, boulleyard des Italien8:cafćAnglais, cafć Cardinal, 
lisonDorće, cafćBiche; bouUeyard de capucines, grand Hotel 
kc Magdaleny; ca fć Durand; boulleyard Montmartre, c a f ć Y e- 
II, cafć Mazarin; passage des Princes: Peters, ulica Bichelieu: 
tuardelay, gdzie moina dawać wieczory i bale, ulica de la Ma- 
Ifluie 14; Lucas; Tayerne; Britannique, ulica Saint-Marc- 
ydean; Tayerne anglaise, boulleyard Saint-Martin; De£fieux,. 
ca Mentorgueil; Philippe, ulica Toumon;Foyot, ulica Contres^ 
iMDanphine; Magny, ulica de TAncienne Comćdie; Thomas^. 
& d'0r8ay, cafć d^Orsay, ulica du Bac; cafć Desiaares^ 
amps-Elysćes (pola Elizejskie) Łedoy en; i t. d. Cafi^ Anglais. 
^gnmd Hdtel, la maison dorće i wiele innych restaura^yji są otwarte 
(ei całą noc. 

n^ble d'hdte: Grand Hotel, 8 fr.; hdtel du. Łouyre, 7 fr. 
« — Większa część hoteli pierwszorzędnych miewa table d'hdte 
*^/t godzinie, po cenie 4 fr. do 4 fr. 50 c; razem z mieszkającymi 
botelu i każda osoba z miasta może zasiąść do stołu. 

Pasztetnioy (Patiif iers). Przytoczymy tu tylko; ¥ ^\\y., ^^ft \3a. 
fUxw} JnUenfpasaage de J'Opera} frascati, >\i\Yrac "ŁILoxit.ta»itVt«^ 



268 PAR T Ł 

CarSme, ulica de la Paix; PatlBserio aDglo-francai8e,iilict 
Royale i ulica de Rivoli. 

Cukiernie: Boissier, bulwar des Capucines; Siraadin, bKci 
delaFaix; Achard, bulwar des Italiens; Seugnot, ulica duBic; 
Marquis, place de rimperatńcc. 

Handle nowalij i delikatesów. Dwa głdwniejsEe lą: Ca^ 
cel et, galeryja Valois (Palais-Royal); Chcvct, galer^ja ChartW 
(tamie). 

Kawiarnie. (Zwyczajom jest dawać 10 lub 15 cent. na ]HW0 po- 
sługującemu garsonowi). Najwięcej renomowane są: de la Botoide 
d'Orleansfpalais-Royal); dcsMille Colonncs, ulica Saint-HoDO- 
rd 161; de laRćgence (gra w szachy), ulica Saint-Honorć; delt 
Bourse, ulica Vivicnne; Vcron, bulwar Montmartre 13; deiVt- 
rićtds; deSu<?de, blisko Teatru des Varidtds (liozmaitoM); An- 
glais; de Faris; Richc; Cardinal;'du Grand Balcon;Bignoi, 
bulwar des Italiens; de i'Opera; de larillc de Naplei; AU 
Paix; Grand Cafd, bulwar des Capucines; Durand, plicdeU 
Madeleine; Imoda, ulica Roynle; Grand Cafć ParisicDjbiilwir 
Saint-Martin; delaComćdie Frań c. ais e, pod kolumnadą ttatnl- 
ną; Frocope, ulica Ancienne Comedie; de TE cole deDroit, nB- 
ca Soufflot; Desmarcs, ulica du Bac; d ' O r s a y, przyrzecse (flw) 
d*Orsay etc. 

Bawaryje i Estaminety. (Estaminct jest to kawiarnia, do ktor^ 
porządne kobiety nic uczęszczają. Wolno jest w nich paUć tjrtoiw 
i cygara, a także grać w billard i rdżnc gry).* Przytoczymy tu eitMa*" 
net bollcnderski w Palais-Royal. Dziś w wielu ka^siamiacfa mo*"^ 
palić, a dawniejsze cstamincty przybrany teraz nazwiska dywaiidw(fr 
vans) lub l)awaryj. Wiele z tych ostiitnich zakladdwjest nader obwff* 
nych i dobrze utrzymanych. 

Domy zdrowia. Maison municipale do santć, ulica prwd- 
mieścia Saint-Donis, należy do' zarządu Assistence publiqae (owinie 
pokoje i appartamenta). Sluż])ę odbwają lekarze i chirurgowi aesp" 
tali. Zakład ten, doskonale utrzj-many, jest nieoszacowanymib*'^ 
dogodnym pod względem taniości dla cudzoziemców lub oaSb chcł* 
cych tanim kosztem znaleśd poradę, opiekę lekarską i wszelką wyS** 
dę; oprócz tego domu jest jeszcze wiele innych prywatnych. 

Kąpiele. We wszystkich częściach miasta można znałeś zakłady 
kąpielowe, z wody Sckwańskidj, łaźnie paroA^e, kąpiele minw**'* 
i t. p. których cena zmienia się od 40 cent. do 1 fr. i wyż^, ofTW* 
ł)iclizny. Zakłady te mnidj więcój wytworne, są utrzymane ^P^^ 
i doskonale obsługiwane. 



I 



I 



1* A u Y Ź. 269 

FoUoyja. Prefektura policji, ulica Harlay«Palais i plac DaUphi- 
Zażalenia na (lorożki, omnibusy etc. powinny być składane na 
lic wprost do prefekta policyi. Policyjanci, czuwający po ulicach, 
Knie udzielają pomocy i objaśnień, do nich to najlepiej jest zgłosić 
w każdćj potrzebie. 

Foozta. Administracjja i biuro centralne, ulica Jean-Jacques 
iBsean. W tćm cylkp biurze można odebrać listy przysłane do 
fia poste-restante i te, które były niewłaściwie do skrzynki włoźo- 
t. j. pod złym adresem, i t. p. (otwarte od 8 g. rana do 8 g. wie- 
'; w niedziele i święta do 5 wieczorem. Biura głdwne i dodatkO' 
^otwarte jak biuro centralne) w 20 cyrkułach. W każdym cjnrkule 
1 od 3 biur, gdzie można wywiedzieć się o służbie, ostęplować 
Id, próbki etc, rekomendować listy czyli posyłać pieniądsśe. Skrzyn- 
ia ulicach, przy sklepach tabacznych, pomnikach publicznych, 
nroacfa kolei żelaznych etc. Sprzedaż marek pocztowych, przy 
yitkich skrzynkach cyrkułowych, w biurach tabacjsnych, biuracla 
Kołowych etc. 

Telegrafy. Biura we wszystkich cyrkułach, otwarte o kaźddj po- 
dnia i nocy, na giełdzie, aleja pdl-Elyzcjskich 67; ulica de Lyon 
i ft9; od 7 z rana w lecie, 8 w zimie aż do 12' /a w nocy, w Grand- 
icl; do północy na dworcu kolei Północnej i Orleańskiej, bulwar 
Tempie 41, ulica Vat<girard (w Senacie); bulwar des Batignolles, 
do 5 po południu w zimie i 6 w lecie, plac Vendóme 15; do 9 g. 
aór we wszystkich innych biurach. 

Bmiana pieni^zy. Więk!sza część tego rodzaju kantorów znaj- 
e się w Palais-Royal, na bulwarach i w passażach, 

Ciytelnie. (Cabinets litteraires). -Passage de rOpera;pas- 
J e J d'u ffr a y ; R o u i 1 1 ó, dziedziniec du Commerce - Saint - Andre 
lig ń a ni, ulica de Biyoli 224; Morin, ulica des Saints-Pćres 
ndin, ulica Soufflot, etc. x 

Dom komisowy. Zalecić możemy: Jacques Zćbaume, ,>,Tran- 
^rtipar terre et par mer" Rue de,Trevise N" 35 bis. Koresponden- 
cji ▼ języku polskim. 

Ambasady, poselstwa i ko&sulaty. Austryjacki, ulica de 
enelle-Saint-Germain 101, od 1 g. do 3. B^\gijski, ulica Fau- 
Brg Saint-Honoró 153, od południa do 2V2- Niemiecki, ulica de 
Q«78, od 12 do 1V2» Rossyjski, ulica de Grenelle Saint -Ger- 
"SnTS, od 12-tej do 2-ej Szwajcarski, ulica Blanche 3, od 10 



270 FAR TŻ. 

Dnie i godziny otwarcia p mrnkówt muzeów, bibUjoUik tk» 

BibUjoteka Arsenału, c odz. oprócz dni świątecznych, od 10 do &• 
Miej ska (de la yille), od 10 do S. 
Szkoły prawa, (de TEcole de Droit), od lO do ). 
Szkoły medycznej, (de TEcole de Mćdeclne), od 10 

do 3 i wieczorem od 7 do lO. 
Szkoły górniczej, (de TEcole des Mines), od U do 

3, dla uczniów lub osób upoważnionych pnei Dyn* 

która. 

Szkoły dróg i mostów, (de 1'Ecole des Foiiti«t 
Chaussóes), dla uczniów i dla inżenierów. 

de rinstitut, dla akademików lub osób pnedstowio- 
nych przez nich. 

de rUniyersitó, przy Sorbonie, codzień oprtfcs-iwM 
od lo do 3. 

Konserwatoryjum sztuk i rzemiosł, (Coshh** 
toire des Arts et Metiers), codzień oprócz ponifldiiil- 
ku od 10 do 3. 

Muzeum historyi naturalnój, codzień oprM*i|' 

od 10 do 3. 
Cesarska, (Imperiale), otwarta dla czy telniWw eodńen 

prócz niedz., dla publiki we wtór. i piątki od 10do4. 

Mazarine, codzień oprócz świąt od 10 do 4. 

Sainte-Genevieve, od 10 do 8, wieczór, od Sdo !«• 

Biblijoteki zwykle bywają zamknięte między 10-m Lipo* ii*"* 
Listopada. 

Giełda, codzień prócz niedziel i świąt od 1 do .*>. 

Kaplica Ś-go Ferdynanda, droga de la BcTolte, codiień. 

Gharenton (dom zdrowia), w niedzielę i czwartek od 12 do «. 

ChAteau de Vincennes, codzień od 12 do 4. 

College de Franoe, ulica des Ecoles, codTsicń. 

Consenratoire des Arts et Metiers (KonscrwutoryjoDi u^ 
i rzemiosł), niedziela i czwartek od 10 do 4, wejście bezpłatne; ^ P** 
niedziałek, wtorek i sobotę od 10 do 4 g., 1 fr. od osoby. 

Kościoły, prawie wszystkie kościoły katolickie są otwarte on 
z rana do wieczora. 

Szpitale i Iieosnioe, czwartki i niedziele od 1 do 3. — ^'P*^' 
de Lourdne, des C\im(\\ieR i d\i'iAiA\ m^ ss^ otwarte dla pnblicmO"®. 



PARYŻ. 271 

ICennioa, muzeum numizmatyczne, wtorek i piątek od 12 do 4; 
iztatj i pracownia, w tćż same dnie i godziny, ża pozwoleniem 
>iśmie Dyrektora Mennicy. 

Sótdl Inwalidów, codzień prócz niedzieli, za pttezportem lub po- 
leeiem gubernatora; grdb i kopuła napoleona, wejście dla publi- 
iści w poniedziałek i czwartek od 12 do 3, w inne dnie od 1 do 4 
oizwolen^Bm gubernatora. 

Salaryja płaskorzeźb, od 1 Maja dó 15 Czerwca za biletami. 

Cnstytut, "(Akademija nauk), codzień oprócz niedziel i świąt od 
lo I godz. 

[httytut ooiemniaiyoh ( Jeunes Aveugles), środa od 1 ^^ do 5 g. 
tiletem od dyrektora. 

CiiBtytat głaohoniemyoh, w sobotę od. 2 do 5, za biletem dy- 
ora. 

)gró^ botaniczny, codzień; menażeryja od 10 do 6. w lecie, i od 
o 4 w zimie; galeryja anatomii porównawczej, zoologii etc. 
torki i czwartki od 2 do 5; w niedziele od 1 do 5. 

*zę6fń nie otwarte dla publiczności można zwiedzić za okazaniem 
solenia. 

^gród aklimatyzacyjny, codzień w tygodniu 1 fr.; w niedzielę- 
>nt. za zwiedzenie ogrodu 50 cent., inspektów 50 cent. 

'abryka gobelinów, środa i sobota od 1 do 3 w zimie, od 2 do 
ede, za biletem lub pozwoleniem. 

tiueam Artyleryjskie, w czwartek od 12 do 4. 

tUBeum de Cluny i des Thermes, w niedziele od 11 do 4V2* 
eń oprócz poniedz., za pasportem, biletem lub kartą studyjów. 

Cazeam Iiuksemburskie codziennie prócz poniedz. od 10 do 4. 

[ozeum Szkoły górniozój, (de TEcole des Mines) we wtorek 
rtek i sobotę od 11 do 3. 

alais de Tlndustrle, (pałac przemysłu) codziennie od rana do 
K>ra, za biletem lub pasportem. 

ałao Sztuk pięknych, codzienn'o. 

tAtLO Iiuksemburgski, codzie^. 

„ dn quai d'Orsay (Rada Stanu, Izba obrachunkowa) codi. 
) do 2 godz. 

ITi^ienia, można zwiedzać za szczególnem pozwoleniem pre- 
. policyi, wydanym na motywowane żądanie. 



\ 



iii p A il Y ż. 

Sainte-Chapelle, codzień prdcz niedziel i świąt ża paśporteflA >^ . 
kartą wizytową. 

Wieia Notre-Dame, codzień od rana do wieczora (20 ceiij»- ^ 
osoby). — Tours Saint- Jacąues, codziennie. — Tours Sałnt-8i*^ 
cd. codziennie (20 cent. od osoby). 



W zakładach, muzeach, etc. otwartych dla publicsności, nie 
źy się żadna opłata, ale jeżeli otrzymuje się wyjątkowe wejście, 
czajem jest dawać strdżowi lub dozorcy 50 cent. lub 1 fr., co wu^^^S^ 
je w niektórych razach bilet; * • 



Faryi (Faris) nad Sekwaną; położony wśrdd dwdch pasm 
ków, opasujących go, na prawo wyżyny Bolleville, wzgdn 
mont i Montmartre, na lewo góry Ś-ój Genowefy i wyniosłości 
rouge, jest podzielony przez Sekwanę na dwie prawie równe 
Powierzchnia Paryża wynosi 7450 hect. obw<5d 33930 metrów. Ukk 

nośó podług spisu w 1866 wynosiła 1825274 mieszkańców. K^ — ^aml 
Paryża jest dość łagodny (średnia temperatura wynosi 10^ 74Ce^K.ji)ji- 
sza). Zmiany temperatury są dość znaczne i częste, liczba dni Ub^^BMO- 
wych w r. wynosi średnio 144, wiatry zachodnie i połndniowo-i ^^mIhk 
dnie wieją najczęściój. Paryż otoczony jest murem obronnym i 70 
bramami i 16 fortami, z których najważniejszym jest cytadella Z^^oit* 
Yalerien. Miasto dzieli się na 20 cyrkułów, zarządzanych pne^^ M- ' 
ra i dwóch adjunktów. 



Bulwary. 

vv-« ;- V Dawne bulwary rozciągają się na ^ugośd 4 kiL i Vi ^^ ^' «»: 

^^* " do kościoła Magdaleny. Bulwary tesąiBeaumarchais, des -^Hei 
du Calyaire;Montmartre, des Italiens, des Capucina e, de 
la Madeleine. 

Na linii dawnych rogatek rozciągają się bulwary rozd«ielotm«w*" 
gdyś murem otoczenia, na wewnętrzne i zewnętrzne, dziś ri^owM 
i stanowiące na całój swój przestrzeni pyszne gościńce wysai^^ione 
drzewami. Przytoczymy tylko bulwary na lewym brzegu: In '^«'*" 
dów, Mont-Parnasse, d'Enfer Saint-Jacque8, d'I**IH 
deTHopital i de la Gare. Nowe bulwary, otwarte od 1& 54 r, 
we wszystkich kierunkach są: de Strasburg, de Sebastopoł^n 
Palais, Saint-Michcl, Malesherbes, d'Jena, Hau88iai»»n» 
Pereirę, duPrince £ug^ne, des Amandiers, de Mag^^*» 
Bichard-Łenoir, Mazas, Saint-Germain, d'Au8teriit*» 
Arago, ialeje (avenues) Josephine, du Boi-de-Bome, d^&J* 
lau, de rimperatrice, de la Grande-Armóe, d*EasliB8ff 
dc if^iedland i t. d. 



PARYŻ 273 



Ihbrzeźa (quais)y Mosty y Przystanie, 

Długi szereg pięknych pobrzeży czyli nadbrzeży, wysadzonych 
swami, bieży wzdłuż Sekwany w Paryżu, — 27 mostów, po wię- 
1} części zbudowanych lub odnowionych przed 20 laty, łączy ze 
I przeciwne brzegi rzekf. Główniej szc są: most Napoleona III 
l§ żelazna opasująca Paryż) most Bercy — Austerlitz, — 
rie, — de. la Tournelle, Louis-Philippe, d'Arcoló, 
tre-Dame. — auChange - Saint-Michel — Pont-Neuf, 
Arts-^m. des Saint-Peres — Royal — de Solferino, 
a Concorde des Invalides — d'Alma, — d'Iena — d'Au- 
iL Z przystani ważniejsze są: port Bercy, au Bois — port- 
:-Vins — 'J)ort aux Fruits, - portSaint-Nicolasiport 
j^renellę. 



JPlące^ Kolumny f Posągij Bramy (tuki) tryum" 

falne, Wodotryski, 

S Hcznych placów Paryża wymienimy: placBastylii, ha miej- 
Biiiesionćj fortecy, zburzonej przez naród w 17.89 r. -Kolumna 
c o wa(l830),na której wznosi się figura genijusza wolności. —Plac 
^dy (de la Bourse) — Place du Carrousel, z bramą tryum- 
I (1806) (Farc de triomphe) z czterokonnym wozem tryumfalnym 
Wierzchu. Plac Chateau d'Eau, fontanna ze Iwa^mi 
mi z cynku, — Place duCh4telet, z fontanną (1807), prze- 
gną w ostatnich lasach. — Place de la Concorde z kościołem 
a Madeleine i pałacem du gardę Meuble, Ministcryjum 
Pynarki od p(^nocy, od wschodu ogrodem Tuilleries; od 
tdnia: i Sekwana pałacBourbon (ciało prawodawcze); od zaeho- 
aś pola Elizejskie, przy wejściu do których znajdują się piękne 
^ie Marły, dłuta Coustotf i fontanny zdobne w figury alego- 
rie; — Obelisk Luksor ski wzniesiony w 1836 r.; — posągi 
<lstawiające, główne miasta Francyi. — Place Dauphine ze 
tą DeiB^. — Plac de rat o ile, z bramą tryumfalną (1806-1 835) 
^ką na 45 metrów 33 c; a 44 m. 82 centimet. szeroką - Bzeźby 
Ł» Cortota, Etex'a, Łemaira, Chaponnier'a, Seurre*a, Debay*a et c. na 
odmiirowaniach wypisdne są nazwiskajenerałów,którsy przyjmowali 
*l w głównych bitwach za Kzeczypospolitój i Cesarstwa; z wysoko- 
oninUui prześliczny widok. Plac Ratusza (dawniój plac de Or^- 
^pełnie przeistoczony od 1852 r. — Plac ŁouyoIs, piękna 
^lUia, rysunek Viscontiego. — Plac de Notre-Dame (Nąj- 
^M^ Panny) przed kościołem tegoż nazwiska; — Pl&<i d.\jL 
Ms-Royal — Plac Pantheonu otaczajn^cy lLo4e\ć^ ^-^\ 



274 ' ' PARYŻ 

Gienowefy szkołę prawa i Merostwo 8 cyrkułu, bibliotekę owięt^ 
Gienowefy i kościół Saint-Etienne du Mont — Place Boyale 
czyli des Yosges, otoczony domami w stylu Ludwika JJH, 
fontannami, i posągiem Lndwik& XIH; — Place du Frince 
Eugene, zo statuą tegoż księcia. — Place Saint-Michel 
z fontanną ozdobioną, bronzową grupą, dłuta Duret'a. — FI** 
ce Saint- Sulpice, przed kościołem tegoż nazwiska; od południa 
ogranicza go seminaryjum St. Sylpicyjusza - od zachodu merostwo 
VI cjrrkułu, fontanna przez Yisconti. — Place Venddme,i kolu- 
mną wzniesioną w I8l0 r., ze spiżu z dział zdobytych na AnstrTJa- 
kach, (zburzoną przez komunę w 1871 r.). — Place des Yictoires 
z pomnikiem bronzowym Ludwika XIV. 

Brama Saint-D^nis (1672) rysunek Blondeira, łuk tryumfil- 
ny wystawiony Ludwikowi XIV, po zwycięstwach w Kicmcseeh; »te- 
goryczne rzeźby, przejście Benu, etc. — Brama Saint-MartiB 
(1674) rysunek P. Bullet; łuk tryumfalny wzniesiony po adobyótt 
Franche-Comt^, płaskorzeźby. 

Statua marszałkaNey, przyrynek (carrefour) ObserwattóJ" 
jwm przez Hude'a. 

Pomnik konny Henryka IV na przyczółku mostu Pont-l^*'** 

Fontanna Gaillon, przez Viscontego. — Fotanna ulicy »• 
G r en elle (1739) przez Bouchardon, ż marmuru; jedna i n»iW 
kniejszych w Paryżu, statua 4 pdr roku* Fontaines deslfl*^ 
cents część gdrna jest kopiją fontanny Jana Goi:gon dopehu®*** 
przez Pajou w 1788 r. - Fontanna Moliera (1844) przeaYiflCOB- 
ti, statua Moliera przez Seurre, figury alegoryczne z mannuru-Fł*" 
dier'a. 



Ulice, PassaiCy Dzielnice. 

Ulice najpiękniejsze i najbardziej uczęszczane są: na prawym br«*C* 
ulica de Rivoli (1802 -—1865) przeszło 3 kilom, długości;--^ 
Castiglione, — de la Paix; — Saint-Honorć (XIV— X'** 
wirk); — Vivienne; — Riechelieu; — de la Chanss^e-d^AD" 
tin; — Laffite; — Montmartre; — Saint-D^nis; — Sain** 
Martin; — przedmieście Saint-Antoine; przedmieście SaiB**^ 
Honore; — Saint-Louis au marais (dziś ulica de Tnrenn*]' 
Turbigo (1866 — 1857). Na Uwym brzegu: des Ecoles;— D**" " 
phine; du Bac; — de Bellechasse; — de Grenelle; deŁill*' 
Saint-Dominique; — de Seine; — de rUniyersit^; — ••" 
cob; — Tournon; — de Sevres i t, d. 

Paryż ma 183 passażóiv, galery j czyli dziedzińców] nuędzy kW'*' 
przytoczymy; passaże; des Panoramas; — de TOpera; — I'** 



PARYŻ X 276 

ne; Choiseul; — Jouffroy; — des Princes; — Vivienne; 
bert; V^ro Dodat; Yerdeau; — du Sanmon, — du Grand- 
f — duCaire. 

Ikaelnice (dtćs) są to ulice lub grupy domdw oddzielone podwo- 
ił jak dzielnice Bergere, Tr^yise, Vindó etc. — Co dodziel- 
•obotniczjch które są tjlkd nagromadzeniem mieszkań skromnych, 
tóit są dobrze zabudowane, inne zaś nędzne, i ile utrzymane. 



Ogrody i Miejsca przechadzki. 

Ocród Toilleries. przy p^acu tegoż nazwiska, długości 702 me- 
izerokości>3l7 metr.; 3o hect. powierzchni: według planu Ł^nó- 
t (1665 r.) od 1789 r. kilka razy zmieniany, składa się 'z parteru 
iw<$ch obszernych tarasdw zasadzonych kasztanami i lipami, tara- 
a oddzielone są głdwną aleją, w środku ktdrćj znajduje się obelisk 
i brama zwana Tarć de TEtoile. — Od północy i południa rozciągają 
8y otoczone ligustrcm. — Parter, dotykający pałacu, oddany był ' 
liytek familii cesarskiej. — Piękne i obszerne sadzawki z wodotry- 
ni; liczne i godne uwagi posągi dłjita Constou'a, CoyserYOx'a, Bo- 
Cortat^ay Pradier^a, Dayid'a Meusnier'a i i. w. 

Osród Iionxenbourfi;, według planu I)ebrossc'a, zmniejszony 
sodą część w 18 66 r. zajmuje piękne partery, wzgórza, cieniste, tarasy 
arte przez stoki darniowe, i obwiedzione elegancką balustradą; 
aniała aleja Obserwatoryjum, zamieniona w parter, ogrody angiel- 
i, etc. — posągi marmurowe bohaterek, księżniczek, sławnych k,o- 
:, kopije marmurowe, gladyjatora, i innych arcydzieł sztuki starc- 
ia; śliczna statua Dawida Zwycięzcy, fontanna de Medicis; w koń- 
bassenn otoczonego plantacyjami; w niszach, Polyfem, Acis i Ga- 
la i 2 piękne statuetki dłuta Ottin^a; ogród prezesa senatu; oran- 
ej, inspekta. i t. d. 

Pola Silizejskie, oddzielono od ogrodu Tuileries placem zgody. 
Concorde); przy głównem wejściu ozdobiony dwiema pysznemi 
•parni Constan'a (chevaux de Mraly); przez środek przechodzi 
>lka główna aleja z placu zgody do Bramy gwiazdy, przecięta kil- 
loa poprzecznemi — Na prawo i lewo wspaniałe hotele: cyrk teatr 
' Folies-Marigny; cafd-concerts; pałac przemysłu; panorama, bal 
bille. 

Park Monoeau (około 88,000 metr. \~ ), przecięty ulicami, do- 
i« atrz3rmany; parter, murawy, malownicze skały, groty, rzeczki 
Sty, bassen ze sztuczną mina o piekndj kolumnadzie, śliczna \v\- 
ki. . ^ . 



\ 



276 1* A R A' Ż 

> ■ 

Ogród Falais-Boyal, obszerny r(5wnoległobok, wysadasonydrtó- 
wami po brzegach, ma w pośrodku wodotrysk i posągi godne awigi? 

Ogród botaniozny (Jardin des pluntes) około 31 hect. trsy wiel- 
kie aleje podłużne wysadzono lipami i kasztanami, zagony i al^ 
z drzew podz^vrotnikowy6h; ogrdd czysto naukowy bardzo bogaty; 
inspekta i cieplarnie, ogrdd angielski i labirynt, zasługuje na nwagt 
wspaniały cedr zasadzony przez Iussieu*go. Menaźeryja, iwieriy- 
niec, ptaszarnia, menażeryja małp, klatki dla drapieżnych zwierHtł 
psiarnia, doły dla niedźwiedzi, rotunda dla słonia. Dolina Bzwijctf- 
ska; amfiteatr. 

Park des Buttes-Chanmont, 22 hect. skały gipsowe, na ktdrfA 
pochyłości znajduje się naśladowanie świątyni Sybilli v TivoU; J*" 
zjora, kaskady i groty. — Piękny widok. 

Skwery,gło'wniejsze są: du Conservatoirc des Arts etM«- 
tiers; — du Tempie, — Montholon; — des InnocóntB-^ 
S a i n t- J a q u e s, z pięknąwieżą Saint- Jacques-la-Boucherie (52 B**'* 
wysoką) i statuą Pascala; — Skwer S.Yintimille; — SainteClo- 
tilde i t. d. 

liaaek Vinncenes, 1009 hect, przedzielony na dwie części pi**" 
musztry, szeroki na 1 kil. Godne^wnim uwagi: jezioro de» Jfw«»^C' 
hect) z 3 wysepkami, most prowadzi na wyspę Torte Jaune (restoiff*' 
cyja); na zachód jeziora, obszerna murawa, skąd wida<3 plac ^^^'f^ 
i poligon. Na jeziorze sztuczny wodospad. Na południe reda^ «^* 
FcUsanderie i de Gravelle, folwark Napoleona-, jezioro Oraoelk -^ ?"" 
szernc pole wysciyowe na równinie de Gravelle. Strumień i JW»^ 
Saint-Mandć, w zagłębieniu gruntu, kępa pośród jęziora; jest to jedn» 
z najpiękniejszych części lasku. 



Kościoti/, 

Notre Damę. Katedra budowana od 1163 do 1260 r.; często pr«^ 
rabiana i niszczona w XVII i XVin wiekach, zupełnie wyrestaur^^" 
wana od 1845 r ; długość 126 metr. 68 c; szerokość 48 metr. 7 c,^" 
sokośó nawy 33 metr. 77 c, wieżyc 68 metr. strzały 79 metr. — *^*' 
sada podzielona na 3 piętra. Portal o trzech wejściach, zdobny^" 
źbami unosi na sobie galeryją, zwaną królów francyi; wielka rw*'» 
wspaniała galeryją, po nad którą wznoszą się. dwie wieże kwadrato''*! 
północna zawiera dzwony ■ — południowa hurdon (wielki dzwon) '^ 
*ACV 16000 kilogr.; — piękna strzała ciesielskiój roboty pokryta o*o- 

"i: portal południowy czyli brama Ś-^o Augustyna; portal pOłBO* 
■yli brama czerwona, — Wspaniałe szyby w róże. 



-PARYŻ 377 

Wewnątrz, 5 naw i 37 kaplic; chdr ozdobiona bardzo pięknemi 
kibami z drzewa, obrazy Touvenet*a, Filipa 4e Cbampaigne i t. p. 
'lun Ludwika XIII rzeźbione Conston*a; w kaplicach pomniki kilku 
Jjbiskupdw Paryża, i t. p. Rzeźby z XIV wieku w okol^o chóru. 
Icrystjrja nowoczesna w stylu ostrołukowym, skarbiec relikwijarz i t. p . 

Sidnt-Aagastin. Kościół niedawno zbudowany według planu 
ltard'a, żelazna kopuła, piękne sklepienie. 

SAinte Chapelle (1242 -* 1247 — wyrestaurowana w osta- 
sh czasach); strzała wytworna; dwie kaplice przeciwległe bez ścian 
^nych, wspaniałe szyby z XV. w. 

Bainte-Clotilde (1846 — 1857), w stylu gotyckim; wieże ozdo- 
ne strzałami przezroczystemi; wielki ołtarz, za którym okno mało- 
Bie przez Lehmanna. 

8aint-i)eni8 da Saint-Sacrement; pieta przez Eug. Delacroit' 

8aint-£Sustache (1532 — 1641); portal główny z 1738 roku. — oł- 
26 bardzo wysokie, piękne sklepienia; malowidła w kaplicach; groby 
Lberta z rzeźbami Coyyerox'a i innych. 

8ainte-GtoneYi^ve czyli Pantheon, budynek greko -rzymski, wy- 
silony przez Soufflofa (1764);- przedsionek z koryncką kolumna - 

]K)dtrzymującą fronton rzeźbiony według planu Davida (z Angers)* 
pośrodku gmachu, kopuła opierająca się na 4 filarach, po nad ktu- 
ii zni^duje się 1 2 okien. — Wewnątrz kopuły malowidła Gro8*a.^ — 
poprzecznej nawie ołtarz z rejjkwijami S-ej Gienowefy. Kopije ze 
<^* z Rafaela przez braci Balze. W pieczarach groby. 

Saint-G-ermain des Prśs^ (XI i XII w.) resztki dawnego opactwa 
aż nazwizka; piękna wieża w stylu romańskim. Wewnątrz pię- 
» filary romańslde, malowidła chóru i ołtarza wielkiego przez II. 
•ndrin. Posągi i groby w kaplicach. 

6aint-0ermain rĄtucerrois (XII w., odnowiony w XV J XVIII 

ostatecznie za Ludwika Pilipa); portal 'z 1435 roku;- zdobny 

^"^ki przez Motteza; chór i absydijum z XVII w. — Kropielnica przez 

ififroy, pomniki, figury, i malowidła w Kaplicach; oszklenia z XV 

^I w.; na szybach malowidła Marechara i Duval'a. 

Bsint-Geńrais (XV i XVI w.). Wielki portal, dzieło I. Debros- 
Ł (XVII w.), zdobny w rzeźby JouflFroy, Dantan'a etc. Wewnąti*z 
plBca 8-go Dyjonizego z malo^^ddłami na drzewie, (szkoła nie- 
*cl»); rzeźby i malowidła współczesne; grób do Scaran'a 
•yn podobne. 

ŁliWaoques du Haut-Pas (1630 — 1684); malomd\», "Ct'Ł^^\V3- 
'^^Le8^er'owj, obrazy JJe8tftnt'a, Gćrardl'fti Vn, 



i 




2*^8 P A R t i 

I* 
BaintrJoseph des Carmes (XVII w.) z małą kopułą, pierwarf^ lnift^ 
zbudowaną w Paryżu, wnętrze złocone i zdobne w malowidła w.rtjr** ^ ^ 
kościołów włoskich. 

La Madelolne (1734-1832), budynek w stylu greckim, ^^f*^ r^ 
kwadrat podłużny, otoczony koryncką kolumnadą; piękne schody d-^wj' 
przystęp do fasady, ktdrą zdobi fronton rzeźbiony przez Lemiir^'^^ 
drzwi bronzowe, ramy okien przez Triquettego, w około bodynkn j^^ 
figury z kamienia różnych artystów. Wewnątrz, jedna nawa, sklep^^^ 
nie nakształt kopuły, zdobne w złocenia i rzeźby Bade'a, Foyitic 
i Pradier'a; kropielnic* Moyne*a. — Rzeźby i obrazy w 
\y wielkim ołtarzu grupa z marmuru Marocbetti'ogo; za <^tai 
pialowidła ścienne alegoryczne Ziegles^a — Organy, 

9aint-Merry odbudowany w XV w. wieża z XVII w. 

3aint- Nicolas des Ohamps (1420 — 1576); wewnątrz ol 
Vouet'a, Bottrdop'a i in. 

Saint-Nicolas du Chardonnet (1556 — i 709); godne 
malowidła Lesueur'a, Lebrun'a, Mignard'a, etc. Rzeźby de Coy» 

vox'a, Anguier i t. d. 

Notre-Dame de Clignanoourt (na Monmartre) w stylu 
skim zbudowany przez M. Łcgneux. 

Notre-Dame de Łorette (1822 — 1835) w stylu hasyUknf 
skich; sufit z drzewa, malowidła Deveria, Johannot'a, HesBe*go, Or«a 
Couder'ii, Sclinetz i innych. • 

Saint-Paul-Saint-Iiouis (1627 — 1641) piękna kopuła. 

„Chrystusa w ogrodzie oliwnym" Delacroix. 

Saint-Boch (1633 — 1736), wewnątrz, niezwyczajna 
obrazy Jouvenet'a, Restout'a, Vien'a, Dayen'a i innych; malow^ 
w kaplicach PujcFa, Schnetz'a, Chasserian^a, Duvean, Conra, 
ria, Balze'a i innych; rzeźby Lemain'a, Coustou, Falconnet, 
grób Maupertuis z medalionem CornedUe'a* 




!»• 



Baint-Severin (XIV i XVI w.) wewnątrz piękne ściany — _ ^ 
niowe, piękne filary, wieczerza Pańska H. Flandrln'a, i^w. in« obni^^*^* 

Sorbonne (XVII w.); grób kardynała Richelieo, według p M^^ 
Girardon*a. 

Saint-Sulpice, zaczęty w 1646 r. skończony w 1749. fasadK^*^ 
biona dwoma pięknem! portykami; piękna wieża, od strony póhuy^"?' 
południowa nieukończona -Wewnątrz, trzy nawy oddzielone fil»ł**' 
korynckiemi, podłoga środkowój inkrustowana miedzią; oigany; *** 
plica N. Panny, kopuła z malowaniami Łemoin'a; malowidłii w k^p''' 
cach przez £. I)elaccoix^ J^.. dft'2\)^c\^NVGi0ci!QrEi^ DcoUing i t. p. 



PARYŻ 279 



tok Triniti (1866) zbudowany przez M. Balia; wenątrz piękne 
alowidła i rzeźby. 

Val de Graoe (1645 — 1666 r.), opactwo ptzebadowane na 
pital wojskowy; w dziedzińcu statua Łarrey^a, kopuła malowana 
Mignard; zewnątrz kopula pokryta żelazem w 1865 r. 



8aint-Vinoent de Paul (1824 — 1844); piękne schody zewnętrzne; 
aifnątrz piękny fryz z malowidłami Flandrin'a. 

Paryż posiada prdcz tego pewną liczbę kościołów i kaplic, obcych 
irsnań; z pomiędzy nich wymienimy Oratoire ulica St. Honorć i Vi - 
'-tadfin, ulica St. Antoine (Kalwińskie); Kościół Karmelitóu), ulica 
« Billetes (Ewang. Augsb,), w bliskości bramy gwiazdy c^rArteu^jora- 
^9hwna — Wyznanie izraelickie posiada synagogę przy ulicy Notre- 
ame de Nazareth. 



Pałace. 



£rtiwr, początkowo był fortecą zbudowaną przez Eilipa Augusta, 
'Serobiony i powiększony za Karola Y. Franciszek I kazał rozpo- 
<!<& Piotrowi Lescot, na placu fortecy budowę pałacu Luwru obecne- 
S któ rą prowadzili dalój, Katarzyna deMedicis, Henryk IV, Ludwik 
VjLlJL, Ludwik XrV, Ludwik XVI i Napoleon I a ukończył osta- 
sside Napoleon III przez budowniczych Visconti i Lefuel, którzy 
^ 1852 do 1857 dokonali połączenia starego Luwru z pałacem Tuil- 
Pi«8. Ostatni w raz z Luwrem w części stał się pastwą płomieni 
ostatnich dniach Maja 1871 r. Szczęściem jednak ocalał największy 
akarbów Luwru, to jest wspaniała galeryja obrazów. 

Le Pałali de llUysóe-Napoleon (róg przedmieścia Saint-Hono- 
' i Pól Elizejskich), wystawiony w 1718 r. przez Moleta upiększony 
1-776 r. restaurowany za Napoleona I, przebudowany (1854 — 1855) 
^ kierunkiem M. Łacroix. -— Od strony przedmieścia Saint-Honoró, 
^leryja złożona z piętra i wystawy z tarasem, ozdobionym kamien- 
I balustradą, zamyka dziedziniec. Od strony Pól Elfzejskich ogród 
'S^ pałacu dągnie się aż do drogi (ayenue) GabrieL 

Ła Falais Boyal zbudowany od 1629 do 1634 r. przez Lem er- 
■^Ki) dla kardynała Bichelieu, przebudowany za panowania Ludwika 
ttV, powiększony (1781 — 1786) przez Filipa Egalitó, który przy- 
^yńl galeryję i teatr komedyi francuzkiój (galeryja d'Orleans na po- 
*ldiiie ogrodu); w ostatnich czasach był mieszkaniem księcia Napo- 
^^Hia. Pałac ten został mocno uszkodzony w czasie poiax6^^'<N'Ł'c^^'* 
^<^ch przez Komuna. 



i 



280 FARYŹ 

Pslals da Iłaxenbourfir, zbudowany od 1615 — 1620 pnei LDe- 
br5sse; powięks^.ony w 1804 r. następnie w 1831 i 1844. pnei M.de 
Grisos, za 2-go Cesarstwa byl miejscem posiedzeń Senatu. Na parte* 
rze znajduje się kaplica; obrazy Marattu'a, Gigoux, Yauchelefa Pńjora; 
oraz wiele rzeźb; Sala posiedzeil ozdobiona obrazami Th. de Clum- 
paigne; — Sala mylnie zwana pokojem Maryi Medtcis; — tola A 
Lion (TOr, ze starożytnemi malowidłami i arabeskami, przjrpisywaiw- 
mi Janowi Udinc; .schody honorowe.r — 1 piętro sala straij/ (dawne 
oratoryjum Maryi dc Mędicis)^ — sala posłóu) (pokój krdlow^)»pi^ 
knemi rzez'bami i plafonem Jadin'a; — salon Napoleona Jz obruion 
Flnndrin^a; i innych wspaniała sala Tronowa, z malowidłanńLehmiDta* 
Balzera, Brune'a; — yaleryja popiersi: — sala posiedzeń,: — taii Om- 
rza; — Jiiblijoteka; ozdobiona obrazami Delacroix, BoqueplMi'a) i IM- 

ibami Foyatier*a, Simert'a i innych. 

liO Petit Iiuxenbourg, za ostatniego Cesarstwa, mieszkanie pn* 
zesa Senatu, — mieści w sobie, tak zwany c/oifrtf (ogród zimowy) i t*" 
pUcę dawnego klasztoru sr XVI w. 

Fałao ciała prawodawozego czyli paląc Bourbon, zbodomay 
w 1622 r. przez Girardini'ego." Fasada, wychodząca na ulicę de ly* 
iiiversiteiuaplacduPalais-Bourbori,jego też jest dziełem. — ^PnedBO- 
nek na przyrzeczu i placu zgody zbudowanym byl przez Poyrfa od 
1804 — 1807 r. — Fronton przez Cortot*a. Wewnątrz bŚMjctehi 
i sala tronowa, ze wspanialemi obrazami Eug. Dclacroix • Stkp^ 
siedzeń ozdobiona wieloma pięknem! rzeźbami. 

Palais de Hnstitut, zbudowany podług planów Levau, akon- 
czouy w 1662; fasada z przedsionkiem (portyk dawnego ko- 
ścioła kolegium Cztorech-Narodów); kopuła i latarnia niepropowyo- 
nalne, piękne ośmiokątne dziedzińce z dwiema bramami prowąduce- 
mi do sal posiedzeń nadzwyczajnych i do biblijoteki Mazariniego, 



Budynki rządowe i wielkie zakłady publiczne, 

Meroatwa. Większa ich część są to gmachy okazałe, świeio w** 
dowane. 

Bank ;Franouski (dawny hotel la Yrillierre, zbudowany pn* 
Mansart*a w 1620); galeryja złocona z freskami F. Perier'a, — W 08t»" 
tnich czasach gmach ten został bardzo powiększony. 

Giełda, obszerny gmach zperytftylemibramą koryncką; oadobiony 
aJlegoryczn^mi figurami Tva iv«tofav\VLach. dłuta Durefa, Dunłont»ł 
*Seurfe'a, i Pradier a. — - 'Wwraa^tti ^0^ %^)I«» tj^tsA^. 



PARYŻ 281 



Mennica, qimi Conti, między mostom Pont^Neuf i Instytutem; 
rozpoczętu w 1771 r* mu fasadę l20 mctn)w dłngą ozdobioną figura- 
mi z kamienia. Zawiera ona warsztaty i pracownic medali jarskie oraz 
ciekawe muzeom numizmatycznej jako też zbiór modeli maciiin, używa- 
nych dawniej do fabrykacyi monet i medali. 



Pałace prywUtne, — Domy historyczne, 

Paryż posiada znaczną liczbę gmacbdw, ciekawych ze względu na 
BKtukę i historyją; przytoczymy tu następujące; HOtel Carnavalct 
(X.VI — XVII w, rzcz'by Jana Ganjon), kupiony przez miasto dla 
zaJ ożenią w nim muzeum miejskiego; li ó t c 1 L a m b e r t, malowidła 
Lebruna i Lesueura; — Hotel delaValette z piękną fasadą, 
naicźci w sobie zbi<5r przedmiotów sztuki; — Pałac Pomp ej ańsk i, 
3tl>udowany dla księcia Napoleona, sprzedany w 1866 r.; ma wiele za- 
i>y tkdw 8taroŻ3rtnotici; obrazy M. Cornu; HotelA. Fould malowidła 
P- p. Baudry, iMardchal. - Hotel p. L. Fould, wspaniała galeryja, 
l>ogaty zbiór medalów i t. p. - Pałace liothschildów z bogatenii 
sbioiaoil 

Domyi Franciszka I (Cours-la-Reine) z rzcźl)ami przypisy wa- 
neiui J, Goujon; — Corncille'a, ulica d'Argenteuil, pokój Corncil- 
^% utrzymywany jest dotąd w (biwnym stanie; '-- Kasyna, ulica 
Vi8conti; — YoHaira, quai Yoltairc i t. d. 



Teatry, miejsca zebrań i rozrywki. 

Opera czyli Akadenuja muzyki, ulica le Peletier, 2 (nowa sabi 

*"UUowana od bulwaru Kapucynck); przedstawienia w poniedziałki śro- 

^5 piątki a często i w niedziele; parter 5 f. loże i krzesła od 1 2 f. do 2 f. 50 c . 

^eatr francuski (tragcdyja, komedyja, dramat), codzień; parter 

jj 'r. 50 c, krzesło przy orkiestrze 5 fr. loże od 9 do 2 fr. — 

. * foyer statuy artystek Rachel i Mars; popiersia sławnych drama- 

^'^^^W; sławna statua Woltera; i wiele portretów sławnych akto- 

% począwszy od Moliera. 

O<ieon, plac odeonu (tragcdyja; komedyja, dramat) codzień, feryj e 
^ I-go Czerwca do "I-go Września; parter 2 fr, loże 8 fr. do 2 fr. 

^ , Opera komiczna, plac Boieldieu, codzień; parter 2 f r. 50 c. lote 
^^ 8 fr. do 1 fr. 50. 



282 ^ A R T Ż ^ 

Teatr liryozny, plac Chatelet (opera, opera komicsna, drant 
lirjcznj) codzień; — ^!ferjje od 1 Lipca do 1 Września; parter Sfr. M, 
boczny 1 fr. 50; loże, krzesła i t. d. od. 8 fr. do 3 fir. 

Teatr Włoski, plac Yentadonr, (opera włoska, balet) we wtoikii 
czwartki i soboty, od I-go Kwietnia do I-go października; kiMib (& 
mężczyzn) 6 fr. abonament, 7 fr. w Eassie, inne miejsca od 12 lub U 
fr. do 3 lub 2 fr. 

Tecttry drugorzędne^ przedstawienia codziennie: Gymnase-Dr** 
matiąne, bulwar Bonne-Noavelle, komedyja, dramat, wodewil *^ 
Vaudeville; plac Giełdy. — Yarićtes, bulwar Montmartre, wodę- 
wil, parodyja, opera buffoit. p. — Teatr de la Gattć, ulica do Csim 
dramat, melodramat, krotocbwila i t. p. — Ambign-Comiąae W" 
war Saint-Martin, dramat, melodramat i t. p. — Teatr da Chltsl*^ 
plac du Ch&telet, melodramat wojenny, sztuki fantystycme i ^ P* 
— Folies-Dramatiques: Delassements-comiąues; — Teatr 

Ddjazet; — Teatr-Beaumarchais; — Bouffes-Pariiłeiii|pJJ|' 
sagę Choiseul, operetki, bufly, parodyje. — Folies-Marigny* P"* 
Elizejskie, - Teatr Saint-Germain; — Teatr Saint-Marce* 
i tym podobne. 



Koncerty. Koncerty Konserwatorium, zaczynające ńą w 2-g% 
dzielę po Nowym roku; sława ich jest europejską i niezmiernie tm^^ 
dostać bilet wejścia — Koncerty popularne w Cyrku Napoleona* ^ ^, 
mie w niedzielę o 2-ćj god. — Ath^nee, ulica Scribe, 17; zebfj*^ 
i koncerty; — Koncerty: na Folach Elizejskich; — w Ka8***J/ 
Prd Catelan; — Cafd conoerts w Eldorado, w Alkazarze, ^* 
des Aveugles i t. p. 

Bale publiczne. Bal MahiUe, droga Montaigne, wtorek, c»*^ 
tek, sobota i niedziela, doskonała orkiestra, przepych w ubrani'*- ^j* 
uczęszczane przez cudzoziemców i demi-monde (p<9-^wiat); -^^y^ 
Cloiserie des Lilas; — łe Chaieau^JRouge, chaussće de ClignaO^^^^ 
i tym podobne. 

Bale maskowe odb3rwają się w zimie w Operze, podczas 
walu w teatrze włoskim. 



Muzea. 

Mfizetim Iinwra. — Licznie zbiory Luwru dzielą się na: 1 t\, 
zeum malarstwa; 2 muzeum rysunkowe; 3 muzeum sztychów (1* ^ . 
cographie); 4 muzeum starożytnej rzeźby; 5 muzeum rzeźby ^'^^S. 
wiecznej i odrodzenia; 6 muzeum rzeźby teraźniejszo ^'^^^^^'^S!^ 
7 muzeum starożytnoód A«8yTy^%V.\Q]ii. ft \a,wzenm staroiytno^ ^^Pr 



^ A k t Ż. 28d 

ch; 9) tnttżetltil btarożjtności greckich i Etruskich; 10) muzeom 
ipskie; 11) muzeum Algierskie; 12) muzeum Azjjatyckie i Ame- 
Lańskie czyli muzeum etnograficzne; 13) muzeum Marynarki; 14) 
seum panujących; 15) muzeum Sauyageot'a; 16) muzeum Ńapo- 
na m czyU muzeum Campana. 

Jlnzeuin ryannków, posiada 35544 rysunk()\^ wszystkich szkól, 
tdrych 18203 należy do szkoły włoskiej a 11738 do szkoły iran- 
ki^. .Tylko częjić wystawioną jest na widok w galeryjach; naj- 
kniejsze zaś można widzieć tylko w sobotę od 2 do 4 g. Wśrdd 
h dzieł godnych uwagi najciekawszemi są: rysunki Rafaela, Micha- 
A.ni<^ Andrea del Sarto, Leonarda de Vinci; studyja Łesueur'a 
|eln innych. 

Ograniczamy się wskazaniem muzeom sztychów; muzeom egip- 
«C0 (statuetki, wazony, amulety, biżuteryje, mumije, malowidła i t. 
Muzeom marsmarki podzielone na muzeum wodne i etnogra- 
kho (plany i modele okrętdw, szczątki okrętu- la Perouse, i t. p.); 
ueuin władców (zbidr przedmiotdw ktdre należały do książąt 
Kojących we francyi od Merowingów aż do naszych czasów. Mozeom 
laUj i biźoteiyj, we wspaniałej gcderyi Apollina. Muzeum San- 
Beot*a (przedmioty sztuki, rzadkości wszelkiego rodzaju, a najwięcej 
poki Odrodzenia). 



Muzeum Luksemburgskie, 

Zbiory te składają się z dzieł artystów żyjących, lub umarłych od 
lO, zakupionych przez Bząd z corocznych wystaw. - Wśród tych 
'^ sztuki zalicza się wiele do pierwszorzędnych a mianowicie: dzie- 
Ogres^a, Delacroix, Flandrin, Couture, Court, Ary Schefifer, De- 
a, Hebert, Muller, Rosa Bonheur, H. Yernet, Delaroche, Heim, 
[Imth, Achenbach, Meissonnier, Cayelier, Jouffiroy, Maillet, Du- 
i inni. 

Ittnzeum Clony, ulica des Mathurins-Saint-Jacques; dawny ho- 
►i^oboszczów Kluny, zaczęty w V w. i ukończony przez J. d'Am- 
©• P. Dusommerard zebrał tu bogaty zbiór zabytków średnio- 
WŁnych i odrodzenia, które Rząd nabył po jego śmierci w 1842 r. 
^T ten od owego czasu bardzo został pomnożony. Szczególniej 
'«» tu sala Dusommerard i kaplica. Kommunikacyja wewnętrz- 
prowadzi z hotelu Cluny do pałacu des I%en»6«, wzniesionego 
>« Juliena, lub tóż przez jego przodka K. Chlóre. Nazywają go 
kcem des Thermes, albowiem jedyna część zachowana pi^acu jest 
t kąpieli. Widać jeszcze sadzawkę długą na lO metrów i resztki 



286 PARYŻ. 

Kcmserwatoryjom sztuk i rzemiosł, ulica St. Martin, w zabu- 
dowaniach dawnego opactwa St. Martin des Ohamps, wyrestaurowa- 
ne i znacznie powiększone w ostatnich czasach. — Wspaniały ten za- 
kład zawiera bardzo bogaty zbidr przedmiotów odpowiednich cdowi 
szkoły, galeryje wystawy i prdbma8z3m;laboratoryjum chemkane i fi- 
zyczne, zbidr maszyn i narzędzi historycznych, biblijotekę ałoioDą n 
170000 tom(5w. — Kursa publiczne bezpłatne. 

Muzeum historyi naturalnej, w ogrodzie botanicznymi flfica 
Geoflfroy-Saint-Hilaire. - Amfiteatr i galeryje historyi natoialn^, an*" 
tomii, zoologii, botaniki, geologii, mineralogii; menażerjja dla zwie- 
rząt drapieżnych i t. d. 

Obserwatorsrjum astronomiczne, w tyle Ogrodu Łnzembuig- 
skiego, stojące zawiera wielki zbi<5r narzędzi, bogatą biblijotekę i t p> 
Biuro długości (Bureau des longitudes). w obserwatoryjnm. 

Seminaryjum Ó-go Salpioyjusza, wyższa szkoła dacl^owiia <^ 
niższe SenunaryjaNotre-Dame-des-Champs, deSaint^Ńioolati iJi^^ 

Szkcda irlandska, ulica des Irlandais. Szkoły polskie, na bnl**- 
rze des Batignolles i Montparnasse. --^Wa ottomańskti, w GreBeUe. 

Towarzystwa naukowe, są bardzo liczne, w. Parjńto; jedne za- 
pełnię prywatne, drugie upoważnione przez Bząd. — -Wszystkie zeapo- 
lone są z sobą przez Komitet prac historycznych i towarzystw »»**''" 
trycA. 



Biblijoteki. 

Biblijoteka główna, ulica Bichelieu, dzieli się na pię<J działów*- 
druków, rękopisów, medalów, sztychów, planów i map. ^***^*^*?^ 
około 1700000 tomów i 10000 rękopismów; zbiór sztychów zapeno* 
8367 tek, liczy przeszło milijon arkuszy; 120000 medalów, nw"^^ 
i rzniętych kamieni pomiędzy ostatniemi znajduje się sławna kamea, 
przedstawiająca tryumf Augusta i t. p. 

Biblijoteka Sainte-GeneTieve, założona w 1624 r.; dziśejsze 
budynki, zbudowane przez P. Duban, zostały ukończone w 1851^ r^ 
posiada około 200000 t. i 3000 rękopismów.— ^lóZyoteifca Jtfa2flrw»<; 
go, w pałacu Instytutu, 200000 t., 4000 manuskryptów; plany pW"""' 
ków grecyi i włoch. — Biblijoteka Arsenałowa, ulica de Snlly, bogaty 
zbiór poetów r pierwszych wieków literatury.— Biblijoteka Sorbosj/' 
— Biblijoteka Miejska, w Batuszu. 



PARYŻ. 287 



Trybunaty. — Więzienia. 

Fi^ao Sprawiedliwońol, quai de la Citć, był niegdyś rezyden- 
cxi% kr(51(5w Francuskich. — Z dawnego pałacu pozostała dziś tylko 
wieża zegarowa, dwie sąsiednie wieżp, Kaplica, część galeryi i kuch- 
nie. — Fasada i dwk korpusy pochodzą z 1776 roku. - Za Rząddw 
Ludwika Filipa, obszerne budynki zostały przydane do istniejących 
zabudowań. — Za ostatniego Cesarstwa przedsięwzięto znaczne prace 
ku rozszerzeniu i restauracyi tych gihachdw. Sąd kassacyjny, sąd 
appellacyjny, T^rybunały pierwszej instancyi i Policyi poprawczej 
zasiadają w Pałacu sprawiedliwości; sądy odbywają się publicznie. Sa- 
la „des Pas-Perdus^^ odbudowana w 1662 ma pomnik Mafesherbesa. 

Trybunał'handlowy , naprzeciw pałacu Sprawiedliwości (zbudo- 
wany w 1860 r. przez !P. Bailly) ozdobiony figm-ami i malowidłami 
przypomina trochę piękne pomniki epoki odrodzenia (pałac Brescia); 
szpeci go tylko kopuła. 

Więzienia. — Areszt tymczasowi/ w pałacu Sprawiedliwości. — 
Więzienie celkoioe (Mazas), bulwar Mazas; Conciergerie, w pałacu 
Sprawiedliwości; la Uoguette, ulica de la Roąuette. — St. Pelagie: 
MadelormetłeSf ulica de la Santć, więzienie niedawno zbudowane przez 
p. Vaudremer; — Saint-Lazare, ulica przedmieścia St. D^nis (dla 
kobiet) i t. d. 



Szpitale. 

Dom Boży (Hotel Dieu), plac Notre-Dame, założony około r. 
$60 przez S-go Laudry; o połowę zmniejszony od 1832 r., a niedaw- 
no powiększony przez dobudowanie nowego gmachu. — Szpital 
Beaucjon, przedmieście Saint-Honore. — LaCharite, ulica Ja- 
coK—La p^ti^, ulica Lac^pede. — Szpital Lariboisiere, ulica 

tmbroise-Par^. ~ Szpital Neckera, ulica de Sevres. — Szpital 
•gp A n t o n i e g o, przedmieście Saint- Antoinc. — Szpital S-go 
Ludwika, ulica Bichat (dla chorób skórnych). — h 6 pi tal d u Midi; 
(Capucins), ulica Saint- Jacąues (dla mężczyzn syfilitycznych). H. 
Lourcine, ul. de Lourcine, (kobiecy, syfilityczny). - H. des Glini- 
an es, plac szkoły Medycznej. — D om położniczy (Maternitó) uli- 
ca Port-Royal. — H. desEnfantsmalades, ulica Sevres. - H. 
Sainte-Eugónie, ulica Charenton, założony w 1860 r. -Szpital 
dla starców i obłąkanych, 2445 łóżek.- Takiż dla kobiet czyli 



288 - f A R Y Ż. 



Salpśtri^re, bulwar de Thopital. Osobny dla obłąkanych oddriał. 
Szpitaldes Quinze-Vingts (niewidomych), ulica Charenton.— 
Instytut ociemniałych, bulwar Inwalidów — Instytut głu- 
choniemych, ulica Saint-Jacąues. Dom Charenton, odbudo- 
wany za Ludwika Filipa, dla kobiet i mężczyzn obłąkanych, ift ro- 
cznym wynagrodzeniem od 900 do 1500 irankdw. 

Pr<5cz tego Paryż posiada: 

J)wa przytułki dla chorych nie dających wylecay^ doir 
przytułku dla dzieci, dom przytułku dla sierot, starcó^Y 
rekonwalescentów, i t. d. 

Paryż liczy 20 biur dobroczynności, po jednam na każdy cyrW 
które biednym opiekę i pomoc lekarską udzielają. 

Montr de Fietó, ulica des Blancs-Mantcaux, pożycza na aa<ti* 
w imieniu i na korzyść administracji opieki publicznój; ma 2 ktf^ 
ry, 20 biur pomocniczych i 18 kommisyjonerów, 

Kassa oszczędnoóol, ulica Coq-Ućron, otwarta codzień oi 10-^ 
do 1-ej godz. 

Dom Inwalidów, na lewym brzegu Sekwany, założony P^*^ 
Ludwika XIV, na 3000 ludzi utrzymywanych kQ3ztem ins^tucjfi- 
Dziedziniec przed gmachem zapełniony jest działariii, powicksi^ pię- 
ści zdobytemi na nieprzyjacielu. 

Pomnik Ludwika XIV, w dziedzińcu honorowym, dłuta Cw* 
stou'a; malowidła bitew w refektarzach Martin'a. - Prócz tego D»o* 
żna widzieć w domu Inwalidów, piękną biblijotekę, plany f®^ 
Francuskich (do obejrzenia tylko w Maju) i t. p. - Sklepienie ^^?' 
ła ubrane jest sztandarami zdobytemi na nieprzyjaciołach. Malowi»* 
wykonane przez Coypera, Jouvenet'a, braci Boulogne i Lafosfl**' 
rzeźby przez braci Slodtz, Michel Corneillc i Girardon, zdobią nadto*? 
świątynię. 

Krypta, zawierająca grób Napoleona została zbudowaną po"*"^ 
rysunków Visconti'ego. Z dwóch stron bramy, stoją alegorywn® P^ 
sagi, siły wojskowój i siły cywilnej, dłuta Durcfa. ~ W przedaOB*"* 
groby Bertranda i Duroca. • 

Val-de-Graoe, ulica St. Jacąues; szpital M?o/5fcow;^"(854'łdżek)ł ." 
szkoła Medycyny uojskowej i t. p. — Kościół. — Szpital du Uros-Co^' 
lou, ulica St. Dominiąue. — Szpital Sainł-Marlin^ ulica przedmie^^ 
Saint-Martin. — Szpital Ymceński. 

Wielka liczba Koszar, dawnyoh i świeżo wystawionych, zap^^ 
płaco Paryża. 



t» A R Y Ź. 289 



Rynki i Bazary, 

ZiBS Halles oentrales (główny bazar), zbudowane przez p. Bal- 
, składają się z 12 pawilon(5w, przedzielonych na dwie części bul- 
in>. Pawilony te zbudowane są z żelaza, prócz podmurowuń z ka- 
lia, i lekkiego muru na 2 metr. wysokiego z cegły. Oszklenia 
dzaja źaluzvj, pozwalają światłu i powietrzu dowolnie przedzierać 
o tych obszernych naw, wznoszących się nad piwnicami przezna- 
emi na składy. Bazarr podług takiegoż planu budują się w róż- 
i częściach Paryża. — Największym z nich jest bazar Tempie. 

Bazar zbo&owy, ulica de Ylarmes, budynek okrągły, pokryty 
emą i wspaniałą kopułą j>ółkulistą z żelaza i miedzi. — Piękna 
3 dawnego hotelu Soissons w postaci kolumny doryckidj. 

Ikład win, quai Saint-Bernard; obszerny równołegłobok 134000 
- kw.; piwnice i składy mogące pomieścić milijon hektolitrów wi- 
150000 hect. wódki. 



dnie artezyjskie, — Katakumby, — Kanały i ScipM, 



(tudnia artezyjska w Grcnelle, plac Bretcuil, świdrowana od 
t do 1841, na 547 metr, ł^O c. głębokości, rura przewodowa (33 
.^nad poziom)podpartą jest jakby wieżą z lanego żelazu. -Na 24 
riny 10000 hektolitr, wody. 

itadnta w Passy, świdrowana od 1855 - 1861 r, 580 metr. g}ę- 
>A5i, 170000 hect. na 24 godziny. Dwie inne studnie wyświdro- 
a w Xin i XVIII cyrkułach. 

BKeserwoar w Menilmontant, (1 08 metrów wysok.) przyjmuje 
rżiiym piętrze, 1 00000 metr. sześć, wody z rz. Dhuis, przez wodo- 
134064 metr. długi; na niższem piętrze 30000 metr. sześć. 
F" « Mamy. — Bezerwoar w Bellevllle obsługuje wyższe części 
'4a. -Dwie pompy parowe wznoszą wody Sekwany do rezerwoa- 
*^ Passy, 

^*Hał de TOuroą, który . się kończy sadzawką w la Vilette i rao- 
^starczyć około IIOOOOO metr. sześć: wody we 24 godziny, łączy 
Sekwaną kanałami Saint- Martin i Saint- D^nis, 

'^•ki. Pod ulicami Paryża rozciąga się niezmierzony labirynt, 
'^, przedstawiających około 400000 metr rozwoju. Saeść wiał- 



290 - OKOLICE PARYŻA. 

kich gMwnych galer^rj łączy się z piętnastą pomocnicMmigitlaTJiBi, 
do ktdrjch uchodzi wiele podrzędnych kanałdw. — Sdek ibkńrwy 
przecina miasto, na prawym brzegu od Marais do bulwaru "MakAn- 
bes, i wpada tAm do wielkiego zbiorowego ścieku, uchod^eego do 
Sekwany w Asni^res. 

Katakumby, dawne górnicze galeryje, ciągną się pod pnedmis- 
śdami od lewego brz. aż do Arcueil. Składano tam kości, tOBJiprm 
w dawnych poznoszonych cmentarzach. Głdwne wejście do Katikaik 
od rogatki d^Enfer. — Można zwiedzać tylko 3 lub 4 razy do roką u 
pozwoleniem naczelnego inźenijera. 



Trupiarnia (la Morgue); Cmentarze, 

Trupiarnia (otwarta dla publiczności od rana do 'wieaon) * 
bliskości Nowego-mostu (Pont-l^euf) prz3rjmuje trupy, nutoś** 
w Sekwanie lub na drogach publicznych, dla ułatwienia rospoiui* 
nieboszczyków. 

Paryż ma trzy wielkie Cmentarze: cmentarz Montmarire ff 
północna, cmentarz Mont-Bamcuse czyli południowy i cmentars *^ 
Lachatse czyli wschodni, — Szczególniej ostatni zawićra godne ••*' 
dzenia pomniki. 



OKOLICE PARYŻA. 



Boulogne. 

9 kil. Omnibus 60 cent.; niedziela 75 cent.; po 10 wieczorem 75 cent * ^' 
Omnibus amerykański z placu zgody (de la Concorde) 56 c. i 45 c; w •więt-^*' 



Boulogne. 13944 mieszk.; piękny kościół z XIV w., wj 
wany w 1860 r. — Pałac wystawiony przez p. Rothschild. Pod aoDJ** 
lasek Buloński, wycięty podczas ostatniej wojny. 



Passy, 

Kol<ij żelazna, dworzec St. Lazare, za 40 c. i 30 c.-- W świcU 60 c. t ^^^ 
i z powrotem 70 o. i 60 c; 1 fr. i 76 cent. — Omnibus amerykański » ^i*"^"^ 
20 .ent. 125 cent. 



OKOLICE PARTŻA. 291 



^•^, 12090 m.; przyłączone do Paryża. — Wody mineralne zim- 
91, ielazne. — Dom szwajcarski p. Delessert, Yilla Bossini^ego; domy 
iL Janin i Łamartina. 

Ba przeciwko stacyi, pałac de la Muette; dawny zamek myśliwski, 
lięktzony w XVIII w. — ^Piękny park należący do p. Erard. 



Au te u i I, 

Kol6j żelazna, dworzec St. Łazarre, za 40 c. i 30 c— W święta 60 c. i 45 cent.; 
ttk i i powrotem 70 c. i 50 c; 1 fr. i 75 cent. 

Autenil, 6363 mieszk., przyłączony do Paryża - Moli^re i Boileau 
zemieszkiwali tu niegdyś.' — Wille. — Grób kanclerza d*Ague8seau 
jego żony. — Wody mineralne, zimne, żelaziste. — Zakład hydrotera- 
>atyczny. 



N euilly. 

Omnibus litera C. z ulicy du Louvre, w 45 minut za 30 c. i 15 cent.; do bramy 
iUot, 45 c. do mostu zaś w I^euilly 30 c. 

JleuiUy, 23832 m. Zamek, ktdry tu posiadał Ludwik Pilip, zbu- 
oay został 24 Lutego 1848 r. przez bandę złoczyńców. 

W pobliżu, na drodze de la Heyolte stoi Kaplica S-go Ferdynanda 
aiief^ona na miejscu domu, w którym umarł książę Orleański, zabi- 
,prz6z wypadnięcie z powozu 13 Lipca 1843 r. Cenotaphe (grób 
<^ny) Księcia, anioł z marmuru rzeźbiony przez ks. Marjrję; malo- 
dla na szkle wykonane w Sevres i t. p. 



Saint- Cloud, 

15 kil. Kol^j Ż., dworzec St. Lazare, przejazd w 30 minut za 75 c. i 50 cent., 
"^ĄU 1 fr. lub 75 cent. 

fi^int-Gloud, 5616 m., na wzgórku nad Sekwaną. Liczne wille. — 
***^L, rezydencyja książęca za Ludwika XIV. — Za czasów Dy- 
'^oryjatu, zasiadała tu Rada pięciuset, i tu t^ż odbył się główny akt 
® bmmaire^a. — Pierwszy konsul przebywał tu "pti^iW.o. YkX(\Qk- 



292 OKOLICE PARYŻA. 

wie Ludwik XViir, Karol X, i Ludwik Filip zamiegikiwali w na. 
Zamek nie przedstaAna nic ciekawego na zewnątrz*^- Wewnątn is; 
sługują na uwagę, sala Marsa^ malowana przez M^gn*^^»^ P^^"]/' 
ApolUna, malowana przez Mignurda i innych mistrzdw, «aiofi Dgj^t 
sala Ve9mSf z plafonem Lemoyne'a, scUon prcuody z plafonem Coj- 
pela, salony Merkurego i Jutrzenki, ^ 

Park zajmuje 392 liect. i dzieli się na park publiczny ipijwatnf. 
Jest w nim wielki wodospady ślicznie odbijający od pięknydb gn? 
drzew; wielki wodotrysk wznoszący się do 42 metr. nad pononi; bto^ 
nia Demostenesaj doskonała kopija pomnika Lizykratesa Atenach. 



M e U d O n. 



8 kil. Kolćj żelazna, leweco hrzec^u, przejazd w 14 minut za 75 e. i fiOMt!' 

w święta 80 c. i 60 cent. 

Meudon, 5789 m. w amfiteatr u stdp. zamku tegoż nazwisk* «!■• 
dowanc. Zamek wzniesiony za Lud^ńka XIV, zajmowany był pfM* 
księcia Napoleona. Z tarasów, odkrywa się najpiękniejszy widok M 
okolice Paryża. — Lasek w Meudon stanowi miłą przechadzkę, ftmt 
jest wzgórzysty. 



Wersal ( Yersailles). 

23 kil. KoK^j żelazna prawego brzecu: przejazd w 45 minut za 1 fr. '^*''.f,^' 
2.') c; w dnie puszczania wielkich wodotrysków, 2 fr. i 1 fr. 50 cent. — 18BI.»W 
żflazna lewego brzegu, przejazd w 35 m. Ta sama cena co na kolei prawrfofcwn- 

Hotele: des R(i8ervoirs, ulica des Reservoire: de Fr»ii«*ł 
place d'Armcs 5; du Sahot d'Or, ulica du Tlessis 67; de U Cbajie 
Imperiale i d'Elbeuf, place d'Armcs. — Bestauraoyje: doMn- 
sće, ulica des Kescrvoirs; du Pal ais, ul. de la Chancellerie 4; S*" 
wiamia de la C om e di e w parku. 

Wersal, 43899 m. główne miasto departamentu Sekwany i 0«^* 
na odosobnionej równinie między Icsistcmi wzgórkauii.--A'o«*» -j*^ 
tre- Damę, zbudowan y przez Mansarta od 1 684 1 68 §; piękna m^ 
na rzeźbiona z XVII w. \ dobre obrazy. Kościół Sł, Louis, thwff" 
wany w 1748 r. przez H. Mansart, ma piękne malowidła star^"'^ 
cuskiej szkoły; malowania na szkle wykonane w Scatcs; pomnik kj|f 
cia de Berri, dłuta VTaOL\w'a. Zaniek^ zaczęty przez Ludwik* XJW, 



OKOLICE PARYŻA. 293 

!ziiie poiviększony przez Ludwika XIV, przed nim wspaniały 
Iziniec w pośrodku którego wznosi się statua bronzowa Ludwi- 
GrV-go. Skiada się on z korpusu i dwdcli skrzydeł. 

rspUoa, bogato przyozdobiona w posągi i płaskorzeźby, wielki 
% E marmuru i bronzu złoconego, płaskorzeźby przez Bouchar- 
i, Sladtz'a i in. Kilka obrazdw Jouvenet'a, Sylwestr'a, Santcrrc'a 
Boalogne'a, sklepienie malowane przez A. CoypeFa, Lafosse^a 
ivenet'a. 

ffazeom, poświęcone wszystkim chwałom Francji, zawiera i 73 
przedsionków gdzie są porozmieszczane: 4838 obrazdw, portre- 
popiersi i posągów. — Zaznaczamy tu: ogromną galen/Ję des Gla- 
zwierciadeł), wychodzącą na ogród, z pięknemi sufitami malowa^ 
przez Lebrun'a, Salony: Herkulesa, Wenery, Marsa, Dyjany, 
^cwregó. Pokoju i Wojny; Sale: Tronową i Rady; sypialnią Ludwi- 
^JV w której umarł ten król w 1715 roku; salę teatralną, wojen 
'zowych, Bitu); galeryją hintoryi Francyi, rzeźb, Cesars wa i t. p. 

ogrody, zdobne są w posągi i pyszne, fontanny; Godne tu uwagi: 
^ryja wystawiona przez Man8art*a w 1685. Sadzawka Neptuna, 
iększa i najpiękniejsza ze wszystkich w Wersalu (środkowa gni- 
rt dłuta Adama); wielka aleja du Tapis-Vert, sadzawka Łatany, 
1 d'Encelade, sadzawka Appolina, po za którą rozpościóra się 
i kanał; ogród Królewski założony przez Ludwika XVIII w ro- 
816. 

parku, trzymając się alei na pirawo od Sadzawki Apollina w 1 5 
t przybywa się do Trianons. — Ludwik XIV kazał wybudować 
1670 r. mały zamek, zastr^piony w krotce przez mały pałac po- 
i Mansart'a; jest to Grand Trianon. — Pałac petit Trianon, zbu- 
ny w 1766 przez Gabriela, jest tylko pawilonem. Ludwik XVI, 
val go Maryi Antoninie dla której stał się najulubieńszem micj- 
pobytu. 

ależy tu jeszcze wyliczyć: salę gry w piłkę; teatr; pomnik hron- 
JSoche*a, dłuta Lemfirc*a na placu Hoche; lyceum; hiblijotekę 
K> t.); gabinet etnologiczny i archeologiczny; szpital; rynek na któ- 
V"sniosi się statua księdza dc TEpóc; budynki du Grand Commtin 
so za szpital wojskowy; Koszary, wspaniała aleje do St, Cloud, 
iryia^ do Sceaux i t d. . 



Marły 'Saint' Germatn. 

kn. do St. Germain; Kolej leHzna. prawego brzegu, przejazd w 48 minut za 
« c. i 1 fr. 25 cent. 

* WL Bueil, 6489 m. Kościół z czasów stylu OdroOLienW, ^xq\^ 



Ś^ OKÓŁIOE PARYŻA. 

cesarzowa Józefiny i hr. Tascher de la Pagerie; pomnik kr<flow^ 
Hortensji. 

Kolćj żelazna amerykańska od stacyi Bueil obsYngióe: 8'ldloia' 
la Malmaison, zamek w którym zamieszkała Cesarzowa Jdiefiu po 
rozwodzie i w którym zasługuje na uwagę wielki salon (piękny koni- 
nck mozajkowy); w parku gabinet, w którym pracował NapoteiMt 
wodotrysk Józefiny, świąti/nia miłości i Kaplica zbudowana pnakr^ 
Iowę Krystynę, w lasku [ie bois de St. Cncnfa); piękny staw i doBMk 
szwajcarski zbudowany przez Józefinę; 3 kil. BongiTSl, (kilka MM" 
racyj), ze starym kościołem i licznemi willami. Marijf la Mai^u^ 
(wodociąg teraźniejszy mogący wznieś<i 780 m. sze^ wodynagoi^]) 
z Marły mo/,na dojść w 15 lub 21 minut do wodociągu de lUriT C 
rur, 643 metr. długości, 23 metr. wysokości) zbudowanego u X^ 
dwika Xiy dla dostarczania wody z Sekwany do Wersalu. Wodih 
ciąg leży na gruncie wsi Louveciennes, urozmaicona licmemi iriDiBi 
6 kjl. port-Marly, w pięknem położeniu. Nie ma już śladów ih>WBS* 
go zamku, zbudowanego przez Ludwika XrV. 

21 kil. Saint- Germain-en-Iiaye (hot: Frince de Oall6i,4< 
TAugo Gardien, duCheyal blanc; reatauraoyja wpawiloflto 
Henryka IV; Cafó-Restaurant, przy dworcu kolei), 1 57M "^ 
na wzgórku po lewym brzegu Sekwany. W Kościele manioteOBł 
wzniesione ku pamięci Jakóba II, króla Angielskiego, któiy ^obmb 
w Sttint-Gcrmain, z freskami Amorego Duval*a. Z pałacu Chat«a»NiV 
Henryka IV pozostały tylko mury tarasu i pawilon Henryka Ir^ 
Stary zamek niedawno wyrestaurowany posiada: Muzeum itar^ig' 
tiioHci gallo-rzymskich urządzone w galeryi uroczystości, zawiźrtjłw 
znaczne zbiory broni i narzędzi z okresu kamiennego i bromowłgo 
i t. p., piękną mozajkę, pochodzącą z ruin starożytnego Augiai^^^[ 
odlewy gipsowe pomników z różnych epok, rozproszonych po '*■' 
francuskiej; zbiór darowany przez p. Boucher de Perthes, i t d. 

Z ogrodu założonego przez Franciszka 1, powiększonego i o**" 
Ijiouego sadzawkami przez Ludwika XIV, nic nie pozostało. Obscaj 
ogród w stylu dzisiejszym powstał z wyciętego lasu. — Tarti, '^'f"^ 
wany w 1676, ma 2400 metr. długości a 35 metr. szerokości; *>** 
z niego obejmuje wielki obszar ziemi. — Lasek St. Germain roiOł^ 
się na ])ółwy8pie utAWorzonym przez skręt Sekwany; powienchaUj*" 
go wynosi około 4400 hect., wycięte są w nim drogi i aleje, pri«j**^ 
wiające w rozwinięciu około 1 500 kilm. Z wyjątkiem kilku BuJlT* 
bagien, grunt jest suchy i powiększój części piasczysty i priedrtiWW 
jednostajną płaszczyznę. W tym lesie znajduje się gmach ''JJJ 
les Loges (dom wychowania panien, w rodzaju Legii honow*? 
w St. Denis); zamek du Val, zbudowany przez Henryka IV, j>nw*' 
do wany przez Ludwika XIV; pawilon de la Muette, bazantarm^^^f* 



( 



OKOŁIOE FARlriA. , §96 



ArgenteuiL 

10 kil. Kolćj ielazna prawego brzegu, przejazd w 25 min. za 1 fr.* 10 c; 85 i 6^ 
it, tam i napo wrót 1 fr. 65 c, ub l fr. 30 cent^ , 

Ai^p^enteńil, (hot. du Coeur-Yolant, de la Yille-de-Fa- 
lydii Soleil d'Or; auFoisson de Seine; restauraa/if a blisko 
Bata oa trakcie); 7269 mieszk. na prawym brze^ Sekwany; grunt 
mny rodzi wielką obfitość wina. Pokłady gipsu, fabryki wyrobów 
tnińnych^ narzędzi górniczych i wapna hydraulicznego. - Kościół 
iflto wystawiony w stylu romańskim z obrazem p. Bouterweck, 
3kwiarz z bronzu złoconego, ciekawój roboty w stylu XII w., ktd- 

MWińra tunikę bez szwu Jezusa Chrystusa. Ko&dót w Argenteuil 
IPft celem bardzo licznych pielgrzymek w poniedziałki i w oktawę 
ionych łwiątek. Aleja wysadzona drzewami, zwana polem Mar- 
^9m albo un/spą. — Na pdłnoco-zachód od miasta stoi stara ti;ł6Ża, 
I UL zaś od miasta blizko Sekwany grota druidów. 



Saint-Dinis. 

9 kil. Kolój ielazna północna, przejazd w 12 ihinut, za 80, 60 c. i 40 cent. 

Ittat-Dónis (restauracyje: de la Croix*Blanche, du Łapin 
ti^nme, hdtel du Grand-Cerf; de la Benommóe-des-Tal* 
Olies) miasto okręgowe 22052 m. warownia nad Sekwaną, Cro- 
ii|, Booillon i kanałem St. Dćnis, posiada różne fabryki. 

.Sławna Bazylika w St. Dćnis, założona przez Chilperyka I-go 
Wbodowywana przez Dagoberta I-go, Sugera i ks. Eudes-Clć- 
miii n panowania świętego Ludwika, niedawno została odnowioną. 
>anuezona niegdyś na groby królów Francuskich, za nowego Cc- 
BtWE otnymała takież przeznaczenie. Ma ona kształt krzyża ła- 
(Alego. Pod chórem mieszczą się groby królewskie i krypta. Por- 
\ ndiodni o trzech drzwiach, ozdobiony jest rzeźbami (sąd osta- 
^tty, Męczeństwo S-go Dyjonizego i t. p.) i sięga czasów Sugera. 
inaiczającś go dwie wieże w ostatnich dopióro czasach, dobudowa- 
^loitały. Brama południowa, obecnie zamknięta podczas Rewo- 
^ obdartą została z rzeźb; brama zaś północna zdobną jest w wiel* 
* %iiry przedstawiające przodków Chrystusa. 

HawB, podzielona na dwie części balustradą chóru była wystawio* 
^ttjftk I reszta budynku aż do absydyjum za LudmYwi l-^oKT-^r 



296 OKOLICE PARYŻA. 

pa Śmiałego. Okna niższego piętra, podzielone na cztery odnogi, 
ozdobione są nowo sprawionemi malowidłami. Po lew^ stronie dąr 
gnie się szereg grobów książąt z dynastyiBurbonów, ktdre powi^W^ 
części zostały przerobione. Chór odbudowany w dawnym stjiB, M 
na lewo dwie kaplice, na prawo zaś zakrystyję czyli kaplicę Ś^HO Mi- 
chała. — Nawa poprzeczna ozdo))iona jdst grobami Franciszka Łi Ia- . 
d\ńka XII i Henryka II, oraz książąt i księżniczek 118 ójwttp- 
Za nawą poprzeczną po prawdj stronie wielkiego ołtarza snąjd^s Ą 
grób Dagoberta. Orób Franciszka I i Klaud^fusza^ joden i m^j^ł'' 
niulszych pomników epoki odrodzeniu, był zaczęty w 1552 roka pod 
kierunkiem Philiberta Delorme. Płaskorzeźby, przedstawiają gMiW 
czyny wojenno Franciszka I; na platformie znajdują się statnj Khi- 
d\jusza krcJla, jego żony i ich dzieci. — Grób Ludwika XII i Anj 
Brctońskidj, wykonanym był w Tours pod kierunkiem J. Ju*** 
i skończony w 1591 r. — Król i Królowa przedstawieni są tupOiWJ" 
nie, jako żywi na platformie i umarli na sarkofagu. Grdft flewyfa ^ 
i" KatJirzyny de Meilicis jest to pyszne dzieło z marmuru białego, pny- 
pisywane Hermanowi Pilon. Ńa narożnikach wznos^^ą się 4 hrooio- 
we ii ji u ry alegoryczne (cnoty Kardynalne). Grób Dagoberta śięgf^W^ 
w.; prócz nowoczesnego posągu króla. Grób Królowej NantaMofi 
jest tylko częścią grobu Dagoberta; statua królowdj jest jednćm « naj- 
j)ięknicjszych dzieł sztuki XIU w. 

Inne groby książąt i księżniczek, obecnie złożonych w Kryp* 
ninją być przeniesione do kaplic. 

Ahsydyjum, do którego schodzi się po 2 -eh schodach, mieści w sobw 
1 5 kaplic, z których najpiękniejsza (N. Panny) ma przcślicno dswue 
malowidła na szkle. 

Krypta, w różnych epokach podlegała licznym przeistocieBloB; 
ale sicdm kaplic środkowych sięga czasu Sugera, a nawet dają ••? *• 
spostrzedz niektóre wskazówki odleglejszej epoki. 

W Saint-Ddnis znajdują się dosyć okazałe Koszary, nowy Kti^- 
jmrajijalny^ zbudowany w stylu <iątrolukowym, ukońcsony w 1867 r. 
Tuk zwany Dom Cesarza Napoleona, zajmujący budynki dn^wgo 
(>])a(*,twa jcHt zakłłulcin do którego przyjmują się na pcnsyję 'J^* 
c/łonków legii Honorowej, począwszy od stopnia kapitana. 



EiKjhien — Moutmorency, 

IP kil. Kolrj żelazna północna, przejazd w 40 minut: za 1 fr. 80 c; 1 ''• ^' 
I ul) ) fr. 5 cent. 

12 kil. Bnshleu v\Wisie YC&t«LUT\\w\oA Vvv.\v\a.riiie') 800 m., nad br*** 



OKOLICE PARYŻA. £97 

ustawa dlagiego na 1 kil., szerokiego na 500 metr., dawniej pięk- 
i ludne miasto. Nad brzegami stawu roz8iad]^y się liczne i piękne 
A. Ztikład kąpielowy bardzo uczęszczany. W pobliżu, zamek 
^GrcLtUn^ niegdyś rezydencyja Catinat'a, marszałka francuskiego 
87—1712). 

18 klL Montmorenoy (liczne restauracyje, konie i muły do na* 
ft) S6l3 m., na pagórku, panującym nad piękną doliną i blisko la- 
ięgot nazwiska, pyszny widok w dali ograniczony przez fort Mont- 
flrien. Eościid (piękne malowidła pa szkle) wznosi się u stdp g<5- 
Ermitaż^ zamieszkiwany przez J. J. Rousseau, został pdźnićj 
rj^kszony i zeszpecony. — Widać jeszcze czętó domu zwaną Mont- 
w, gdzie Rousseau przebywał od 1757 — 1762 r., niektdre portre- 
ow^ epoki przechowały się dotąd. Zamki i wille w około; piękna 
staniamia (bale letnie). Las, ktdry utracił sw<5j spokojny chara- 
', pokrywa 2000 hect. gruntu i jest licznie uczęszczanym przez 
flao. 



Yincennes. 

\ 

m 

Ikn. KolćJ łelazn* z placu BMtylłi przejazd w 16 minut, za 60 i 30 c; w iwlQ. 
1 1 40 cent. 

yinoe&nes (restauracyje: Mandrillon, Denizet, Aubry; Ho- 
le TEurope. — ^Kawiarpie: C a f ^ F r a n ca i s; Hu s s o n), 1 3000 m. 

Zamek (otwarty dla zwiedzających w soboty od 12 do 4, za po- 
ileniem wydanym przez dyrekcyją artyleryi w Paryżu, lub przez 
lendanta artyleryi w Vinćennes), zbudowany w 1164 r,, przebu- 
Twany w 1183 r., przez Filipa Augusta, następnie przez Filipa 
•tozyjasza i jego następcdw, przeistoczony za Ludwika XVIII-go 
idwika Filipa, jest dziś fortecą zawićrąjąct^: koszary, arsenał i szko- 
Biyleryi. Części najciekawsze są: sala broni (materyjał artyle- 
ddfbroń dla 120000 ludzi). Kaplica, założona w 1379 r. i zu- 
nłe odnowiona przed kilkoma laty (sklepienia lekkie i eleganckie, 
łowiła na szkle Jana Cousin). 

Oiatownia (donjon), wieża kwadratowa, na 52 metr. wysoka, o 5 
trach, schody o 242 stopniach prowadzą na platformę, z którćj 
ttywa się pyszny widok. 

Łfw^ Yinceński (ob, str. 276). 



298 OKOLICE PARTŹA. 



Sc e a ux, 

11 kil. Eolćj żelazna, przejazd w 28 miant, za 1 fr.; 66 i 50 c, w iwiftel fr« 
10 cent.; 86 i 66 cent. 

6 kil. Arcu&l, 4078 m., powiększaj części wjTobnicj. — KakiA 
z XIII w. ,(pom. hist.). — Szczątki wododąga rzymskiego s IV w^ 
nowy wodociąg o 24 arkadach (1613 — 1624), prowadzący doFujIt 
wody z Bungis i innych sąsiednich zrddeł. 

8 kil. JSourg-la^JReim; dom Gabryjelli d^Estrćes. — Na lewo fi- 
nija z Łimoors przez Orsay. — 9 kil. Fontenay-atuc-Roses. — KtlOtfj^ 
St. Barbe^des-Champs. ' 

1 1 kil. Soeaax- (restanracyja, przy głównej ulicy); 2267 m.— I^ 
wna bażantarnia, ogród publiczny, bale podczas lata. — HfioA 
z XVII w. — Zamek księcia Trewirskiego i park, dawna własno^ Gol* 
berta, potćm księżniczki du Mainc. — Liczne wille. — Wydectki do 
Flessis-Piguet (3 kil. ^12)] do Bobtnson 2 kil., wspaniałe kasitan^} pod 
ktdremi pourządzano kawiarnie i bufety; do Aunajf i YcilśH^ 
Loups, w ostatnićm dawny dom Chatcaubrianda w pięknym pailn p« 
Łarochefoucauld, niedaleko piękny łusek bois de yerrihes. 



Orsay — Clieweuse — Dampierre 

22 kil. Orsay: Kolćj żelazna a2 do Orsay, przejazd w 66 min., sa 2 fr. 80 e<i ^ 
fr. 50 cent. i 1 fr 20 c, w święta 2 fr. 45 e. 1 fr. 86 o. i 1 fr. 36 cent 

8 kil. Bourg-la^Beine, (ob. wyź^j). 

17 kil. PaUdseau] kościół, którego część sięga XII i XIII W. 

22 kil. Orsay; kościół z XII w., chór i dzwonnica », XI^ *• 
w okolicach, wille, zamki i znaczne folwarki, piękna dolina dTvv^ 
Można tu nająć powozy do: 

(31 kil.) S^ Bem-lesCheureuse, stacjrja obsługi^ąca ^3toW»JJ 
(hotel du Grand St. Jacque8); na stronie pocliyłości, miny zat^ * 
la Matlelaine (XII i XIII w.) kupione przez ks. dc Łuynes, — Wi*** 
prostokątna, powozy do najgcia do: 

4 kil. Dampierre, zamek zbudowany przez Mansaita i mpf^^ 
park, należący do księcia de Luynes, który tu pomieścił bogaty "J^ 
dzieł sztuki (MinQY\ya, aiAtu.a Siiuarta; statua ze srebra Ludwiku XIDł 



Ż PAkYŻA DO ŁYOSU PRZEZ DlJOl^ 299 

ciedńetwie przez Bude'a, kbsztowna broń i t. y. Można zwiedzać za- 
L w piątki, za pozwoleniem piśmienndra księcia de Luynes. 

O 4 kil., fes Vaux de Cernay, śliczne miejsce, piękne drzewa, ska- 
piaskowcowe, pyszna roślinność; ruiny opactwa des Fatio:, dziś 
flność prywatna. 



Droga 93 Z PARYŻA DO LYONU. 
A). Przez Dijon i Macon. 

807 kil (stać. Vaiso) i 512 kil. (stc. Perrache), przojazd w 10 ^. 47 m. puapiesz- 
pociągiem: w 16 ^. 30 m. pociągiem oranibusowym, za G2, 4i>; 4U, tJD, lub 34, 
r. do Łyon-Vaise, a 63. 05; 47, 30, lub 3 4, 70 fr. do Lyon-Perrache. 

Z Paryża do Dijon, 

815 kil. przejazd w 6 g. 20 m, pociągiem pospiesznym; 9 — 10 pociągiem omni- 
>W7m za 88, 60; 29, 05 lub 21, 80 fr. 

Po opuszczeniu dworca na bulwarze Mazas przejeżdża się pod ko- 
iel. opasującą Paryż, przed przebyciem fortjrńkacyj. 

5 kil. Oharenton le Pont, 5531 micszk. przy zbiegu Marny 
aikwany. W Charenton StMaarioe, 42 1 7 mieszk, Szpital obłą- 
ycA, most żelazny na Marnie. Na lewo, szkoła weterynaryi w Al- 
• — 15 kil. Villeneve St. Georges przy zbiegu rz. Yeres i So- 
uiy. Zbieg kolei do Corbeil i Montargis. — 18 kil. Montgeron. 
adnkt na rz. Ybres o 9 arkadach, długość 1 1 9 metr. — 22 kil. 
inoy. Wijadukt na rz. Yeres o 28 arkadach, długość 376 metr., 
>. 82 — 85 metr. Rdwnina de la Brie. Most na Sekwanie. 

45 klL Melun (omnibus; hot. d u Gran d-M onarqiic. dc 
ance, du Commerce) głdwne miasto departamentu Sekwany 
aniy, 11170 mieszk. podzielone Sekwaną na trzy części. Kościół 

Atpais c Xyi w. z pięknemi malowidłami na szkle w oknach 
iH; wiele rzeib. — Norte-Dame en VIle (XI w.) często przerabiany 
edawno odnowiony. Batusz gmach nowy z dawną wieżą. Fom- 

Jmyota, Zamek Vaux-B^nil. O 6 kil. na pdłnoco-wschodzie, 
Mk VauX'Pra8lin zbudowany przez Fouquet*a (malowidła Lebruna 
Bgnarda. 

59 kil. Fontainebleau (omnibusy 30 c. Hotele: de France, 
gle Noir, Lion d'Or, Ville de Lyon, C adran Bleu, 
Łondres, de la Sir^ne, de la Chancelerie. Kawiarnie 
Mtmracyfe^ w hotelach: — powozy, konie i muły do przejażdżek) 
wne miasto okręgu Sekwany i Marny, 11939 m., o 3 kil. od Se< 
uy, a 30 min. od stacyi. 



800 Z FAAYŻA DO LYOKU PRZEZ DUOH 

Zamek niewiadomego początku, istniejący jaż sa Ludwiki VII| 
prawic na nowo odbudowany przez Franciszka I, Henryka II, i HM' 
ryka IV, kt()ry podwoił obszar budynków i ogrodów. Ludwik XIV, 
Ludwik XVI, Napoleon i Ludwik Filip porobili nań rdwniei nicBM 
nakłady. Kosso, Primatice, Nicolo del Abate. Boncher, pnyorfoli- 
li go swenii dzidami, ale część fresków Frimatice'a, Nicola del Abatt 
zosrahi zniszczona za Ludwika XV wraz z piękncmi galeryjami, kt(Sra 
poprzcraibiano na prirwatne mieszkania. Franciszek I, przyjmowiJ t> 
Karola V, Ludwik XIII tu się urodził. Krystyna Szwedzka kattU 
zamordować Monaldcschiego (1657); a w 1686 umarł tu ksiąieKoB- 
dcusz; - Piotr Wielki przebywał w 1717 r.; Pius VII był tn wicao- 
iiym od 1812 — 1814 r. - Napoleon abdykował (I8l4). 

Budowa tego zamku pod względem arcbitektnry nie ato* 
wykwintnością, a większa część budynków wygląda raci^ na konuy 
ai)iżo]i na pałac, ale całości nie brak pewnego wdzięku. Off^ 
zaniku, jego ozdobne wnętrze i pamiątki historyczne, są ^ 
przy\viązanc, starczą do usprawiedliwienia jego sławy. Szcsflg<iiń$ 
^odnetusąuwagi: dzied;siniec du Cheual Blanc,zna.nj takie podnii^ 
(\mr des Audieui, na pamiątkę pożegnania armii przei Ki^lM^ 
1 81 4 r.; dJu^i na 152 metry a na 1 12 szeroki, dziedzimec de la It^^ 
ne, - drzań złocone; — dziedziniec owalni/; — brama Diwpkńt Vf^ 
le Bnptistere z dwoma pięknemi posągami; kaplica święt(f Trćjafi^ 
(lowaiia za Franciszka I; apartament des Beines meres, gdiieb^P^^ 
mieszczony Pius VII; apartament Napoleona I z okrągłym rtoł«Bi 
iia którym podpisał abdykacyją; — Sala Bady^ z ornamentami Bot' 
clicra: Galery ja Henryka II (30 metr. na 10) z malowi^ami Bicdi 
del Abatc i Primatice*a, odnowiona w 1834 r. — galery^ja FrandtJni 
(64 metr. 31 na 5 metr, 54) ozdobiona przez Rosso i Primatice^*' 

0(7roc(//: Dolny: (3 hectary), ogród angielski, ogródkrir 
1 c w 8 k i czyli oranżeryja, zamknięty dla publiczności. Pray CfW- 
(Izie angielskim znajduje się staw z karpiami. - W Parku O^^^ 
sifł kanał Cl 20 metr.) wykopany za Henryka IV i winilica kr^l** 
wska dająca przecięciowo rocznie 3000 4000 kil. wioogron. (eh*** 
^elas). 

Sczczątki dawnych hotelów Pompadur, i d'Estróes, staiuagf^''^ 
Dntnusme: popiersie malarza Decamps. 

lasfk (1 6900 hect., 80 kil. obwodu, 2000 kil. dróg i ścieiek)P'J' 
nosi 350000 — 500000 fr. rocznie i ma prześliczne drzewa — SkajJ 
piaskowcowe które zajmują przestrzeni do 4000 hect. tworzą dlnp '•^ 
euoli pagórków w kierunku od wschodu na zachód, wanoaHp f^ 
w niekrdi V h miejscach na 140 metr. po nad poziom Sekwany i •* 
gnąc j-ównolcglo do niej, pićiwio w linii prostój. 



2 PARYŻA DO Lyonu przez dijon 30I 

Piękne widoki. — ciasne i głębokie wąwozy — miejsca najbar- 
i^ ciekawe są trcfiffosy Franchard'a, lagorge au loup, la Marę aux Fe- 
, ie Long^Rocher. Laski: du Baa-Briauigros Fouteau^le fortV Empś- 
*r Bstacsne wzgdrze z dwupiętrową wieżą i belwederem, z Htóre^o 
bywa się bardzo rozległy widok, fes Ecomttes, le Mont- Ussy i t. d. 

Za Fontenebleau kolćj przechodzi przez wijadnkt Changis (o 30 
kadach, 20 metr. wysokości). — 64 kil. Thomery\ wielka winnica 
aawelas). — 67 kil. Moret (hot: d e 1 e TE c a-d e-F rance), 1 932 
, pr»y ujścia kaniiła Loing do rz. t. n. — Pozostawiwszy na prawo 
liję Boarbonais, przebywa się wijadukt zakrzywiony pod Moret (30 
kad, 20 mćt. wys.)kuna} Loing. 

79 kil Montereaa (b uf e t; — hotel du GrandMonarąue), 
17 m. nad Yonną i Sekwaną. Most na Yonnie, gdzie Jan Śmiały 
■tRi.zabity w 1419 przpz Tiinneguy du Ch&tel. — W 1814. Napo- 
ttl odebrał miasto Wirtembergczykom, po upartej bitwie. Ko- 
M 9 XIII i XIV. w.; w ch(5rze pokazują miecz błędnie uważany, Ju- 
» należący do Jana Śmiałego. Zamek Surcille, na wzgdrku (pię- 
ty widok). — Fabryka fajansu, —it Na lewo odnoga kolei do Troyes . 
S kiL Pont sur Yonne. 

113 kil. Sea8(omnibus, hot: de TEcu; de Paris), głdwue miasto 
unęga Yonny, 11098 m., nad rz. Yonne: przy zbiegu jdj z Vanne. 

Katedra S-go Stefana (z XI i XII w.), na prawo wieża kamienna 
oAczona w 1535 (73 metr. wysokości), na lewo wieża ołowiana. 
>dne uwagi piękne rzeźby fasady (3 bramy). Malowidła na szy- 
«h przypisywano Janowi Cousin; w wielkiej nawie płaskorzeźby 
obu kardynała Duprat, grdb Delfina (arcydzieło G. Coustou); 
akarbcu skrzynka ze słoniowej kości z XII w, figurka Chrystusa 
ko4ei słoniowej Girardona, emalije, kobierce, i t. p. Kościół Ś-go 
Mna z XVI w. — S-go Sauinien, z XI w. OfflcióUte gmach zbudowa- 
f H 1231 r. a świeżo odnowiony" z piękną salą synodalną. — Pałac 
reypwibiipi;' zbudowany w 1557. — BibUjoteka (10000 t.) — Muzę- 
t mineralogiczne (w Ratuszu). — Muzeum (przedmioty ktdre nale- 
iłjrdo Napoleona I) — Pomnik Th^narda. — 127 kil. Yillcneiwe- 
^r^Tonne (lidt: duDauphin) w części z XVI y/.] wieża Ludwika Oty- 
9O) jedna z najpiękniejszych z wież średniowiecznych. 

146 kil. Joifirny (hdteldu DucdeBourgogne) głdwne miasto 
^r^OgnJonny, 5971 m. Kościoły St, Andr€i St. Jean — Kościół S^ 
^ibaidt (1490 - 1530). — Domy drewniane z XV i XVI w. Most 
^ ti. Yonne. 

165 kil. La Koche przy zbiegu rzek Armancon i Yonne i nad ka- 
rłem Bargnndzkim, łączącym* Sekwanę z Rodanem, przez Yonne do 
^ fioche i przez Saonę do St. Jean-de Losno. 



a08 z PARYŻA DO LYONU PRZEZ DIJOW 

Na prawo odnoga kolei do Auxerre i dolina Tonne'j* Poóąg 
wchodzi w dolinę rz. Armancon — 173 kil. Bt. Plorentin (hAid (to 
la P o s te) 2500 m. nad rz. Armancon, i blisko kanału BnrgiUMŁtkiego 
Kości(5ł z XV w. niedawno odnowiony; piękny chdr; ciekawy gnib 
Chrystusa. 

* 197 kil. Tonnerre (b u f e t; hotele d u L i on d*0 r, d e s C o urrierj 
d e G e n b V e), główne miasto okręgu Yonne 4789 m. nad rz. Am*- 
cou. Szpital, Wielka Sala dla chorych, zbudowana około 18W r 
przez Małgorzetę Burgundzką. Kościół St. Fierre z XVI w ; piękny 
widok na dolinę, piękne źródło zwane la Fosse Dionne. 

205 kil. Tanlay; Zamek z 1559 — 1642 r. z aleją na 2800imŁ 
długą. Tunel i długi przekop (532 metr.). Mosty na rz. Armancon, 
na kanale, i drugi tunel (1000 metr ) pod Pacy. 

219 kil. Anoy le Frano (hotel de la Poste) IBOO m, Zamk 
XVI w. z malowidłami Nicola del Abate. Wielkie piece i kniró 

225. kiL C^nlts-8oa8-Bavilre8, 457 m. nad rz. Armancon, odno- 
ga kolei do Ch§,tillon-8ur-Scine. Przed Montbard zostawia ac ■• ^ 
wo Buffon, hrabstwo sławnego naniralisty. 

243 kil. Montbard (hot: de rEcu). 2800 m. tv pobliżu nt Bw 
lic i kanału Burgundzkiego. Zamek książąt Bnrgundzkich (XlV*.)ł 
rozrucony w większej części przez Buffona, z którego została tp»o 
cziitownia (donjon. dwie wieże i mur okalający. Mieszkanie BjiiW* 
zacliowane tak, jak je pozostawił. Ogrody z tarasami, Jhmaik B*J' 
Jona według projektu I)umont'a. 

257 kil. IiSB ILanmes o 30 min. od stacyi, Alise Seuite i^' 
i Mont Auxois, uważane przez wielu historyków jako Alesia akwn*' 
ta rz ów Cezara, zamiast Alaiseuważanego przez innych. Nag"'* 
]Vlont-Auxois, wzniesiono w 1865 r. pomnik bronzowy Wcrcinj^**® 
riksowi. O 6 kil. na lewo Zamek Bussy-Ba')\Uin, piękny badyn* 
otoczony wodą, po nad którym widać lesisty pagórek; ji'8t to WBp*^' 
ła rczydencyja, ciekaAvie przyozdobiona w XVII w. przez RojEeraBnB^y; 
liabutin. Przedmioty drogocenne sztuki, pamiątki po p. de S^^f***' 

288 kil. Blaisy-Bas. 

Droga przechodzi z doliny Sekwany w tb>liiic Rodanu '**Jv^ 
BlaiSł/j (4100 metrów w linii prostej, szerokość 8 metr. wysoko*^ 
metr. 50; 15 kanałów dla przewiewu poAnctrza, z których dwiewy*^ 
kie na 200 metr.). 

Szereg wijaduktów i tunelów; wijadukt Nalaiiu długi na ^^J^ 
z 15 przewodami wenty lacyjnemi; wijadukt Zt/ie, długi na 160 B**^ 
wysokości na 23 metr.; wijadukt Combe-de- Fain, o dwócli piętrach *" 
kad, długi na 220 metr. wysoki na 44 metr, — Dolina ra. Ovdi^ 



z PARYŻA DO LYOKU PRZEZ DIJON 308 

1 IdL Yelars, skąd wychodzi droga do Epinac. — tJ stóp góry Af- 
ue (584 metr.) kaplica Notre-Dame de PEłang, z obrazem N. Pan- 
(z 1435 r.), miejsce pielgrzymek. — Wijadukty: Combę- Foucheres, 
ibe-Bouchard, Matoye, Neuvon (236 m. dł., 22 m. wysoki) przedzie- 
B przekopami lub tunelami. 

SlOkiL Plombferos, blizko rz. Ouche i kanału Burgundzkiego. 
idół. - Przekopy w skałach i tunele 

815 kiL Dijon (bufet na stacyi; omnibus; h ó t el d e la Clo eh e, 
Parć, du Jura, blisko dworca, delaGal^re; — restauracyjc: 
Jtier, Bipard), główne miasto w departamencie Cóte-d'Or 
KX) m., przy zbiegu r. Ouche i Suzon. 

Katedra 8'€J Bemgny z YI w.-, odbudowana w 1280, często odna- 
na (1506, 1625), krypta z XI w. gdzie w 1858 odkryto grób Ś-dj 
aigay ^^11 w.) pośród półokręgu kolumn, tworzących, absydyjum 
Iw,; groby: Władysława Białego\iBi^(ń.vk Grniewkowskiego (+1388), 
ry tu przebywał w klasztorze Benedyktynów; Jana Śmiałego, Fili- 
(kboaznego, Anny Burgundzki^J. Kościoły: Ńotre-Dame z XIII w. 
Y., S^ Michel^ odbudowany w XVI w., kościół ten zdradza na 
Kir Btyl ostrołukowy, jakkowiek wszystkie szczegóły są w stylu 
ekim; wnętrzejest czysto gotyckie; znakomite malowidła (XVI w.). 
Jąan groby S-go Urbana i 8-go Grzegorza. St. Etienne (z X 
odbudowany w 1720 r.) dziś obrócony na skład zboża. — S^ JF%i- 
tft (s XU i Xlii w), z ciekawą dzwonnicą. 

Piałac książąt Burgundzktck zwany także pałacem Stanów (Palais 
Etats), dziś ratusz^ z X w., odbudowany prawie całkowicie w XV li 
Vin. - Wieża tarasowa,'?, pięknym widokiem; wieża Brancion^ 
p. Część nowa czyli pałac sztufc pięknych, zawióra muzeum ai-- 
ológiezne, gabinet historyi naturalnej i szkołę sztuk piękny cli. 
iiejb 1478 ~ 1512. — Pałac sprawiedliwości (XIV - XV w.) 
Hal obłąkanych w zabudowaniach dawnego klasztoru Eartuzó>v*. 

* widowisk (1828). — Godne uwagi domy, przy ulicy des Forges 
34. 36, 38; hóiel Vogue; maison des Cariatides, i t.d. 

Jiiuzeum w ratuszu; otwarte dla publiczności w niedziele od 1 2 do 

• i co dzień dla cudzoziemców, zawióra bogaty zbiór obrazów i ry- 
k<5w rozmaitych szkół — w Salle des Gar des znajduje się pomni- 
my kominek, wiele popiersi i posągów, przedstawiających sla- 
rch DiżpAczyków, i groby książąt Burgundzkich, Filipa Odważne- 
l Jana Śmiałego (XIV iXV w.); piękne pomniki sztuki gotyckiój, 
^ie cenne pod względem wykończenia jak i stylu — Gabinet szty- 
» posiada 40000 sztuk. — Muzeum archeologiczne — Bibfijoteka, 
*00 t. i 500 rękopismów. Wppaniąły Park. — Ogród Botaniczny, 
t«enin botaniczne (bogaty zielnik) — piękna fontasm.^. 



804 Z DUOir DO ŁYOim 



Z Dijon do Lyonu, 

197 kil. — przejazd w 4 g. 30 min.npociągiem poipiettnym; S ffods; . . 
BWTC7. 'inym; w 6 godz. 30 m. pociągiem omnibusowym z* 23 fr. 86 e^ 17 &•>' 
lub 18 fr. 6 e. 

Most na rz. Ouche. - Na lewo odnoga do Besancon na kiBib 
Bnrgundzkim. - Na prawo łańcuch wzgdrz, pokrjtycb- planti^yj*^ 
wina, • zwanych Cóte d'Or. — Departament odeń nazwany poiWi 
26500 hektomotrdw winnic, z których 2500 hect. wyborowjfck WB. 
W Fixin na prawo pomnik Napoleona. - 326 klL Oetoret/ Ckit^ 
tin (2612 m.; wina Chambertin). — 332 kil. Tougeot, nad n. To^fli 
Sławna winnica Clo8-Vougeot (58 hect.). — Na prawo, Fonie w* 
Romance. 337 kili Nuiłs (hotel desTroisMaures) 8S48 BtaH* 
Sławne winnice. — Na lewo o 12 kil. opttctuH) cystersóuf^ libW 
w 1098 r. zniesione w 1790 r., dzi^ mieści się w nićm osada ktfifc 

352 kil. Beatme (hot: de France, de TArbre d'Or, d■Ck^ 
vreuil) głdwne miasto okręgu de lx Cóte d'Or — Koiciói I^ 
Damę, kolegijalny (z XII w.) piękna brama, obrazy, kolnerce i phiko- 
rzeźby. Szpital, (zXV w.). W kuchni komin i sprzęty łXVWi 
Posadzka kamienna w Archiwum. Obraz przypisywany YBnEyu**. 
wi. - Statua Monge*a z 1549 r. Winnica (1080 hekt.),irydł^ 
w latach obfitych 25000 do 30000 hektardw wybornego jńifc 
Most na rz Bouzoize. Na prawo Pommard i Volnay ^awne jW* 
ce - 359 kil. MeursauU, doskonałe wina; na prawo, PuUgny', h*" 
wino zwane Monłrachet, 

367 kil. Ohagny (hdt. de UA^rtichant) 3459 m., na praWoliBi* 
z Chagny do Moulins. 

Pociąg przesuwa się pod kanałem du Centrę, poczćm pisflbyWt 
grzbiet g. Chagny, aby wjechać w dolinę rz, Thalie. 

W przekopie St. Cosme linije drogi rozchodzą się; pociągi po^"" 
szue zatrzymują się na stucyi Saint Cosme^ pociągi omnibusowe, Vł^ 
lewą odnogą przebiegają wpoprzek przez drogę do Antun i kan*'' 

383 kiL Chalon-8ur-Sa6ne (hot: des Diligences, daP*'^ 
duCheyreuil, des Trois-Faisans),głdwne miasto okręgu S«0|U| 
et Loire, 20000 m. nad rz. Saóne przy końcu kanału dn Centro) *|r 
czącego Saonę z Loarą. - Koiciół Ś-yo Wincentego 1386 — 1^ 
w części przebudowany od 1827 — 1851. — Szpital - Z>oiiiy średnj^ 
wieczne — Most z XV i XVI w. — znaczny handel, winem, «iH* 
itelazem i drzewem, ^ Huta i warsztaty żelazne w Crensot. 



z DUOir DO ŁTOim 806 

Most na rz. Thalie. — S9l kil, Yarennes-U- Grand, W czasie ja- 
go dnia widać stąd na lewo gdry Jura i Mont^Blanc. 

409 kil. Toumus. (hot. delaGare) 6000 mieszk. nad Saoną 
\ei6i S-go Fiiiberta (wyrestaurowany gustownie) mający kształt 
yia żaku liczonego trzema adsjdyjami. Część jego główna sięga 
1 w., resztii z Xin i XIV. — Słup milowy 'starożytny. — Ojczy- 
Malarza 6renze'a. 

428 kilł Fleunńlle, ruiny rzymskie, zamek feodalny. Pociąg prze- 
naiic obok Si. Albain (starożytności rzymskie, wieża ośmiokątna 
in w.). — Nieco dalćj Monge, 

441 kil, Maoon (bufet; bot: de TEurope, des Champs Ely- 
kiydn Sauyage;) głdwne miasto departamentu Sądny i Loary; 
•00 M. nad rz. Saoną; szczątki dawnćj katedry Ś-go Wincentego, styl 
lański i gotycki. — Kościół Ś-go Piotra, świeżo wystawiony w sty- 
I w. — Domj w ktdrym urodzU* się Łamartine. — Dom drewniany 
Cbiony przy ulicy Dombey. — Fabryka płdtna żaglowego, huta 
diiąna> fabryka fajansu, drukarnie, farbiarnie, garbarnie, handel 
Aowy, winem etc. 

Ka lewo wychodzi kol^ z Macon do Gienewy przez Bourg. - Most 
n. pćtite Groźne. — 456 kil. Romaniche\ sławne winnice Thorins 
\wi&i \k Yent. 

498 kil. Villefranche-8ur SaAne (hotel deProyence). główne 
ato okręgu Rodanu, U 650 m. - Kościół Notre-Dame-deą Mar ais, 
KIY do XVI w. Fabryki bawełniane, tkanin indyjskich, nan- 
dw i t. p. — W dali widać piękną grupę gdr Mont-d'Or. 

478 klL TrÓTonz, 3000 m. nad Saoną. - Nieco dalćj długi prze- 
» na lewo widać JBochetailli (skały podzielone wielkiemi szparami), 
óm kolćj przebywa kilka przekopów i tunelów. — 504 kil. wyspa 
r6^ połączona z lądem mostem wiszącym. — Piękna dolina Saony, 
LCk ot. Sambert i la Mignonne. 

807 kil. Iiyon (Vaise) — Tunel de St, Jr€n4e czyli Quarantaine 
>'75 metr.). Most na Saonie. - Dworzec w Perrache. 

018 kiL loron (Perrache); bufet na stacyi. 



Lyon. 

^^Oinlbnsy, ze stacyi do hotelów SO c, z bagażem 80 c. - Biura 
''^^^Hudw urządzone są w Lyonie na; quai d'Orleans 1 ; port St. Clair ^ 20 
^ 4e la pr^ectnre 12: ulica des denx Maiaons % (^\aQ«'&^«n«v)c£^ 



806 L Y O 5 

prdcz omnibsdw specyjalnych kolei żelaznej, regularna obdnga nną^ 
dzoną jest na wewnątrz i zewnątrz miasta. Największa iloM tjch 
omnibusów staje na placach i na porzeczach (ąuais). Knyłigą ń( 
one w różnych kierunkach, bez udzielania wszakże jadącym korepOB* 
dencyi. 

Dorożki, Fiakry dwukoniie: 1 fr. 50 c. za kurs; 2 f. pierwm go-' 
dżina; 1 fr. 50 c. następne godziny; od północy do 7 zrana 2 fr.bn; 
3 fr. za godzinę. Kcibryjolet czyli Coup€: 1 fr. 25 c. kun; 1 fr. 50 
c. za pierwszą godzinę; 1 &. 25 c. następne godziny; od północy do 7 
z rana I fr. 65 c. kurs i 2 fr. 50 c. godzina. — Dorożki te winny ri- 
wieść do staeyi kolei żelaznych, do Kościoła de la Mulatiere, doki* 
plicy des Charpennes i do Grand Camp, bez żądania wyższ^ ceny. - 
Kie nie należy się za bagaże, które można pomieśció na zewn^ \^ 
wewnątrz dorożki— pierwsza god zina płaci się zawsze całkowicie, ifen** 
stypnc można dzielić Ua połowy i kwadranse. Podróżujący ophciio- 
gatkowc(l fr. 25 c.) jeżeli każe się zawieść na Chemin Ńjsuf^ u eto 
des Curmćlites, du St. Sebastien, S-te Foy i t. d. 

Hotele. Grand-Hotel de Lyon ulica Impóriale: H6tel Col- 
1 e t tamz'e: Hotel de TE u r o p e, ulica Łouis-le-Grand; Hotel de 
ProYcnce, des Ambasadeurs, plac de la Charite. Hfitel dt 
Nord, ulica Lafont; Hotel deFrance, ulica de TArbre-Sec; HA- 
tel Bcauąuis plac Bcllecour, i t. d. 

Bestauraoyje M a i s o n-D o r ó e, plac Bellecour; B o y enx, )i l*B^ 
mi tage, plac prefektury. Ban quis ulica de Pęrrat. Philiber^ 
plac de la Charitó. Vi eto r, ulica Impóriale na przeciwko gtl^^T* 
Argue; desDeuxMondes ulica Imperiale i t. d. Wiele rertaw*" 
cvj o cenie stałój od 1 fr. 25 c, do 2 fr, — Gam i He ulica Centwle; 
Pion ulica St. Pierre i t. d. 

Kawiarnie; du Rh&ne» de la Jeune France, delaPerU 
dcrOpera, Neuf, Riehelieu, Bethond, du Th^ltre, do 
Nord, Grand (doskonałe lody), Cardinal, Mille Cdlonnei 
(naj>vięcej uczęszczana przez wojskowych),' des Etats-Uni« (P*^ 
i sławne wędliny) i t ,d. 

Poczta listowa: Główne biuro na placu de la Charitd, n* "^ 
]»lacu Louis-le Grand czyli Bcllecour, biura pomocnicze: Nr. 2 w P*' 
i acu St. Pierre - Prócz togo jest 39 skrzynek do listów. — ^^ 
postc-restante otwarte od 7 godz, zra^iia do 8 wieczorem, od 1 j^^ 
tiiia do 30 Września, i od 8 godz. zrana do 7 wieczorem od 1 l^s*^ 
nika do 31 Marca. — W niedziele i Święta zamknięte o 4god«. 

Poczta wozowa. Place Louis Napoleon. 

Biuro tełdgraf iozno ^\&.^<^ l\n^rialQ 



LTOK 807 

Ggron (Logdannm) gł<5wne miasto departametu da Khdne, 318808 
pny sbiega Rodanu i Saony. Piękny widok na dzwonnicę Fonr- 
38. — Gidwne cjrrkuły: Yaise, przemysłowy i handlowy; prze- 
.eścioSerin;CroixKoa8ije, robotniczy;CommanedeŁyon 
idwe miastp między Croix-Rousse i zbiegiem rzeki; — Perrache 
' sbiega rzek; lesBrotte J)ux; • la Gnillotiere. 

Gttówne porzecza (qaai8) i mosty Porzecza mają długości do 
iL— '/'o6r202a'S'aony,idącewrazzbiegiemrzekisą; Quai do Y aise, 
tdelaGare, — most de Port-Mouton — most Serin, 
ftide Pierre-Scise i BourgNeuf, — quai de Paris (przy- 
•tatkdw parowych), most Nemours, — most pałacu, Spra- 
dliwości, «>— most Arcybiskupstwa albo de Tilsit -most 
inaj,mo8tNapoleona,— mostMulatićre. - Fobrzeia Rodanu; 
■'% bi^em rzeki: plac d'Harbouyille (na końcu przedmieścia 
Clair, dworzec kolei żelaznej z Lyonu do Gienewy . — plac St. C lai r, 
itMorand, — most I^afayette (piękny widok); - most de lu 
illoti^re,- quai delaCharite — most Napoleon — mostko- 
tełaznćj morza Śródziemnego,— droga Per racho (piękne widoki), 
plac Suchet. 

Główne ulioe, plaoe: fontanny i t. p. Ulica Cesarska (Im- 
iale) i plac t. n . (ogród i fontanna), — ulica Centrale — ulica 
llmpćratrice, -plac Bellecour (310 nretrdw długość na 200 
trdw,8zerokość); piękny pomnik Ludwika XIV na koniu; — plac 
BTerreaux (ratusz, pałac sztuk pięknych, fontanna) -desCclo- 
ni, de rimpóratrice, Sathonay, Louis-Napol^on, (po- 
ik konny Napoleona III), — St. Jean (piękna fontanna), Tho- 
(an, Louis XVT. 

Kościoły: Notre-Dame de Fouruieres; kościół ozdobiony na szczy- 
trochę za wielką statuą N. Panny, ma być przebudowany. Z pu- 
ka Fourei^res, a szczególniej z dzwonnicy odkrjnura się bardzo piękny 
ok na miasto Lyon i jego przedmieścia; bieg Bodanu i Saoii y, 
<rfe pagórki, Alpy, Montd'Or, pokryte wiUami — górę Piłat, «:()- 
Porez i Sabaudzkie. — St Jean (katedra z Xli w. XV w.) wic- 
^Wadratuwa z fasadą i gankiem: dzwon ważący 10000 kilog. Sta- 
rtne malowidłu na szybach, zegar astronomiczny z 1598 r* — Ko- 
' ^Ainay (z X i XI wieku) w stylu bizantyjskim, filary gruni- 
e, piękno malowidła H. Fkndrina w kaplicach; St.-Nizier (XV w.) 
Łna stutua N. PaTlny. - S^ Pierre (z X 1 XI w.) z portalem ro- 
takim. — S^ Irinie, — S<. Faul w stylu bizantyjskim. 

Chnaohy^świeekie: JRatusz (1646 — 1702), niedawno odno- 
tty; mieści w sobie Prclekturę; w przetlsiouku, grupa z broiizu 
<Uin i Saonu) dłutu braci Coustou. — Pałac handlu i Uieldi/ 
Bo) zawierający muzeum sztuk i przemysłu; Pałac Sztuk: 
^JfcA, z muzeami malarstwa, rzeźby, archeologu \YAalOT'5\\Ma.\xtt«A' 



808 t PARYŻA DO REWERS. 

nćj oraz biblijotekę sztuk pięknych. — ^Muzea otwarte dla pnblksM^ 
w czwartki, niedziele i święta, od 11 do 3 g. i codsień dla ondioM- 
c(5w. — Muzeum malarstwa i rzeźby, jedno z najpiękni^Bijdi ** 
Francyi: posiada wspaniały zbidr dzieł rozmaitych szkdŁ 

Biblijoteki: w pałacu des Arts, (dzieła nankowe, tadsiei odnoi^ei i 
się do sztuk i przemysłu) 160000 tom<5w i 40000 sztychdw;--aiilc|*fc«ł 
w liceum,, otwarta w dnie powszednie od 10 do 3 g. (150000 toó^ł 
2400 rękopismdw). 

Frzemyał i handel. Okolice Lyonu obfitują głdwnie w pnfdnl* 
nie jedwabiu. Przemysł ten utrzymuje w ruchu 70000 wtxutMi^ 
tkackich, zatrudniających 140000 robotników, z ktdrych połowa p5f- 
pada na samo miasto. Fabryki tkanin jedwabnych dają ujfdt IMM 
robotnikom, pracującym na 800 warsztatach. Kwitną tćł ta tf^ 
fabryki maszjm i różnych wyrobów metalowych, biiuterjj (fiiter 
wych), kapeluszy i obić papierowych. Frzedndoty handlu BtttU^. 
głównie wino, okowita, bawełna, wełna, sukno, płótno, tor^ ^V^ 
kamienny i drzewny, kasztany i t. p. 

Wyoieozki: do Croix Bousse i obozu w Sathonay (kol^ iebaa* 
z placu Sathonay); na wyspę Barbe (omnibus 40 cent.) ruiny kotó"* 
w stylu romańskim, kapHca z XII wieku, zamek, zbudowany podota* 
przez Karola W. Jestto ulubione miejsce wycieczek Lyondykw- 
Boche-Cardon (omnibusy quai d'Orleans, 40 c); góra Cewdre (pani^ 
bus od mont de Nemours, 60 c.) najmniejszy z trzech szczytów sW*®* 
wiących Mont-d^Or (612 metr.); zumek de la Papę (piękny widok). 



B) przez Newers Roanne i SainUEtienne, 

671 kil. przejazd w 14 g. 10 m. pociąłem pośpiesznym, w 18 fods. I9tii» 
omnibusowym, za 69,10; 51,40 lub 37,95 fr. 



Z Pari;ża do Neu ers, 

254 kil. przejazd w 6 godz. 16 m. pociąg, pośp., w 7 g. 40 min., omiiiba«o*y* 
za 31,25; 23,35 lab 17,15 fr. 

Z Paryża do Moret 67 kil. (D. 93.). Na lewo, linija z Pary**^' 
Lyonu przez IHjon, rz. Loing i kanał t. n. Na prawo lasek Jo* 
nebleuu. 



z PARYŻA DO UEWERS. 809 

87 IdL ATemonn, (hot. deTEcu), 4000 mieszk., zamek książąt 
bandskich, dziś więzienie, bata szklana w Bagneaux. 97 kil. Soup- 
r; kamienio-}omy zwane de Chfttcau Lundon. 

118 kil. Montargis (hot: de la yille de Lyon z biurem karetek po- 
towych; de France, de la Poste), gldwne miasto okręgu Loiret, 
10 m., nad rz. Loing i kanarem Briare, łączącym kunał Loing z ka- 
tan pobocznjrm do Loary.— Ruiny zamku Karola V. — Kościół^ na- 

B 3UI w., piękny chdr i absydyjum, świeżo odnowione z XV i XVI 
skiL — Wspaniałe jawory nad brzegami kanału. — Fdtis^ piękne 
afice przechadzki. Muzeum i teatr ^ po^za miastem. Las, 8516 hect. 
lestrsenl i 30 kil. obwodu. 

155 kil. Oien (hot. de TEcu et de la Poste, du Loiret), 
Nmj pnnkt okręgu Loiret, 6528 m. nad Loarą. Ruiny zakładów 
pielowych gallo-rzymskich. — Zamek {17 d4). -• Domy rzeźbione 

XV i XVI w.) — Most z XV w. 

* * 

165 kil. Briare (hót. de la Poste), 4000 m., nad Loarą, w puu- 
.e połączenia kanału Briare i kanału pobocznego do Loary. Most na 
Dale Briare, kanał ten rozpoczęty przez Sully'ego w 1604 r. prowa- 
> I Briare do Montargis, to jest z odnogi Loary do kanału Loing. 
t prawo kanał boczny i Loara. — Kanał boczny Loary idzie z Di- 
D, dalćj dochodzi do kanału du Centrę w Briare, gdzie łączy się 
UBałem tegoż nazwiska, dalćj idzie aż do prawego brzegu Loary 
otwala statkom unikać żeglugi po tej rzece. 

170 kil. Chaiillon nad Loarą, 3000 m.- Zamek Coligny. 

196 klL Cosne (hot. de Grand-Cerf, de France, de la Ville 
Lyon), głdwne miasto okręgu de la Nievre, 6500 m., nad Loarą^ 
•7 ly^dn do ni^j rz. Nohain. — Kościół St. Aignan w części, z XI w. 
^9 de la Chaussade, warsztaty pomocnicze zakładów marynarki 
\^n^ w Gu^rigny. . 

S05 kil. Sanoerre, główne miasto okręgu Cher^ 4000 m., zamek 
^Hl w.) piękny widok na dolinę Loary. 

Sl4 kil. Pouilly sur Łoire, 4000 m — Sławne białe wina. 

827 kil. La Charitó, (liot. de la Poste, du Grand Monar- 
0» 5300 m. — Ruiny kościoła Ś-go Krzyża (1107). — Departamen- 
y dom obłąkanych. 

21 4 kil. Pongues (hot. des Bains, ogromny ogród; du Cheyal 
^nc, desEaux), 1500 m^^Wody mineralne, zimne, źelazistc. 

^47 kil. Fourehamtault, 5500 m. nad Loarą. — Wielka huta 

^nrgiczna, założona w 1821 roku; 11 wielkicji picców, 5000 yobo- 
6^, ■■■'■'■ 



dlO z KEWERS DO ŁYONtt. 

254 kiL ISTeTers (hot. de France, deTEurope, de laTćtl 
Noire) główne miasto okr. Ni^yre, 19000 m. na pochyłości w^dni 
panującego nad Loarę. — Katedra (z X w.) — St. Etienne (« XI w.)— 
Klasztor de St, Gtldard (kaplica), dawny porA; książąt de Neom," 
Roiny dawnych fortyfikacyj. Forte Ue Crou (z XVI w.) tanin 
muzeum starożytności, wieża St. EfotCSY w.), wieza Z«ar)r(XIv.) 

2jamek książęcy dziś pałac sprawiedliwości, zbudowany w 147& r. 
z dwiema wysokiemi okrągłemi wieżami i dwiema ośmiokątnend «i^ 
życzkami, wieżyczka środkowa szczególnie piękna. Łuk tryjjaftbę 
wzniesiony w 1746 r. na pamiątkę zwycięztwa pod Fontenoy.— i**" 
Mm (XV w ) Piękny gmach prefektury. — JRatusz, zawienó|(7 "•■" 
zeum i biblijotekę (15000 t.). — Znaczna dziai^kjnia. — Fabryki !•• 
jansu, cmalij, porcelany, pił i t. d. 



Z Nevers do Lyonu. 

313 kil. przejazd w 9 godz. 5 m. , pociąg, zwycz.; a 10 g. 10 m., cmaSMfi^f^ 
za 38,86; 27,05 lub 20,75 fr. 

Mosty na Loarze i na kanale bocznym, tunel ^ugi na 379 D^* 
264 kil. Saincaize-, 281 ktt. St. JPierre-le-Moustier (hot. du DanpM")* 
3000 m. nad rz. Allier, kościół z XII, XV i XVI w. 

313 kU. Moulini (hot: deParis, de rAllier, du DauphU), 
f!:]dwne miasto departamentu Allier, 17581 m., nad r. Allier.— i'*^ 
J)ame (XI wieku.) — Kaplica Wizytek, dziś kaplica liceum, zbudowaW 
w XVII w. przez księżną de Montmorency, zawiera grobowi^ »^ 
cia Henryka II de Montmorency, z czarnego marmuru, w styl* ^ 
dzo oryginalnym i którego ozdoby przedstawiają dziwny ^^^^^^ 
podań chrześcijańskich i pogańskich. — Z Zamku książąt de BoJ**^ 
pozostała tylko duża kwadratowa wieża, zwana McU Coiffis (Xy '' 
1 piękny pawilon (z XVIII w.) DibUjoteka, 16000 t., cenne t^o^^^' 
Piękny most 300 metr. dł. 

Na prawo linija do Montlucon, na lewo linija do Chagny, piC*^' 
widok na dolinę Allier. 

356 kil. St. Germain-deB-FosBŚa (bufet). — Kościół rom*^* 

(z XI w.), wychodzi stąd droga do Vichy. , 

373 kil. La Falisse, główne miasto okręgu Allier 3000 i°' , j^t 
vz. B^bre— Sz'."zątki zamku (XV w.). — Most nad rz. Bebre, tuii®* 
Martin d'E8trcaux (1350 metr.); most drewniany,' piękny widoK- 

422 kil. Boanne (hot. du Comm erce, du Centro, duN^ ^ 
y:\ó\\\\v miasto okręgu, 17r>00 m. nad Loarą i kanałem DigoiOi ^%^ 



Ź HEWERŚ DO ŁTOKU. dli 

; kanitłem Loary. Rzymskie staroźytności.-*-Frzędzaliiia ba- 
nu; kapelasznictwo, garbarnia. — O 10 kil kn zachodowi 
)eralne St, Alban, zimne, żelaziste, (Zak)ad hydroterapenty- 

na Loarze; przekopy i tunele. ^ 

dl. Balbigny, na prawo Loara i gdry Forez. — 473 kil Feurs 
•CU kawiarnia i restauracyja; hot. Ponchan, delaPoste), 
—Dzieła sztuki gallo-rzymskiej, piękna mozajka, statua puł- 
Comfoes; — W dali na prawo Montbrison. 
dL Montrond (bufet); znaczne ruiny (z XIV i XV). 

tuL Saint -Gkilmlef, 3000 m. Wodi/ mineralne, zimne gazowe. 
la FouiUouse, fabryka broni. — Most na rz. Furęns. — Na 
»ieg z koleją do Cluzel i innemi linijami, prowadzącemi do ko- 
nt. 

kil. Saint Etienne (hot. delaPoste, duNord), głdwn a 
epartamentu Loary 93000 m. na rz. Furens. 

{o, górnictwa. .« — Fabryka rządowa broni palnej. — Fabryki 
I handlu, oraz narzędzi i sprzętdw żelaznych, machin, stali, 
I, W8t%źek jedwabnych; handel, węglem ziemnym i t. p. — 

szkoły gdmiczdj. — Ruiny wodociągu rzymskiego. 

• 

al 1298 metr. długości mający. 

klL Terre-Noire, 3500 m., zakłady metalurgiczne. 

kil. Saint-Ohamond, 12000 m., nad rz. Janon, zakłady me- 
me, £eibryki jedwabiu, wstążek i t. p., kopalnie węgla. 

kiL BiTe-de-Gier, 14500 m., nad rz. Gier i kanałem Givors. 
e węgla, fabryki koksu, machin, kół, stali, dachówek, wapna, 
dwabiu i t. p. 

kiL Oivor8, 9500 mieszk., nad Rodanem, przy ujściu Giern; 
o wychodzi odnoga z Lyonu do Marsylii. — Wielka fabryka 
ikłady metalurgiczne. 
kiL Lyon (Perrache), ob. dr. 93.* 



Droga 94. Ż JLYOtrtJ DO MAllSYLIL 

Jl. Kólćj żelazna (stacyja Perrache), przejazd w 7 g. 30 iri., pociągiem po- 
a; w 12 g. omnibusowym, za 43,30, 32,50 lub 33,85 fr. 

it z kamienia i żelaza ha Rodanie (piękne widoki).— Dworzec 
Uilloti^rc; — na lewo wychodzi linija z Lyonu do G:\«ftsw^ 



812 Z ŁYUim DO MAKSYŁII. 

i Grenoble przez Bourgoin. Za Ser^zin^ most łączący drogę i tjan 
do Morza Śródziemnego z liniją Saint-Etienne. — 20kiL Cńi**— Ko- 
l^j żelazna i Rodan zakreślają znaczną krzywiznę. — Za wyipąBhih 
che i wyspą Richard, w dali na prawo widać górę Mont-Pilat — ^ 
przebyciu tunelu, który przecina ostatnie odnogi góry MontĄto* 
mont, pociąg przeftywa rz. Oere (liczne huty), pocsóm następige'^' 
gi tunel pod częścią miasta Yienne. 

31 kU. Vienne, (bufet na stacyi; hot: de la Table Bondej li 
Louvre, restauracyja delaTerrasse), główne miasto okręjjiW* 
rc, 19500 m., nad Rodanem, przy ujściu doń G^ry, dzieląc^ nUsto 
na dwie części. — Po nad miastem od północy panują góry Moot^ 
lomont i Mont-Saint Amand, ciągnące się ai do doliny SepADB(n^ 
iny); na wschód góry Sainte-Blandine i de Pipet (ruiny xtunk» ?W 
i kolosalna stcUua N. Panny, 1860); na południo-wscbód góra 8»»** 
Just. 

Świątynia Augusta i Iiiwii,w stylu korynckim, długa ttwftS; 
szeroka 15 metr , wysoka 17 m. 35 c. W około świątyni stopni* P^f" 
stylu, tiilie forum, podmurowanie porty^ku z którego połostiiyd'* 
arkady i poręcze od schodów. — Muzeum (dawne' opactwo St. R«w)i 
piękne starożytne odłamki fryzu, mozajka, głowa Herkulesa i t p-* 
Wodociągi z których dwa dotąd są w użyciu. — plcui de CJigttl^^ 
poJudnie miasta, między Rodanem i drogą do Proyęnce, pi^**" 
czworokątna wsparta na portyku; szczątki wielkiego" cyrku ^•*® 
odkopanego. — Blisko mostu St. Martin^ ruiny muru rzym8la«g<>ij^ 
górze l^ipet ruiny grodu Allobrogów; niźój ruiny amfiteatru, — ^S^'"''*? 
St. Maurice\. XII i XIII w.; bazylika z trzema absydyjami; ł' ^J" 
rze fryz inkrustowany czerwonym kitem; napisy osadzone w iiiw>^' 
Saint- Andr€-le-Ba8\ piękna wieża romańska.-— /Slf Pierre^ winłMK^y 
w VI w. mieści muzeum; piękne arkady, wsparte na marmurowych W" 
hinmach. — Blisko -/Sam^^n^r^-te-Hau^, piękna brama z epoki odro- 
dzenia. — Fałac sprawiedliwością na miejscu dawnego paląca p'*''*' 
rów rzymskich.- — Kolkgijum (16Ó5),w którem wykładał MaMiU***^ 
Dawne domy z różnych epok.— OucU din Rhóne, 1500 metr., mo^^ 
rz. G^re (XV i XVI w. ). — W okolicach, malownicze strony, 1*** 
huty, młyny foluszowe, fabryki sukna, płócien, przędzalnie WoWji 
jedwabiu, farbiamie, garbarnie, kuźnie i t. p. - Most druciany l^* 
Vienne z Ste-Colombe, gdzie ciągle znajdują liczne wykopaliska rty^* 
skie, wieża kwadratowa zbudowana przez Filipa Walezyjnsia. ^ ^ 
prawo ciągną się w oddaleniu góry Vivarais. — 33 kil. Yaugritn *t 
przeciw, na pr. brzegu Rodanu, Ampuis^ gdzie zaczynają się ^^^^L 
cc Cóte-Eótie, — 43 kil. Les Boches, na przeciw którego na dro^*'^ 
brzegu (most wiszący) Condrieu, ze sławnemi winnicami. 

AO 

60 kil. daint - Bambdrt - d'Albon, (bufet na stacji), oanogft ^ 

Gfreaoble.— 73 kU. Si. TolKer^ (Kotal de racu), 82000 m., pny v^^ 



z LYOWU DO MARSYLII. 818 

I Bodana i rz. Galaure. Dawny zamek Dy fani/ de Poitiers, budynek 
itycki, piękne ogrody.— Tunel. — Most na rz. Galaure. — Tunel- — 
> kil. Serues; na prost ktdrego wieża zamku Arras. — Na prawo gd- 
' Ard^he, na lewo Alpy. — sławny pagdre'^ Ermitaye. 

87 kiL Tain (hot. de la Poste), 3000 m. nad Bodanem na pros^ 
onmon, u stdp wzgdrza Ermitage, (140 hect., wina czerwone, biału 
kóite) — Plac Ratusza, Taurobołe, czyli starożytny ołtarz. — 3 kil. 
i pohidnio wschód, asile de laTeppe (szpital epileptycznych). — 96 
L Im JRoche d^ Glun. — Most na rz. Is^re. 



105 kil. Talenoe (bufet na stacyi; hotel deFrance, delaPo- 
e, de la Croix d'Or), główne miasto depart Drdme, 18700 m., 
k plassczyznie przy zbiegu Rodanu i Isgre. — Katedra St. Apollinaire 
Itjla romańskim z XI w. — CollegiaU de St, Buf^ kościół prote- 
lacki. — Muzeum, obrazy Dawida, Delacroix, i t. p. — Pole marsowe. 
Coc Championnet ze statuą tegoż generała. Ruiny i słupy milowe, 
ymBkie i t. p. 

O 6 kil. i^^ P^rat/, 2500 m. — Słynne wino białe^ Niedaleko stąd 
i stromćj skale, ruiny dawnego miasta i Zamku Crussol (piękny wi- 
»k).---Kopalnia marmuru. 

115 kil* Etolia, szczr^tki zamku Dyjany de Poitiers. Mosty na 
. y^oure, Ozon i kanale rz. Łauze. — 123 kil. Livron, 4000 mieszk. 
a prawo kolćj żelazna do Privas — Most na rz. Drome (piękny wi- 
>k).« — 133 kil. Saulce, 1300 m. Pociąg przechodzi się kolejno przez 
u Łolagnier, Teyssonnc, Blomard i la Leyne. Na lewo, na skale 
badiUoc, wody mineralne, zimne gazowe. 

150 kil. Montelfmar (bufet na stacyi; hot. de laPoste, du 
'altis-Royal, Lion-d'Or), główne miasto okręgu de la Drórae, 
Bodo m. na równinie przy zbiegu rz. Roubion i Jabron, któryck na- 
fe inrlewy nieraz je pustoszyły. — Bramy dawnego muru obronnego. 
^jftadella sięgająca b. dawnćj epoki. — Wieża Narbonne^ blisko zamku 
j^kny widok), -r- O 3 kil. na południe wschód. — Wody mineralne 
'oRdbnneau, zimne, żelazne. — Wijadukt o 23 arkadach. Pociąg prze- 
rwa potoki Roubion, Jabron i Riuilles. — Na prawym brzegu Ro- 
Iwtt widać na skale malownicze miasto Viviers, będące rezydencyją 
liikiipa. Piękny wąwóz Rodanu- 

613 kil. Donzere. Wycieczka o 18 kil. do Grignan (hótcl des 
^ons-Eufants), 2000 m. Zamefc wsławiony przez panią de Se- 
'^tt^. Most na rzece Berre. Wa prawo /^enNrfe-J?tf« (1174 metr.); 
^^ na lewo wieża Clansayer, na nić] statua kolosalna N. Panny 
»>* horyzoncie Mont-Yentout. — 117 kil Pierrelałtti^ 3500 m. Ex- 
^■wyje archeologiczne i geologiczne o 7 k. do St.Paul-Trois-ChdŁeaur 
**^ 10.; dawna katedra z XIII w. wykopaliska licznych starożytnu- 
^ nymskicb; bramą yzymska zwana Fan Jou\ — 1Q kil. Hi. Kettitut^ 



814 



Z ŁTOHt; BO MARSTLIt. 





kaplica grobowa Mętego tegoi nazwiska (IX w.), Wielki nMfBd^ - 
fryz; koiciói parąfijalny (XII w.) rzeibione kapitela sietątk) P^f^^ 
go fryzn. 

179 kil. Za Pahd-, kościtfl: z XIII wieku. Wijadukt pneido^ 
Louzon. Na lewo most St. Esprit. Moat na n. Łea. "W^j^^^ 
przez dolinę rz. Eygaes między Piolenc i Orange. 

201 kil. Oranse (bnfet na stacyi, hot. de la Poste, desF 
ces), g}(5wne miasto okręga w dep. Yanclase, 10000 m. nad i 
ne u stdp pagdrka, na ktdrym wznosi się kolosalna statna N. 
Teatr rzymski wysoki na 36 metr. długi 1 03 metr. 43, sbadowan; 
{y z kamienia bez cementu. W postscemwn^ zbidr mannnrdw 
lamkdw przedmiotów sztuki, ktdre zdobiły teatr. Brama 
rzymskiej budowy (II w.), najpiękniejszy pomnik tego 
Francyi; wspaniałe płasko-rzeźby. Cyrk piękne ruiny. W 
znaleziono kilka posągdw i cennycli pamiątek staroiytnyeh, 
każdy dom posiada jakieś starożytne pamiątki. Katedra • YI 
odbudowana w XII, zachowała tylko ślady dawn^ budowy ^ 
romańskim i bizantyjskim. Pomnik hr. Gasparin (1864), 
fontanny; urocze miejsca przechadzek. 

O 25 kil. na Pn. Z. leży Yaison, 3400 m., most z ciai^ 
skich na rz. Auv^ze; ruiny starożytnego teatru; katedra z X -— 
wieku; kaplica w stylu romańskim, zwana Sa£nt'Quemn; piękne 
zamku, zbudowanego w 1195 r. przez Rajmunda YI, Hrabiego 
zy, mnóstwo ruin i pamiątek z epoki gallo-rz}rm8kićj. Miaito ^ 
kszdj czpści jest zbudowane z materyjału po gmachach staroi 
Wycieczka (52 kil.) na górę Mont Yentotuc, dochodzącą do 
metr. wysokości. Góra yentonx, niegdyś pokryta lasami, dzU 
wie zupełnie z nich ogłocona, z wierzchołka swego, znpefaiie 
bulonego i przez 7 miesięcy pokrytego śniegiem, odkrywa endn; 
dok na okolicę. 

215 kil. B€darrides, Wijadukt przez dolinę rz. Soigne: 
Chdteauneuf du Papę (miny zamku); sławne winnice rozpoi 
500 hcktaracg gruntu. - 220 kil. Sorgttes albo Ihnt-^k^SorgueM^ 
wychodzi odnoga do Carpentras. 

W okolicach Arignon widaó wiele szpalerów cyprysowych, 
dzanych celem osłonienia domów od wiatru pn. zach. 
mistral, 

230 kil. Aviffnon (restauracyja na dworcu; hot. de TE nr 
duLuxembourg), główne miasto departamentn Yauclwe, 9^ 
mieszk. nad Rodanem, które od 1305 do 1378 r. było rezYdcnci J^^ Jł i*" 
pieżów. Na końcu miasta gónye nad Rodanem skala dśt £m 
z którój pyszny odkrywa się widok na miasto; ogród publiczny, 
jojrytne wały, przyprowadzone do porządku od 1349 — 1866 r*.* 




fapr. 
teoa 
skąd 



-^ tB 



ops, 

eooo 



atm- 



2 ŁYOirtt 1)0 MARSYtIti MS 

lione są teras w piękne aleje, ograniczone bulWarałm. Most z ka* 
\ na Rodanie, 1177 — 1188 r. zbudowany na 19 arkadach, dziń 
jch tjlko 4. 

Brotre-Dame-dM-Doma, katedra z XI w.; groby Jana XXII, 
ned7ktaXII papieźdw; kaplica Zmartwychwstania, ze staroijtnjni 
nem marmurowym; w chórze ambona papieźdw z białego n^armu- 
. 2amak papieftów, (1835 — 1370 r.) ogromny gmach, obróccny 
ns r. na koszary i więzienie. — Mennica (1610 r.). — Koiciół Ś-go 
r(!pft'(l325 - 1520) z pięknemi obrazami i ołtarzami. — Kościół 
Piotra.— Saint-Didier, z XIV w.— JRatuaz z wieżą z XIV— XV 
•Klasztor Celesłynćuj. — Rzymskie Arkady w kilku domach na uli- 
e la Petite Fnsterie. — Mosóe Calvet, muzeum mieszczące w so- 
hSbUjaUkę, złoioną z 70000 tomdw i wielu cennych rękopismdw; 
r nmmzmatóu} i medalów (22000 szt.), galeryje rzćżbj budownictwa^ 
wtów, zbiór starożytności! t. p. — Musóe Beqaien, filija poprzed- 
o, sawi^jąca biblijotekę nauk prz3rrodzonych i bardzo boi^^nte 
rj tegoż samego rodzaju. Pięknemi miejscami przechadzki są: 
tf bałanicznyj ogrody des Doms, letni i zimowy. Wodotryski wy- 
ą|ą dziennie 6 milijonów litrów wody. — Avignon odznacza się 
XDia fabrykami, skierowanemi głównie ku jedwabnictwu (1 4000 
tidkdw), farbiarstwu (800 robotników), wyrabianiu szalów in- 
tkAkf muślinów i t. p. oraz budowie maszyn. 

f oct na Rodanie łączy miasto z dzielnicą Villeneuve'leS'Avignons; 
StĄ zwraca na się uwagę kaplica szpitalna, zawierająca grób 
eoftego IV, stara wieża nad Rodanem. 

151 kiL Tarasoon fbnfet na dworcu, hdtel des Empereurs), 
10 mieszk. nad Rodanem, naprost Beaucaire. — Zamek, przebn- 
my w XV w. służy dziś za więzienie; piękny widok. — Kościći 
i Marty, zbudowany w XII w.: na ruinach rzymskićj świątyni, 
ida wiele godnych uwagi obrazów i piękną płaskorzeźbę z cza- 
paoowaniii I^zymian. — Godną jest uwagi ulica, rue des Arcades, 
lUona wieloma portykamL Wijadukt na Rodanie, łączący od's 
I kolei do Cette z liniją z Lyonu do Marsylii; most wiszący do 
usaire. 

K57 kiL SigoimauK, Ka pr. brzegu rz. Camargue. — Na. płaszczyz- 
krles, od strony zachodnićj, sterczą ruiny opactwa, zwane c^eiłf on/ 
mr. 

165 kiL Arles (restauracyja na dworcu; hot. duNord,duFo- 
n), gtdwne miasto okręgu des Bouches-de-Rhóne, 26000 mieszk. 
. Rodanem, naprost delty utworzonej z powodu rozdwojenia się 
tt nieco wyżćj. — ^Liczne szczątki starożytnych budowli. — Na pla- 
pUce Boyale, stoi obelisk na 15 metr. wysoki. ^- Na Place des 
fim^s (dttWJit'/w forum) stoją i kolumny grłV\utv>Wtt^ »>Tivt t 



816 Z LTOKU DO MARSYLII. 

dawnych tcrmdw. — Szczątki daMmego pałacu Kotutant^fna; w**^ * 
rzymskie w zach. stronie miasta; wodociągi, ślady mosta nymil^^ 
na prost Trinąuetaille. — Amfiteatr, zbudowany pnes ojca T y*^ 
ryjusza (43 r. przed Chr.), mogący pomieńdó 25000 osdb. — T^"*^ 
starożytny, podobny do takiegoi budynku w Ofuige, lees ni^ ^ 
dobrze zachowany, na 1 6000 widzdw. — W minach tego teatru 
leziono posąg Wenus ArleJski^J, pomieszczony w. museum w ]^w 
Saint Trophime, koócidł zbudowany w VII w. nafi^such daw — --_^^ 
pretoryjum; w gmachu dawnego opactwa znajduje ńc wiele pick^^^^^ 
rzeźb. — Notre-Dame-ia-MaJeure, kościół w stylu roniańikim; ap^^^**J|i 
Saint' O^saire (z VI w.). Ratusz z XVI w., s wieżą zegarową^ k ^^°? 
szczyt zdobi posąg: Marsa, zwany pospolicie honuM de bronie; ft fl^^^^y y* 
teha publiczna (9000 toni(5w), bogaty gabinet hisloryi natnraln^ .^ ^7* 
W dawnym kościele Ś-^j Anny mieści się Muzeum lapidarna,^ ^ y" 

scanips czyli pola elizejskie, dawny cmentarz, zamieniony w ^ -^B^** 
niiejsco przechadzki. — Promenadę de la Lice, ogr<$d ogramcamij^^^J ^ 
nałem Craponne. — Miasto dosyć przemysłowe i handlowe. 

293 kil. Entre^sens, — Most na kanale dlstres. — Za nienrodi- 
pilną kamieni pustką Crau (200 kii. kwadr.), następuje okoli 
zna i pełna ludnych wbK — 303 kil. Saint- Chctmas, 3000 mieuk.i 
kt<):eni koldj przebywa tunel lou Portus, 60 metr. długości 
Kailica de Saint-Chamas. — Fabryka prochu, — O 500 metr. od 
na rz. Toulohre, Most Flawijana, z czasów rzymskich, ozdobie: 
obli stronach bramami. — Krzywy wijadukt przez dolinę n. Toi 
be, na 49 arkadach. — Jeziorko Etang de Berre. — Wijadukt 
d >linc rz. Ar,. — 317 kil. ISerre, 2001) mieszk. — Wijadukt pne 
linę rz. Bastianne. — Odnoga drogi do Aix. — 323 kiL Bognae 
na dworcu). Wijadukty przez doliny rz. Baume i Jiaou, 

Na prawo widać staw de Berre, na lewo malowniczą skalą * ™' 

i'\iinń Frmfto<jp. d^ Yitrolles (piękny widok). — 327 IdL Yiii —*«»», 
którdni znowu wijadukt. — 333 kil. Pas des Lanciers, 

Daldj nasrppuje głęboki przekop, prowadzący do tunoln* ^s.ls 
r/orthe (403*^ n)ieszk.) przebitego wpoprzok ła/icucha g<Sr Kst — — ^"*» 
pier\vszcg:o pod względem długości, po tunelu pod górą Cenią '" 

Awj.^ciu z te^o tunelu pociąg wchodzi w dziki wąwdz, za ktdrynrr ^ ^' 
krywa się jeden z najpiękniejszych we Francyi krajobrazów — — — **' 
kil. Estaijue. za kt(5rdm następują wijadukty; des J?eaux i de Ck^ **}** 
Follet.— 7jiiiuQk des Se.pt Tour, na szczycie g<5r £staque. — TnneK — ""^ 
Liidmha. — 344 kil. JjCs Aygalades, w pięknej dolinie nad rs. ^ "•» 
przez kt(5rą prowadzi wijadukt.- S47 /kil, Saint^Barth^temgi p^C^OM 
Btronucłi drogi, wille, zamki i domki wiejskie, zwane tu hastii^^^ "7 
Za przekopem, przerzynającym piasczystą gi5rę zarośniętą joc^'™"» 
następuje obszerny plac dworca w Marsylii. 30? kil, MarsjUjik* 







1 tlrONt DO ifARSYŁii. » hi 

i«3r po mieide. — Fiakra dwakonne, kurs 1 fr. 50 c; za 
r. 50 c Kabryjdety, kurs 75 c; godzina 1 fr. 50 cent. — 
po morzu. — Czółtuiy 1 fr. za godzinę. 

parowe przewożą do Cette, do Nizzj, na Koryskę, do Hi- 
och, Algiero, Egiptu, Azjd, Grecyi i Turcyi. 

Udtel des Empćreurs, me de la Cannebićre 5; Hó- 
nbassadeurs, rue Beayeaa 8; Hd^el d'Angleterre, 
annebićre 19; HótelBeaveauj rue Beayeaa 4, wraz 
fjami, pierwszorzędne; HdteldelaBourse, rue Pavil- 
tel de l'l8thme de Snez, tamże 10, z table d'h6tconi 
}ćAng karty; HdtelduŁouyre, .rue Cannebi^re 1 6; Hd- 
ins, me Yacon 19; Hotel des Colonnes, tamie 13, 
igOTzędne. . 

Taie.Bodoul, raeSaint-Fćrrćol; deMilles Colonnef, 
o; de rUniyers, rue Cannebi^re; dn Commerce, rue 
in Łouxembourg, me de la Darce; de l'Union, de la 
ie, de Froyence na Cours; de la Marinę, na Quai; 
z pięknym ogrodem, AUćes de Meilhan; de Strass- 
grodem i tarasami, rue de Noailles. 

> morskie w morzu Śrddziemnem, o kwadrans drogi od 
ardzo przyjemnym położeniu i bardzo dobrze urządzone. 
nowe kąpiele morskie na końcu Prada 

Lia, Marseille, głdwne miasto departamentu ujść Bodauu 
es du Bhdme), przeszło, 260000 mieszk., najważniejszy 
ski na Morzu Śródziemnym, sicdzibfi biskupa i Konsysto- 
inckiego, posiada wydział nauk (facnltć \des Sciences); 
gotowawczą medycyny i farmacyi; Eonserwatoryjum mu- 
lerwatorjrjum astronomiczne, ogrdd botaniczny i biblijote- 
z 70000 tomdw. -• Miasto jest zbudowane w kształcie poc- 
Bifiteatr od strony morza i prawie w całćj długoód przc- 
astępującemi czterema ulicami: rue (FAtx, de Cours, rue de 
du Grand Chemin de Rom, — W tymże kierunku biegną t^ź 
j Beauuau^ Paradls i Saint Firr^ol. Pomiędzy pojprze- 
ni ulicami, odznacza się rue Cannebikre^ szerokością, pię- 
DÓ w i pięknym widokiem na port. Z ważniejszych ul: c 
'mże kierunku: rue Mazade, rue Orignan i de la Dara; 
illes, odznaczająca się pijgknemi sklepami, oraz rue Syho- 
UUf których domy mogłyby się nazywać pałacami. Wsz} - 
inione tu ulice należą do nowego miasta (yille-neuye), ze 
ich s&ś godne jest tylko uwagi Grand*rue. 

Nąjgłdwniejsze są: Place Bo yale, prawie w środku 
ice S aint-Ferrćol, na końcu ulicy t. n. z ^ommVA^\!Gi 
D, ku p&międ obywateli poświęcaji^cych. q\^ ig\<^\^^Q'«\acQA\x 



81B Z LTOKU DO MAkSTLII. 

chorychw czasie zarasy w l720;Place Montyon pny nieBntonl, 
ocienioDy drzewami oliwnemi i ozdobiony fontanną; PUoeHoaillei, 
główny targ kwiatów, Place Janqnin czyli Place des Oeifi, 
niedłdeko od Cours; PlaCe dn PalaiB, przed pałacem ipmMB- 
wości; Place de THótei de Yille wyBflKlzony drzewami s fontn- 
ną, Place Vi vaax. Place des Fainć'ant8, Place Ctitelli- 
n e i t. p. 

Z pomiędzy starożytnych gmachów zdobiących llarsylljf fod 
napadem Saracenów, nie pozostało dzij ani ^laido; a bardzo nioHBflN 
puzostałości budowli rzymskich zamknięte są w massie badpków, 
jak np. w opactwie Saint-Saayeur. Kotfdoły Marsylii nie odair 
czują się pięknością. Nowa katedra i Po&tc biskupi są w 1iiiido«i6> 
Katedra yotre-Dame'de la Major, zbudowana podobno na tóJKi 
sturożytnćj świątyni Dj^any, od kilku lat jest oposscsoną. if^lit 
Damę du Mont-Carmel, w starom mieście z 1252 r. aw ICSlm- 
budowany, posiada godne uwagi wysokie sklepienia. ~ iSoMl-FOTf 
nu końcu ulicy rue Sainte, blisko portu, jest jedyną poMMtaWołl 
dawnego opactwa t. n., zawożonego w 4l0 r. przez S-go SttOJiBSi 
a przebudowanego w 1200 r przez Papieża Urbana Y, ktdiyl^A 
poprzednio Opateni. Krypta godna uwagi, w której snajd^js ■{ 
przypisywany S-niu Łukaszowi obraz Matki Boskie, zwany Vkrf^ 
Noire. Koicół S-go Teodora, me des Dominicains, Nob^Jkut h 
Mont, na placu tegoż nazwiska. Kościół zwany: Egli$€ dsM Brki^ 
na placu t. n., użyty był w 1793 na ,,4mątynię rozumu^, •— XMi 
Kartuzóto, stojący przy ogrodzie botanicznym, ma dwie Oidobse 
wieżyczki. 

Batusz ozdobiony płaskorzeźbami Pugeta i posągiem Piotra Ur 
hertata, któreum miasto zawdzięczało niedostanie się pod ptii0waiio 
Filipa 11 Hiszpańskiego. Z balkonu przy główn^ sali piękny ińdok. 
Le grand Th€atre (1784 r.). — HaUe Puget, muzeum prac dSwiM^o 
rzeźbiarza Mursylskiego Fuget'a. 

Muzeum, urządzone w kościele klasztoru bernardynek, uwićn 
galeryją obrazóiv, złożoną z godnych uwagi dziel dawnych i nowaąfcii^ 
malarzów, oraz pewnój liczby rzeźb Pugefa, — Zbiór staroó/tHth 
(Musóe des Antiąues). 

Biblijoteka na Boulerard du Musóe, naprost Marchć des Gi^ 
cins licząca do 7000i) tomów i 1300 rękopismów, założoną sow 
w 1793 r. — G-abinet Medalów, w jednój z bocznych sal bibl$<^ 
się mieszczący, jest wartym widzenia zbiorem. 

Olełda, przy ulicy de la Cannebi^re, naprzeciwko Place Boysk, 
wzniesiona od 1854 — 1860 r., okazały gmach prostokątny, ibndowł- 
na jest na wzór paryskiój, tylko w nieco większych wymiancb. Głó- 
wna, sala pomieścić może do 3000 osób. Gmach ten ozdobiony j^ 
wieloma rzeźbami. t 



z LYOTfU DO MARSYLII. »1» 

fnk» tego aasługują na uwagę, obszern-j i wzorowo nrządzony 
kalf wielki szłachtuz (abattoir) nieda;wno zbudowany, ObserivcUo- 
UH attronomiczne, JMtic spramiedUwoiciy Mennica^ łuk tryjumfalny^ 
\aiUa Pugeta^ naprost «domu .tegoż rzez'biarza, pomnik M$gr, de 
)amee i mvXj pomnik Homera, oraz Ogród hotcmiczny^ Chateau des 
TM i Ogród zoologiczny. 

Fort. Dawny port na lOOO — 1200 okrętdw kupieckich, osłonio- 
od wiatru, ma wjazd trochę utrudniony prze/, skały podwodne, 
t sik to doskonale jest broniony przez Fort Suint-NicOlas i Wieżę 
•ietJL. — W nocy rzucają nań światło: latarnia morska (Phare de 
nier) i trzy pomniejsze światła zwaneyanaZ. — Od roku 1854 bar- 
udogodniono stary port i urządzono nowe, Fhrt de la JoUettt i Vort 
poiśim, nad ktdremi ciągną się piękne nu 3000 metr. długie po- 
eta (Ouais). — Nad portem la Joliette buduje się, wspomniana 
^ nowa katedra i pałac biskupi, oraz stoją doki, dworzec kolei 
um^, (^Qart marttime\ rdżne składy i koszary. Przy port Napo- 
a stoją wlu*8ztaty okrętowe, a niedaleko rozpoczęto kilka lat temu 
ic, swftny Pa2atV Impórial, 

Pobliskie y«uoro Berre^ połączone z morzem kanałem, miało być 
lieiiione w port ochronny na wypadek wojny. 

Nąjnlnbieńszemi miejscami przechadzki są: Cours (aleje) Bona- 
U i Prado nad morzem. 

Ta i na pobrzeżach dają się spostrzegać różnobarwne stroje rozli- 
yób narodowości południa i wschodu. — Wazka ścieżka prowadzi 
I na wzgdrek Nołre-Dame de la Oarde, biorący nazwisko od nie- 
rno wzniesionej kaplicy, w ktdrćj umieszczono obraz N. Panny, 
eony od żeglarzy i rybaków. Ze szczytu tego wzgórza cudny 
widok na morze, i pobliskie winnice i lasy oliwne, oraz liczne 
dna domki wiejskie (bastides). Szczęśliwe położenie Marsylii 
owadza do mój różne narodowości Morza Śródziemnego, które tu 
*<% płody surowe swych krajów i towary kolonijalne. Przedmio- 
landlu wywozowego stanowią głównie: pcrkale, jedwaJ), wełna, 
>y i L p. — Marsylija posiada nadto znaczne fabryki mydła, oliwy 
K naturalnej i sztucznój sody. 



>roga 95. Z MARSYUI DO TULONU. WYSPY HYERES 

•7 Ul. Koleją ielazną w 1-2 irodz. za 8/20: 6,20 lub 4,55 fr. 

Zostawiając na lewo drogę do Paryża, pociąg zwraca się ku za- 
"^wi, przebiegając pomiędzy wzgórzami, pokrytemi domkami wiej- 
^i fbastide) i przebywa kilka razy rz. Huveaune. — 1 8 kil. La Pen- 
* nieforemną piramidą z czasów rzymskich, zw&Ti^ la Peanc^Ue. 



ttO t MARS IŁU DO TtJŁOnt, WTSPY HY^EEd. 

17 kil. Aubasne (hdt.de Notre-Dame), 7200 mieBit, pny 
abiegu rzek Uuyeaune i Merlancon. — Pomnik ks, BartkŚuKJi^ Bid 
źródłem. — ^Podąg przebiega dwa tunele, z ktdrych dłuższy M^MO^ 
ma 2600 metr. dlugoócL Na pr. przylądek Canaille i morze. 

26 kil. OasBis, 2200 mieszk., nad morzem Srddziemiićm. Fort 
mogący pomieścić 70 statków óredniój wielkości. — Laiarmawoff^ 
widoczna na 10 milowej odległości. — Wina czerwone i białe wdotajn 
gatunku. Godnu widzenia grota stalaktytowa, OroUe dn B^^ 
i dwa źródła puits de Portnaou, Z przylądka Baou CanaUU, UxĄn 
piękny widok. 

37 kil. Iia*Clotat, 8500 m., nad m. Śródziemnóm. Fort, oAim^ 
przylądkiem de VAigle i wyspą Verte^ mieszczący 150 statkdwoWO 
beczkach objętości. — Warsztaty okrętowe. ^ Zakłady morskie dsWD^ 
go towarzystwa Messageries impćriaies (I80i robotnikdw).*-&l ^ 
Jiandols, port w głębi zatoki. Stary zamek, z którego min uWOitt- 
no bateryje do obrony brzegów. — 58 kiL OlUoules Saint" Ntuair^i ^ 
cyja pod miusteczkiem Saint- Nazaire (oberża), 2500 mieszk. — Wi 
poprzedzony obszerną przystanią dla okrętów zanurzających "9 
w wodę na S^j metr. — Na pobrzeżu dobrze utrzjrmana stirs »• 
kwadratowa. 0//<ou/ć« (^^ajazd) 3500 m. miasteczko w doBiut'*^ 
czki Beppe. Resztki starych szańców z XIII w. Starożytne dfiit^^ ^ 
pn. miasta malownicze wąwozy, zwane Groges d*OUundes, 

62 kil. Ła Seyne (hot. de la Móditeri^anće), 12000 ffliw^ 
na zachodnim brzegu małój przystani Tulońskićj. — Piękne wttfui'^ 
okrętowe i wielkie fabryki żelazne (3000 robotn.). Port totejny ■■ 
24000 metr. kwadr, powierzchni. 67 kil. Tuion.^ 

Omnibusy z dworca odwożą podróżnych do hotelów i miewk" 
prywatnych. 

Dorożki (na 4 osoby). W obrębie celnym kurs 1 fr.; godaM 1 
fr. 40 cent.; od 10 v»ieczorem do 6 rano kurs 1 fr. 25 cent.; godśn* 
1 fr. 80 cent. Bugużc, /u pierwsze dwie paki po 20 cent. za 3 i ^' 
c4j 60 cent. 

Hotele. Hotel de laCroixd'Or i de la Croix deM»U«i 
na place des Trois-Dauphins; de TA mi ran tó i Victori»|M^' 
levurd Louis-Napoldon; li 6 1 cl duNord; Hotel de France id* 
Lion d'Or, przy bramie porte dltalió. 

Hestauracyje: Cafć de Paris, place du Champ - de -B*taiU*i 
Gibert et Moulard, tamże: Daumans, tamże; Alphand, D^ 
laca it. d. 

Kawiarnie: de Paris, de la Marinę; Miiitairę, wszyftkiew 
place du Champ dc-Batuille; de TEurope i du Comipe'ceJ» 
pobrzeżu i t. d. 



2 MARtiYLlI DO TDLONU,WtSPV IłYlSttES. 321 

Poczta listowa, rae Rojale 46. — Telegraf, rue Royale 25. 

Talon (Toulon)y miasto okręgowe w depart. Yar, 85000 mieszk., 
nad morzem Śrddziemnćm, w głębi znacznćj zatoki, od p(5}nocj oro- 
szone wzgórzami, niegdyś silnie ufortyfikowane przez yauban'a. Sie- 
Isiba prefektury morskiej, posiada .szkołę hydrograficzną i szkołę 
nedyczną. 

Fort tuloński jest jednym z największych i najbezpieczniejszych 
la ńwiecie, składa się on z portu handlowego i wojennego połączonych 
e sobą kanałem; port handlowy ograniczony jest pięknćm pobrze- 
em. Przy porcie znajdują się wielkie warsztaty okrętdw i magazy- 
j, i których największy Magasin g€n^ral^ ma 104 metry dług. a 20 
Kerokości 

Arsenał morslri (Arsenał maritlmej nawiększy we Erancyi, a je- 
en s najpiękniejszych w Europie, założony za Henr rkalY, powiększo- 
y xa Ludwika* XIV, a szczególniej za Napoleona I. — Ludwik Filip 
asa} z nim połączyć dru^i arsenał, zwany Mourillon^ Napoleon zuś 
II dobudował jeszcze jeden gmach zwany Arsenał de Castigneau. — 
V^8paniały ten gmach zajmuje 41800 metr. kw. gruntu. 

£agne, więzienie skazanych na zesłanie du Kajenny i Bazar, 
r którym wystawiają na sprzedaż wyroby galerników. — J^ark Artyle- 
\fi^ w którym są wystawione działa zabrane wRossyi. — Salle d* Ar- 
le*.-— "Wielki Szpital morski, — Potężna wieża gotycka, wzniesiona jc- 
icse za Ludwika XII. Z pomiędzy fortów najbardzićj zasługuje iiu 
wagę La Malgue, otoczony wysokim wałem uzbrojonym 800 działu- 
iL Inne forty są: Faron, Pas de la Masąut i Monges, wszystkie 
rzy z nfortyfikowanemji koszarami oraz Saint -Antoine, d*Arttguęf» 
Sainte Cath€rine, 

K.B,tedrsk (Sainte-Marie-MaJeureJ poświęcona w 1661 r. a zupe^- 
ie ukończona dopióro w 1740, podzielona na trzy nierówne nawy, 
la w wielkim ołtarzu wielki obraz, przypisywany Mikołajowi Mig- 
urd. Godna tu uwagi jest kaplica zwana Chapelle du Corpus Do- 
ńni, z pięknóm cyhoryjum roboty Puget^a. Oprócz katedry znujdu- 
^ się tu kościoły S-go Franciszka a Faulo i S-go Ludwika, — Batusz 
pięknem! karyjatydami pod balkonem dłuta Pugeta. Dom Puget'u 
unieniono na kościół protestancki. 

Naprzeciw pobrzeża stoi kolosalna statua bromowa, przedstawia* 
|Ca OimijuMza Marynarki, dłuta talońskioso rzeźbiarza Daumas^a. 
itk pięknym placu du Champ-d^^B"*"*" •ohy Freftktury 

f PTfibMf/ (Admiralicyi), BiUffctś blblijoteką 

larynarki i Teatr* Przy biamk ^^ ogród 

\Ujtki (Jardin do la YilU).. 



842 ZMARSYLIIrDONirEIIMEUTOU. 

Z Tulonn do Hyóres, koleją żelazną 19 kiL w 1,70; 1,9^ hb 
0,85 fr. Fo wyjeździe z Tulona przez stacjją la Gardę, dójoldiiii^ 
we 20 — 25 minut do stacji Syhres, gdzie zawsze przy dwoit9i oen- 
kują omnibusy odwożące podróżnych do miasta Hyerei po tOenL 
od osoby. 

Hyeres. (Hotele: des Ileś d'Or, des HespćrideB,dei Ilei 
d^Hy^res, d*Orient, des Ambassadeurs, des AlpesMiriti- 
mes, deParis, oraz wiele mieszkań z meblami i domdw do luó^da 
w mieście i okolicach), 10400 mieszk., leży na południowym itoki 
wzgórza (S04 metr.) — Górne miasto jest zle zabudowane; pnedal^ 
ście zaś, zamieszkiwane pO większćj części przez cudzoziemedw|Mń^ 
da piękne domy pośród ogrodów, pełnych pomarańcz, drzew ołnrnTBh, 
palm, wina i t. p.'— Średnia temperatura roczna jest tu dosyć wyukit 
ale przykry wiatr północny (mistral) wywołiye szybkie zmianj tm* 
peratury i jest tu dokuczliwszy niż w Nicei i Cannes; pomimo je^M^ 
tego wiatru klimat w Hy^res nie jest tuk odżywiający i konyitiy^ 
zdrowia jak w Nicei, Menton i Cannes i jest więo^ zbliżonym do kli- 
matu Pizy i Wenecyi. 

Kościoły: parąfijalny S-go Pawła z XIII w. w sMu g*Cj^ 
i S-go Ltidmka, pół gotycki, pół bizantyjskL iS^Mtof (EEdteHOin) 
wznoszący si^ naprzeciwko kościoła S-go Pawła był niegdyś dM» 
Templarjjuszów. Na Place Eoyale stoi tu biała, marmurów* ^f^ 
ranu z popiersiem sławnego kaznodziei MassilUona który się ta wo- 
dził w 1663 r. i pomnik Karola V, hr. Prowancyi. Nowy Pn^^ 
de Zuyn^^ jest jednym z najpiękniejszych w mieście gmachów. ^^ 
des Palmiers przy końcu miasta leżący, ozdobiony jest fontanną "P^ 
obelisku tryskającą. Obok tego placu zułożono niedawno ogróa fi^ 
hliczni/. Do miejsc przechadzki wypada tćź zaliczyć piękny Jonto*'* 
des des d'Or i ogrody willi Farnuus i hotelu des ileś d*Or. PiC^B* 
wycieczki w okolice. Przystań (Rade) pod Hyeres jest miejfCiO' «** 
brań eskadry ewokucyjnćj morza Śródziemnego. ^ 

O 4 kil. od miasta Hybres leżą ^wne skaliste tPyMpy JSerp^ 
(Ileś d^Hy^res) prawie niezamieszkane, lecz pełne królików i r6l90^ 
rodnego ptostwa Największe z nich są: Ile du-Leuant, Parta^Cr^ 
Porguerolles i Boubeaud. Porto-Croz i PorąueroUes są ufortyfi*®" 

wane. 



Droga 96. Z MARSYLII DO NICEI I MENTON. 

z M»r«ylli do »łoel 226 kil. w 63/4— 9I/4 ifodi. za 27,7o; 20,76 lub W,«**-i *• 
Menton w 8—11 f . 16 m., xa 30,66; 22,96 lub 16,86 fr. 

Z Warzawy jednak najkrótsza droga prowadzi przei Wi»*"*' 
Wenecją i Gienuę (ob. Austryją i Włochy). 



z MARSYLII DO NICEI I MENTON, 328 

Marsylii do Talonu i Hjercs (ob. dr. 95). DaMj 81, kil. fa 
\de la- Crau stacjja pod miasteczkami SoUies- Farlede i la Orau, 
L SolUh-Pont, 3000 mieszk.-— 121 kil. LeLuc (h6t, de la Fo- 

4000 mieszk., kopalnie ołowiu; handel kasztanami. Obok mia- 
tm§f starego kościoła. — 136 kil. Les Ares; źrddło źelaziste. Fo- 
vf Ares i YicUiuban^ most z czasów rzymskich. — 158 kil. Freyus 
dnMidi, delaFoste); 3000 mieszk., na wyniosłości po nad 
em; rezydenc^rja biskupa, seminar3rjum i Trybunał handlowy. 
, zbudowany 'prawdopodobnie już za Cezara, połączony jest 
nem 2000 metrdw długim kanałem. Godnenii widzenia są: Ka- 
, pałcH) biskupi, zamek, w stylu gotyckim 'zbudowany, dal^j po- 
I (Ooais), latarnia morska, łuk tryjumfalny, ruiny amjiteatru 
ioeiągu rz3rmskiego, oraz Panteonu, ostatni' leży o 15 minut za 
em.-~0 30 minut drogi od Freyus leży mały port Saint-SaphaH, 
rkmy srylądowaniem w nim Napoleona I, jako Konsula po po- 
6 s Egiptu w 1799 r. i odjazdem za Cesarstwa 28 Kwietnia 1814 
na wyspę Elbę. 

al^ droga bieży u stdp gdr EstereL Fo stronie tych gór, prze- 
j morzu, znajduje się straszliwa jaskinia, w któr^ kilka lat 
ędsił S-ty Honoracyjusz, biskup z Arie. Corocznie 1 Maja od- 
■ię przed ołtarzem w nićj stojącym uroczyste nabożeństwo, przy 
im natłoku mieszkańców Frejrus i Saint-Kaphael. Frzed grotą 
IgB się piękny ogrdd pomarańczowy. 

14 kiL Cannes. Hot: des Etranger s, du Nord, de la Fo- 
les Frinces, d'Angleterre, wmieście; Gounet, Yictoria, 
^braeżu, zwanym plagę de la Croisette; deBelleyue, deBri- 
de 1'Efirope, de la Faix, na przedmieściach. Liczne pen- 
ity i mieszkania prywatne do najęcia. 

lawiamle. Cafćdes Allćes, de rUniyers it. d. 

laaes (7400 mieszk.), miasto szybko wzrastające^ w ślicsnćm po> 
to, osłonione od zimnych wiatrdwi posiadające w zimie klimat 
o łagodny, a w lecie również umiarkowany, ze średnią roczną 
nratorą wynoszącą 16,^2 i bardzo małemi dziennemi jój zmiana- 
Okolice miasta zabudowane są mnóstwem will, więcćj lub mnićj 
ilych, pomiędzy któremi odznacza się szczególniój pałac lorda 
;ham. Tak z miasta jak i okolic pyszny przedstawia się widok 
Mrze, wyspy Łórins, odnogę Napoule, sąsiednie wzgórza i góry 
bL 

ajwiększą z wysp Lórins jest wyspa S^j Małgorzaty, s fortem. 
' la Ludwika Xiy służył za więzienie tajemniczemu więźniowi, 
MDU Maską żelazną. Wyspa Saint-JSonor^, posiada jeden z naj- 
mssych klasztorów we Erancyi, 



824 2MARSYŁnD0iriCElIMElfT0ir. 

200 kil. G^lfe Jonan, nad odnogą tegoż nazwiska. Kiewifliki |o* 
mnik kamienny wskaznjo miejsce, w ktorćm Napoleon I, wyl^dow 
I Marca 1815 r. wracając z wygpj Elby. 205 kil. AntibM. (liotde 
France), 7000 mieszkańców na pn. w. krańca małego pdtwją^ 
oddzielającego odnogę Jouan od Nicejski^. Port ufortyfikowały 
przez y auban'a. Kościół parajijalny^ zbudowany na grosach dunf 
świątyni pogańskiej; wieża z epoki gallo-rzymski^. Itmę tertrii 
cyrku i t. p. — Na placu broni pomnik pamiątkowy, na cseść dńtifA 
obrońców Antibcs w 181 5 r. przeciw wojskom Anstro-SaidyAitiii' 
213 kil. Yence-Cagms^ stacyja pod miasteczkami CagnUf Boyte 
2400 m., z Zamkiem Orimaldi i Vence^ z wielą staroiytnenu ptaoft* 
kami, 219 kil. Var, stacyja przy moście wijaduktowjrm prsein*VK 

225 kil. Nicea. 

Hotele: Hotel des P^trangers, rue da Font-Neii^H6teidi 
TEurope, ruc de France; Hotel Chauyin, qaai Saint-JesnBiptf- 
ste; Hdtcl do France, quai Massćna;Hdtel de la Granda Br^ 
tagne; du Nord, Yictoria, des Princes, d'York, FArsdi% 
de Keims, Hdtel Śuisse (Tabledelidte); Yilla Baąnią ib^ 
szkaniaiui umeblowanemi. Mułe mieszkanko umeblowane V tidil* 
cy de la Marinę, kosztuje 400—^500 fr., mieszkania dla licsn^ rodBqr 
] 000—1800 fr. 

Restauraoyje: znajdują się przy prawie wszystkich hoteM 
prdcz tego zasługują na wzmiankę: Angier, des deax Moiideii 
dc la Mćditerrandc, Thótel de Dames, Seofier, l^r^'** 
Provencaux; Yial i Lćonard. 

Kawiarnie. Grand Cafć de la Yictoire, place Masś^Cir 
fdAm^ricain, me Saint-Francois-de-Paule; Cafć de lIJniTeri, ^ 
boulcYard du Pont-Neuf i t. d, ' 

Powozy Yoitures de Place ^tają na placach: Massćaa, Croit 
de Murbre, Charlos-Albert, Napolćon, de TEglise da Yoea, ha ksl* 
warach: du Pont-Neuf, du Poiit-Yieux i w Porcie. — JednokosB** 
kurs w dzień 60 cent., w nocy 1 fr.; pierwsza godzina 1 fr. 60 cfliti 
każde ntistępne V2 godz. 60 c. w dzień. — W nocy zaś 2 fr. M fr. We 
Dwukonne; na 2 osoby, kurs 75 c. w dzień 1 fr. 25 c, wno^^ 
4 osoby kurs 1 fr. w dzień, 1 fr. 50 cent. w nocy. 

■ 

Nioea, po fr. Nice^ po wł. Nizza, miasto gidwne depart: deiAi- 
pes-Maridimes, 48000 inieszk., nad zatoką baie des Anges i nseikl 
Paillon (Paglio), niedaleko ujścia rz. Yar, dzieli się na ttare miad^ 
njwe miasto i miasto portowe. Klimat Nicei jest bardzo łagodajl^ 
dnia temp. roczna 16^), lecz zmiany temperatury są dosyiS >4^ 
i znaczne, szuzegdlnićj w częściach miasta więcej wystawiony^ "^ 
działanie wiatru. W starćm mieście zasługują tylko na awsgc: *^ 
ce Victor^ Taras^ i Teatr, — Nowe miasto, gld\^nie przez obcych «•• 



z MARSYLII DO KICEI I MESTOTT. 9Z6 

Jie odznacza się pięknem! gmachami, ktdrjch najwięcej jest 
imie^a de la Croix de Marbre, gdzie niedawno stanął Th^- 
•que Tiranty. — W ogdle jednak Nicea nie ma gmachdw pomni- 
; z kościołów tutejszych zasługują na uwagę: Katedra, Eglise 
ThapeUe de la Misśricorde^ z gmachów zaś świeckich dawny 
sądowy dziś zajmowany przez Prefekturę. Miasto ozdobione 
:oma pomnikami, a mianowicie: Groix de Marhre na przed - 
t. n., wzniesionym na pamiątkę pobytu w Nicei Papieża Pa- 
w 1538 r. w czasie zjazdu Karola V z Franciszkiem I; Collon- 
amiątkę przejazdów Piusa YII w 1809 i 1814 r. Obeliskiem 
onym pamięci Karola Feliksa (1821 — 1831), jako tćżpomnt- 
;oi króla w porcie ipomnikiem Ma^seny na placu t. n. Z ogr(5- 
rfagnją na uwagę Jordin public, Pt om^nade des Anglais^ 
tgo uczęszczane są bardzo jako miejsca przechadzki: Jhulcvard 
ti Place des Phoc^ens, Place NapoUon i Cours. — Z płaskich 
na domkach pyszny widok na okolicę. Blisko ruin stareg<» 
stoi niedawno odnowiona wieża Tour Bellanda^ gdzie niegdyś 
się skarbiec państwa. Nicea posiada nadto dosyć bogate My- 
itoryi naturalnój, BihUjotekę (40000 tomów) i Ogród hotani- 
zoologiczny, 

5 droga bieży w kierunku starożytnej drogi rzymskiój, zwan<5j 
Iche. — 229 kil. Yilleiranche (h o t e 1-R estaurant duLi- 
3000 mieszk., miasteczko bardzo uczęszczane przez bawią- 
Niazy, jako cel wycieczki morskiój; łódki stojące na wybrzeżu 
rzone w tablice z taksą. — 231 kil. Beaulieuy z pięknym las- 
zew oliwnych, chleba świętojańskiego (szarańczynu. Ccratho- 
jua), drzew mastyksowych i dębowemi. Koniec tego lasku 
iiłiŁcIi Baux-Roux, nazywa się Małą Afryką (Petite Afriąue), 
nośnego gorąca, powstającego z powoda odbijania się pro- 
onecznych od.tejże skały. — 234 kil. Eza. — 240 kil. Monaco 
isBains, deRussie, z kawiarnią i restanracyją, de P a r i s, 
ies ótrangers), 1200 mieszk., na wielkiej skale; od 50 — 60 ni. 
Ići mającej.-^Z^a»nefc: Kościół S-go Mikołaja w stylu romań- 
Zakłady kąpielowe i hydroterapeutyczne. 242 kil. Monie- 
— 245 kil. Cabbe-Poguebrunne. Okolica ciągle bardzo piękna. 
Menton. 

tele i pensyjonaty. Hotel de Tnrin, blisko portu, w środ- 
ega miasta, de France, des Quatre-Nation s, Victo* 
d. przy głównej ulicy, idącój od portu, de Londres za mia- 
^ension anglaise w dzielnicy des Cuses i t. d. Ceny w hote- 
dosyć wysokie, szczególniój zaś w zimie. — Przybywając na 
o Menton najlepiej jest nająć mieszkanie prywatne, o które 
dc sgłosić do różnych domów komisowych, np. Willoughby 
terŁ 



Kawismid i Bestauraoyje są bardzo nieliezae ; miaiio d»lo' 
wało przed kilkoma laty nad morzem Casino, sawierająM sals bito- 
wą i koncertową, niewielki teatr, i czytelnię, zaopatnoną w j^dmi^ 
sze dzienniki francuskie, angielskie i włoslde. 

Menton, 5000 mieszk., wokolicj odznaczającej się piękiupiiri- 
dokami i bujną roślinnością. — Klimat tn jest daleko jednoitijii^' 
szj* jak w Nicei i Cannes, średnia temperatura roczna jest prawie ta li- 
ma, co w tamtych miastach, lecz nie wieje nigdy wiatr póhioeB/ (i^ 
stral) i z tego powodu zmiany temperatury nie są tak inacnu. J*^ 
to klimat bardzo odżywiający (tonique). — Gmachy ^tejsie me n^l 
żadnej wartości pod względom artystycznym i historycznym. • ^^ 
kna aleja wysadzona egzotycznemi drzewami, i dągnącatlępolin^l* 
morza »od nowego Casino do ujścia rz. Cardl; droga do ISHoel i Gii4 
ocieniona pięknemi jaworam\, i droga do G^nui, są ślicznemi i UMto 
też uczęszczanemi nad wieczorem miejscami przechadiek. Olulki 
Menton obfitują w wille i letnie pałacyki Przy drodze doCareł, *a^ 
si się na wzgo'rku kaplica zwiastowania (de TAnnuniiata) ibodom* 
na ruinach wsi Paypin. O 1 Yj g. drogi od Menton leiy wid (WJ* 
lar^ która doskonale zachowała dawny pozdr feodalny. TU > 4 
wsi jak i z gdry Grand- Mont (1377 metr.) o 2Vf g. odMeotOBOi- 
dalonśj wspaniały jest widok na okolicę. 



Droga 97. Z PARYŻA DO VICHY. 

365 kil. Kolój 2e lazna, przyjazd w 8 g. lub 8 ;, 80 m. pociągiem poifiii^ 
w 11 g. 13 m, i w U g. 4b m. pociąłem omnibuBOwym za 44,95; 88,61 l«btii>>' 

355 kil. Z Paryża do St. Germain des Foss^ ob. dr. 98. 

Dalćj zaś pozostawiając na lewo liniję Łyońską a pot6n D* F** 
wo liniję Clermont, pociąg staje w Vioh7. 

Omnibtts na dworcu 30 et. 

Hotele, otwarte podczas pory leczniczej: du Parę (Grennot^* 
Paris(Durin);des Bains (Montanet); Guillemin (G«rbi»)» 
Givoi8-Pr§tre(Tullat); de la Paix (Laureut); des P'|J*?" 
(Favier);deRome (Durin jeune); de rUnivers (Chabtfwrt^ 
des Ambassadenrs (Rouband); Bonnet, de Su^de i to.-^ 
Hotele otwarte przez cały rok: Richelieu (Granchć); Victon 
(Rouffet): duLouvre(Mignot); du Rhdne (Mery); duCeBtM 
(Colas) i t. d. Ceny hoteldw są od 8 do 15 fr. na dobę podcfM p*" 
IV kuracyjni). 



ż t»AKYiA DO BORDEAyX tót 

ismie, delaRotende, przy wejścia do patktL 

>By do wynajęcia jedno i dwnkonne; w około parku i przed 
o ceny należy się umawiać, mimo taksy; kurs w mieście; 
ym 1 fr. — 2 fr, godzina; dwukonnym 1 fr 50 c. i 3 fr. 

• 

f 4000 m. nad rz. Allier dzieli się na dwie dzielnice, zwane 
\ehy (Vichy la Ville) i Ytchy-les-Baina. Stare miasto posia- 
tnalo znacznych resztek starożytnych gmachdw. W Yichy- 
; godne są uwagi: szpitaf wojskowy i cywilny; park, piękne 
rsechadzki, ocienione jaworami, nowe cctsino, nowy park an- 
9sydeilcyja cesarska;'* dom pani de Sevignć. 

id7 kąpielowe zawierają 334 wanny i 36 gabinetów pry- 
cb. — Wody mineralne gojrące (43®,6) albo zimne. Wody 
iBCieg<$ln]ćj używane są w chorobach wątroby, żołądka 
rodu moczowego. 

[eoBki: 3^^ kil. Cusset (hotele: du Centrę, des 6ains-St. 
6200 m. starożytne i niezwykło z pozoru miasto. Domy 
— Zakład kąpielowy, wody podobne do źrddeł Vichy. 
rdćisihre, dokąd prowadzi piękna droga z Cusset. — 19 kiL 
Samkiem Bourbon — Busset z rdżnych epok, niedawno 
ly, prsecudny widok z tarasu. S^s kil. villa du Behedkre. 
tanek Randan. — 4^3 kil. g&ra Verte; na szczycie kt<^r^ re- 
a i wieża, z ktdrćj odkr3rwa się wspaniały widok - 4 kil. 
Ii. Amand (433 metr. wysok.) piękny widok na dolinę rz. 
imagn^ i góry des Dómes i Monts-Dore. 



Droga 98. Z PARTZA DO BORDEAUX. 



1. pn^Jazd w 11 g, 30 m. pośpiesznym; w 17 ;. 10 m. pociągiem onmibu. 
71,80; 63,40 lub 39.15 fr. 

Ig przebiega warsztaty w Jerry i przerzyna liniję kolei opa- 
aryż przed wałami fortyfikacyjnemi. — Na pra,wo/ort Ivry 
Ttiry-sur-Seine; zamek i liczne wille. — 10 kil. Choisy U 
) m. Szczątki zamku Panny de Montpensier. Kowy Zamek 
fftjansu; wyrobów chemicznych. 

li. Athis^Mons, przy ujściu r. Orge; kościół dzwonnica (z XIII 
— 20 kil. Jumssy z zamkiem i parkiem, — Na lewo linija do 

iL Smfigny, zamek (XV i Xyil w.) -^ Moftt u«k ti, ^^^Wa^ 



328 Z PARYŻA DO BORDEAUZ 

25 kil Epinay-sur- Orge zamek i park. — 29 kil. St WM n 
południe wieża Monthery i piękny zamek Lormoy, 

31 kil. Brkigny, Na prawo, linija do Yenddme. — 87 kiL Uv^ 
les, W bliskości, prochownia w Botciet (7000UO kil. prochttliirok)i 

43 kil. Jjurdy^ - Na lewo zamek Chamarandć. — 49 kiL^Wałf 
pokłady piaskowca. 

.56 kil. Etumpoa (bufet; hoteletdn Grand Coarier, diBoii 

d e Vincenncs, de la Ville dc Rouen), 8200 m. gWwne.nńBte 

okręoru Seiiic i Oinc, przy zbic{^ rz. Jniąe z dwiema iitneiiii rnktfk 

Wieża Guinette, szczątki zamku des Quatre-Toiir8. Kpśeiolj: 

S/. Bazile, porUile romańskie i w stylu odrodzenia, maloid^iSIw* 

Xotro.' Damę mieszanina rozmaitych styldw, blanki, mora. — & fiS* 

les, (Xl w.) - i Sf, Martin z wieżą pochylą z XV w. — . DaiĄf" 

janny de Poitiers^ z pięknem! rzeibauui. - - Raiusz Pomnik Q^ 

froy 'Saint Hilaire urodzonego w Etampes. — Piękne ^nechiiib 

— Przemysł i handel, znaczne fabryki miar, handel zbołowy. 

Na dalszej drodze wijadukty na rz. Louette i Chalonette. — ^^ 
ciąg wchodzi na wyżynę Beance. — 70 kil. Monnenfilte. O • k* 
Nerreuilie, 1 700 m. Zamek najeżony wieżyczkami i XVII *• 
upiększony za Ludwika XVI przez bankiera Delaborde; wielki •k* 
z ornumentacyjami Roberta, park podług planu Roberta i J^ 
Vernet<5w. ^- 89 kil. Toury, — 102 kiL Artenay — Las Orleiiiiki. 

1 20 kil. les Aubrais (bufet) - pociągi rozchodzą się do BkW 
Nantes, Yicrzou i Tours. 

121 kil. Orlean (bufet na stacyi, omnibus do miasta, 30 c; A* 
krij: kurs 1 fr. 50 c; godzina 2 fr. — Hotele: d*Orloans, dn Łpj" 
net, des Trois-Empóreurg, de la Boule d'Or) 50000 BhPj" 
wne miasto departamentu Loiret. lioicioły: St, Croix, katedr* w* 
budowana w 1601 r, piękne wieże, styl Xill w., wewnątrt pjkM 
(obrazy. Kaplica seminaryjum (z XVII w.), rzeźby Ihigoml*''/ 
podług rysynku Lebrun'a; pieczary odkryte w 1852, ktdreidsjł"? 
sięguć czasdw Childeberta. — St. Aiynan. Ifatusz — zbndo)***/ 
w 1 530. zupełnie przebudowany, przedstawia korpus z dwomsikr*?' 
iH.imi; statua bronzowa Joanny d'Arc, kopija ze znajdując^ ■? 
w Muzeum Wersalskiem —Wewnątrz: salon przyjęć, kominek'^ ^^^ 
Odrodzenia. Pomnik konny Joanny d'Arc dłuta księżny Mirti WJ 
leański^j równie jak i poprzedni. Dawny Batusz^ zbudowany ^ 
1422 do 1498 r. — piękna fasada wstylu odrodzenia — Licewn- 
Wieża hiała (oblężenie 1429 r). — Domy. Dyjany de Miert («»* 

^ciim jjjatorycznę departamęn^lnc) - dAgnet Sorelj JoanMf ^^ 



z PARYŻA DO BORDEAUX 329 

% I-go i t, d. Plac Martroy, Pomnik Joanny d*Arc dłn- 
r*a. 

w. w dawnym Batnszu (otwarte w nied2dele i czwartki od 
, oprdcz miesięcy Września i Października, codziennie dla 
5<5w od 12 do 3 g.) jedno z najbogatszych muzedw prowin- 
b; posiada ono 523 obrazy, 147 rysnnkdw, 556 rzeźb i rd- 
)dmiotdw. 

teka publiczna złożona z 43,000 t., i 486 rękopismdw; po- 
) ładny zbidr medaldw. 

- od Orleann, znajduje się źrddło rz. Loiret, pośrdd pięknego 
lecącego do Zawieu de la Source (XVII w.). — Dwa źrddła, 
'cmde Source albo Abime i Fetite Source albo BouHhn, 
są ze sobą kanałem, j>rzekopanym>i7 1649 r, 

iL Le Chapelle Saint-jBifejfmin. Koiciói z rdżnych epok, 

- Grota Merowingdw. — 135 kil. S^ Ay^ najpierwsza win- 
>licach Orleanu, — l4l kil. Meung, 3700 m., ojczyzna Ja- 
ng. 

L Beatigeno7 Oiotęl: St. Etienne, TEcn-de Bretagne) 
skańcdw. — Wieża zwana Wieżą Cezara w minach — ^a- 
f» r. — Kościół St, Ltienne w stylu romańskim, wewnątrz 
r. — Dzwonnica St, Firmtn — Starożytne Domy — Most 
lach ;— Wijadukt de Traver8, 

1. Mer^ (hot: de la Croix Verte, du Commerce) 
Wijadukt pOd Mer. Na lewo widać park Chambord 171 
's - z Zamkiem zbudowanym dla Pani de Pompadour. 

LBlois (bufet; hotele- de la T€te-Noire, d*Angle- 
Blois) — 20400 m., głdwne miasto departamentu Loiry 
ndowane w andfiteatr na wzgdrku na prawym brzegu Łoa- 
iię na miasto gdme i dolne. Zameky odnowiony przez p. 
twarty codzień dla cudzoziemcdw) składa się z 4 odzielnych 
ktdrych najstarsza sięga XII w — F&sada z XII w. z głd- 
Iciem (statua Ludwika XII w.). Pawilon Franciszka 1(1515 — 
3życzka, schody) — Sala Stanów; gabinet, w ktdrym został 
'any książę de Guise; sypialnia kr^ewska; sAla straży, pokdj, 
timarła Katarzyna de Medicis i t. d. 

<m, sztul i historyi naturalndj. — Katedra (1678). — Pa- 
«, zbudowany przez Gabriela. — Koóciół St, Nicolas albo 
}r, zbidr wszystkich styldw budownictwa, poczynając od 
aiąjących;bogate omamentacyjegzymsdw ikapiteldw,— ^aaiar 

- Ratusz z bibUjoteką złożoną 230Ó0 t,— Fontanna Ludwika 
7" w. — Wieża Beawoir - Starożytne domy: J.W«y«,zXVI w • 



330 Z FAKY2A DO BORDEATlZ 

Denis du Font, z VI w.; Cheuemj/, z XV w.; dCAmboUe z XVI w^ 8w 
dini (fraski), da la Ćhancelerie (rzeźby); Wieiatr^trnai — M^d. 
Ogrody: da Mail, des AUes, 

195 kil. Onzcun, na przeciwnym brzegu Loary. Zamdt C^ 
mont (z XV w.), zamieszkiwany niegdyś przez D^anc dePdtiBriK*' 
tarzynę de ilfćdicis; kaplica z ołtarzem rzeźbionym z drzewni mik*ł- 
dła na szybach, fotel dębowy rzeźbiony, kapelasz kardynała d^AmboW 
wielka galeryja, salony, apartamenta z ozdobami w styln odrodMOił 
pokój Katarzyny de Medicis, przechowany w pierwotnym itude; ^ 
rady królewskiej, i inne pokoje historyczne. 

• 211 kil. Amboise (hdtel du Lion-d'Or), 4600 m.iitdli0ii9i 
Zamek (z XV w.); — wielka wieża, kaplica gotycka, spickm Cbvi» 
(ogromne doły pod zamkiem), — salony zajmowane przes Abd-d Ka- 
dera i jego świtę' podczas jego niewoli. — Kościół St,Diińi (XII iXID 
w.); - kaplica St, Florentin, grupa z gliny palon^ z XVI w. - & 
Mail obelisk, wy8ta\doiiy na cześć Chaptala. — Batiuz, BramUtU^ 
Żytna. — Handel: winem, skórami, suknem. 

225 kiL Vouvray, 2500 m. na prawym brzegu liOary. - IMn 
wina.— Znaczny handel Zamek de Moncontour — MosidBMMdttf 
na Loarze. 

234 kil. Toura. Piękny Dworzec 

Bufet i omnibusy na stacjri. 

Hotele: de rCFnivers, , przy bulwarze Heurtelonp (saloay fO* 
ścinne i czytelnia; powozy do najęcia; tłomacze dla rodzin angieldJtkt 
hiszpańskich i włoskich); — du Faisan; du Croi8sant;delioi* 
dres; de la Boule-d'Or; de Bordeaux; i t. d. 

Poczta: ulica de la Scellerie. 

Tours 41O0O m., głdwne miasto departamentu Indre-et-Loire, l^ 
cybiskupstwo, podczas ostatniego oblężenia Paryża siedziba Bm^ 
położony na lewym brzegu Loary. Piękny Widok s wież kitt^ 
i mostu na Loarze. 

^osoioły: Katedra St. Qatien (1170 — 1547), wspaniidly poi|4 
wieże z pysznemi omamentac yjam i (69 i 70 metr.), manzolemu ^^ 
Karola VIII. - S^. Julien z Xni w., wieża z XI wJVo<r#-Dsi** 
Bicke (XII do Xyi w ); - St. Symphorien (Xn - XVI). »Ws ^ 
w nego k olegijum S-go Marcina, Xn — XIII w. Pałac Arcjfi^ 
7. XVTI w. — Kaplica (Xn w.). Seminarium, bibUjoteka (80000 i> 

Crmaohy świeckie.* Batusz (XVni w.); Koszary kawaUrJO^ 
wieża Gmse\Szpital Główny na 12()0 łóżek; Hotel Oouin z XV w^ D0 
Tristana Pustelnika (XVI w.); Kótel Sembłanęt^; Foniamaj 1 1^^^ 



Ż PARYŻA DO BORDEAt^l ' "381 

uk Descartes*a; ilftiseum (otwarte w niedziele i czwartki od 12 do 4 
inj, dla cndzoziemcdw codziennie) jest galeryją obrazów różnych 

Muzeum Staroii^noścL — Muzeum historyi naturalnej; BibUJoteka 
uta od 12 do 4 g we ezwartki, piątki i soboty) 40000 t., cenny 

* rękopismów. 

tartK^tnoiei GaUo-rzymskie Mur opasufącif; -^ Amfiteatr rzymski. 

Fa lewo linija do Paryża, na prawo linija do Nantes i da Mans. 
; na rs. Cher. Wtjcuiukt na rz, Chamont, — Na' lewo Zamek 
leitMza. nil prawo zamek de la Moche, Wijadukt przez rz. In- 
751 metr. dłng.^ 31 metr. 30 c. wysok., o 59 arkadach. - 250 kiU 
te O 2 kiL prochownia Bipault wyrabiająca 500000 kilogr, pro- 
la rpk. — Na lewo zamek Gomacre — Wijadukt, przez rz. Mana- 
> Na prawo zatnek Brou, 

66 kil. S-to Maure.—2S2 kil. "Port de-piles nad rz. Crease 281 
jef Ormes, nad rz. Yienne: z&mek rodziny Yoyer d'Argenson. 

99 kiL 01i&telleraiilt(hdtel de la TśteNoire)l4200m. g^d- 
ndasto okręgu Yienne. — Most łączy przedmieście Chdteauneuf 
MtODOu Na przedmieścia Fabryka broni, jedna z najważniejszycli 
iftncyi (2000 robot., muzeom broni) — Kościół St. Jaccues, z Xl 
U O 22 kiL la Boche Fozay; zródłowisko' mineralnej dawna cza- 
a. Pociąg przebywa rz. Yienne. — Na prawo, las Chdtellerault. 
dL les Barres, Na prawym brzegu rz. Clain Moussais-la Bata- 
4sie Karol Martel rozproszył Arabów. 

iS kiL Poitiers (bufet; hotele: de TEurope; de France; 
rr.ois-Piliers), 30600 m., główne miasto depertamentu Yien- 
euuyace nad malowniczemi dolinami Clainu i Boiyry. >- K o- 
ły: Katedra (XI — lOY w.) z bardzo pięknem wnętrzem, peł- 
itarożytnych ozdób. S. Jana^ z pierwszych czasów chrześcijan- 
Si,jBa degondej odbudowany w XI, wieża z XI w. z wielkiemi drz wiu - 
Syi w., pieczary, grób i statua S-ój Badegondy; "Sotre^Dame la 
dś (romańsko bizantyjski); — Montierneuf. ■- Wieża romańska, 
. Ycrchaire zwana* ~ S^ ESkdre U Orand (X — XII). 

niac ^prmoiedUiDoidy z XI — XY w., dawny pałac hrabiów Poi- 
mia des pas-perdus, 49 metr. na 17; fasada południowa, czato- 
i wieie 2 X]Y w. - "Prefektura, Szkoła prawa, Muzeum staro^ 
i9ic, Archttown i hibUjoteka z 20000 tomów. 

b&Rfil (kurhan) de la Pierre-Leo^e, — Arendy szczątki mato 
ąee. rark Błosaum — Most Jouberta, niedaleko skały CoUgny, 

tty w]^eźd8ie ze stacyi, tunel na 300 metr. długi. Dolina rz. 

• S41 kiL Sf- Bćnoit^-' Arkady Parigny, dawny wodociąg rzym- 
-Iffa prawo lin^a do Bochelle i Boohefort,-*-844 kiL» Ligu^ć^ Wwia.* 



332 Z FARTŹA DO BORDEaUZ 

sztor nąjdawnidjszj we Francyi, kości<5l z XV w. —Tunel, 429 n*. 
356 kil. Vtvonne, 2700 mieszk. — Na lewo Voulon^ gdzie KlodoM- 
usz rozbił Wizygotów (VI w.). — 882 klL CiTray, omnibai « iti- 
cyi do miasta (hotele: de France, dn Ghemin-Vert) ?S00 Bt 
głdwne miasto okręgu Vienne. — Koiciół St. Nicolas (i Xn w.). 

403 kil. Baffeo, (hotele: des Ambassadeurs, deUFoite]i 
3300 m., głdwne miasto okręgu Charente, słynne z wyrobu ptnM^ 
z kuropatw z truflami. — Tunel des I^lans (500 metr.). — Ni piW* 
Courcóme z kościołem z X — ^XV w. — 421 kil. iar^-/<i-jP«ni«, inJM" 
mi z czasdw rzymskich. — Most na rz. Charente.— 430 kiL Si Jjum 
de-Bo{xe, 1700 m. Buiny starożytnego opactwa. 



450 kil. Angoal€me (bufet; hotel du Palais). 25000 
głdwne miasto departamentu Charente, na wzgdrzu panij|ote>*' 
rz. Charente i Anguienne — cudny widok. — Katedra Si. Bent^ 
— XVI w.; odnowiona w stylu romańskim, faraida pokrjrta neArt 
S^ MartCal (1852 — 1853) w stylu romańskim, % dxwoniue| n^ 



metr. wysoką. — katusz zawierający pozostałoid dawnego nv*- 
Pa^ac Sprawieditujości i fontanna na placu Miirier — jUbUjif^ 
miejska z 14000 t. — hapiica Si. Olait, — Więzieme n ógn^ 
Zamku z Vin w — Grota Ś-go Ofbarda, 

Tunel (840 metr ). — Pociąg przesuwa ńę blisko Koieuk & 
Michel-d*Entratgues z XII w. — 457 kil. La i Couronne^ zeslyi** 
papierniami. — Kościół romański z VI w. - Ruiny opactwa % XU *• 
Zamek Oisellerie, zbudowany za Franciszka I. — 465 klL Jforf"^ 
— Zamek de la Bochechandry — 471 kiL ChaxiMmt\ nriny i** 
Templaryjuszdw. — Tund de Livernant, 1470 metr. — }VijttM^ 
lazny. — 600 kil. Chalais, isamek Talleyranda w ruinach. — 514^ 
la RncIte-Chalais;'—o^6d de h Terrase z ktdrego bardzo piękny^ 
dok. — Zamek. — 523 kil. i*« Egtisołtes, papiernia. 

531 kil. Coutras (bn fet) 4000 m. nad rz. Dronne. Rmny**" 
ku. — Młyny i zamek Laubardemont — 541 kil. St. Deius^^' 
Kościół romański. — W pobliżu zamek de la Qrave. 

548 kil. Iiiboume (bufet; hotele: desPrinceB,-de l^ Btro* 
p e), 1 3600 m. głdwne miasto okręgu Girondy — port dU ^^^0' 
do 300 beczek objętości mających. — Wieża Zegarowa (1867). *^ 
tusz z XVI w. — Kościół S-go Jana — Obszerne koszary dU ^Ul^ 
lerjd. — Starożytne domy — Mosty — Znaczny handel winem, w*". 
żem i mąką. — Warsztaty budowy małych statkdw. 

Koldj przebywa rz. Dordogne po moście o 9 arkadach. ' ^M?" 
wo, wzgdrze Fronsac (70 metr), z ktdrego piękny widok. — ^^fr 
dukt Arveyr€8^ 1180 metr. długi, o 100 arkadach. — 558 kiL i^ 
yres, — Ruiny zamku. — ^^1 W, Vayr« — Zamek« — 566 U* *■ 



z PJLRYZJL DO BORDEAUX ^99 

mbA — lioiciót, dzwonnica. ^- Na prawo Most de CubzaCf iia 28 
Jtr, 'wysoki. — Pociąg przebywa rdwniuc, zwaną Entre-J)€ux Mer^, 
' 669 kil. ła Qrave iAmhar^t* — Na lewo sławne winnice, Car- 
^'Blanci, — Wijadukty i tunele. 

578 kiL LormotU, — Warsztaty okrętów — przy wyjeździe z ostu- 
ego tnnelu można objąć okiem łok rz. Dordogne (na 600 matrdw) 
brzegach ktdrdj rozciąga się port i pobrzeżą miasta Bordeaux, 
lelka przystań pokryta statkami. — Pociąg wkrdtce staje na sta- 

Btutide łączącćj «ię ze stacyją S/. Jean wspaniałym mostem żela- 
irm. — 578 kil. (Bastide), 585 kiL (fit. Jean), Bordeaux, 



Bordeaux. 

Hotele: Hotel des Princes de la Paix, fossds du Chapeau 
iige, 40; H6tel daŁondres, place de la Comćdie; Hotel de lu 
arine, Rue Dieu, 15; Hdtel des Ambassadeurs, fossćs de 
itendence, 14; Hdtel de Paris, allćc d'Orl^ns, .2; Hotel des 
i«tre Soeurs, cour du 30 Juillet, 6; Hotel des Amdricains, 
»de Condć, 4; Hdtel des Colonies, Rne Esprit des Lois, 23; 
Bystkie z restanracyjami i table d'h6te om. 

Kawiarnie. Cafe de Paris, place de la Comedie, 2; du Thća- 
o fracais, place duTbć&tre francais; Anglais, place des Quiii- 
noes, 5; des Milles-Colonnes, aUće de Tourny, 37; Caf<^ Re- 
anrantYiarnand, alce d 'Orlćans, z wielką czytelnią. 

Omnibusy; z dworca: 40 et. od osoby, 25 et. za pakunek; do su- 
)go mieszkania 60 et. od osoby, 25 et. za pakunek. — W mieście: 
' 1 5 et. za kurs. 

Boroiki, {Fiacres Calkches) 1 fr. 75 et. za kurs; 2 fr. za pier- 
>*ą <^ 1 fi"* 7^ et* ^A kpżdą następną godzinę; po północy kurs 2 fr. 
' et; pierwsza godzina 3 fr. każda następna 2 fr. 50 et - Citadiney, 
ttt 1 fr. 50 et.; po pdJnocy 2 fr.; za pierwszą godzinę 1 fr. 75 et., 
po pi^ocy 2 fr. 50 et., za następne godziny 1 fr. 50 et. lub 2 fr. 
^ centimdw. 

Bordeaoz, główne miasto .departamentu de la Gironde, 16300*) 
t&eisk., leży na lewym brzegu Garonny, mającej tu 670 metr. szcro- 
^kL Nad brzegiem rzeki ciągną się piękne i na godzinę drogi dlu- 
ittpobrzeia (quais). — Port tutejszy pomieścić może 1200 okrętów 
^ieckich. Pociąg idący z Paryża do Bordeaux, mija dworzec Ba- 
iSde na pr. brzegu Garonny, przechodzi przez rzekę po wspaniałym 
9ick żelaznym o 17 arkadach^ łączącym dwie cz^id Ta\BAX>^ '\ ^X»i^^ 



334 BOADEAUZ 

W dworcn Saint- Jean, na lewym brzegu rzeki. Z Moitu tego fpaij 
przedstawia się widok nu brzegi i bieg Garonliy. 

Katedra Ś-go Andrzeja, z 11 w. bardzo często odnawiaaii tri/h 
bioiia jest dwiema peliiemi smakn, na 50 metr. wyBokiemi rólad) 
mieszczącemi pomiędzy sobą piękny portal p<9nocnj. CahcMić» 
wnętrzna i ehdr są w stylu gotyckim, nawa zai w styla romiMB. 
W niektdrych oknach piękne malowidU na szkle. Wnętrza Mp ki* 
śdoła mieści w sobie grobowiec kardynała Cheyems, trzy obuj) 
Pawła Yeronese, Augusta i Annibala Carracei — Od strpaypoMiii' 
wćj sterczą na kościele dwie niedokończone wieże. — Obok l^^J^ 
stoi dzwonnica JPey-Berland na 47 Va metr. inrsoka. — KoMs^ 
Krzyża^ z X w. jest najstarszym w mieście; s-r^o itftcAalii, i poii*' 
wioną szczytu, smagłą wieżą. Fosłida północna jest w pięknjB go* 
tyckim stylu z XV w. — Nade drzwiami znajduje się bardzo pickai 
grupa w płaskorzeźbie, przedstawiająca pocałunek Judasza, nf&fl 
wewnątrz keścioła pomieszczone, są rdwnież wyborne. — KMilvf 
Seweryna (Saint- Seurin) zwraca uwagę pięknemi rzeźbami, sdobiff 
portal południowy i wspaniałym grobowcem w krypcie; — 2V(rf«-l^^^ 
odbudowany w 1701 r, — Saint-Eloi z XIII i XIV w.; — S««to-fr 
f-aiie z XIV i XV w.; Saint-Paul z XVU w.; SwU-Brm 
z XVIII w oraz kościoły: Sainł-Loius, Saint- ^^ieołas-dt ft*" 
i Saint- Mar tial, zbudowane w bieżącem stuleciu. ' — PnScz tsgo Bo^ 
(leuuK posiada 4 m-lntynie protestanckie i Synagogę, 

Prefektura (llótel de la Pr^fecture), jest gmachem zbndowinyj' 
w 1775 r., który w 1855 odnowiono. Batusz zwany Mwk W» 
Ilótel de viłle, mieści się w dawnym pałacu arcybiskupim. — F***^ 
.s7;mM;iW^'M;otfa (Palais de Justice), budowany ml 1839 do 184*'- 
o/dubiony jest posągami wielu sławnycii pi^awiiików francuskidi. 

Giełda i Komora (Douanne) zosraly jednocześnie w 1749r.a* 
ko^icu uUby, me Chapeau-Bouge, wzniesione. Wewnętrzny darf**" 
nieć giełdy jest przykryty wielka ko])ula szklaną. 



Z budowli średniowiecznych pozostały jeszcze dwie bramif , 
a mianowicie: la porte de I* hotel de Ville z XII w., uwieńcioiu W" 
ma ostro zakończoncmi wieżyczkami, która wchodziła nNgd7' 
w skład dawnego ratusza i la porte du Falais albo porte de CiflJJJ'' 
na końcn Rue de Palais, wzniesiona w 1492 r nu cześć KuroU "H 
Szpital Ś-go Andrzeja, przebudowany od 1825 — 1829 r. jentg"*" 
chem bardzo okazałym. Piękna, kaplica licealna, w stylu gotyd* 
zawiera gról) filozofa Montaigne (fi 592 r.). Muzewn, miesoBlce^ 
na dolnem piętrze ratusza, posiada około 500 obrazów. DtufiM JW" 
zeiun, jest zbiorem starożytności. Znajduje się tu też biblijoteks ł *" 
serwutoryjum astronomiczne. 

Wielki Teatr, zwau^ Gttv3LW^-n:\v4^\.t«Ł, >^\i^ "S\!ii?JMDcft btaf;^- 



z AYRICOURT DO PART5^.A1 * 335 

lowany od 1777 -do 1780 r. jest jednym z najpiękniejszjch te- 
w francuskich. Przedstawiają tu trajedyje, dramaty, opery i ba- 
Th^re des Vari€łd8y odbudowany po pożarze w 1 855 r., służy 
ochwilom i operetkom. 

Pomiędzy miejscami przechadzek odznacza się szczególniej Prome' 
I des Óuinconces^ tworząca część pobrzeża Ludwika Xyill. 
Jl#e de Toumy stoi pomnik konny Napoleona HI.— Na pobrze- 
: Ouais des Chartrons i de Bacaldn, dokonywają się głdwne obro- 
andlowe miasta i widnieje działalność przemysłowa. Handel 
ta ułatwia znacznie Garonna, ktdra przy dobrym stanie wody, 
rmla podpływać pod samo miasto okrętom 1000 tonnowym. - 
dio sasługi^ją na zwiedzenie ogromne składy win. 



Droga 99. Z AYRICOURT DO PARYŻA. 



10 kilom, koleją 2eUziią w 9-14 i pół godz. za 50,45; 37,85 lub 27,75 Ir. 

iTTioonrt (hdt: de la Gar e), pierwsza stacyja na ziemi ftsi,n- 
^, komora celna. Tutejszy k<^ciói parafijalny, otrzymał w ze- 
n wieku od Papieża kawałek płaszcza S-go Jdzefa. W części 
kcyi od Avricourt do Strasburga lud prosty używa narzecza nic- 
iki^go, co służyło za powdd oderwania tego luraju od Francyi 
J71 roku. ' 

aUJ przez stacyje: Embermśml i Maraiiwilliers pociąg dochodzi do 

^iiiióvlUe (o 25 kil. od Avricourt), (hotele: du Faisan, des 
iges: restauracyja na dworcu); 15600 mieszk., głdwnego 
ta okręgu de la Meurthe, przy ujściu rz. Tesouze dc Meurthe,- — 
wk przerobiony na kosąary. Koidół: parafijaJny S-go Jakóba, 
ne miejsce przechadzki, 2wan6 Bosguet. Łunćyille posiada kilka 
fk figansu i prowadzi handel kosztownemi haftami. 

Sa Łnnćyille kolćj dwa razy przechodzi przez dolinę rz. Meurthe. 
iL Blainville'la' Grandę, ze znacznemi przędzalniami bawełny.--^ 
iL £osieres'auX'SalineSy u st(5p wzgdrza, pokrytego winnicami, 
n. Meurthe, ktdia przepływając przez miasto dwoma korytami, 
ii je na trzy części. Dawne warzelnie soli służą teraz za pomie- 
niedla znacznej stadniny. — 45 kil. Varang^ville, w okolicy obfi- 
ta w sady owocowe, połączone jest mostem przez rz. Meurthe 
chodzącym, z miasteczkiem . St,*Nicolas, 

[>roga na bardzo mał^ przestrzeni przed miastem N&ua^ Y^<ł^* 
la przez kanał, oraz rz, Meurthe i Rouanne, 



886 Ż AYRIOOTJRT DO ^ARtŻA. 

57 kil. Nanoy. (lidt. de l'£arope, de France, deFariB,da 
Commerce, d^Angleterre, de Metz; restauracjja na dwoiC8]i 
50000 mieszk. w przyjemnej dolinie na lewym brzegu n. Ileortha 
położone, stolica departamentu de la Meurthe, dzieli ną na ittt* 
i uowe miasto. Pierwsze niekształtne i ponure, drugie zaś fomao- 
ścią ulic, wspaniałością gmachów, placów i miejsc przechadild, do 
najpiękniejszych miast zaliczyć się może. Nancy było niegd^ri n^ 
równią, po której dziś pozostała tylko słaba cytadela. Od połowy \i 
w. Kancy było stolicą księstwa Łotaryńskiego, które w 1785 dow 
się Stanisławowi Leszczyńskiemu, za którego rządów upięks^ba^ 
wieloma gmachami. Po śmierci jego w 1766 księstwo wdeloM M* 
stało do Francyi. 

Katedra w stylu włoskim, w 1742 r. ukończona, pofliada kilka 
ładnych obrazów i godną uwagi figurę N. Panny, dłuta B«gird*i> 
Eijlise des CordeUers (Franciszkanów) z 15 w. ząwióra groby pM*^ 
szych książąt Łotaryńskich, oraz kilka innych pięknjrcb grobowtś*; 
z kościołem tym połączona jest kaplica, zwana. Chapdk nmdtf nó^- 
szcząca w sobie groby książąt z domu Austryjackiego.— NUr^B^ 
de Bon-SecourSy kościół na przedmieściu Ś-go Piotra, posiada po|7 
króla Stanisława Leszczyiiskieyo i żony jego Katarzyny z OpslińikŃk 
(f 1747). Zdobi go prócz tego kilka innych grobowcowi ■■'''^ 
rów, zdobytych na Turkach przez księcia Franciszka IL - ITiW 
protestancki (Tempie protestant), z 17 w., oddany protestantOM *'• 
1807. 

Najgłówniejszą ozdobą miasta jest plac, zwany Flaoe fl ta ni i iM i 
otoczony pięknemi gmachami, z których naj bardzie odznaoąjl ^' 
liatusz^ Teatr^ i pułac biskupi, lEuecfnf, ~ Na środku tego placu oto- 
czonego kratą żelazną, ozdobionego dwiema fontannami i łukionB^' 
jumfulnym stoi />ommX* Stanisława Leszczyńskiego, Baton, daway P^ 
łac książąt, którego schody ozdobione są freskami osnutemi na tło IT 
ciu króla Stanisława, mieści w sobie Muzeum, złożone, z galeiyi oln- 
zów, rzeźb i muzeum historycznego lotary/iskiei^o. Drugą ddanępl*^ 
stanowi Teatr, trzecią zaś pałac biskupi i dawny gmach prefektur* 



Z inpych gmachów zasługują na uwagę: Koszary S-tSJ ^ 
brama S-tćj Katarzyny, wzniesiona na cześć Stanisława Łeoieip- 
skiego przez jego małżonkę. Gmach Uniwersytetu, mieszcney ^^ 
bie biblijotekę publiczną, złożoną z 6000 tomów i wielu cennych rjko- 
pismów i gabinet historyi naturalnej, W gmachu tym odbywa polio* 
dzenie towarzystwo nauk i sztuk pięknych. Ogród botamea^ \'^ 
din botaniąue) posiada do 300 » gatunków rośUn. Oprócz po*>i^ 
Stanisława Leszczyńskiego zdobią jeszcze miasto pomidki: JlfwAi^* 
Dombask na placu t. n., króla Iłen€, generała DrouoŁ i fontanffj * 
placu de Oreue i dAlUance, Młody park zwany Pepiniirt, jeit 1*^ 
dno pięknem miuijboem pT'A«c\i8A'i.VA, 



z AYRICOURT BO PaUYŻA; 887 

ieko za Nancy droga przechodzi przez wieś ChampigneuUs^ 
Mpiemią, ładną kaplicą i zamkieih pani de Somari^a, 60 kil. 
skąd wychodzi odnoga kolei do Metz. Ciekawa kalwaryja, 
gti wchodzi w bardzo malowniczą dolinę Mozelli. — 73 kil. 
2 koidolem z 13 w. Godny uwagi gmach z 15 w. zwany. 
u Qouvernement. — Kanał Mamy przeprowadzony tu jest 
my tunel dłu^ na 500 m. — Droga przechodzi za miastem 
kanał. — 82 kil. Fontenoy sur MoaeUe. 

• Toul (Hdtel de T Europę), 8000 mieszk. głdwne mia- 
a de la Meurthe, nad MozeUą, bronione twierdzą systemu 
, ktdra długo opierała się wojskom niemieckim w 1870 r.~- 
Saint' Etienne z 10 -> 15 w., z bardzo pięknym portalem; 
ngouU, w stylu mieszanym romańskim i ostrołukowym. Pię- 
na Mozelli. Około 1200 pracownic przygotowuje tu ko- 
liafty, stanowu^ce ważny przedmiot handlu, obok ktdrego 
'owadzi dosyć obszerny handel winem i likierami. 

deko od Toul kanał, łączący Mamę z Benem przechodzi 
im tunelem na 870 metr. długim, kt<5ry wraz z mostem ka- 
na Mozelli stanowi najpiękniejsze z dzieł inżenijerskich na 
^oici tego kanału. — 97 kil. Foug z ruinami zamku. —102 kil. 
r^Meuse, pod ktdrem kolćj znowu przechodzi przez tunel na 
>r. długi. Na lewo widać znowu kanał li/tarno-Reński z pię- 
luzami. — 108 kiL Sorctf z bogatym niegdyś opactwem, złu- 
•odczas rewolucyi i resztkami obozu rzymskiego. 

dL Ck>inmero7 (Hdtel de la Cloche d'or), 4000 mieszk. 
:<5wne okręgu de la Meuse nad Mozf^ pod lasem zwanym forćt 
lercy. Zamek, zamieszkiwany niegdyś przez Stanisława Łe- 
iego i Yoltaire^a. 

i za Btacyją LerouoiUe (121 kil.) droga przechodzi przez głę- 
sekopy, za ktdremi następują stacyje; 135 kiL Ernecourł-Lo- 
45 kil. Nancoi8-le-PetU\ 152 kil. L(mgeville, 

kil. Bar-le-Duo (hdt. du Cygne et du Lion d'Ot, du 
)rce, du Grand Cerf; restauracyja na dworcu, Oafć 
mx), 1 5000 mieszk , stolica departamentu de la Meuse, nad 
in, i z tego powodu nazywane czasem JBarsur-Omcdn. — 
Ś'ffo Piotra; — Muzeum w pięknym gmachu z XVI w. - Bo- 
Kcdmana i Oudinofa. — Dorni/ starożytne. 

dl. Mussey, za ktdrćm droga przechodzi przez rz. Ornain. 
Bivigny. — 179 kil. Sermaise-sur-Saub:, blisko kt<5rego znaj- 
iródła solanko wo-żelaziste.— 193 kiL Blesme, skąd wycho- 
3ga drogi do Chaumont. 



888 Z AYRIOOURT DO PARYŻA. 

205 kil Vitry-le-Francais(hdt. delaCloche, dei VoTf 
genrs), 8000 mieszk., gfówne miasto okręga Mamj, twierdn Ho 
rzędn, nad Mamii, bai^zo handlowe.— JTolcu^ ktioUt^, /wtitalM- 
cki i Synctgoga* — Źrd^a mineralne, ielasiste. Podatek kttih 
Mamo-Reńskiegc— 211 kil. LoUif.— 222 kil. Titry-la-Pilk 

238 kil. Chslons-iur-Mame (hót de la Cloche,deUHii- 
te-M^re-Dion), głdwne miasto departamentu Mamj, IMOO ■• 
siedziba biskupa. — Kościoły: KaŁedraLny, Saint-Edenne; Nttr^Ti^ 
me z 12— 14 w. z pięknemi malowidłami na szkle; Saini-JUpU; 8mlr 
Loup, Saint- Jean. — Satuaz z hibUjoteką, złoioni| z 25000 MaisA^^ 
Szkoła sztuk i rzemiosł (300 ucznidw) posiadająca piękne śbiory''- 
Starożjtnc domy. Miejsce przechad^d, zwane PrmMna/dn db Jtri. 
Wielkie piwnice, ze składami win szampańskich Jacqneuon'«. 

251 kil. Jahn8-le8-Vtgne8. 262 kil. Oiry-Mareml.- 269 kiL 
Bpemay (hot. deTEurope, de la Sir^ne, jrestanracyji >■ 
dworcu, Wino szampańskie po 50 cent. za pdł butelki^ głtfwM ■i*' 
sto okręgu Mamy, nad rz. Mamą.— Kościół ze starc^ytnemi ntlo' 
widłami na szkle; Baiac sprawieidUioości' — Ogród, zwany i)'0MiMA 
du Jard, — Hwnice^ wykute w skale, mieszczą ogromną lieibf Itt" 
telek wina. Wielki handel winem szampański^. 

276 kil. Dcmery-Boursatdt ; niedaloko za stacyją Zaitiek B( m9 9 ^' 
miejsce urodzenia sławnćj artystki dramatyczni Adryjanny-LeeoB' 
vreur. — 294 kiL Dormans, 2200 mieszk., miasteczko nad Ksi>l) 
znaczna przystań dla handlu drzewem i węglem, spławiaiuod ^ 
Paryża. 304 kil. Yarennes; 307 kiK M€zy-MouUn8 albo Młty-eHrBr^t 
nad Mamą, z pięknym kościołem z 12 wieku. 

316kil.Oh&toau-Thierry (hot.d'Angleterre; de rElepkant; 
dc la Sir^ne, restauriicyja na dworcu), 6000 mieszk., gł^*^ 
miasto okręgu deVAisne, nad rzeką Mamą. Ruiny zamku; pfUf^ 
bajkopisarza La Fotitaine*a: ogród publiczny, z bardzo pięknym wido- 
kiem. Wieża, zwana Tcur de Saint-Cr^pin. Dom, w kU^TD ■? 
urodził Ła-Fontaine. Pod Ch&teau-Thierry przypada granica win- 
nic Szampanii. 

Mijając stacyje: 327 kil. Nogent-V Artaud i 387 kil. Saii^ 
Saacy, pocią<r dwa razy pr/.echodzi przez Mamę i przez jeden taD^ 
396 kil. La Fert^-sous-Jouarre, (hót.de Paris, du Po rt-^pi*) 
5000 mieszk. - A'a^tMr2 z 16 w. -Zamek Ohateau de VIU, w kt^.^ 
mieszkał Ludwik Xyi po powrocie z Yarennes. Wielkie U^^f^ 
kamieni młyńskich. - 353 kil. Changis; 316 kil. Trilport. 367 ^ 
Meaux (hot. dc la Sirene, dc Grignon, des Trois BoiiK 
11 000 mieszk. bardzo stare miasto, nad Zilarna i kanałem de X0^ 
que; biskupstwo, zaJmoYraue oCi \^^\— \'\Vi\ \. \xiaz sławnego tao^' 



z WARSZAWY 1)0 PARYŻA. 389 

ię Bo88aet'a.— 375 IdL Esbl^, Tunel pod Chali/ert^—SS4 kiL leigny- 
T^or, 3500 mieszk , na lewym brzegu Marny, z licznemi ogrodam- 
iwooowemL— Kościół vr stylu gotyckim z 14 w.-- 393 kil. Chdles, 
Suiny sławnego niegdyś opactwa benedyktynek.— Miasto to było re- 
;ydencyj% pierwszych krdldw z dynas^ Merowingów. Tu t^ż zo- 
lał swnordowany Chilperyk I w 584 r. 397 kil. Qagny z bardzo 
turym ko^ołem. 401 kU. Bondy; na lewo widać /ort JRosny, — - 
kot kiL Noisy-U-Sec. - 406 kil. Ponfon, 5000 mieszk. DaMj droga 
inechodd przez kanał de rOurcq, fortyfikacyje, przecina liniję ko- 
Bi opasując^ Faryi a wkrótce pot^m pociąg staje na dworcu Strass- 
»iir^kim, na placu t. n. w Paryżu. (Z Wiednia do Pnryża ob. dr. 
>2, atr. 71). 



Droga 100. Z WARSZAWY DO PARYŻA. 
Z Warszawy do Erąuelines ob. dr. 45, 75 i 76. 
241 kil. we 4 i pół do 9 godz. za 29,70; 22,26 lub 16,30 fr. 

Brąuelines, ob. dr. 76. — O 2 kiL od Erąuelines, pociąg przecho- 
(i przez granicę francuską. 3 kiL Jeumont, pierwsza stacyja na zie- 
i finmcnskićj. Komora celna. 

12 kiL Maubenge (hdt. du Nord, du Grand-Cerf), 10500 
iflszk., twierdza 1 rzędu, nad Sambrą. W kościele tutejsz3rm godnym 
Bt ^wagi reUkwijarzy z czasów Ludwika Xin. — 17 kil. HautmorUt 
tee fabryki, szlifiemie marmurów. — 25 kil. Aulnoye\ — 39 kil. Ijan" 
f^oies, 4200 mieszk., nad Sambrą, twierdza 3 rzędu. Z budynków 
kdne uwagi koiciół parc^fijalny i ratusz, — 51 kil. Le Cateau-Camhre- 
r, 9300 mieszk. — Ratusz w stylu odrodzenia; pomnik marszałka 
órtier; szpital, zwany Fąturle. — Za miastem wijadukt przez dolinę 
• Solle o 11 arkadach, wysoki na 24 metry. 60 kil. Busigny (restau- 
cma na dworcu); 66 kil. Bohain; 70 kil. Fresnoy-le-Or.and; 78 kiL 
mstgny-le-Petit. 

. 87 kil, Saint-Qaentin (hdt. du Cygne; d'Angleterre; du 
ot-d'Etain;duCornótd'Or); 40000 mieszk., główne miasto 
uręgu de TAisne, nad Sommą. przy początku kanału Saint-Quen- 
i. Koiciól, jeden z najpiękniejszych we Francyi pod względem 
actrsa, z 12 w. — Bątusz z 14 i 15 w., z pięknemi rzeźbami i ko- 
lidkiem w saU Bady, Fervaques, dawny klasztor, w którego ob- 
«niych zabudowaniach mieści się muzeum, biblijoteka, trybunał i t. d. 
ToMon de VAnge, dom z 16 w. — Vommk Delatour*a, 

100 kil, Montescourt-Lizerolles. — 110 kil. Ter^r (restauracy^a. 
i dworcu), fabrjki maszyn. 



MO Ź £RQtr£ŁIN£S 00 l>ARtŹA. 

117 kil. Ciiauny, 3200 mieszk. nad rz. Oise, na wyspie przy od- 
nodze kanału Saint-Qaentin. Miasto fabryczne.— 125 kil, JppiUii* 

133 kil. Noyon (hót. du Nord, du Chevalet), 6400 miesik. 
Dawna katedra z 12 i 13 w. nad rzeczką Yorse, blisko rz. Oise, sbn- 
dowano u stdp wzgdrza. — Tu w 768 r, Karol W-ki był koronowanym, 
a Kalwin (Jean Chauviu) urodził się 1509 r.— Kciciól Notn-Diuu 
piękny gmach w stylu przechodnim z 14 w. — Batusz z 15 w., pdiniej 
zeszpecony, posiada kilka rzeźb godnych uwagi. — 140 kil. Ourteof^ 
148 kii. Bib€court;—\bZ kil. Thourotte, 

157 kil. Compiegne (hot. de la Clocho, do France, du So- 
leild'Or, duCours, du Saint-Esprit, du Grand-Cerf; ko- 
nie i powozy do najęcia) 1*2200 mieszk. nad rz. Oise, główne nUMto 
okręgu t. ii. — Kościoły: Ś-go Antoniego z 12 w ; Ś-go Jakóba łl3do 
16 w.; — Ś-go Mikołaja.-- Batusz z czatownią (beflfroij z IBw.;*"* 
zeum Vivenela (galeryja obrazów, rzeźb, starożytności i różnych p»' 
miątek). — Domy starożytne. — Most, Vont Neuf, zbudowanymi*' 
dwika XV. — Zamek królewski, po większój części wzniesiony pi«? 
Ludwika XV, zmieniony następnie za 1 Cesarstwa, za Ludwika **" 
lipa i Napoleona III. Główne apartamenty (otwarte dla publiefO^T 
ści w niedziele) odznaczają się wspaniałością. — Mniejsze apartam^^ 
(do zwiedzenia konieczne pozwolenie) ozdobione są lieznemi obi»***^ 
mi. — Taras i Fark. Piękny las, zajmujący 14500 hektarów g"^'*^, 
i przynoszący rocznie 650000 fr. — 169 kil. Verberie. — 179 kil. ^^'^. 
Sainte-Maxence, 'J500 mieszk.; kościół z 17 w., starożytne domyriP^ 
bione — Ozdobny most. 

190 kil. Creil (hot. de Chemin de fer; restauracyja 
dworcu), 3700 mieszk., nad rz. Oise. — Punkt zbiegu 5-u linij ker 
żelaznych. Ruiny kościoła Saint- Ev remont z 12 w. — Miasto p; 
uiysłowc i handlowe. 200 kil. ChartiUy, przed którem kolej p: 
chodzi przez piękny wijadukt o 36 arkadach, długi na 460, a w 
ki na 21 metrów. -W Ohantilly (hót. du Grand-Cerf, du Cyg 
des Bains, du Lion d'Or i t. d., oraz mieszkania prywatne p 
czas wyścigów), liczącem 3000 mieszk., stoi piękny Zamek, niegd^ 
gniazdo rodziny Kondeuszów, przez ostatniego jój potomka prze* 
zany ks. Aumale, obecnie zaś własność kompanii Angielskićj 
rocznie odbywają się tu wielkie wyścigi konne. — Lcu Ohantilly. 
Wijadukt o 15 arkadach, długi na 350, wysoki na 40 metrów, 
rz. Theve. — 205 kil. Ory-la- Filie. — 211 kiL Luzarches-Surui 
217 kil. Louures.—226 kil. Villiers le-Bel;-234 kil. B&lnt-I>*i 
(ob. okolice Paryża). Po przybyciu jeszcze 7 kilometrów, p^c- 
staje na dworcu północnym (Embarcadure du Nord) na placu ** 
baix, naprzeciwko wielkiego szpitala Lariboisi^re. 




..'O 



z PARYŻA DO BOULOGM:. 341 



Droga 101. Z PARYŻA DO BOULOGNE. 

354 Ul. Kolćj żelazna przejazd w 5 g. 20 m. pociąłem pośpiesznyin, w 6 er. 
ł. Inb 7 g. 25 m. pociągiem twycz. za 31,25; 23,45 lab 17,20 fr. 

Podąg przerzyna koMj otaczającą Paryż, ^ potćm fortyfikacyje 
jeżdżą w rdwninę St. Denis. 

7 kiL 8t. Denis (ob. okolice Paryża). — 11 kil. Pierrefitie-Itains, 
kiL yWiers-U-Bel. — O 6 kil. Ecouen, Zamek pensyjonat dla có- 

iołnierzy i oficerdw ozdobionych Łegiją honorową. — dO kil. Lu- 
ehes-SurmUiers.-^SS kil* Ori/ la Filie. 

41 kil. Chantilfy (ob. dr. lOO). 

61 kil. Creł7(ob.di.'lOO). 

-58 kil. Licmcourt-sons-ClermorU, 2600 ni. liczne i znaczne fabryki. 
iciół (1578). — Szpital, założony w 1830 r. przez księcia de la Ro- 
loncaald. Szczątki zamku z XVII w. Piękne pałace, — Pomnik 
;cia F. A. L de la Rochefoucauld.. 

66 kil. Ciermont de TOise (hot: des Deax Epdes, dn Mou- 
OL Blanc), 5700 m., głdwne miasto okręgu de TOise. — Kościół S(, 
SMOfi, panujący nad miastem, piękne malowidła na szkle. — Iiatu»z 
roiytiie domy, — Dom Towarzystwa Rolniczego, — Pomnik Mateusza 
lalCMUile. — Dom zdrowia, 

88 kil. St, Juat en Chauss^e, 1700 m., handel wyrobami kuśnier- 
emi* 

95 kil. BretemUMontdidier, stacyja dla Breteuil (hot: de rA7ig;e 
l'Angleterre), 2l00mieszk. 

112 kil. Iiongueau (bufet), staćyja na którćj zatrzymają się po- 
gi pocieszne z Paryża do Boulogne, dla połączenia się z pociąga- 
kolei pdłnocn^.— Ńa prawo linija Calais. — Pociąg przebywa rz. 
fTB i ogwx>dy w nizinach otaczające od wschodu Amiens. 

181 rlL Amiens. 

Rot«le: du Rhin, de France et d'Angleterre, de TUni- 
Ti, de Paris, duCommerce, duBerecaud'Or, deTEcu- 
tF.rance, du Rocher de Cancale, duPerigord, deTAbreu- 
>ir,' de la Ville-de-Ronen, dela Croix Blanche, de la T^- 

deBoeuf, de Łondres, du Midi, de TEst, i t. d. 

Bestauraoyje: Defrance, Defrance Syn, Saisset Ma- 
iote, Mauconduit, Monceaux, Meulemann, Bourgeois, 
3mtantieux it. d.. — l^ławns paę^H^ z kaczek, u Degand^ i T^'ir/»- 
' Bencitt, 



342 Ź PARYŻA DO BOULOOltE. 

Kawiamid: t>ialat, de la Botonde, Viiicent,fioiq<iet, 
Globe Duf oarmontel, de ¥rance. 

Amiens, 60000 rnieszk., głdwne miasto departamentu de ła Sos- 
me. podzielone na trzy odrębne części; część wpiszą, irodkoit^ i m- 
sza, otoczone kanałem łączącym dwa porty gdmy i dolny. SMoUe 
i piękne bulwary, na 4500 metr. długie, oddzielają stare miuto od 
nowego. 

Koście^: Katedra, wspaniała bazylika z XIII w., iaeiQte w lo- 
kn 1220 przez Roberta de Luzarches, ukończona w 1288 r., iMJwi^ 
ksza z katedr we Francyi. Gmach bardzo wspaniały, tak nmfin 
Jak zewnątrz. - Groby; organy. — ^Piękne malowidła w wielkićn okna; 
110 ławek cudnie rzeźbionych, piękna statua anioła iwana E/AA 
plenreur, dłuta Blasseta (1628); wspaniałe kaplice, i malowiiiiB 
ua szkle i na murze. — Pałac biskupi z XVII w., otoczony >vieUW 
ogrodami, posiada portrety d&wnycb biskupów, obrasy. — MaA 
St. Oermain z XV w. ma piękny portal i malowidlB na szkle. SL Jm 
(z rdżnych epok), ładna wieża.— Kilka innych kośdołdw w ann|^ 
łach zasługąje również na uwagę. 

Gmaoliy swieokie: Ratusz, sala posiedzeń z obraiami BMohni 
Lemoina, Regnaulta, yien'a, Vanloo i innych mistrzów^ — J fahwn w f 
(giełda) ozdobiona odlewami gipsowemi dzieł starożytności. Ar/riS 
wielka dzwonica. - Teatr. — Szpitale: Ś-goKarola i Nteuleczangek." 
Klasztory: de la S-te Familie i des Visitandines. -^ Cytadela i kipM 
na gruzach dawnćj bramy Montre-Ecu. Starożytne domy, 

BibUjoteka pubUczna: 50000 tomów i 572 rękopismy. — t^^ 
Gres8eta\ popiersia sławnych ludzi, pomnik Lkomonda, 

Muzeoms założone 1 867 roku j~est niewielkim zbiorem obftf^ 
i rzeźb dawnych i nowych artystów. 

Plaoe i mieiJBoa pneohadzki: Bulioary, otaczone ogrodtw; 
sL'icer na placu St. Denis, ozdobiony pomnikiem Ducanga, f^ * 
Michel ze statuą Piotra pustelnika; plac Longueuille, ozdobioiiy "'*' 
tanną. La Hotoie, wspaniałe aleje wysadzone lipami etc 

Przemysł i haacM: przędzalnie lnu i wełny zajmiją około 40^ 
robotników; fabryka kaszemirów pp. Gimbert i Dawida, j^^"^ ^'£' 
większych na świecie; fabryki wyrobów szmuklerskich, akwflft^* 
atłasów, koronek oraz wyrobów chemicznych* 

Za Amiens pociąg w niedługim czasie przechodzi przez trzy **•* 
le, szczególne t^, że są dosyć mocno zgięte w łuk. 

145 kil. Figuiyny (Uotel i kawiarnia kolei żelaznój). Kokidt**^ 



4. PARYŻA DO BOTJLOGtłti. 343 

15 w., zbudowany na iniinach warownego zamku. Drogib przecho- 
i przez rz. Somme, na lewo widać dawne opactwo du Gard. - - 1 52 
l« JSangesł-surSomme, u;i<eia romańska i kościdł, fJEibryki płótna. — 
9 kil^ Longpr€ leS'Corps-Saints^ posiada piękny kościół z 13 w^ — 
7 kil. Pont-Remy^ 1 700 m., wioska przemysłowa, zanwk gotycki, 
rfckf? z XV i XVI wieku. 

175 kil. Abbeville (hotele: de la Tctc-du Bocuf, Saint- 
icąues, de France, dn Łion-Noir, du Commerce), 20000 
eszk.^ głdwńe miasto okręgu Somme, warownia 2 rzędu, nad rz. 
<mme. Kościół S<. Yulfran (XV — ^XVII w.) bardzo piękny w szcze- 
bch.— JTajobco, z piękną 'dzwonnicą z 1620 Y, — Batu8z z czatownią 
afiTroy) z XTTT w.— Dom podrzutków, piękny niedawno wzniesiony 
djrndK. —Wiele starożytnych domów; dom Franciszka J, z rzeźbio- 
od schodami ^ilftizeum historyi naturalnej i archeologiczne. — Bi- 
fołeka łożona z 16000 t.— Pałac p. Boucher de Forthes z piękne- 
sbiortoii przedmiotów sztuki i starożytności. 

J*ort wojenny, obsługiwany koleją żelazną, mogący pomieścić 
tki o 200—300 tonnach objętości. 

Pociąg przebywa rz. Somme, powyżój mostu zwodzonego de Sur- 
mme, gdzie zaczjma się kanał, łączący port Abbeyille z portem St. 
Jery. 

189 IdL Noyelles-sur-Mer. . Na lewo odnoga kolei do Saint-Vale- 
— Równina Marguenterre, — 199 kil. Bue, 2400 m.; Kaplica St, 
prot ze wspaniałemi rzeźbami. ■ 

216 kil. Montreml- Yerton, 

226 kil, Bteples (hot du Łiond'Or, du Chemin de Icr), 
>0 m., nad rz. Ganche, port morski dla statków rybackich. M^mt 
»z. Canche. — Droga przechodzi pośród piasczystych wzpjórz. — 
m-des'Bnques huty; wielkie-piece w Outreau. 

^54 kil. Boulogne-mr-Mer. 

Bufet i Bestauraeyje na stacyi.. 

Omnibosj, do przystani staków parowych idących do Londyiiu 
o Folkestone i na odwrót, przewóz bezpłatny podróżnycli posia^ 
%cych bilety oj^acone aż do tych miast do klassy 1 i 2. — Do doi' 
po miasta, bez pakunku 50 c; z pakunkiem do 80 kilogr. 75 cent«; 
80 do 60 kilogr. 1 fr. 50 c. wyżój nad lOO kil. P/t c. od kilogr.— 
inibusy nie przewożą do wyższój części miasta ani tóż do wyższych 
i|jfc dolnego miasta. 



W4 2 PARYŻA DO BOUIiOGlW. 

Hotele t domy umeblowane: Hot. Menrice, de iTJniTeritd^Ai- 
gleterre, duNord, des Bains, de Łondres, Bonlogne et 
Albion, duGlobeet d'Amien8, de Paris, Chriitol^ Bri- 
tisch, de Castiglione, du ŁouTre, dnŁion d*Argeiit, dn 
Commerce, des Ambassadeurs, de Boargogne, deTEaro- 
pe, Bedford, Marine-Hdtel, i t. d. Liczne domj meblowiBe, 
i mieszkania prjrwatne; ceny zależne od pory. 

Besteoraoyje: Armand, Biaasse, Fournj, . LeTsiiflUf 
Hayre, Delpierre. Delannoj, Tayerne anglo-francftiie, 
oraz prawie we wszystkich hotelach. 

Kairiamie: da Commerce, Yermond, Yeyer deUSiinet 
Martin, tayerne anglo-francaise. 

Doroftki od 6 g. z rana do północy; knrs 1 fr. 50 c; godanz ib. 
od północy do 6 g. z rana, kurs 2 fr.; godzina 2 fr. 60 c , • po »■»*• 
fltem w dzień i w nocy godzina 2 fr. 50 c. 

Statki parowe do Londynu przez Tamizę; raz na dzień w >— 10 
godz. — Folkestone, 2 razy na dzień po przjrjśda podągdw, we 8 go- 
dziny 15 minnt 

Foozta listowa, nlica des Yiollards 28. 

Telecraf, ulica da Pot d'Etain lO i w hotelu du Nord. 

Boalosne-snr-Mer, 36500 mieszk., główne miasto okręgn Pm 
de Calais przy ujóciu Liony do kanału la Manche. — Dolne MMifOi 
będące ogniskiem handlu i przemysłu, skąd przez przykre i gdnyrte 
ulice dochodzi się do Górnego miasta, otoczone jest wałami nmieDio- 
nemi w planty. Górne miasto ma trzy bramy: des Dunes, Osffk 
\.Neuve,'- Brequerecque i Capecure są to przedmieścia zalndnioDB 
przemysłowcami; w cyrkule Des Marins ulice są wązkie i ^^ 
dziste. 

Kościoły: iVb^re- Dama, w stylu grecko-rzymskim, pod^p)*na 
Monsignora HafTreingue, fasada ma 2 wieże kwadratowe, kopdc 
z latarnią zawierającą statuę N. Fanny. Wnętrze bardzo ozdobne.— 
S^ Fierre des Marins nowożytny.— KapUea Notre-Dame du SL Sasa 
w Brequerecque. — S^ Yincent de PauU w Oapćcnre. — W BonlogW 
znajduje się kilka kaplic protestanckich, anglikańskich i franciiilDdi< 
Zamek XIII w,— Fatusz z 1734.-- Czatownia (heffroy) z^ XIII wiel» 
z którój wspaniały widok. -^ Pałac sprawiedliwohif z malowidłiBi 
Jacqanda. — Domy ciekawe, pod względem sztuki i historyi. 

Zakład municypalny kąpieU morskich, najobszerniejszy i najwy- 
godniejsza ze wszystkich w tym rodzaju, — Piękny ogrt^d z tarssa* 



z BUUL0GS£ DO CLAIS. S46 

wylanym asfaltem i sadzawkami do pływania; obssema sala balowa, 
sala grif, czytelnia i t. d. , 

Muzeum ofcwarte dla publiczności w czwartki, soboty i niedziele; 
dla cudzoziemcdw codziennie (400 obraz<5w włoskich, flamandzkich, 
irancnskich i t. d*; starożytnoid, ceramika, etnografija i historyja, na- 
turalna).— ^t^Jo^a publiczna, 33000 1. i 300 rękopismdw, otwarta 
co dzień od 10 g. do 4, prdcz piątkdw. 

Fort broniony przez potężne bateryje, może pomieśció okręty o 500 
— 800 tonnach; głęboki na 7 metr. 60 c. do 9 metr. w oasie przypły. 
wu, 1 metr. 70 c* w czasie odpływu. Na południo-Znchodzie przystań 
dla wielkich okrętów.— Dwie tamy, z ktdrych odkrywa się wspaniały 
widok, stanowią wejście do portu, oświetlonego trzema lataniami.— 
Połów nadbrzeżny daje obfitość śledzi, stokfiszdw i t. p. 

O 3 kil. od miasta Ęolumna Wielkiej Armii, na szczycie której 
stoi posąg Napoleona.!.— Piękny widok z platformy t^ kolumny. 



Droga 102. Z BOULOGNE DO CALAIS. 

43 kil. Koleją żelazną w 1 do l3/4 godz., z& 5,30; 3,95 lub 2,90 fr. 

Droga po wyjściu z Boulogue zakreśla wielki łuk, przesuwa się 
przez rz. Lianę po wtjadukcie, długim na 862 metry, a potem jeszcze 
przechodzi przez dwa mosty i dwa tunele.' — Na prawo widać kolumnę 
¥/ielkićj Armii, na lewo- morze. — Następnie pociąg przesuwa się oko- 
ło obelisku, wystawionego na miejscu, w którym zginął.słynny że- 
glarz powietrzny Pilastre-de-Rosier. 1 7 kiL Marguise, 4000 mieśzk. 
z hutaoii żelaznemi i kopalniami marmuru. — 25 kiL Cajffiers Gmnes, 
stac^pja, obsługująca miasteczko Caffiers, kopalnie węgla w Finnes 
i miasteczko Guines, 4500 mieszk. — 34 kil. Ferthrm. 

40 kil: 8aint-Fierre-le8-Calai8, 18000 mieszk. (1500 Anglików), 
pomiędzy kanałem de la BiYi^re-Neuve i kanałem Saint-Omer. Hac 
Orevecourt\ ratusz. Fabrykacyja tiulu rozwinięta tu jest na wielką 
skalę; przemysł ten zajmuje do 5000 robotników obojój płci. — Prócz 
tego znajdują się tu jeszcze znaczne tartaki i {Przędzalnie. 

43 kil. Oalałs. (Hot. Des sin, de Flańdre, du Commerce, 
de Paris, de la Ville, de Calais, de Londres. — Restauracyje 
Sainsard, SauYage i na dworcu), 13000 mieszk., nad cieśniną 
Pas-de-Calais, przy ujściu do morza kanału Saint - Omer, bronione 
AJlną cytadellą 1 rzędu z 3-ma fortami odosobnionemi — W mieście 

»» 23 



346 S BORDEAUI DO BIARRITZ I IBUl. 

i okoUcy mieszka do 5000 Ang^dw.-- Kościół Natrę- Damę, ibidf' 
wanj za panowania angielskiego (1348 — 1558)« ozdobiony jćit oki* 
safa| i zdaleka widzialną dzwonnicą i posiada wielki oltan i Mtkp 
marmiira i płaskorzeźby z alalMMtni. — Ratutz na placn, łwiayn Ai 
Grand-Marchć, ozdobiony jest wysoką i zgrabną wieią iflpn"! 
(befifroy) oraz popiersiami bronzowemi książąt de Gnise. Nt dng^ 
piętrze, w ratuszu mieści ńę Biblijoteka, złoiona z 12000 1 iosnśp 
rękopismówl Pałac zwany Hółel de GuUe^ zbudowany za pum- 
nia angielskiego, nosi na sobie cechy gmachów bardzo poipolM* 
w Anglii. Muzeum, w gmachu którego mieszezą się xA. S^^* 
obrazów, zbiory przyrodnicze, archeologiczne i t. p. 

Zakład kyńelowy}eat pięknym gmachem śród lasko. — Z pifkBfIt 
alei na wałach, w pogodny letni dzień, moina dcjrzeć brzeg sagiMi 
i Dorer oddalony o 34 kUometry. Oprócz wspomnionych iki ^j^ 
szcze piękne miejsca przechadzki na kunach nadbrzeh^^ (jrtM- "^ 
Bort tutejszy, bardzo obszerny, służyć może dla wsidUuego nMi 
statków.— Miasto prowadzi znaczny handel drzewem i fledifB^ " 
Tutejsza, pierwszorzędna icUamia morska (phare) wznieiioBS Bi M 
metrów naid morze, w ostatnich czasach została aTortyfikowsiią 



Droga 103. Z BOBDEAUX DO BIAERITZ I IBUH. 



z UordMoz do BiarritE 206 kil. w 6 do 7 i pół g. xa 26,60; 19,16 lob liM''* 
2 Borueaax do Inin 236 kil. w 6 do 83;4 godx. zz 29,06; 21,76 lub 16 fr. 



Po wyjeździe z Bordeaux pociąg, zostawiając na lewo laaSJĘ ^ 
Cette i Marsylii, prowadzi obok Haut-Brion, posiadającego J6^ 
z czterech wielkich ptantacyj wina, Mćdoc zwanego; dal^ okolifi* 
nieurodzajna. 7 kil. Pesaac; 14 kil. Gazinet. Tu się zaczyiigą^M^ 
kie stepy Gaskońskie, zwane Landes, rozciągające się ns Ś5 iw 
wzdłuż. Są to wydmy piasczyste, a miejscami liagniste, na kttlry^ 
od pewnego czasu zasiewają lasy sosnowe. — 19 kil. JKerretm, 25 ^ 
Croiz d^Hins; 29 kiL Marcheprime, 35 kil. Canamie^', 40 kil. FaOi^ 
osada fabryczna; 43 kiL Lamothe, skąd wychodzi odnoga do Jf'^ 
chon, — Okolica ciągle jednakowa. — 52 kil. Caudos. — 63 kiL U^^ 
osada fabryczna. — 76 kiL Ycluna, 89 kiL Labouh^re, z niewiolkui 
portem, — 97 kiL Solfinno; 109 kiL Morcenx (rcstauracyjanadworcn)' 
123 kil. ^łon.— 134 kil. Lalugue; 141 kiL Bugloae, miejsce nrodsen* 
Ś-go Wincentego a Paulo (1576); kaplica Sfotre Damę de Bfig^ 
jest celem licznych pielgrzymek. 

148 kiL Daz. (Hdtel de TEurope, du Commerce i de Fi- 
garo). 9900 mieszk., główne miasto okręgu des Łandes, iiadrf.Adotrr 



z BÓRDBAtn DO BIARRITZ I IRUII . 347 

;poł%czene mostem z przedmieściem Sabltr. — Zał»ek z 14 w. za- 
jBSenioiij na koBsarj. Koictofy: Katedra Ś-^ Pawła z 1 7 '^.; 6-go 
Wincentego z kamieniem grobowym swego patrona i licznemi staremi 
gprobowcami. ŹróoUta gorące (70®), tryskające z sadzawki otoczo- 
nej kolumnadą; zakiad kąpielowa. Miasto prowadzi dosyć znaczny 
handel i posiada kilka fabryk fajansa i dystylarń. 158 kil. Ewikre- 
Soow, nad rz. Adoiir, z mostem wiszącym. ' Droga przechodzi po ko- 
-sstownćj grobli przeprowadzonej przez bagna. — 163 kil Saubusse 
a ssamkiem. 167 kil. Sa/«N(r^Ottr*. 173 kil ^int-Yincent-de-Tyros- 
se\ 185 kil. Labenne\ 195 kil. Le Boucau, 

198 kil. Bayonne. (Hdt. da Comroerce, Siiint-Etienne, du. 
Grand d^E^pagne, de France, de la ProriScnce), 25600 m., 
głdwne miasto okręgn des Basses P3rrdnees, przy zbiega rzek Adour 
i Kive, o 6 kil. od Oceanu leżące; pierwszorzędna twierdza. Katedra 
z 1 3 wiekn, niedawno odnowiona w styla gotyckim. Rzeźby i ma- 
lowidła na szybach są bardzo żle zachowane. Z wieży otwiera się 
piękny widok na długie aleje, zwane All€es Marimes, na rzekę i Pi- 
reneje. Ruiny muru miejskiego z czasów gallo-Rz3rmskich. — Stan/ 
zamek z 12 w. Nowy zamek z 15 w. — Arsenał, — Teatr w obszernym 
gmachu okolonym arkadami. — Por^ 2 rzędu, z niewygodnym dost^'- 
pem.—Bayonna połączona jest moistem z przedmieściem Saint- Esprit, 
posiadającym 7000 mieszk., pomięd/y ktdtemi znaczną liczbę żydów 
hiszpafłskich. 

208 kil Biarritz (Uót. des Ambassadeurs, de France, de 
l'Europe. des Princes, d'An'j;leterre, Casino, Cercie), 
2800 mieszk., nad odnogą Gas końską czyli Biskajską, miejscowość 
B^ynna kąpielami morskiemi. od czasu częstego nawiedzania jej prze/. 
Ii. Cesarzowę Engieniją. ~ Miasteczko wznosi się na stromej pochy- 
t jści zawartej pomiędzy skalami i wzgórzami, z których odkrywa się 
piękny widok na odnogę Biskajską i brzeg Hiszpański, aż do San- 
Ścbastian. Willa Eugenie, zwrócona frontem ku morzu, jest budyn- 
kiem wcale nie wykwintnym. Nowy Kościół w stylu romańskim. Za- 
łamią morska, pierwszego rzędu, 47 metr. wysokości mająca, wznosi 
się na przylądku Cap Saint- ^fąrtin Prócz tego godne tu są uwagi, 
wybrzeża: Cóte des/ous t Cóte des Basgue, z których drugie jest pod- 
górzem pasma Atalaye, dawny port, port rybacld i naturalna grota, 
zwana Chambre d'Amour, 

Dal^ za Biarritz następują: 213 kil. Bidar Ouethar//. 221 kił. 
Saint" Jean ^e''Luz, 2800 mieszk., przy ujściu rz. Nivelle, z zakładem 
kapCeU morskich. Kościół a-go Jana Chrzciciela, w którym odbywał 
się obrzęd ^aślubin Łndwika Xiy z Infantką Maryją Teresą; Za- 

'0ieJb Ludwika Xiy, Zamek. Infantki, Batusz z 17 w. i wiele domów 

, ił^biytnych. 



348 Z B0RD£AT3X DO BIARRITZ 1IRU19. 

233 kiL Hendaye (restauraejja ua dworca), nad n BidassoB, ki* 
piele morskie. Wijaduki przez rz. Bidasson, stanowiącą tdpukf 
z Hiszpaniją. 

23( kil. Iioin (821 kiL od Paryia), pierwsza staeyja na sou 
Hiszpańskiej. 



RZYM. U9 



\VŁOGH Y. 



Rzym. 

le. Jakkolwiek z przyłączeniem Kzymu do Królestwa 
rprowadzono system monetarny francnski, jednakże sda- 
kać i z dawnemi pieniędzmi. 1 skud (scndop^5 £r. 38 c. 
cop.; 1 skud dzieli się na 10 paolów (paolo); 1 paolo na 

(bAJOOClłO). 

L Podróżni; wysiadłszy z kolei, mogą nająć stojące przy 
»żki, Inb omnibusy, wysyłane przez znaczniejsze hotele. *" 

Sotel de Romę, d'Allemagne; *di Łondra i *d'£- 
Mazza di Śpagna: Isole Brittanniche na Piazza del 
Hel de Brighton, via San Sebastiano; di Washing- 
rozza; M^Inghilterra, via Bocca dilieone; d'Ameri- 
uino; diYittoria, di Minerva, przy Chiesa Santa 
Miner^a; diCesari. villa delia Pietra; pokdj zacząwszy 
dw, 

nia umeblowane. Za dwa pokoje z łóżkiem, w najle- 
miasta, płaci się w lecie od 8 do 12 skuddw nąiealęcznie, 
. 20 do 30. Mieszkanie złożone z saloniku 3 pokoi i ku- 
je .mniej więcój od 30 do 50 skuddw miesięcznie. Kaj- 
Eama są: na Piazza di Spagnia, na Corso^ via Babbuino, 
ogólności na wszystkich uUcach położonych pomiędzy 
e Pincio i Monte Quirinalc. Po bliższe szczeg<3y co do 
się do House Agency, P. Shea, Piazza di Spagnia N. 11 

iOTje: *Nazzari, Piazza di Spagnia, 81 i 83; *Spill- 
/Ondotti, 10 i 12; Belle Arti, via in Łucina; Oarlin, 
; Falcone, Piazza di San Eustacho, 58; *Alla sola 
•nne, Corso, 116. (Wspólny stół po S^/^ lir.); Tor- 
di Torzetta; Tre Be, via San Marco; TreŁadroni, 
Ironi, 47;*I)ufour, via delia Mercede 35; Bedeau, 
auvau, >ia San Sebastianello, 16. 

Lie. *Nazzari. *Ruspali, di Roma, Corso 120; Gre- 
, 86; 'C o n V e r t i t e, Corso i via delia Convertite; C a f ^ 
rso, 4l8-a: 'Carlo, Corso, 427; •Sciarra, Coi^ao-820. 

dowozów. Za kurs dorożką parokóńiią od 1— 4 osób 
25 — 30 Bajocehif jednokonną \5 \>a).*, %ak\«^^^%ffiL^ 



. «f 



3M RZYM. 

jazdy dOBąjocclii, za następną 25 b., kurs na stacjją 30 b.; kun aoe' 
ny za 1 grodzinę 40 b., następna 30 b.; kurs nocnj na stacjjąMK- 
Podczas ówiąt cena się podwaja. 

Teatry: Apollo (opera i balet w zimie*; Yalle (opera, komedj- 
je); Argentina, Metastasio (komedvja); Capranica, Fantoc- 
ci ni (maryjonetki). 

Ceremonije Religijne. Ćeremonije Wielkiego Tygodnia tt^ 
czynają się we środę Nieszporami w kaplicy Sykstyńskiej. Oko^o 4^ 
śpiewają owe sławne Miserere; w Wielki czwartek Fa|^ jflit obw^ 
ny na Mszy odprawiani w kaplicy Sykstyński^, po^ńn i gtiki 
bazyliki Watykańskiej daje błogosławieństwo urbi et orhL 

Jeżeli mówią, że będzie assysta papieska, to znaoy, łe JK^ 
i kardynałowie będą na Mszy. W kalendarza wydanym w Suif^ 
ria Cam^rale, cały bieg ceremonii nąjdokładni^ jest opisany. Wlv^ . 
to trzech Króli w Kościele Propagandy odprawiają naboieńitwo V8 
wszystkich językach, podłng rytnsłu Katolickiego. W Saa^i*" 
drea delia VaUe przez 8 dni odprawiają nabożeństwa podług giM^i^ 
go i armeńskiego rytuału z kazaniami (w niemieckim, fraiuiiAfiii 
angielskim i hiszpańskim języku). 17 Stycznia praed Kośoiota ^ 
Antoniego święcą konie, w następną Niedzielę Papież i panowSa piV 
syłają także swoje konie do święcenia. W trzecią Niedidelę M*i 
za miastem w San Łorenzo odprawiają stacjrją (wystawienie niSM^ 
na którą to uroczystość zbiera się tyle kobiet, że naswano to ii^^ 
Carnooaletto delie donnę. 

Święta ludowe: Karnawał, zabytek Rzymu pogańskiego, uff!' 
na się na 11 dni przed środą popielcową, lecz w Niedziele i Fiądd »>' 
bawy nie mają miejsca. O 2-ej godzinie po południu pojazdy i tttAi 
przebiegają Corso i sąsiednie nUce, zamieniając między sobą bakittjł 
migdały z cukru lub z gipsu; wtenczas także odbywają się wjWp 
koni Barberi, pędzących cwałem przez Corso, bez jeźdźców. 

W ostatni wtorek na Anioł Pański zaczyna się zabawa polflgÓH* 
na zdmuchiwaniu świeczek osoł)om stojącym wzdłuż Corso. 



Wykaz znaczniejszych pomników 'i osobliiooici Htsjf^ 
według położenia topograficznego. 

d) Od Mostu S. Anioła ku Watykanowi. 

Most S. Anioła, Mauzoleum Adryjana (Zamek S. Anioła) Flae &■ 
Piotra, OhelUk. Kolumnada Bernini*ego, Bazylika Ś. Piotin, Pałto fhr \ 
tykAński, Kaplica Syk.«tyii«\LaL^ GaUryja Rafaela, Galeryja obiu^ 



R z y u. lU 

oa Watykanie, Muzea Watykańskie, Biblioteka, Wyroby mosąjko- 
we, Ogrody, Willa Pia. Za miaitem: wzgdrze Mario i Willa Ma- 
donna. 



b) Od Bramy dci Fopolo ku Kęipitoiom. 

Brama del Popoh (Za tą bramą leży YiUa Borghese). Plac Indowj 
[Piazza del Popolo).— Obelisk, Kościół S. Maria del Popolo. — Spa- 
ser na moście Pindo, Eośddł Ś. Karola.- Pałac BnspoU, San Loren- 
BO in Łncina.— Pałac Ohigi. — Plac Colonna. — Kcikama jtUomna, 
Plac i pi^ac de monte Citorio'(cnriaInnocenziana). ObeUak, — ^Dągana 
diterra. (Świątynia Antonina Pobożnego), Ś. Ignacy. — Kollegijmn 
Rsymskie. — ^Muzeom Kirchera.— Pałac Sdarra. — S. MarceUL — ^Pałac 
Dorii Panfilii.— Plac Wenecki.— Pałac Wenecki. - Pałte bankiera 
Torlonia.— Prfac Allieri.r-Kośd<5ł Gesu. 

c) Wtgćrek KapitoHński. 

Campidoglio, gdra Kapitolu, Swiątyma Jcwisza KapitoUAskiego,' — 
K«4d^ Ara Ooki (ceremonija Hambino). Kapitol. Plac Kapitolu. — 
IW wa Marka AureHjuszcL-r-FaHac Konserwatorów. -> Muzeum Kapi- 
10^. ~ Oaleiyja obrazdw Kapitolu.— Skała Tarpejska. — Wifeitme 
Mamertyiskie, Tabularium, 



d) Forum (Rynek). 

i 

Forum Bomannm.— Switi^Ma Zgody (OoncordiaeJ, — Suńątyma 
JanaUza piorum^ątsego.— Bwiątyrda Wespozyjana, — Śm(^.Satwm(^ 
ŁA Septima Sewera^ JRosiresyKohmmal^hocoSf&ioufi, Jowisza 8tataris 
(Świąt. Kastora i Poluksa). GraecoHa8is,"'Comitiwnf]liinerva Chał- 
eicUca). — Batilica Juha.- Forum Juliusza Cezara*— 8an-Teodpro, 
8t0i(9Qmta Antonina i Fauttyny, — owiąt, Romubtea i Bemusa (p-go 
Kośmy i Damiana). ^Bat^Kka KonstatUyna, Świąt. PokoJu,-~Świąt, 
Wenery iJSzymu. Swiet^ Frandszki Beymianki. Łuk Tytusa; Wzgó^ 
rze Palatyńskie.—Paiac Cezarów (Pałac Nerona). - Ogrody Farnese. 
Kolosseum. — Metą Sudans, Łuk Konstantyna. 

d) Międsy Kapitałem, wzgórzem PaitUynu i Tybrem, 

Łuk Septima Sewera. — Łuk Janusa. — Dom Rienzi~ Świątyma 
Fvtmie virile (Ś. Maryi £gip8kiój). — Most £otta.— Świat. Cer ery 
i Jhozerpiny. Świątynia okrągłą Westy, Plac delia Bocca delia Ve- 
fitą. — Cloąca Mwma, Circus Maximus. 



362 R Z T M. 

e) Od Awentynu do bramy S. Sebastyjana. 

S-a Maria Aventina.—S-a Sabina.7- Wzgórze Testaccio. — Pira- 
mida Cfstiusa, (za miastem, bazylika S-go Pawła), S-ta Maria Scala» 
Coeli, Ś. Vmcenzo i Anastazio. Łaźnie KarahaU.— Ghrdby Scypiondw^ 
Łuk Drususa, (za miastem, Bazylika Ś. Sebastyjana); Katakumby. 

e) Góra Coelius. 

S. Grzegorz. Santa Maria in Dominica, czyli delia Nańcella.- 
San Stefano Rotondo. — Łuk Dolabelłi i ^Hanusa. 

fj Od S-<70 Jana Lateraneńskiego do Najświętszej Maryi Maggiort, 

Plac S-go Jana Lateraneńskiego. Obelisk^ Plac di Porta sanGic 
vani. — Bazylika Ś. Janaliateraneńskiego. — ^Pałac i Muzeum.' 
raneńskie. — Chrzcielnica. — Scala Santa. — TncUnium, Ająfiteatr Gos- 
trense. — Bazylika Santa Croce in Gęmsalemme. (Wodociąg KlaniMu^ 
sza), — Grób Eurysacesa, -Śunątynia Minerwy Medycejskiij.^ 8. »-- 

biana.—BramaSan Łorenzo — Łuk Galliena, BaBylUuiŚ. Ktfr~ 

Maggiore. Obelisk Santa Prassede. ~ San Martmo a Monti. — Ś-t; ^^ -ty 
Piotr in Vincoli. - Łaźnie Ty tusa.r-Sełte-Sale.— S-ty Klemens. 



fj Od S. Maria Maggiore do Piazza di Spodnia i YiUi MedycejskiC"^^ J^- 

Agger Serwijusa Tulijusa. Fole Pretoryfańskie. — Łaźnie Z^/^I ł. "^ O' 
klecyjana. — S-ta Maryja Anielska. — S-ta Maryja Zwydęzka. — Wfg» : 
rze Kwirynalskie. Plac de Monte Cavallo. -Obelisk, — Pałac Kwir^ 
nalu.^ Pałac Rospigliosi. Ś. Sylwestra. Sant Andrea delie Fratte.- 
San Oarlo delie quatro fontane. — ^Plać Barberinich. — Kościół Kap^^K-pa- 
cjmów.— Villa Łudovisi, ogród i Cyrk Sallustyjusza* Propaganda. 
Dom Poussin'a,— S-ty Izydor. Piazza di Spagnia. Fontanna Barcacc-' 
S-ta Trójca de Monti. — Villa Medici. — Za Bramą Pia: Ś. Agniesi 
S-ta Kostancyja.— Za bramą Salara: Yilla Albani. 




gj Między Placami di Spagnia, di Monte Cavałio, Forum i Cor-^^mrso, 

Fontanna TrevL— Kościół Ś. Apostołów.- Pałac OdescalduK^ -— 
Plac Colonna.— Pałac Colonna.— Plac Trajana.- {Forum Tr<ya^^^fa), 
Biblijoteka Ulpińska.— iSTo/t/mna 2Va;ana.— Ś-ta Maryja Łoreliińa »Mm. 
Forum transitorium Nerwy. Forum Augusta. — Świątynia Marsa Ifffc- i 

cielą.— ^rco dei Pantani,— Muzeum Akademii S;go Łukasza. - S-fii ' 

Martina. / 

/ 
/ 

/ 

\ 



RZYM. 353. 

) Częić środkowa Rzyniu, mędzy Corso, Qórą KapiłoUńską, mostem 
Ststo, placem Navone, przystania i ulioą Itti.etta, 

Przystań Ripetta. - S.- Herojalm. Maasoleum Augusta. — Pałac 
kurgh^se. — Pałac Florencki. — Ś-ty Aognstyn. — S. Ludwik. — 
*atac .Ginstiniani. — ^Plac Panteonu. — Obelisk. — Panteon. — Obelisk 
busa S-ta Maria sopra Mjnerva. • — Santa Mana sopra Minenra.— 
LoUegium delia Sapienza. — Sant Andre& delia YaUe. — Teatr Pom- 
i^sa. — Santa T^nita dei Pellegrini.— Most Siato. — San Carlo 
I CatinarL— Fontanna delie Tartarughe.— Pałac Costaguti. — ^Pałac 
ialteL' Santa Maria in Campi telli. — Teatr Mar ceUusa. — Ghetto 
cyrkuł żydowski). 

i) Miedzi/ placem Xavone i Tyhrem. 

Plac Navone (Circus AgonaUs), — Wodotryski.— Obelisk. — Ś-ta 
kgnese. — Santa Maria delia Pace.— Dom BafjAcla. — San 6iovani dc 
florentini. — Szczątki mostu tryjumfialnego.— Pałac Sacchetti. -San- 
a Maria in Yallicella. —Pałac Panfili. - Pałac Łancelotti. — Pałac 
tfassimi. — Pałac Famese. — San Łorenzo in Damaso.^ Pałac Spada. 

k) Wyspa Tybru czyli San Bartolommćo. 

I 

Mosty Fahrycyjusa (de Quattro Capi) i Cestijusza (San Bartolom - 
neo). — Stoiątyma Eskulapa (San Bartolommeo). 

/) Trastevere. 

Port de Bipa Grandę. —Santa Maria dell'Orto. — 'Santa Oecilia. 
Santa Mada in Trasteyere. San Piętro in Montorio. — ^Acqua Paola. 
Brama Ś-go Pankracego (Za miastem Yilla Panfili). —Pałac Corsini. 
Ogrdd botaniczny. — Sant*Onofrio. 

Dnie i godziny zwiedzań pomników. 

GaUryje. 

Watykańska, codziennie od 10 do 3 godziny. 
Kapltolińska, podobnież. 

Mnseum Rirohera, (w Kollegium Bzymskićm), w niedziele od 
10 do 18 godz. 

Barberini, codziennie od 1 do 4, we czwartki od ^ ^o ^. 



354 R Z Y M. 



Borghese, codziennie, wyjąwszy sobót, od 10 do 3 godt. 

Colonna, codziennie, od południa do 3. 

Corsini, podobnież, od 10 do 3. 

Doria, w wtorki i piątki, od 10 do 2. 

Famesins, w niedziele do 3. 

Bospigliosi, w środy i soboty, od 9 do 3. 

Soiarra, w soboty, od 10 do 3. 

Spada, codziennie, od lo do 4 godziny. 



Wille. 

Albani, wtorki i piątki od południa do 4 godz. Prosić o pozwolę' 
nie w pałacu Colonna na placu del Gćsti. 

Borghese, codzień, z wyjątkiem poniedziałku, od poładaii; Ma- 
zeum otwarte tylko w sobotę o 2 g. w lecie. 

Ijudovisi, czwartki, od południa do 4; o pozwolenie udać fflf w^ 
leży do księcia Piombino, plac Colonna. 

Medf cis, (Ogród Akademii Francuskiój), można zwiedzać codsifl^ 
przez wielką l>ramę naprzeciw fontanny. 

Fanfili, codzień dla spacerujących otwarte, w poniedz. i pJł*^ 
dla powozów. 

_ • 

Torlonia, środy, od 1 do 3, — do księcia Torlonii, ulica Fornaflr 

Ogrody Famese, udać się o pozwolenie do P. Rosa.— Konsof' 

watom, w pałacu Cezarów. 

Kotaknmby S-go Sebastyjana zawsze otwarte; co doinnycn 
trzeba prosić o pozwolenie. 

Bzym, po włosku Borna, Stolica królestwa Włoskiego, 180000 
ludnoi^ci o 25 kilomet. od morza, na falistej powierzchni roiciąg*' 
jacej się u stóp gór Apennińskich. Jest bardzo nierówno pw* ^* 
ber rozdzielony. Na prawym brzegu ciągną się wzgórza W^i^rf^ 
i Janikuh po lewej Pincio, Kwiryiial^ Vtmtnal, Esąuilimu, Co^ 
i Awentyn tworząc rodzaj łańcucha opisującego koło, wiród lLiM9 
stoją osobno wzgórza Palatynu i Kapitolu. Tyher ma dwa p«*y ^ 
grandę i JUpetta; 4 mosty Sant' Angeln, Sisto, Quałtro Capi, Sm B<ff' 
tolommeo. 



li z 7 M. W 



Mnrj mają 22 kil. obwoda, przecięte 8i| 12 bramami; Brama del 
Popolo kompozycji Michała AnioJa.— Brama Salara; J^a; Ęan Lo- 
remo prowadząca do Tiyó^;^ Maggiore',— San Giwam-, S-jro Sebasty- 
jfOfKi (Appia); - San Faoio (Ostiensis);—- FOrtete; - San Fancrazio: 
zm to strony Francuzi w roku 1849 oblegali Rzym; Cavalieggieri; 
JngeUca. 

Miasto jest podzielone na 14 cyrkułów fJiiom). Trasteuere, jeden 
z tych cyrkułów położony na praw. brzegu Tybru zamieszkały jest 
przez pospólstwo. — \&or^o obejmuje Watykan i rozciąga do zamku 
i mostu S-go Anioła. 

Flaoe. Znaczniejsze są: Barbermi z Doiitanną Trytona przez Ber- 
ninięgo. — Kapitoliński. Colonna z koltnńą Antonina. Hiszpański, 
mimice schadzek cudzoziemców. — Famlse — ' Ś-^o Jana Latera- 
ńskie z największym obeliskiem w Rzymie. Ś-tóf Maryi Maggio- 
re. — Kwiryrtalsld lub MonU-CavaUo,''Navone największy plac, 
gdzie się targ odbywa; ozdobiony 3 fontannami. — Plac del Popolo 
zkąd pyszne wejście do Rzymu, po środku stoi obelisk egipski 24 m. 
wysojd. Trajona z kolumną. — Wenecki i jKac S-^fo Piotra Waty- 
kańskiego^ eliptyczny, ma po bokach kolumnadę z pysznemi ozdoba- 
mi; po środku 2 fontanny i obelisk. 

Wodotryski. Znaczniejsze: Pauliński^ na szczycie Janikuhi, Trevi 
acqua Yergine); fontanna Vacqua Fełice i inne. 



Staroiytności, 

A) Z czasów Królów. 

Więzienie wykopane przez Ankusa Marcyjusza w skale Kapito- 
lińskićj, nazwane więzieniem Mamertyńsiiem; Cycero kazał w nim 
podusić spólników Katyliny. — Cloaca Mazima, kanał sklepiony, zbu- 
ioirany przez Tarkwinijusza starego. 

Bj Peryjod Rzeczypospolitij (Ó09'S0 przed Chr.j. 

Z tych czasów mało oo pozostało; wymieniają tylko wielkie drogi, 
k;tóre do Rzymu prowadzą, ślad teatru Pompejusza— szczególniej zaś 
grób Scypionów, blisko bramy Ś. Sebastyjana, którego sarkofag jest 
w muzeum watykaóskiem. 



356 l\ Z Y U. 



Cj Epoka Cesarstwa. 

Forum romatium (Campo Vacciao). W tćm miejscu zgromtdiat if 
lad rzymski; było ono przyozdobione pysznemi pomnikami; ingM- 
wanc za Roberta Gaiscard*a. Grunt obecny jest o 8 metrdw po ui 
starożytnym. Od trzech wiekdw uczeni wywraci^ to pole roiii, ni^ 
mogąc nawet jego granic oznaczyć. Znaczniejsze pne^moty, kt&« 
tam się znajdują, są: łuk Septęma Severa^ Ko&mna i^kieofo, itqj|es 
w pośrodku Forum, ŚuJuUpńa Antonina i Faustynę^ kohuaojipwtfnit 
chóciiiż zniszczone, w połowie tylko wysoko- wznosy się nad po- 
ziom gruntu.— Dal^ Świątynia Bomukua i JRemusa. Za iokSam 
Ś-t^y Franciszki RzymianU, miny Świątki Wenerff i Ezifmi writo* 
wionych przez Adryjana. — lAik TSftusa najpiękniejszy pomnft, dA? 
się do naszych czasdw przechował. Luk Konstantyna, rzeźby i pluko- 
rzeźby weiiniętrzc znamionują już upadek sztuki. 

■ 

Colosaeum. Jeden z cuddw Rzymu. Ten potęiny amfitM^ 
byi zaczęty przez Wespazjrjana, Tytus uświędł ten pomnik śoiiBrai 
lOOOO jeńcdw i zabiciem 5000 dzikich zwierząt. M<^ oą poaiMać 
w sobie 87000 widzów; do Ylll-go wieku stał joszcse UCM" 
ruszony. Normand Guiscard zburzył go w częto. 

Panteon. Najpiękniejsza bndoWla starożytnego Rzymąprtt- 
cliowana w całości. Wystawił ją Agrippa. Portyk ozdobiony 18 
kolumnami; obwodu 54 metrów; wysokości 50 metrów bez podstiwj 
i kupitolu. Panteon zostd: odarty z bronzów przez Konstsntjms U 
i papieża Urbana VIII. Świątynia ta została na kościół pnerono- 
ną; dwie dzwonnice dodał Bernini. Zwłoki Rafaela, BaltaianP^ 
ruzzi. Perino dcl Vaga, Anibala Carracci są tam pochowane. 

Teatr Maroelluaa. Pozostałe arkady są dotąd podziińane jw^ 
wzory architektoniczne; miejsce tego teatru zajmuje teraz pi^ OiB" 
ni. Jedenaście kolumn marmurowych korynckich, bardzo jui uW*®" 
dzonych, tworzą fasadę dogana di tema. 

Kolumny Trajana i Antonina należą takie do znaczniósiych P^ 
mników starożytności Kołumna Trajanoy najpiękniąjsza, vinax/0^ 
na w Forum Trajana, Wysokość jój wynosi 42 metry 87 cent;^ ■• 
zewnątrz przedstawia płaskorzeźbę wyobrażającą wyprawę Tr^P^ 
przeciw Dakom, rachują w niój 2500 figur z marmuru wykn^f^ 
Kolumna Antonina ma sam słup marmurowy z 28 łomów słotoDT; 
3 m. 55 c. piedestału zapadło się w ziemię. 

Inna znów ruina małój świątyni znana jest pod imieniem ^^"H^ 
Yosty; brak w ni<^ 20 kolumn korynckich, które ją otaczały. Q^ 
stoją świątynie Cerery i Prozerpiny i Fortune mrile, terai 84q^ 
Maryi £gipcyjank\. 



nZTM 367 

Ziaźnie. Szczątki wspaniałej budowli dają nam wyobrażenie o Ła- 
źniach Karakkali. Liczono w nich 1600 łazienek z marmoni. Z Ła- 
zien Ijftusa ślad tylko pozostał. Wielką salę Łaźm Dj/joklec^mia 
pnerobił Michał Anioł na Kościół: Santa Maria degli Angeli. 

Wodooiągi należą do nijpiękniejszych pomnikdw sztuki staro- 
źytn^o Rzymu. Szereg ich, ktdry się po za Rzym przedłuża, 
nadaje mu wgpaniałe znaczenie. Wjrrestaurowane wodociągi do- 
starczają Rzymowi potrzebną ilość wody. 

Z pozostałości starożytn^o Rzymu przytoczyć jeszcze należy: sla- 
^y pałacu Cezardw na wzgdrzu Falatynu, łtiki złotników i Janusa. 
JLuk Dmtam, arkada wejścia do forum Augusta. Mauzoleum 
.jśugusta, służące dziś za miejsce widowiftk. Mauzoleum Adryjana 
<Zfunek Ś-go Anioła), piramida Kajusa Cestjjusa i t d. Pozostuł 
plac po cyrku Konstantyna, który obejmował 400,000 widzów; miej- 
sce, które zająiował, miało 780 metr. długości na 166 metr. szerokr- 
śc\, 7t świątyni Jowisza na Kapitolu niepozostnło i śladów. 

Obe*iski. Te starożytne pomniki padają odrębną cechę Rzjrmo- 
"wi; n^pickniejsze są stojące na placaclj: Watykanu, del Popolo, 8-p;o 
^ana Loretańskiego i Navone. 



D). Rzym nowfoczesny, 

W historyi sztuki tegoczesnćj, Rzym bardzo ważne zajmuje miej- 
sce. Rafael Sanzio, jest prawdziwym założycielem szkoły rzymskiej 
On to i Michał Anioł Buonarotti wzbogacili Rzym najpiękniejszemi 
<3zie)ami. Uczniami Rafaela byli: JuUjusz -Romano najdawniejszy ze 
"wszystkich; Teririp del Vaga, Penni nazwany Fattore, Poły dero Ca- 
'wavaggiOf Jan z Udińe i Garafaio, Po śmierci Rafaela i zrabowaniu 
Xtzymu sztuka podupadła; 

Jósfpin (Cesari d'Arpino) jest głową szkoły przesadnej. Baroc- 
do posiada talent, brak mu jednakże naturalności; iSIaccAe jeden z naj- 
I.ep8zych kolorystów szkoły: Michał Anioł Caravaggio, jest skon - 
csónym realistą; Piętro diCortona wprowadza łatwy wdzięk; Pompeo 
"W końcu zeszłego wieku. 



Bazi/ liki. 

8* go Piotra na Watykanie. Ta bazylika była zaczętą za paiio\> a- 
Jalijuszaf, assada w ukośnym kierunku ma niemniej jak 120 mer. 
19 cen. szerokości i 48 metr. 40 c. wysokości. Ośm kolumn koryiK kich 



358 R Z T X 

wznoszą się na 36 metr. 58 cent.; średniej mają 2 m. 78 c. PM* 
jest dziełem architekta G. Metdeme, - Wchodzi się prfeei pi^ Imn 
do*I>rzepy8znego portykn 15 m. 26 szerokości, a l42 m. M^c dM>- 
ści, licząc w to i przyńonek, tam widać sławną mozi^kę piMi Mn 
wykonaną, przedstawiającą łddkę Ś-go Piotra, — -5 bram prawada 
do bazyliki. — Wnętrze: nagość świątyni wynosi 186 meCr. M e:, 
poprzeczna nawa ma 135 m. 47 c; wysokość nawy środków^ docho- 
dzi 45 m. 47 c; dwóch Aniołów z marmura podtrzyma|e kropialiieff. 

Kopuła, zaczęta przez Michała Anioła, a podwyteoia pim 
Giacomo delia Borta, Średnicy ma 42 metr. 20 c; wysokość j^j dł- 
kowita jest 138 metr. 38 e. W jednym z czterech słupów popion^ 
dzone są kręte schody, na wielkich zaś łukach, pod inymijącj ah k^ 
pałę, jest wspaniała tablica na fryzie z napisem: TU £8 FEISD8, 
ET SUP£B HANC PETBAM AEDIFICABO ECdfiSUH 
MEAM; ET TIBI DABO GŁAYES BE6NI GOEŁOBUli Ha 
prawjrm krańcu wielkiój nawy widać bronzową statuę Św. H^ 
pod wielkim Ołtarzem i kopułą umieszczony grób, zwanyKrjpt|8^ 
Piotra (Con/esortum San BUri), tam to przechowigą połowQji*iOk 
Ś-go Piotra i Pawła; druga część relikwij jest w kośaele S-go Fi^ 
a głowy ich umieszczone u Ś-go Jana Laterańskiego. Paweł Vki^ 
zał grób Ś-go ^otra Karolom Madame przyozdobić, 148 lamp P*^ 
się zawsze przed nim, Pijus VI jest tam pochowany. Stataajflgo 
z marmuru jest dziełem Canovy. 

Wielki Ołtarz umiesczony nad kryptą pod baldacbimemf wfkoaa- 
nym po^ug rysunku ^tfrnmiie^o jest cały zezłocon^obronzn, podtfiT 
mywany przez 4 kolumny kręcone, wysoki na 27 metr. 98 ceO' 

Loża i Ambona a-po Piotra. W głębi sklepienia zniydąjo ^ ^ 
nad ołtarzem widać pomnik ze złoconego bronzu, zwany kateirĄ^ 
Piotra^ obejmuje on ambonę, która miała słuiyć Ś-mu Piotrowi i J4|* 
następcom. — Figury podtrzymujące ambonę przez Beminiegowyoh*" 
żają 4 doktorów kościoła: Ś-go Ambrożego, Augustyna, AtaaatfS^ 
i Jana Złotoustego; z boków są groby, z lewej: Pawła HI, t^^ 
I Vilhelma de la Porte: z prawój Urbana VIII, roboty Berniniego. Wto" 
plicach można zauważyć piękne naśladownictwo malarstwa 014*4* 
mozajkową robotą i groby niektórych Papieży; z tych nadmiev^7 
ważniejsze: 

Ołtarz S-ffo Leona Wielkiego, płasko-rzeźba Atyli przez -'^^f^f*! 
w bocznych (lrzAviach widać grób Aleksandra Ghigi; skielet s nósś' 
złoconej podnosi draperyję z żółtego marmuru: ostatnia to p(*^ 
Beminiego, 

W stronie południowej jest kaplica Klementyna, w ni^ grdbfl*' 
sa VII, wystawiony kosztem kardynała Gonsalyi, dzieło TorwM^ 
przedsta.vń& papieia aiedis^cego mi^N ^<\\MQ^lrością. 



RZYM 359 

^ bliskości kaplicj chóralaćj widać prosty a wytworny grób 
um Inocentego YIII, w^^konany przez Polląjuoh, Tf Kaplicy 
zezema Grdb wdowy po Jakdbie, III Klementyny z Sobieskłch 
t^ zmarłej w Rzymie r. 1737; umieszczony jest nadedrzwiami, 
ktdre wchodzi się do kopuły. Naprzeciw grdb Jakdba III i je- 
'dch syndw, dzieło Ganovy. 

rzeszedłszy nawę i idąc w pdłnocnym kierunku bazyliki, znaj- 
ly nast^ępigące kaplice: 

. Della Piełcty na ołtarza umieszczona grupa marmurowa przęd- 
ząca sławną Pletli (Najświętsza Panna trzymająca zmarłego Sy- 
kolanach) dzieło Michała Amoła^ freski przez Lcutfranc, W ma- 
pliczce na prawo grdb Probusa Anicyjusza, prefekta rzymskie- 
- Pod Arkadą pomnik Leona XII przez Fahtis^ i Krystyny 
irćj Szwedzkidj przez C. Fontana^ płaskorzeźba przez Teudona, 

I. KapUca o^go Sebcatyjana, Pod arkadą groby: papieża Ino- 
[^ XII, dzieło Filipa del la Yalle^ i sławndj hrabiny Matyldy, 
^1115 roku z rzeźbionym portretem przez Beminiego. 

I. Kaplica NajitnęUzego Sakramentu. Obraz Trdjcy Ś-ćj w oł- 
malowany alfresco przez Cortone, Grdb z bronzu Syxtusa lY 
s dzieło Antomjof Pollajuolo. — , Obok Syxtusa IV, pod 
jm kamieniem grobowym leżą zwłoki Papieża Juljusza II, za- 
pod' przepysznym grobowcemj ktdry był sam u Michała Anioła 
Lował. Pod następującą arkadą, groby Grzegorza XIII przez 
miego i Grzegorza XIV. 

I. Kaplica Matki Boskie', czyli kaplica Gregoryjańska — zbn- 

iia podług wzordw Michała Anioła przez Jakuba deUa Porte. 

w nawie poprzeczndj na prawo grdb Benedykta XIV 

Braeefego, .W nawie pdłnocndj Przepyszny grobowiec 

BBfla X]I1, dzieło Canovy. 

\eczary S-go Piotra. Sarkofag Junijusza Bassusa prefekta 
skiego i groby trzech ostatnich Stuartdw zmarłych w Bz^Taie. 
Aen. t^ podziemndj galeryi groby Grzegorza V, Otonall, Ale- 
fa VI (grdb tego papieża tak smutndj pamięci jest prdźnym) 
ty Pijnsa II i III, Bonifacego VIII (rzeźbiony przez Amolfo di 
), Adrj^ana IV. Mikołaja Y, Pawła II (rzeźba Mino da Fiesolo). 

akrtfstyja S-^o Piotra: w przysionku posągi S-go Piotra i Pawia, 
.one przez Mino du fhsole — Obrazy Najświętszej Panny, lizie- 
1 Jezus, Ś-dj Anny, Ś-go Piotra i Pa\^ła prace Fattore'go, Naj- 
iza Panna przez Juhjusza Bzymianina, Dzieciątko Jezus i Ś-ty 



:\(ii) R Z i' M 

W SaU Kapituły freski Melozzo da Farli, W ołtarzu zakryatyi 
benefic^jalnćj obraz Jezusa Chr. oddającego klucze Ś-mu Piotrowi 
przez Musdano, 

Wyższa częśó Bazyliki^ — Na jej zwiedzenie potrzeba poiwolmik 
Btizylika ozdobiona jest 10 kopułami, oprócz wielki^. 

Ś-go Jana Iiaterańskiego. Na placu stoi największy w Rzjnie 
obelisk z Heliopolis do Rzymu sprowadzony. 

Pierwiastkowa Bazylika S-go Jana Laterańskiego, zalotna pnes 
Konstantego, przetrwała blisko tysiąc l&t. Teraźni^jsia ba^rlika b^ 
w rdżnych epokach stawianą przez architektów: Dom^ FonUmik, Oiac 
delia Porta, BorrominPego, Fassada główna roboty Alets, ŚaHUi 
5 bram prowadzi do bazyliki. Środkowa ma być w części stwofy- 
tną; -wnętrze ma 5 naw, a 2 słnpy na prawo przyznawane OiMwit 
bogata Kaplica Torlonia (2*ga na prawo), Kaplica Corsini^Ci i lei^S 
strony; gdzie gnih Klemensa Xli, cimborinm gotyckie, grób MamM 
V. — W framudze sklepienia mozajka przez fra Jacopo da IWWk 
W zakrystyi karton Dziewicy Maryi przez RafaeUi-. Wniebow^^ 
rysunku Michała Anioła malował, .ilf0rco Yenusti. — Tutiy zaelMi'1' 
jii rr)zmaitc relikwijc czczone przez pobożnych. 

( hrzcielnica Konstantyna, malowana przez Sacchi i Maratta, 



Scala Santa na jAiicu S-go Jana Laterańskiego. Schody irtWH 
rzoiie ze stupni, które mają* pochodzić z pałacu Piłata w JjsroidiiM* 

Santa Maria Maffgiore. Prosta ulica prowadzi z płaca o-go 
Jana Laterańskiego do Santa ^laria Maggiore. Na placu Kolnnutt 
Koryncka z białego marmuru, jedna z tych, która podtrzynywiJł 
sklepienie bazyliki Konstantyna. 

Bazylika Ś-ej Maryi zwana Mogiore, dla tego, ie jest gt^ff^l 
'/. kościołów pońwicconycli Najświętszej Maryi w Kayinie, t^ 
żona przez papieża Jilicryjusza [ w czwartym wieku, powiększona w 4tt 
roku podług planu, który i nadal zachowała; Mikołaj IV pnewW 
i p<>Aviokszył sklepienie. 

F. Fuga, robiąc gliJwną fassadę, zachow^ał mozajki z XIII wdui» 
zdobiące dawną fassadc. Z tej to galerjd papież w dzień Wniflbo- 
wstąpienia daje swoje błogosła>vieństwo. Tylna fasada jest dńefeiK 
delie Ponzio i Carolo Painaldi; z tej strony wznosi się obelisk po^ 
(lżący z mauzoleum Augusta, i widać z' tąd piękną perspektywę «*3[ 
•lelle Quatro Fontanc. Dzwonnica najwyższa w miejcie pocboto 
z 1376 roku. 

Widok wnętrza jost wspaniały; 3 nawy podńeione 44 joBiwJ" 
nii kolumnami. Okazały plafon rysowany przez Giul, da Sia OA 
3fozajki sklepienia yrykonane przez Jacopo Toriti, a pomicdiy o""* 






11 z y M 361 

mi, przez Gaddo Gaddi. Przed wielkim' ołt;irzetn pomnik grobowy, 
przeznaczony dla Fijusa IX. Piękna kaplica Najśmętszego Sakro- 
menłu przez Fontanę; w kapllaj groby Sykstusa V i Fijnsa V. 

Bogactwa kaplicy Borgezfho^ zbudowandj przez Flaminia Fanzio 
przewyższają przepych kaplicy Sykstusa V i Klemensa VI 11. Obra- 
zy malarzy: Ghudo Bentego^ JosepCego i CigoWego. 

Santa Crooe in Gerusalemme, bazylika wzniesiona przez S>tą 
Helenę, matkę Konstantyna, która złożyła tam część Krzyża Ś-go, 
znalezionego w Jerozolimie. Kośddł ten, po przebudowaniu go za 
Benedykta XIV, stracił cechę starożytności. 

Bazyliki za miastem: S-go Wawrzyńca, w VI wieku odbudowa- 
na, ozdobiona starożytnomi kolumnami i mozajkami z VI wieku. 
Ś-go Fawła, założony przez Konstantyna, zniszczony przez pożar 
w 1823; nowy kościół otworzony w 1847 r,: wnętrze podzielone na 
5 na.w 80-ma granltowemi kolumnami korynckiemi; mozajki odno- 
wione w XIII wieku. 

Ś'go Sebastyfana po za miastem; zupełnie odnowiony w XVII ^ieku 
przez Flam, Fansio, — ŚMJ Agnieszki za miastem, obok którcjro znaj- 
duje się wejście do katakumb. 



Kościoły. 

Rzym posiada przeszło 300 kościołów. Znaczniejsze z nich, po- 
dług porządku alfabetycznego są: Ś-^' Agnieszki, w 1550 r. dokończo- 
ny przez BorrominCego, - Sanł AgosUno przez Haccio FinteW, freski pro- 
roka Izajasza dokonał RafaeL — San^ Andrea, (a monte Cauallo); 
w jednój z kaplic, grobowiec Ś-go Stanisława Kostki, którego kości 
są tam złożone w pysznym sarkofagu z lapis laznli; w klasztorze 
liczne po nim pamiątki. Kościół w kształcie rotundy, zbudowany 
przez Bemini'ego. — S. S. Apostoli, gdzie grób Klemensa XIV 
przez Kanowę. — Ara Coeli, stoi w miejscu świątyni Jowisza, freski 
wykonał Finturicdo, — Ś-t^ "Sibijanny fasadia i statua przez Bc^»^• 
m ego, — Kapucynów, ma 4 podziemne kaplice, w każdyp ołtarzu jest 
ziemia z grobu Jerozolimskiego; rysunki są Ouida Dominichino i in - 
nych. Grobowiec Aleksandra Sobieskiego, zmarłego w Rzymie. — 
San Carlo ai Catinari, ozęść kulista sklepienia rysunku Dominichina. 
1^ CUmente, starożytny kościół w stylu starożytnych bazyUk, 
mozajki z XIII w.; — Gesu, — San Gregorio; cenne freski przez Do- 
minichin'a i Guido Bem'ego. — Sanfignazio, — San Lorenzo in Ludna, 
grób Poussina, sikrzyżowanie Guido Benie*go. — 6-goLucboika Francu- 
skiego, grób Cl. Łorrain.'— San Jlfarco, fasada przez Giuliano da Maja- 
■o. — Santa Maria degli Attgeli^ zbudowany przez Michała Amoł'^^ 



362 RZYM 

W miejscu duwuycU lii^yii Dyjoklccyjaua, pr^ekształcouj prsez YanTi- 
telli'e^o. Santa Maria in Cosmedin. — Santa Maria Sopra Minenc^ 
statua Chrystusa p. Micliała Anioła, grobowce, malowićU'a, groby pnes 
Fra Angelico; Santa Maria delia Face przez B. Fintelli, SybiUa Baft- 
cla. — Santa Maria del Fopolo przez B. PintelU z piękną kapUeą 
Chigi, przyznawaną Rafaelowi; freski przez Pilituricda. — - Santo 
Maria in Yalicella, — Santa Maria delia Yittoria, ze statuą 8-^ Te- 
resy Bernini'cgo. — SanMarłino aimonti, — San€ Onofrio^ naJanliroln, 
w tym klasztorze odwiedzają celę, w ktdrćj umarł Tasso; — Son Bk- 
tro in Montorio, w przyległym klasztorze jest sławna okrągła Świąty- 
nia pomysłu Bruma7ite*go. — San Piętro in Yincoli ze sławną stalną 
Mojżesza, przez Michała Anioła; ktdra wraz z dwiema statuami nie- 
wolników, znajdującemi się w Luwrze i dwiema takiemiż figonuni, 
które są we Florencyi, miały zdobić grobowiec Julijusza IL - Sm 
Siluestro, malowidła Dominichina; — S-go Stanisława dei Polladi^ 
przy ulicy delie Botteglic oscure, małj kościółek oddawna nale- 
żący do Polski, obecnie zostaje w'za>viadyw^niu poselstwa rosyjskie- 
{jCo; obok szpital dla pielgrzymów z Polski. — Trinila de Monti; zĄc* 
cle z Krzyża, sławny obraz Daniela Voltcrre'a. 



^ Wat 2/ k a ii., 

Kapitol nowoczesnego Bzymu;nicjestto pałac lecz raczdj zbidr pa- 
łaców i iimych budynków, nad któremi pracowali najsławniejsi ar- 
chitekci, llramante, liafael, Pirro Ligorio, Fontana, Karol MadernOf 
Bernini. 

Jest o trzech piętrach i obejmuje mnóstwo sal, galer^rj, korjrtarK^w, 
kaplic, biblijotekę, ogromne muzeum i ogród; liczy do 20 dziediińodw, 
8 głównych i 200 bocznych schodów. 

Papieże, dopiero po powrocie z Avignonu, ustalili swoją reiyden- 
cyją na Watykanie. Jan XXIII urządzi komunikacyję pomię- 
dzy pałacem, a fortecą przez krytą g&leryję. Mikołaj Y otociyłJ€ 
murem. W Xiy w. Sykstus lY założył bibUjotekę i Kaplicę Sykst^- 
ską. Aleksander Yl urządził apartamenta Borgiów. W 1490 r. 
Inocenty YIII wystawił willę w Belwederze w bliskoid pałacu. Jamm 
II zlecił Bramante'mu połączenie Willi z pałacem; galeryje, pnes mtg^ 
zaczęte, zostały ukończone za Leona X. Paweł III wystawił salę kró- 
lewską i Kaplicę Paulińską. Syxtus Y wybudował poprzeczną gale- 
ryje, gdzie się mieści bibiijoteka i zaczął wschodnie skrzydło dziedai- 
ca San Damaso. Papieże wciąż przyozdabiali Watykan, robiąc pria- 
róźne dotatki. Klemens XIY i Pius YI wznieśli nowe zabodotn* 
nia, aby pomieścić muzeum Pio Clementino. Pius YII dodał podo- 



RZYM 363 

-onież do biblijoteki galerjję poprzeczną, znaną pod imieniem Broccio 
nuovo, Grzegorz Xyi urządził muzeom etruskie i egipskie. Obecnie 
po przyłączeniu Rzymu do Włoch, Watykan stanowi- własnośś Papie- 
ża, do ktdrćj rząd włoski wcale się nie miesza. — Głdwniejsze części, 
wchodzące w skład obszernej całości muzedw Watykanu, są: 

Kaplica Sykstyńska — zbudowana przez Sykstusa IV w 1473 r. 
mieści w sobie: sławne freski Michała Anioła: Sąd ostateozny 
zajmuje spód. Plafon — Michał Anioł podzielił go na trzy szeregi 
I-mo pośrodku jest właściwy plafon, gdzie w przedziałach kwadrato- 
wych są następujące obrazy: 1). Rozdzielenie światłości od ciemności. 
^y. Stworzenie słońca i księżyca i zapłodnienie ziemi. 3).B(5g unoszą- 
cy się po nad wodami. 4).Stworzenie Adama. 5). Stworzenie Ewy. 
6j, Upadek pierwszego człowieka i wygnanie z Raju. 7). Ofiara No- 
ego. 8). Potop. 9). Upojenie Noego. Il-do. Dokoła plafonu, między 
arkadami są kolosalne figury sławnych Proroków i Sybill. 
Ill-tio. W rogach czterech kątdw są nastąpujące utwory: 1). Ahas- 
werns z Esterą i kara Amana.' 2). Wąż miedziany. 3). Dawid z Go- 
lijatem. 4). Judyta i Holofemes. -^ Inne malowidła są z czasów 
Sykstusa lY: Luca Swnorelli, Mojżesz idący do Egiptu; śmierć Mojże- 
sza, Sandro Botticełli, Mojżesz zabija Egipcyjanina, wypędza pasterzy, 
i poi owce córek Jetry; widzi Boga w krzaku ognistym; Bunt Korej- 
czyków; Kuszenie J: Chrystusa. — Cosimo Bosseli^ Faraon ginie 
w morzu czerwonem; Mojżesz otrzymuje tablice przykazań; kazanie 
na wzgórzu. Wieczerza Pańska. Perugino, Chrzest Jezusa Chrystusa, 
Ś-ty Piotr otrzymujący klucze. Dom, Ghirlandajo^ Powołanie Apo- 
stołów Piotra i Andrzeja. Arrigo Fiammtngo, Zmartwychwstanie. 

Ijoie Bafaela (Loggie). Rafael występuje tu n^raz jako budowniczy, 
dekorator i malarz. Jan z tJdine wzbogacił galeryje arabeskami 
malowanemi lub z gipsu wyrobionemi. Perino del Vaga maloWał 
obrazy na cokułach kolorem bronzowym, dziś już zatarte. — Galeryja 
2-go piętra obejmuje ciąg pięćdziesięciu dwóch malowideł, znanych 
powszechnie pod imieniem lóż Rafaela, przedstawiających ważniejsze 
wypadki ze Starego i Nowego Testamentu; jest ich po cztery 
na sklepieniach trzynastu arkad,ibyły w3'kon3rwane około 151611518 r. 
przez jego uczniów. Cztery są Pokoje Bafaela, (Stanze)^ które wy- 
chodzą na dziedziniec Belwederu. Porządek w jakim były wykony- 
wane jest następujący Stanze delia Signature, Heliodore, Pożaru, 
i Konstantjrna. 

Pokój Pożaru Miasta, Pokój ten zawiera cztery utwory rysunku 
Rafaela, malowane przez jego uczniów; człowiek unoszący swego 
ojca, był malowany przez /. Bomano, Pożar wydarzył się w 877 r. 
w Borgo; Leon lY ugasU: go znakiem krzyża. Obraz w oknie: Uspra- 
iBńedliwienie Leona III przed Karolem W. Zwycięstwo Leona lY 
?iiad Saracenami. Na murze wprost, Koronacyja KaxQ\& ^ . ^tia.^k- 



364 RZYM 

Leona III. — portrety I^ieona X-go i Fi'anciszka I-go. MalowidUi 
sklepienia są Perugina. 

FokóJ Szkoły Ateńskiej, Inb (kila SigruUura w którym nmjwjiif 
kapłani podpisywali akty papieztwa. Cztery większe komposjonije ^r- 

• 

1). Teoiogija: Dysputa o NajswiętnymSakramonoie. Jestto je- 
dna z pierwszych prac Rafaela, w tych pokojach. Komposyigrja pned- 
stawia Boga, Aniołdw Świętych i doktorów kościoła, zebranych na ro- 
dzaj koncylijum, uświęcającego ustanowienie Encharystyi. 

2). Filozofija. Szkoła w Atenach. Jedna z najpiękniejszych pne 
Kafaela pod względem rozkładu i wzniosłości styln. Pośród wsM' 
niałego portyku Platon i Arystoteles, przedstawieni jako mistrse HUK 
zofiii greckilj. Soki*ates rozmawia z Alcybijadesem, ponii^ Pyti^- 
res z swemi uczniami, D3rjogenes leży na jednym ze stopm. W gra- 
pie matematyków pochylony Archimedes, jest, jak mówią, spbitreto-- 
wanym Bramantem. Za niemi Ptolomeusz i Zoroaster awieńcsem, 
są portretani Perugina i Rafaela. Po lew^ stronie x tyłu gn^yr 
}'3rtagore8a młody człowiek w białym płaszczu, jest, jak nt i i iym^j ą, 
Franciszkiem Maryją delia Royere, księciem Urbipo, siostrzeńcem Ju- 
lijnsza II. 

3). Parnas, (na jednepa z okien) Rafael zgromadził tu około Mus 
i Apolina, sławnych poetów, a mianowicie: Homera, Findera Salo- 
nę, Horacego, Yirgiljusza, Owidyjusza, Enniusa, Danta, Petrarkę, 
Bokacyjusza i Sanazara. 

4). Jurjsprydenoyja (na innćm oknie) w towarzystwie Ro- 
ztropności, Umiarkowania i Siły. Po bokach okna: Justynijaa nada- 
jący Digesta, i Grzegorz IX doręczający Dekretalija. 

Pokój Helijodora: 1) Helijodor wypędzony ze iwiątymC W tyn 
fresku, wódz króla Syryi jest wypędzany przez dwóch Aniołów i ide> 
hiańskiego jeźdca ze Świątyni Jerozolimskiej, którą przybył sbnrsyć; 
Rafael chciał zrobić aluzyją do powodzeń wojennych JiUijiissa II. 
Jakoż rzeczywiście jest to Juliusz II, którego na scenę wprowsdm 
Kompozycyja ta, najbardziej ożywiona ze wszystkich prac RefiMla 
została ukończona w 1512 roku. 

2). ^-ły Leon J, zatrzymujący Atyllę u bram Pxymu. Jest to- 
allazyja do Leona X, który z pomocą Szwajcarów szedł wypędiar 
J^ndwika XII z Włoch. 

3). Cud Bolsena, Legienda o księdzu niedowiarku, ktdr^ 
widok zakrwawionej hostyi nawraca, kompozycyja zręcznie nad okMsi 
rozłożona. Wid&ć tam Julijusza II, słuchającego Mssy Ś-^. 

Oswohodseme a-go Piotra. Jest to alluzyja do oswobodsenit 
Leona X; wziętego do niewoli pod Rawenną. Godny poddwn eftkt,- 
jaki robią trzy odmkiime iw\«Ma. — Na plafonie: Obietnica Bcfcs ds* 



RZYM 569 

-jna AbraUuraowi; Foswięuenie Izaaku; Sea Jakóba; Mojżesz i krzak 

gorejący. 

I 

Sala Konstantjfna l,)BitwćL KonUantyna^ Bafael zrobił tylko ry- 
sunek, malowana jest olejno. 

2). Ukazanie się Krzyża Konstantynowi; dziełu Julijusza Romano, 

3). Chrzest Konstantyna, przez Franc, l^enni, 

4)' Akt darowizny Rzymu Papieżom przez Konstantyna, dzieło 
zBa/cteUna del CoUe. riafom jest dziełem znacznie pdźniejszem, Lau- 
.^reU^egg, z czasów panowania Grz^órza XIII. 

Oaleryja obraaów Watykanu, (w Niedziele i Poniedziałki zam- 
knięta). Małe to muzeom składające się z czterdziestu obrazów, 
#łynie z arcydzieł pierwszej wartości. Celniejsze z nich są: • 

Bafaal: 1 ). Przemienienie Fańskie^ sławne arcydzieło Rafaela. 

2). Najświętsza Panna Łaskawa (Madonna di Foligno> sławny 
robraz wykonany około 1512 r. dla Zygmunta Conti, sekretarza Juli- 
Jasza II. 

3) KofoHocyja Naj, Panny^ górna część JuUjusza Romano, dol- 
na F. Penni'ego. 

4). Kor$nacgja Noj, Panny. Jedno z pierwszych jego dzieł wy- 
konanych w Citta di CasteUo, 

5). ZmastowoHie. Pokłon* królów, Przedstawienie w Świątyni. 

6). Trzy cnoty teologiczne. 

Dominiehino Komumja Ś-^o Hieronima^ arcydzieło porównywa- 
'ne z takiem że Rafaela; w opinii powszechnej oba są szczytem sztuki. 

Guido Beni Męczeństwo S^o Piotra, ^ Miohał Anioł s Ca- 
"Tmwagglio, Zięzetiiedo Grobu; — Pemgino, Zmartwychwstanie Chry' 
Husa; mniemają że jeden ze śpiących żołnierzy jest portretem Rafaela 
w młodzieńczym wieku; inny który ucieka ma być Peruginem malo- 
wanym przez samego Rafaela. — Ceaar da Sesto, Nojśw, Panna^ 
Ś-<y Augustyn i Ś-ty Jan Ewangielista, — Dwa obrazy Murilla, da- 
rowane przez Piusa IX: Przenajświętsza rodzina^ Potorót Syna mar- 
.nfftrawnego.—VKW9Ł Verone8e, Ż-ta Helena, Potter, Krejohraz it. d. 

jKobioreaSafaela." Są umieszczone w ^ngiój galeryi po nad 
'^ogrodem watykańskim. Znane pod imieniem Jrazzi, ponieważ 
.miasto Arras miało przez długi czas wyższość nad ianemi w wyra- 
bianiu podobnych, były zamówione przez Leona X do kaplicy 
Sykstyńskiej. — Rafael zaczął do nich kartony w 1515 r.; były one 
wykonywane farbami klcjowemi przez niego samego 1 uczniów, Sivfo- 



366 R Z Y M. 

dem z jedenasta tjch kartondw nabył Karol I; puszczone na licrtaK 
cyję po jego śmierci, zostały nabyto przez Eromwella za 800 taatów 
stcrlingdw i znajdują się obecnie w pałacu ' Hamptoncourt. Wykona- 
no je we Plandryi pod kierunkiem Van Orleya ucznia Rafaela, KapU' 
ca Paulińska posiada dwa zczemiałe freski Michała Aniołś. 

Mozeam watykańskie. Gtderł/Ja L€ipidarna,(n&Duy i pomniki po- 
grzebowe chrześcijańskie i pogańskie). — Muzeum Chiaramtmti (nto- 
żone przez Pijusa VII), cenny zbidę starożytnych pomników, posągdw, 
popiersi płaskorzeźb i t. p. Posadzka jest ozdobiona dzieiiQcui sta- 
rożytnemi mozajkami. Najgodniejszą uwagi jest statua Atlety, znale- 
ziona w 1849 rokn. — Muzeum Pio ClemerUino; tak nazwane od Pa-. 
picżów Klemensa XIII, Klemensa XIV i Pijusa VII, którzy złożyli je 
ze zbiorów Julijusza II, Leona X, Klemensa VII i Pawła Ul. Pini 
VI najwięcej ucz3mił dla tego najpierwszego w świecie muzeum, któ- 
re zawiera: kwadratowy przedsionek: słynny Ton belwederski Heika- 
Icsii, grób Scypionóu>\ przedsionek okrągły, pokdj Meleagra;. dziadii- 
niec ośmiokątny Belwederu, Iiaoooon, Apollo Belwadenkl, Merkś' 
nj\ sala zwierząt, galeryja posągów ze statuami Menandra i Kleopa- 
try; sala popiersi; gabinet masek; pokój muz; sala okrągła; galeiyja 
świeczników.— Muzeum Egipskie. — Muzeum Etruskie Grego/rj^tMak, 
(iahinet papyrusów. — Gabinet medalów, — ^ękodzielnie wyrobów mozaj' 
k^icych' (zwiedzać można za biletami). 

Biblijoteka Watyńaka, zawiera 2350Q rękopismów wschodnichf 
frreckich i łacińskich, a tylko 30000 tomów drukowanych. Ogród 
Watykański'^ w środku jest t;i7/a Fia^ Kasyno wjrtwome i oryginalne, 
przez architekta Pirro Łigorio wystawione, dla Pijusa IV, 

Fałao Fontyfikalny Kwirynalu zaczęty w 1574 r., powiększo- 
ny i ozdobiony następnie przez papieżów; niektóre malowidła godne 

uwagi. 

Kapitol. Na środku placu statua konna z bronzu Marka Aurtli/u' 
sza jedyna z starożytnych, która się w całości przechowała. Triy 
oddzielne budynki otaczają plac Kapitolu. Pałac Senatorów; paUc 
Konserwatorów z lewój muzeum Kapitolu. Dwie ostatnie sanął Mi- 
chał Anioł, a J. delia Porte dokończył, według jego rynku. 

Pałac Senatorów. Pałac ten, w którego nazwie przechowała się 
niejako pamięć starożytnego Rzymu; wystawiony został przez Bonifii- 
cejro IX. Pałac Konserwatorów (urzędników municypalnych) stanowi 
muzeum starożytności, i zawiera galeryja obr&sów; znajduje się tam 
arcydzieło Barbieri'ego, przezwanego Guercino, S-ta Petronela. 

Muzeum Kapitolu. Zaczęte przez Klemensa XII, napisy, eięśi^ 
planu starożytnego Rzymu, bronzy, popiersia, statuy, salo Cesanów 
i lilozofów, gladyjator konająoj, amazonka, ir^fnu^ KapiłoiińskaiL^ 



H z T M. . 867 

Na dziedzińcu, starożytna statua, znana pod imieniem Marjorio; da- 
wniej nmieszczoną była blisko łnkn Septima Severa, i służyła nie- 
gdyś do obwieszczeń mdw satyrycznych. 

Mozetim Iiateraneńskie, założone przez Grzegorza XII i po- 
dzielone na muzeum świeckie i chrześcijańskie; starożytności i malowidła 
wielkich mistrzdw. 

Muzeum akademi Ś-go Łukasza; malowidła. ' 



^ ^JPałace. 

Pałace Rzymu, chociaż niemają cech orginalnych, jak pałace Tło- 
rencyi lub Wenecyi stanowią jednak jeden ze szczególnych charakte- 
rów grodu papieżów. Pod względem stylu nie należą one ani do wie- 
ków ^dnich, ani do epoki Odrodzenia; jedyny tylko pałac Wenecki 
przypomina fundamentalne gmachy Florencyi; a jednak są wzorami 
nowożytnej architektury. Bramante^ San Galio, Baltazara^ Peruzzi^ 
którzy je stawiali, są to mistrze, których dość nastudjować nie można. 
Główniejsze z nich są: Pa^ac Barberini, jeden z najwspanialszych 
pomysłów Borromini'ego i Bernini'ego, plafon pędzla Piotra Cortone; 
galeryja obrazów, biblijoteka. P. Borgheśów dzieło Martino Lunghi 
i Plam: Ponzio; bogata galeryja obrazów; złożenie do grobu, Rafaela; 
Banae^ Correggia; Sybilla Kumejska, Pominichina i t. p. Pałac Chiqi, 
Pałac Colonna; galeryje, obrazów.' — Pałac Doria Panjiłi, takaż gale- 
ryja obrazów. — Pałac Famese, najpiękniejszy z pałaców Rzymu, wi- 
nien to San Gallowi, który go w 1546 roku budować rozpoczął, by 
potem Vignole i Jakób delia Porte wykończyli go w zupełności. 

Wielka Oalpryja zawióra główne dzieło Anibala Carracci, jeden 
z klassycznych utworów odznaczających się w malarstwie włoskiem. 
Pałac Giraud z Bramantu,—Pałac Massimi, arcydzieło Baltazara Pe- 
ruzzi, i jeden z cudów sztuki.— Pałac Małtei C- Maderna. — Pałac 
Panfil/, zbudowany przez Gir. Rainaldi'ego dla Inocentego X; zamie- 
szkiwała go Olimpija, bratowa papieża znana z gorszącego życia. Pa- 
łac Bospigliosi, przez FI. Ponzio, nabyty przez Mazariniego, który 
go kazał powiększyć, posiada fresk Reni'ego Guida. Jutrzen- 
ka.— Pa/ac Sciarra przez Ponzio, galeryja obrazów. — Pałac Spada, 
statua Pompejusza, obrazy. — Pałac Torłonia, — Pałac Wenecki 
przez Giuliano da Mąjano. 

Collegium delia Sapienza, mieści sławne obserwatoryjum i mu- 
zeum Kirchera. Eollegijum Propagandy. 

Biblijbteki. Watykańska (ób. str. 366), Minerwy, 120000 tomów 
drukowanych; delia Sapienza, KoUegium rzymskiego, AngelUa, 80OOO 
tomów, Barberini i t. p. 



368 OK0Li('E RZiMU. ' 

Ss^ital San Spiiito, zalożonv 1198 r., odbudowany pnes Baodo 
PinteUi. 

Frzeotatadski najgłówniejsze sa: na w^sgórze JPincio, do wilH J?or- 
(/hese i tmlli Panjili; ogród w bliskości S-«jro Grzegorza i droga idą- 
ca za bramą Pia. 

'Wille znaczniejsze są: Willa Adryjana, willa Albania z XVIII w. 
Ostatnia, choć zubożała, ma jeszcze galerjją r<5wiiają(!Ś| się Waty- 
kański^ i Kapitolińskłćj; rzeźby starożytne i obrazy. Parnas 
plafon malowany przez Rafaela Mengsa. — Willa Barghhe, Ten 
piękny park, obejmujący 6 kilom , obwodu, wchodził niejako w obrąb 
Rzymu, lecz od 1849 roku republikański rząd Bzymo, był zmoaionf 
dla koniecznych praw strategicznych zburzyć niektdre częld budowy 
i powycinać piękne drzewa. — Teraźniejszy właściciel wzbronił wstę- 
pu publice, w jedną tylko Sobotę od ppłudnia do 4 g. jest duzwolose 
wejście: rzez'by i obrazy. Willa Ludwiei, wiele antykdw, Jntnenka, 
sławny fresk Guercina, wolne wejście we czwartkL — Iftlla Madama, 
zkąd piękny widok na Bzjm.— Willa Massimi, — Willa Medjf0^d» 
(akademija Francuska). — Willa Doria Panfili, piękny pablictąf 
ogri5d ze stuletniemi sosny; pomnik wystawiony Francuzom, poW- 
^iym w 1849 rokn. Villn di papa Oiulio, sala zabaw przez Yign^h 
i Ammanato. 






OKOLICE RZYMU. 



Zu bramami Rzymu zaczyna się pustynia. Jeszcze za czaadw Aa- 
u^sta okolica Rzymu była uprawną, zabudowabą i zalodmoną 
tysiącami niewolników, którzy się głdwnie uprawą roli zajmowali Leci 
w skutek powtarzających się spustoszeń, i pod wpływem złych an|- 
dzeń nastąpiło wyludnienie, a malaria opanowała ^opustoszone poli* 
Wskażemy tu więcej zajmująco miejscowoścL 

Via Jppia, nazwana Regina Fiarum, jest jednym z najał^wniiii- 
i^zych pomników z czasów potęgi Bzjrmski^. Droga ta zaczętą hjh 
w 442 r. od zał. Rzymu (na 312 la przed Chr.), przez cenzora Ap- 
piusa IClaudiusa i trwała jeszcze w VI wieku. Wzdłuż brzegów tĄ 
drogi ciągną się grobowce i Columbaria, czyli pokoiki z przegród- 
kami podobne do gołębników, a przeznaczone na składanie popiołów 
całój rodziny wraz z niewolnikami i wyzwoleniami. ^ 

Blisko bazyliki S-go Sebastjjana jest wejście do Katakumb S^ 
Kaliksta* Katakumby Rzymskie ciągną się w rozmaitych kiemnkadi 
około wału miasta. Znanych jest ze 60, lecz sądzą, że idi trzy razyjf- 
le możnaby odkryć. Katakumby tworzą labirynt podziemnych di^lr 
ofskirh i wąskicb iŁorylari^, i^oi^tTArywanych od czasu do czasn kw*- 



AŁBANO — yRASGATI. U9 



Iratowemiizbami^ które niegdjistanowiJjrdomy modlitwy pierwotajch, 
simetójan. W niektórych katakumbach jest aż po pięć piętr galerjj, 
rykutych jedna nad drugą. Te niezmierne podziemia, ciąigie się po- 
iriększające, utworzyłyby według obliczeń P.Marchi ulicę, mającą 800 
nil. francuskich długo-, oszańcowaoą sześciu milijonami grobów. 



ALBANO. 

29 kilom. Kolćj /.elazna; przejazd w 41 miaut poc. potp., a w 1 godi. i mia. 
(wjeząjnym. Za 3,90; 3,10 lub 1,90 fri 

14 kii Ciamptno, skąd na lewo wychodzi odnoga do Frascati. *~ 
18 kiL Marino, 

Albano 2d kiL omnibusy przy stacyi — hotele: Po8ta,diBu8sia, 
Chiararino, Citta di Parigi, 6200 mieszkańców; wzniesione po 
nad płaszczyznę, w pięknem i zdrowem położeniu; ulubione miej- 
sce wycieczek w lecie. Kraj, za czasów Horacego, słynny z dobrych 
irin, dzisiiij pięknością swoich kobiet. — Jezioro Albano ma 7 kil. ob- 
irodu a.l50 metr. głębokości; wody jego spływają do, Tybru, pod- 
demnym kanałem, wykopanym na 2 kil, długości. Piękny wijadukt 
fAficda, zaczęty w 1 846 r. Droga między Ariccia, Genzano i Yel- 
letri jest bogatą w piękne widoki. Blizko Genzano ieiy Jezioro Nemi^ 
mające 7 kiL obwodu, zajmujące dno dawnego krateru; Oii jego brzegu 
itaik niegdyś świątynia Dyjany, 



FRASCATI. 



20 kil. Koićj iielazaa; w 35 miaut. Za 2,45; 1,53 lab 1,05 fr. 

14 kiL Ciampino, naprawo wychodzi odnoga do Albano, Yelletr 
Neapolu. 

20 kil. FrAsoati, omnibusy na stacyi (Hotele: Spillmann lub 
Jurand hotel, deLondres, de Paris, Trattoria delia Gam- 
>ana. Gasi no i restauracyja Spółki kolei żelazn^), 5000 mieszk. 
idałe miasteczko w przyjemnóm położeniu, na jednaj z niewielkich 
iryniosłości góry Albano; założone w XIII w. po zniszczeniu sąsied" 
liego miasta Tuskulum. Znane z dobrego powietrza i licznych pię- 
inych will, których część pochodzi z XVI wieku. Najsłynniejsza jest 
iriUa Aldobrandini^ stawiana pocBug planu G!ac. delia Porta. — Orotta 
Ferrata, 800 nńeBz\!,—Castel Ocaidolfo^ 1500 mieszk. w malownicaćm 
położeniu; letnie mieszkanie papieżów. 



370 TlYOLI— SUBIACO. 



TIVOLL 



'*^ ^M., droga powozami i dyliżansem kursującym codziennie, ceńa7paoL6fu 
lub 5p.^mo2na zrobić tę -wycieczkę w ciągu Igo dnia, lecz aby się dobrze rospa- 
trzeu trzeba tam z jeden dzień zabawie, 4 zaś dni, jeżeli kto chce zwiedzić okolice. 

Wychodzi się przez bramę San Łorenzo. Po przejścia siarcme- 
go strumyka, acąua hollicante^ widać na lewym brzega rz. Tererone 
czyli Anio, tak zwane, grottf Ceruard, dawne kopalnie; a przeszedlsiy 
przez Teverone i kanał sóljatara, spostrzegamy £a:hUe Agrypy. — 
Willa Adri/Jana, pozostałość wspaniałej niegdyś willi Cesarza Adry^ 
jaiia. 

28 kil. Tivoli dawniej T»6ur (hotele: Regina, Sibilla), 700 
m. Świątynia Stfbilłi, Villa Mecenasa; mila cPEite, Kasko/dtf (Cttca- 
tella di Tivoli) wykonane ręką ludzką i zasilane wodą « Ąnio.-— O SO 
kil. napłd. wschód Tiyoli, dom Sabiny Horacego. 



SUBIACO. 



Cb kil., DOO m., droga bita, dyliżans za 15 pad. dwa razy na tydzień. — s Tt- 
woii do ^HubiAco (4<} kil.j, dyliżans kursuje codziennie. 

Subiaco (hotele: Pernice, Europa), 6000 mieszk., w nudo- 
wuiczem położeniu na pochyłości Monte Calyo; bardzo często pnei 
malarzy zwiedzane. Między Subiaco i Frascati o 35 kil. od Biyma 
leży Palestryna; dawna Proeneste, 500 mieszk., starożytności. Ptf' 
łac Barherini. 



Ostia^ Ai'de\a i Porto d*Anzio. 

Wyjeżdża się z Rzymu przez bramę San Paolo. Z praw^ bO' 
zyiika Ś-go Pawła» Droga wiedzie brzegiem Tybru; z lewćj stroay 
pozostawia się drogę wiodącą do Torre Paterno, 

24 kil. Ostia, 50 m., miejsce niezdrowe. Bniny staitoiytiifSO 
miasta są o 800 metr. oddalone. Dawniej zalewane przez mott% 
jest teraz od niego o 4. kil. odległe.*- starożytności. — ^rrjyfttMtt 
droga prowadzi o 3 kiL do Castel Fusano. Zamek Chigi na wkjjHit 
Yilii Plinijusza Młodszego. — Wielki las sosnowy pełen zwierzyny. 



z TRY.JESTU DO WENECYI. 371 

34 kil. od Rzymu przez via^ArdecUina, kraj opustoszały, Ardea, 
150 mieszko starożytna stolica KutuMw. 

52 kil. od Bzymu, Forto d'Anzio, (oberża Pollastrini), 1100 m. 
w miejscowości zdrowej, w porze kąpielowej licznie zwiedzane. Tu 
znaleziono ApoUna Belwederskiega i GladyjcUora, — Piękny las 
Anzio.— O 3 kil. Nettuno (oberża), lOOO mieszk. Wschodni ubiór 
kobiet; las przepyszny. Pomiędzy Nettuno i Porto d*Anzio mndstwo 
licznych i starożytnych ruin. 



Droga 104. Z TRYJESTU DO WENECYI. 

A) Morzem, 

Statki parowe AustryjuckiegfO Lloyda odpływają trzy razy na tydzień; podrób 
trwa 6 g., kosztuje 7 lub 6 guld. 

B) Przez Odr z i Udine. 

214 kil., koleją żelazną w 8 g. 45 in. poc. pośp. za 10,59 lub 8,81 guld., a w 10 
godz; poc. zwycz. za 9,82; 6,91 lub 4,41 guld. 

Z Tryjestu do Nabreziny ob. dr. 23; z Nabreziny doGórz ob. dr. 24. 

Dalćj przez Cormons, San Giovanni di Manzano, pod którą prze- 
chodzi granica między Austryją i Włochami i gdzie podróz'ni podle- 
gają rewizyi celi^ćj; oraz stacyję BuUrio, pociąg dąży do Udine. 

Udine nadrz. Roja, 25000 mieszkańc. (hot: Europa, Stella, 
Oroce di Malta). Na wzgórzu w^r<5d miasta, skąd piękny widok, 
wznosi się starożytny pułac patryjarohów, dziś sąd kryminalny. - 
W urzędzie Ynunicypalnym piękny obraz Koronacyja N, Panny przez 
Girolamo z Udine (Xyi wiek). Bibląjoteka, bogata w szacowne rę- 
kopismy. 12 kościołów, teatr, instytut muzyczny. 

Porcte«o»tf (hot.' Stella dJOro, Quatro Corone). W ko- 
ściołach obrazy Łicinia, współzawodnika Tycyjana. 

• Treiriso nad rz. Siło, 22000 mieszk., (hot. Quatro'Coroue, 
Fosta, Aąńile). Starożytna, lecz nieskończona katedra z . XU[ w. ; 
w njćj obrazy Tycjrjana, Bordona i Veroneza. Pyszny kościół Ś-go 
Mikołaja z obrazami BelUniego; Muzea, biblijoteka. Miasto otoczo- 
ne jest wałami z bastyjonami. Z Treyiso dwie linije kolei prowadzą 
na z. do Turynu i na pd. do Wenecyi. Ostatnia przez Preganziolo, 
Mogliano i Mestre, ostatnie 7860-m.; stąd linija zapuszcza się po za 
fortem Malghera i Sait GuUtano na wielki wijaduk^ przecinający la- 
guny, 3604 metry długi, a 9 szerokie o 222 arkadach. 



372 V K N E C Y J A. 



Wenecyja. 

WeneoTJa. Hotele: Grand Hdtel d'Italia, blisko placu Ś-go 
Marka i Camd grandę; 'Grand Hot'el de la Yille, nad CadmI 
grandę, pok. od 2 lir., służba mówi rdżnemijcBjkaiiii;*H6tel New- 
York, z pensjrjoniiteni, plac Ś-go Marka, naprost kotfciol4 de la Sa- 
lute; *HólelBauer, San Moise, dobra kuchnia; *B arb esi, nad 
Cunal grandę; UdtelBoyal, obok pałacu Doidw; U.dell'Enropa, 
nad Canal grandę; H. Bellevue i San Marco, na płaca 8. Marka; 
Citta di Monaco, blisko tegoż; *U« de la Lane, podobnież; U6- 
tel du beau Kivage, z pensjjonatem, *Meuble Laguna, Birt 
dei Schla voni N. 4178; Cayaletto, Pente Caraletto, aa placem Ś. 
Marka i wiele innjch. 

Mieszkania, biuro pomieszkań na[placu Ś-go Marka. 

Mieszkania umeblowane. Uótel National, Spaletta, Falais bsr- 

baro (angielbki), Barbier (francuski), Fumagalli. 

Bestauraoyje: Leon Blanco; Capello Nero; Giardlno di 
Sau Moise, wszystkie na placu Ś-go Marka; Bella YenesiSi 
Yapore, Fabrica di Birra na Campo S. Angolo (restauracjjs 
i piwiarnia). ' 

Kawiarnie, na placu Ś-go Marka -są otwarte całą noc. Cafć 
Florian cieszy się europejską wzięto^dą, del Giardi netto w ogro- 
dzie królewskim; Grand Gaf ć di Francia, Be Italia, Svistero, 
Aurora, Divina. 

Gondolowe omnibusy krążą po wielkim kanale i do •^eTi 
dro^ żelaznej, pobierając od osoby po 8 soldów. ' 

Gondole stają przedewszystkiem na wybrzeżu (riva) dei FSasntta 
i na kilku innych punktach kanałów. Stacyje te (draghetti) są placa- 
mi dla fiakrów Wenecyi. Przepłynięcie wszerz kanału, gdy ten jeit 
wazki, 2 soldy w dzień, 3 w nocy; gondola z 1 wioślarem sa godiiiif 
40 s., za następne po 20, za cały dziśii od 4 do 5 franków. 

Gondolijerzy mają numera i taryfy opłat, skarżyć 'Się na nich nc- 
ina w biurze municypalnym. 

Statki parowe, krążą bezustannie z wybrzeża dei SchiaTOBido 
wyspy Lido w 12 minut: do Tryjestu codziennie w południe jpodeai 
pięknej pogody, przejazd trwa 8 godzin: do Chioggia od 1 Csarwcs 
do 31 Grudnia. Ceny bą podane w taryfach. 

mstorjja malarstwa weaeokieco. Giwanni S^Łtim (1415 — 
1516) jest prawdziwym założycielem szkoły wenecki^; jest on dU 
nićj tern, cz^ Perugino dla szkoły Umbryjski^. NąffenakiOBUtHW 



w E 5 E C T J 1. 373 

jego uczniami byli Giorgion i Tt/cj/Jan: Oma da ConegUano hyl jednjm 
z ich naśladowców. Niezależnie od Giovianiego Bellini należy umie- 
ścić jego brata Cfentiie*a, wybornego historycznego malarza, którego 
na żądanie MaHometa II. Rzeczpospolita Wenecka wysłała do Kon- 
stantynopola; Carpaccio jeden ze współzawodników J. Bellini'ego 
i Marco Baaaiti, Wymieniamy tu jeszcze następnych: bracia ZuccaH^ 
znakomici wykonawcy mozajek w XVI w, Giorgo Barharelhi (1477 — 
1511)nczeń J. Bellini*ego, od niego to rozpoczyna się świetny pe- 
ryjod dla szkoły weneckiój, a sam on był wzorem w kolorycie i sposo- 
bie przedstawienia obrazn. Tycyjan (1477 — 1576) zmarły w czasie 
zarazy w 99 rokn życia jest twórcą bardzo wielu dzieł pierwszorzę- 
dna wartości, to tćż uważany jest za głowę szkoły weneckićj. Tinto- 
retto (Jacopo Bobusti 1512-1594) i Paulo Yeront^se (C8Lg\Ja.ń 1513- 
1572) stoją po za Giorgionem i Tycyjanem w pierwszym szeregu. 
Tintorettojest prawie jedynym ze szkoły weneckićj, który uległ wpły- 
wom Michała Anioła. — Sebastyjan de i Piombo, uczeń Bellini'ego 
i 6iorgion'a oddał swą zdolność praktyczną i potęgę tonów sw^j pa- 
lety na usługi śmiałemu rysownikowi Florencyi i Rzymu. — Tintoretto 
współzawodniczył w portretach z Tycyjanem. - O Pawle Yćron^se 
mówią, iż jest najzupełfeiiejszym przedstawicielem szkoły weneckićj, 
ponieważ w najwyższym stopniu łączy w sobie przymioty i wady, 
cbarakterujące tę szkołę. Bogaty i obfity kolorysta, przez nikogo nie 
został przewyższony w świeżości, blasku i przezroczystości; a wy tworna 
architektura, jaką wprowadził do swych obrazów, nadaje im teatralną 
okazałość. Pozostaje on zawsze wzorem pod względem stosunków roz- 
maitości kolorów. — Bassano (Jacopo da Ponte), godny uwagi kolory- 
sta, zniżył się w sztuce do trywijalności, zowią go Flamandczykiem 
zbłąkanym w Wenecyi. 

Palma ii Yecchio zajmuje miejsce obok Tycyjana ze względu na 
siłę kolorytu, Jbrcfencwc (Łicinio), współzawodnik chwały Tycy- 
jan^, mistrzowsko używający światło-deni. Boni/azio (1500 ~ 1562) 
wyborny naśladowca Tycyjana, tak że niektóre jego dzieła uchodzą 
za prace tego ostatniego. Maretto (Aless. Bonvincino, 1500—1550), 
artysta pierwszorzędny, nie używający wszakże zasłużonej sławy. 
Dzieła jego można głównie widzieć w Bresdi, Weronie i Bergamo. 
Paima zwany Giouine, synowiec Palmy Yecchio (1544 — 1628}, 
ostatni przedstawiciel dobr^, a pierwszy zł^ epoki. II Padwanirio 
(1590 — 1650), znakomity artysta Xyil wieku, naśladował Tycyjana. 
Tiepolo (1692 — 1770), naśladowca Pawła Yeronese, jest ostatnim 
% wielkich m^larzów XVIII w. — CanaUtti (1697 — 1 787) malował 
głównie widoki Wenecyi i jest ostatnim illustratorem szkoły wene- 
cki^. Zaliczają tóż do Wenecyjan Botalba Carrirea (1672—1757), 
zalecającego się pracami pastelowemi. 

IfarseoBe weneckie jest najłagodniejsze z włoskich i bardzo ła- 
twe do zrozumienia dla posiadających język francuski. Wymawia- 
nie miękkie, prawie dziecinne. 



374 W E K E C Y J A 

Wenecyja po włosku Yenezia, niegdyś stolica Rzoczjpospolitćj 
tegoż nazwiska, od VII wieku aż do 16 Maja 1797 r., kiedy pnyłl- 
czono ją do Anstr^ji na mocy pokoju w Campio Formie; w 1848 od- 
restaurowana chwilowo na rzeczpospolitę poid prezydencyją Manina, 
powtórnie zabrana przez A ttstryję,i nakoniec oddana Włocliom w 1 866 r. 
ma 120000 mieszk: leży na 117 wyspach, ma 15000 domdw i 147 ka- 
nałów. 

Wenec}'ja leży na lagunach morza Adryjatycklego, ktdre są ro- 
dzajem jezior i bagnisk zalanych wodą, o płaskim brzegu, nieg^fbo-. 
kich wczasie przypływu morza, a pokrytych przy odpływie ławicuni 
piasku; pomiędzy temi lagunami ciągną się kanały słoiące do łegiugL 
Wysokość przypływu morza wynosi około 1 metra. Wenecyja odo- 
nion^^ jest od strony morza wązkim przesmykiem ziemi zwanym JJdo^ 
uzł>rojoii jm 3 pasami fortyfikacyj. Składa sięona z grapy wysp połąG»>- 
iiycli ż s«. ... 450 mostami. Wielki kanał (canad Grandę lub Cona- 
lazzo) długi 3750 metr., dzieli miasto na dwie nierdwne częńcL Dwi 
mosty przecinają go: starożytny, kamienny, JSiaUo i nowy most ieli- 
zuy naprzeciw Akademii sztuk pięknych. Na połud. dwóch głównych 
grupp wysp, na których osiadła Wenecyja, a na największej z któiydi 
y^najdujc się plac c-go Marka, (^Piazza S. Marco) są dwie wyipy 
i^an Gioryio^ zwrócona swą długością do płucu i Gindecca^ oddzieloiia 
od placu szerokim kanałem delia Gindecca. Prawie wszystkie bu- 
dynki są zbudowane pa palach i frontem głównym zwrócone ku ka- 
nałom. Bardzo wiele z liich ma wyjście na ulicę wewnętrzną. Od 
1829 r. Wenecyja jest portem wolnym. Malownicze to miasto jert 
iiaj dziwniejszym w świecie. Nie zna ono ani zgiełku ani kunii; 
fundamenta jego domów znajdują się w morzu, ulicami są kanały, 
l)owozami — gondole. 

Flac Ś-go Marka składa się z dwóch części nierównój wielkości, ktO' 
rc łączą się z sobą pod kątem prostym. Większy PiazztL, otoczony jest 
z trzech stron pięknemi budowlami i arkadami, z czwartej zaś diwi- 
ga bazylikę S-go Marka. 

Mniejszy plac, Piazzeita jest, przedłużeniem pierwszego ku morsa* 
ma ze wschodu jeden bok pałacu książęcego, a z zachoda pałśe na 
arkadach, który miał być biblijoteką Ś-go Marka. Arkady te są pne- 
dłużeniem arkad, otaczających plac Ś-go Marka i tworzą kry^ dio- 
dnik. Nadbrzeże, na którem kończy się ten chodnik, pod nazwisUan 
Molo, ciągnie się po obu jego stronach aż do końca pałacu ksią ł y ffo, 
który góruje nad sławnym mostem westchnień (jponte dci Stufirt) 

Na lewo od Molo ciągnie się wybrzeże niewolników (nta id 
Schiaconi) najbardziój uczęszczane w Wenecyi 

Przy wejściu na Piazetta, stoją dwie kolumny granitowe, postaino- 
ne w 1 1 70 r.,na jedn^ unosi się statua Ś.Teodora,na drogie lewskriydU^ 



w E u E C Y J A 375 



ty Ś-go Marka, ten ostatai przeniesiony do Paryża, stał czas pewien 
na placu Inwalidów. Na wschodzie znajduje się wytworny pałac de 
Mi Librena Vecch{a, zbudowany przez Sansovino. a wykończony przez 
Scamozzi^ego (1536 1580). 

Fiazaa. Godne tu są uwagi* dzwonnica Ś-go Marka {Campanile di 
S. Marco) zaczęta w X w., przewyższa wszystkie budowle Wenecyi; 
98 melrdw wysoka, z niej przepyszny widok; u st<5p dzwonnicy jest 
Loggeia,^ mała budowla kwadratowa przez Sansowina 1 540 r. Trzy 
bronzowe posągi unoszą maszty, na których zawieszono sztandary 
rzeczypospoHtej; wieża zegarowa, około której rozoiąga się fassada 
Brocuratie vecchie, budowli rozpoczętej w 1495 i która była mie- 
szkaniem prokuratorów Ś. Marka. Są to dziś własności prywatne; 
w głębi tego placu rozciąga się nowe skrzydło, Yrocuratie nuoro 
i Lih^eria Yecchia. 

Fałao ksląiąoy, budowla wspaniałdj i oryginalnej powierzchowno - 
M, była rozpoczęta na kilka lat przed objęciem władzy przez dożę 
Marino Faliero. Fasada na Piazzeta i na Molo są z roku 1422, fa- 
sada 0(i kanału delia Paglia alb.o Bio di Falazzo jest w stylu odro- 
dzenia; dwie fasady podwórza wewnętrznego są uieukończone. Scho- 
dy olbrzymów, tak nazwane od dwóchposągów kolosalnych, prowadzą 
na galeryję. Wprost nad wschodami znajduje się tablica, otoczona 
rzeźbami, z napisem na pamiątkę przejazdu Henryka III, króla Pol- 
skiego, który tędy w r. 1574 uciekał z Polski do Francyi. Wnętrze pa- 
iacu przedstawia wiele zajęcia z powodu przedmiotów sztuki, jakie 
się tam znajdują Zwiedza się: sa^ę Wielkiej Bady z obrazami Pa- 
wła Veronese i Tintoreta. Bale delia ScruUdio; Bibliotekę S-go 
Marka, otwartą od 10 do 3 g., posiadająca 120U00 tomów i lOOOO rę- 
kopismów; Muzeum archeologiczne, salę dei ScarlatL delio Scudo, 
salę płaskorzeźb, salę bronzów, delia Bussola, Rady dziesięciu {con- 
siglio dei Daci); Czterech drzwi {delia ąuattro porte), senatu {del se- 
nato V, Pręgadi) salę Anticollegio i Collegia. W ostatniej znajdują 
się malowidła mistrzów Weneckich. Zwiedza się tu jako osobliwość 
pozostałości po więzieniach, z których jedno sławnem jest z opowia- 
dań Casanory i Silvia Polica, a drugie mieszczą się w podziemiach 
i pozbawione są światła. Pierwsze z nich Piomhi zniszczone zostało 
przy końcu bytu rzeczyposp. w 1797 i żaden już więzień nie był tam 
zamkniętym od tego czasu. Most westchnień, malowniczo rzucony 
na Bio Palazzo, łączy . pałac książęcy z więzieniami, zbudowanemi 
yr 1589 r. przez Antonio da Ponte. 

BazyUka Ś-go Marlca, szacowny wzór architektury byzantyj- 
skićj, była zaczętą około 977, inaugurowana zaś w 1094. 

Cztery bronzowe konie (przeniesione z Rzymu do Byzancyium^ 



37b W E K K C y J A 

a następnie z Konstantynopola do Wenecyi w 1205 r. i ktdre idobilj 
lat kilka łak trynmfalny na płaca Kamzela w Paryin) twoną jedif 
z najmniej wymotywowanych dekoracyj fasady. W perystyln są mo- 
zajki Znc(;ati'ego: na prawo Kaplica Zeno. Wnętrze bazyliki wzbo- 
gacone do zł)ytka wschodniemi marmarami, snycerskiemi ^«^«um, 
bronzomi, złoceniami i mozajkami, na złotem tle wykonanemi od Z 
do XIII wieka. Liczą ta 5Ó0 kolumn, przywiezionych se wschodi. 
Na prawo znajdnje się ciekawa kaplica chrztów. W skaibco flh- 
chowaje się Vala d*oro^ osobliwe dzieło byzantyjskie le złota i Brebi% 
ozdobione kameami i drogocennemi kamieniami. Drzwi sakryit^ ^ 
dziełem Sansoyina. Skarbiec ntracił ' najgłdwniejszą część Bwydi 
bojractw. 

Kościoły. 1). Na północo w8ch(Hl Canal Grandę: Sojtfa ifa- 
lia Formosa; San 0%ovanm Partio (San Zanipolo, 1236 — 1430) 
rodzaj weneckiego Panteonu, zapełnionego mauzoleami dołdwinis- 
komitości weneckich. Z obrazdw wymieniamy: Męczeństwo Ś-go Pio- 
tra, jedno z arcydzieł Tycyjana. Blisko kościoła wznosi się konna ita- 
tua jenerała Oolleani, odlana z bronzn przez AL Leopardi, wedlig 
modelu, zaczętego przez Andrea Yerrocio. - - S. Fraaettn 
delia Vigna przez Sansovino; San Piętro di Castelo. -— Son Oioca»- 
ni in braffora, S. Giorgio dei Schiavom, — San Owrgio de' Ored (en- 
dzoziemcy nic zaniedbują znajdować się na naboioństwic greckiem). 
— San Zaccaria — San^ahcUore z grobowcami kilku dożtfw Wenecji; 
Wieczcrzaw Emaus, arcydzieło Jana Bellini, San Giovanm Chriaottomo 
(Zangrisastamo), - S-ta Maria de* miracoU.S. S. Apostoli, Jezoitdw 
(arcydzieło w skażonym smaku). — Santo Catterina. - Madonna 
deW orto. — S* Giobhe. — Scalzi. Wszędzie znakomite malowidła. 

2). Na południc zachód wielkiego kanału: Santa Maria deiUa Soln- 
te^ w niesmacznym stylu przez Łonghena (XVIII w.), wzniesiona ale 
tworzy przy wejściu do wielkiego kanału jedne z najpiękniejsiych per- 
spektyw Wenecyi; obrazy. — Gesuati (1726). — S. Sebastuino i gro- 
bowcem i obrazami F. Yeroneza. Carmini. — Son ParUaleóne z otea- 
zami. — Frari, mausolea Tycyjana, i. Canowy. — San Boeco i Sciiib 
di San Jiocco z mnóstwem dzieł Tintoretta. — San GiovaHm Elomo- 
sinario z obrazamL Na wyspie S. Gior^o kościół San Ginrgia Jfa- 
giore, sławne dzieło Palladio. Na wyspie Gindecca kościół Bedeiii9rt^ 
dzie-ło Palladio. 

Budowle anakomitaze nad wielkim kanałem. Na lewo: Dog€' 
na di marę, malowniczo położony na przylądku między wielkim kaaa- 
łem a Giudecca; kościół Santa Maria delia Saluto (ob. w.) pałac Man^ 
zoni'y Akademia sztak pięknych (ob. niż ). Palące: Contantu doi Scń- 
gni p. Suammozzi; Rozzonieo p. Łonghena i Massari; — /bjeaK go- 
dny uwagi z powoda położenia, pięknych proporcyj i pomią^k bistory- 



WBUBCTJA 577 

cenych; — Ti8cm\ — Barhango\ — - TiepoU (XVI w.); F^aro z te- 
atralną architekturą, Loughena; — Ootrrer mazenm (ob niż.). 

Most Bialto, o iedn^j arkadzie, 27 m. 70 c. w świetle mającej, 
z kamieni Istr^skich. Ma on dwa szeregi sklepdw. 

Na prawo Pałace: Giustiniam (hot Europejski); — Treves, 
gdzie widzieć można kolosalne statuy Hektora i Ajaxa dłuta Cano- 
wy; Contarini FcMan, wytworna budowla z XIV w,^Corner delia Ca 
grandę p. Sansovino; — Cauallt — Orasst (ratusz); trzy pałace 
Mocemgo (w dw<5ch mieszkał Byron); — Corner Spinelli (styl Lom- 
bardzki z XVw.) -^ Grimdrd (poczta) arcydzieło Michała Anioła; — 
Farsetti (XII w.); — Loredan Bembo (XIV w.); — Manin, z fasadą 
SansoYina; - Ńangilli Valmanara, z galeryją obrazdw; — Sagredo 
XIII w. — Ca d'Oro czyli Doro, wytwornej konstrukcyi, z XIV lub 
XV w. ; — Vendramn Caleryi, 

AJndendija sztuk piękayoh. (otwarta codziennie w południe do 
8-^ — za katalog 1 fr.). Muzeum utworzone w 1807 r. i wielkiej 
wagi dla obznajmiających się ze szkołą wenecką. ' Z obrazdw najgo- 
dniejszych uwagi z pośród szacownego tego zbioru wymieniamy: 

■ 

Tycyjana: Wniebowzięoie, arcydzieło tego mistrza. Tintoretta: 
Cud p-go Marka, jedno z arcydzieł szkoły weneckiej; Grzech pierw- 
szych rodzicdw. Marka Bassaiti: Powołanie syndw Zebedeusza. Bel- 
liniego Procesyja na placu S-go Marka. Pawła Veronese, Uczta 
u Iiftwi, N. Panna i Wszyscy Święci. Antonella z Messyny, Por- 
tret mężczyzny, Chrystus przy słupie. Holbeina, Portret młodego 
człowieka. Giorgiona. Ś-ty M arek uspakajający burzę. Bonifacia, 
Pokłon Mędrcdw. — Palmy Vecchio, Jezus i wdowa z Naira. Cimy 
da Conegliano, Zdjęcie z krzyża, Ś-ty Jan, Piotr i Marek. Vittore 
Ciu*paccio: Historyja Ś-dj Urszuli w obrazach; Pardenone: N. Panna 
z Karmelu. Paris Bordona: Rybak odnoszący pierścień doży. Jcdiin 
sala poświęconą jest na originalne rysunki mistrzów włoskich (zwie- 
dzana we Wtorki i Soboty od 12 do 3), 32 rysunki Leonarda dii 
Vinci; 102 Rafaela; rysunki Belliniejro, Tycyjana, Veroneza, Palmy. 
Pardenona, Giorgiona i t. d. Inna sala zawiera liczne malowidła 
najdawniejszych mistrzów szkoły weneckiej. 

• 

ZbioiT prywat ne Najznakomitszy w pałacu Maufrinich, obe- 
cnie zubożony i częścią przeniesiony do Akademii sztuk pięknych. 
Muzeum Correr, z zapisu szlachetnego wenecyjanina. Valmarana\ 
Oalptiffna; GiouatielU, . 

Arsenał. Rozpoczęty około 1304. Przed bramą leżą dwa mar- 
murowe lwy, wjTwiezione z Aten w 1687, noszą na aób\ft %\axcA.^^^ 

1.% 



S96 Z WEirtCYl DO PADWt 

i niezroKumiałe napisy. Dwa inne lwy staroiyne snijdiąj^ aif W p6* 
n6) odległości. 

Do widzenia w arsenale są starożytne sbroje, nanędsU tortnr, 
i t, p. 

Testnr: La Fenice, Galio, ApoUo, ^amploy, Malibran, ApoUo 
in S. Łaca. 

FrB0eluul8ki:Ogr<5d pnbliczny, sa2oionywl707;ogrddbo> 
t aniczny. Lido, dłnga piaszczysta wyspa, chroniąca Wea&o^ od 
tal Adryjatyku; udają się tam w lecie dla kąpieli. 

Wyeieozkl na wyspy: Malamocco' pierwsza osada Wenstów. 
Udają się na Jtrura^si' zobaczyć ogromną .tamę zbudowaną widlmt 
piasczystych brzegów morskich z kamieni Istryjskich, szeroką l5 ■. 
w podstawie, a wysoką przeszło 4 m. — San Lamro, Zwiedi^fl 
tu zgromadzenie religijne armeńskie, założone w 1717 r., porindidąoe 
drukarnię 1 bogatą biblijotekę. — Murano, fabryki drobnych suk- 
nych wyrobów weneckich. Rośdoły iS^go Donata i S-go PiMro, 
— Torcello, o 10 kilometrów kn P<dnoco Żaćh. Katedra w ra- 
mańskim styln VII w., przebudowana w 1008, koidól Santa A- 
itca z X w. — Chioggia (hot: Alla, Sirena, statki parowe kUka n^ 
zy tygodniowo) 26890 mieszk., miasto rybackie, którego miesskańey 
służyli często za modele do obrazów; Leopold Robert ta powziął 
tcłinienie do obraza Rybacy Adryjatyka. 



Droga 105 Z WENECYI DO FERRARY I BOLONII. 



16 1, kil. Drofft 2«U<iLa przebywa w 4 f . 5 m. i 9 ff. 5 m. pocląf iem poipta- 
■znym, w 6 ; . 4o m. 1 7 ff. bO lu. zwyczajnym. 1 ki. 18 fr. 9b c. 2 ki. 14 fr. lU c. 

ó k. 10 fr. 50 c. 



A)n Z Wenecji do Padie^. 

Drofa itl. 37 kil. Pnebywa sif w 1 ;. 15 m. pociąflem poipietsarm, t «t2 f. 
46 m. łwycz. 1 ki. 4 fr. We, 2 ki. 3 fr. 30 c; 3 ki. 2 ft. Hb c 

8 kil. Mestre ob. str. 371. 

18 kil. Marano nad kanałem zwanym łaglto dttla Breni9, piowik 
dcącym do Adryjatyka. '21 kil. Dolo, 

31 kiL Fonte dtBrenta, Przy wejścia do Padwy przebywa się Biik| 
równinę, poprzerzynaną kanałami. 

S7 kiL Padwa po włoska Padoya 60000 m. 



ż WBNfiCTt bo PADWY 3i« 

Motoiet Aqttila d'Oro, ^Stella d'Oro, Cohe fldeie, Croce 
d'Oro. 

< 

KMiamie: Pedrocchi (koloialna budowa, jedna z ciekawodtsi 
iiiiqfdufi!li);meiiiiecki Brauhaus. 

Fowosj: Kurs ^s godsiny lub do kolei 80 solddw; 1 god. 55 sol.; 
2 godz. 85 sol; następne po 35 s., pakunek 17 s,; waliza 10 s. a przy 
latarniach zapalonych 15 s. nad kurs. 



leży nad Baochiglione, na pięknej i żyznej rdwninie na 33 
metry wzniesionej; miejsce obronne, ulice zle zabrukowane, kręte, 
otoczone w wielu mi^scach arkadami. 

Flaoe: Piazza dei Signorl, noszący tę nazwę od pftłacu Carra- 
rlch, magnatów Padwy. Godne są uwagi: pałac delCapitanio; lu 
loggia del Cosiglio.— Piazza delie Erbe na. Pd. Zach. po- 
pnedniego i Piazza de' Frutti, targ z ijrwnośdą; Piazzu delie 
-Uve, gdzie "dowidzenia są freski Campagnola (Gualtieri'ego). — Na 
krańeu połudn. : Prato delia Yalle, największy plac miejski, ma 
w pośrodku promenadę, obsadzoną drzewami i otoczoną płynącą wo- 

<ia. lAO^ ^\Vł rk»i1 «vVk{ ^v«* «r *t A ••«Aan^>»<k/«iC1«*<kirv>« ci^n^«s>mni ałA«Krm.r/tn X)ii/1w<irt_ 




iędzy innymi 
tory— podobno za staraniem Stanisława Augusta. 

Kościoły: Duomo (1582), obrazy w zakryst3ri; rękopismy i rzadkie 
mszały; Baptistere (Xiy w.) godne uwagi malowidła. 

«Safi^ Antonio lub 7/ San^o (XIII — XrV w.), bogaty w pomniki 
sztuki, jedna z osobliwości Padwy; kaplica S-go Antonino, przyozdo- 
biona przez A, Briosco, Sansouino, Falcoinetto^ I^zziano Aspetti i t. d. 
snycerskie roboty największej wytwońiości; kaplice Ś-go Antoniego 
i Ś-go Feliksa, freski d^Alłichieri i J. Avanzi; kaplica San Oiorgio, 
z malowi^ami na ścianach z Xiy w,; Scfuola del Sanło^ z freskami 
Tycyjana i jego szkoły; Nawa środkowa ma pomniki San Mickeli. 
rzeźby Aspetti^ Cataneo i t. d.; wspaniały chdr i pyszne bronzy; wy- 
rabiane przez znakomitych artystów. Inne kapliceizakrystyja są też b. 
bogate W pierwszorzędne dzida sztuki. W kościele tym znajduje się 
kilka grobów polskich, pochodzących z w. XVI i późniejszych. 

Na placu przed kośdołem, wspaniała statua konna kondotiera 
OattameliUa przez Donatella. Statua ta uchodzi za najpierwszą, jaka 
odlano we Włoszech. — Santa Giustina (XVI w.), podziwia się tu 
wielkość chóru, prostotę i śmiałość architektury i obraz Pawła Ve- 
ronese (Męczeństwe Ś-go Justyna). Scuo/d del Carmine^ Eremitani 
z f^kajni Mantegna; Madonna delV Arena, zawiera szereg fresków 
Giotta, szacownych pomników sztuki mąlarskićj. — San Fracesec, -r^ 
San Oanziano, — San Bovo. 



Hd ' z PADWY DO BOTiOim 

Fałaoe: DelU Bugione lub Salone (1188 ~ IM) mMsŁ 
sala opustoszała, 83 metry dłoga a 28 szeroka: łukowate sklepleoM J«it 
z 1756. Pokazują tu domniemany grdb Tytusa Łiw^iia^ (f 19 r. po 
Chr.). pomnik Łukrezia Dondi, statuy eppskie. Malowidła mkmatwL 
— Palazo delCapitanio i del Podestk, pońadi^ nbytki 
sztuki. 

Masemn (^Pinacoteca) w zabudowai^ach munteyiNiliioM, malo- 
widła Mantegna, Padovanino, Garofido, osobliwo&n, bfoniy, porce- 
lana i t. d. 

Unf wenytet zwany II Bb (pod wołem) z powoda snakn, ktdry 
istniał obok niego w XV w. Uczyli się tu: Arioeto, Tasto, Kocfatao- 
wski, Kopernik, Stefan Batory, Sobieski, Wafonstein. OMmi fhę- 
czny, gdzie wykładał przez 18 lat Galileusz; amfiteatr anaftomicn^ 
ifabinet historyi naturalnej. Obserwatoryjum (specola). BStU^^kik 
Uniwersytecka, 100000 tomów; kapituły, 10000 tomów, semiiiaijjska, 
5o00 tomdw i 800 rękopismdw. 

Padwa jest ojczyzną Tytusa Łiwyusza i malarza Mantegna. 

Okolfoe: 8 kil. na wschód V%Ua S<ra czyli Pałac Pisani, mafe- 
(Ua, ogrody. 15 kil. na I^d. Ws: Monts Buganóes. 

8 kil. Kąpiele d'Abano, często nawiedzane Wody dtpts (95* do 
81") (>hlorowe i jodobromowe. — 17 kil. Arquk z dommn FetrarkL 

P), Z Padwy do Bolonii. 

]24 kil. Drog^a żelazna, - Przebywa ti^ w dwie ę. M m. lab w 8 (, 40 B- po 
nąą. pośpie«znym, w 4 fr. 20 ni» lub w 5{r- ^tal. zwyczajnym. 1 ki. 14 fir, BOfl^f ki 

Ul fr. 95 c; 3 ki. 8 fr. 

1 kil. Abano (ob. w.). 

18 kil. Bataglia, 2790 m* liczne wille. 

23 kil. MonseUoe 8940 m. 

44 Idl. Boviffo (bot. Corona Ferrł a; Capello d'Oro; Cap^ 
pa d'Oro) 9800 m. Pałac Podestów^ kolumna unosząca niM^J'^ 
lwa 8-{ro Marka. Handel zbożowy. Kraj urodzajny swany T$m' 
fja dl PoK'{ffO, — .52 kiL Argua (ob w.) — Polesella 3500 m. przy ^ 
ścin kanału t. n. do r. Po. 72 kil. Pontelagoscuro, pod którem pociąg 
przechodzi przez l^o. 

79 kil. Ferrara (hot: Europa; Stella d'Oro, Tre Corone) 
30000 mie^zkiińców; o 5 kilometr, od Po, przeciwko wylewon 
kti^r^j osłaniają ją w3rsokie groble, i blisko odnogi tó| raeU, swsiMj 
Po* di Volano, na błotnisti^j równinie. Miasto obeslndnia a| 
i chyli do upadku. Ulice wielkie, szerokie i proste, ni4|riękiM}nB 
/ nich Omeccfi, P\ac Ańo«Uv % Y^\«t8i2v^^x«^t\(Q«fcY» 



£ piDWY DO BOtOKtl Ml . 

i 

Koioloły: Katedralny (XU — Xym w.) Piękne malowidła 
Jimi9§miia Tixio^ zwanego Oarofalo^ M|d ośtatecsnj Biuiiamf¥i\ klejo^ 
we malowidło Cogimo Tura. — San Benedetio\ pialowidU Dotso Dos* 
sii Cremonuty w refektarza plaion (Raj) Dwso DosL— Can^ :safUOj 
obrazy. San Domenico, obrazy Qarofalo, — S. Francesco, wspania- 
le obrazy Oarofalo, — Santo Marta in Vado, San i^aolo. 

FaAao kii<|ł^oy, Castello. budowla kwadratowa, osłonięta dokoła 
wieftami. Pamiątki hutoryczne: Farisina etc FinahoUka czyli Ate- 
nea civieOy malowidła Uarofalo, Dotaa Dossi, Tura etc Uniwergytet 
(etadio pubblioo): kursą medycyny i prawa; Biblijotcka, 90000 tomów, 
IKJiO rękópismdw, pomiędzy ktdremi są utworyAriosta,Guairini'e^;it.p. 
pomnik Ariosta etc Pałace: CoftcińU^ Sckifanoja, — Dom Ariosta, 
Przypuszczalne więzienie Taauu 

90 kil Fog^ BtnaJdco. — 95 kiL GaUi&ra. lOO kiU San Betro 
tn Gibale 5250 m. 

Na prawo 7 kiL Cento (kot. S. Marco), 18400 m., miejsce uro- 
dzenia Gnercina. W domu tegoż jest przeszło 100 jego obrazi) w. 
Kościoły dd Bósario i San Hetro; z ofirazami Guerdua. — 1U7 kil. 
San (j^iorgio, 114 kiL CastćŁ Maggiore, 4100 m.-^117 kil. Cortic.dla^ 

127 kil. Bolonija. 

Omnibna na dworcu 60 c; z tłomokaui 1 fr.' Powóz jedno- 
konny do hotelu 1 fr.; za bagaże tryngielt. 

. Hotele; Grand Hotel dltalia, D ei Quatro Fellegriui, 
Brun, Bologna (mówią po franc niemiec ) 8« Marco, Tre Ke, 
Tre Mori (restauraryja i kawiarnia), A U a Bella Yenezzia. 

Kawiarnie: del Commercio, delFItalia, delteatroal 
Corso, Ła Birraria. 

Powoaj otwarte (fiacri), zamknięte (Broughams) jednokonne, 
kurs 75 c; godzina 1 fr. 7o c . 

Bolonija, po włosku Bologna^ 90000 m., na żyznćj równinie, opa- 
sana murem z 12 bramami. Wiele uUc ma kryte chodniki. 

Hiatoryja sztoki bolońaki^ Bolonija, która powinna by mieć 
jedno z ważniejszych w historyi sztuki, nie wydała żadnego gienijusza. 
tizkota jćj jeszcze w kolebce w padła na tory elektyzmu, który aż do 
końca pozostał jćj wybitnym charakterem. Franda (Baibolini) (1450) 
— 1517) rywaUzował z Bellinim i Peruginem. Do 8zk<rfy bolońskićj 
zaliczają Primoticc^a, SammacckinCegOy Fasserotiego i t. d. W końcu 
Xyi wieku gdy wszystkie szkoły włoskie szybko chyliły się do upadku, 
bolońska weszła nagle w najświetniejszy dla ńabin «kx«i^ \Yś^%v| 



882 BOŁO^KUi 

wssystkie inne itałs się pierwseą wkaitałcenm. 'Z ptiirdd -wM« 
mslarzdw tćj epoki wjmienmiT: Ludwika Carraed (1U5 — 1619) 
i jego krewnych AuąuHyna i AfubaUi Cahraeei; Donimckaa fZeiii- 
pieri)15gl— 'i675;6^tdo.ii?Mii;€^(l564-l«42 nij^wietniejaiegoaewria 
szkoły CaTracci'^o; AJhana (1&78 — 1660), iniewieściałego nwlam 
zewnętrznych wdziękdw; Guerdno (Barbieri) (1591 — 1666). 

Piassa Mac^iore lub Yittorio Emanuele, osdobiony pi^ną 
fontanną z Neptunem bronzowym, przez Jana z BolopiL ^ 

KoAoIoły: Duamo, pod wezwaniem S-go Piotra, podada M adomif 
przez Ey SiraATetio, ukrzyżowanie Bcu/nacayalia,. i freski 0arraeeC4g9. 

San Petronio, ogromna bazylika niedokoAcsona, roipocięta 
w 1390 r.; drzwi środkowe, arcydzieło Jakdba delia Ouerda, nk ze- 
wnątrz rzeźby Sansovina i sławnego Iroperzia de Botti^ malowidła 
G. Francia, Tiarini'egoiin: - ^aik Domenico^ z grobowcem Ś-go Domi- 
nika przez Mikołaja z Pizy kamienie grobowe Gwido Henfe^po i udien- 
nicy jego Elżbiety Sirani, otruta w 26 roku żyda; maloi^dlk Tiari* 
ni'ego, Spada i in. S. 'Rartolotnego di porta Baoegnama (19R8), Sen 
Benedietto, San/a CecUia w ruiWh, freski Francia. — - Cktrput Dmti' 
ni, S. Cristina^ San (jfiwattia iń Monte, Sa^Ant&nio, o 83 ołtanacb i inae 

Akademija sztuk pięknych (Pinacoteca) otwarta od 9 — do 8, 
j est jedną z najznakomitsicych we Włoszech, posiada takie arcydńel^ jsk 
Ś-ta Cecyllja Bafaeta, N. Panna, aniołowie i święci przea Otwedanut, 
Męczeństwo S-^j Agnieszki i S-go Piotra z Werony D&mimeMa, 
Madonna delia l^eta, Giiido Beni'ego; znakomite dzieła Fraada 
i innych malarzów bolońskicli. 

Oploteoa, muzeum zbroi, IMblijoteka, z dziełami odnośnemi dv 
sztuki; i zbiorem rysunków. 

Uniwersytet (Arciginnasio), założony w 1119 r., sławny prsede- 
wbzystkiem wykładem prawa. Wiele kobiet zajmowało ta katedry. 
Nowy uniwersytet założony w 1 7 1 4 r., liczył międsy profiMorsnd 0afca- 
n*ieifo. Muzeum anatomiczne, patologiczne i anatomii pordwnawes^ 
gabinet historyi naturalnej, fizyczny, obserwator^nm, ogród botani- 
czny, muzeum starożytności; biblijoteka uniwersytecka roa 15000 to- 
mów, kustoszem jćj był znakomity kardynał MezoJanUi^ władający At 
językami. 

Pałaoa: Palazzo pubblico; del Podesta; Poro de' Mer> 
canti; Fava, zagnani; Sampieri; w trzech ostatnich freski Car 
racci'ego; >-^ P. Ercolani, Bolognini i inne. . 

Pochyłe wieże. Dwie główne o(»obliwoici Bolonii, są owe k*s- 
flratowe wieże z cegieł*jedna d egl lA si n elli,zXII w. wysoka 89 OMlr.; 
nachylenie 1 metr. 1^^.; ^ra\^«^\«L(\«^T\«enda z XII w, 49 m. v.v- 
»*oka, z nachv\ttmen\ a w. Vii <ł,V\vN^%v:\ivAvv^v 



z BOŁOUn DO FŁORBKOYI S8S 

Ttatry: C om manale; Gonta valli; del Corso; delSole; 
GinocodiPallone. 



do Montagnuola, wzgdrze na Pdł. Bolonii, ogrdd 
pabliczttj, piękny widok. 

Okolice: Kościół <U VAnnunuata (arcydssieło Francia); San Mi- 
cheie pii botco, klasztor na wzgdrza pod Boloniją; koiciói Madonna 
di San Luca do którego wchodzi się przez portyk na 640 arkadach. 

Narzecze bolońskie jest jednćm z najtrudniejszych i ni^brzjdszych 
we Włoszech. 

Gastronomowie. cenią bolońskie salcesony (mortadella i cotichiniV 

Z Bolonii wychodzą trzy drogi żelazne: do Rimini, Parmy, Pistol. 



• Droga 106. Z BULONn DO PLORENCYI. 



132 kil. Droffa łelazaa. — Przebywa tię w 4. is. 45 m. pociąfiem bezpośrednim, 
w 5 r SO m. omnibusowym xa: 1 ki. 13 fr. 80c.: 2 ki. 11 fr. 20 c; 3 ki. 8 fr. 40 c. 

7 kil. Borgo PaniceUe, 4098 m., 10 kil Cassałecckio, 2100 m. 
19 kil. SeuMo przebywa się tanel. 27 kil. Marzabotto. 39 kil. Ver 
goto, 3760 m. Na lewo zamek ^amgnano; pociąg przechodzi przez 
rz. Yergatelio, most na Sella. — Tunele. 

59. kil. Porretta, 3000 m., 370 metr. w;enicsiona. Wody ciepłe' 
bardzo zalecane (27*, 5 do 38^). Są one siarczane, solankowe, jo- 
dobi^mowe; liczne zakłady kąpielowe. Po za Poretta przebywa się 
wąwdz w Apeninach. Wjoiiosły wijadukt, tunel, piękne widoki. 

73 kil. Pracchią* Zstępujemy w dolinę Ombrony, gdzie Katyli- 
na zost^ porażony i zginął. 

98 kiL Płstoja (hot: Globo, Stella d*Oro, Leone d'Oro 
Leone Kosso, Lpcanda di Londra), 11800 m. Miasto posią- 
dę wiele rzeźb z XII, XIII i XIV w. — Fiazza del Duoino. 

Koćoioły: Katedralny (1240) rzeźby BrunelesrhL i Andrea de 
Ua Robia\ obrazy C, AUori, Lorenzo di Credi i Inne. Campanilie; S. Ań 
drea, ambona Jana z Pizy. — S. Bartulomeo, — Son Doiaeńtco (1380), 
Madonna przez Frd 'Bartolomeo, malowidła BaccicSio, Alori. — San- 
ta Maria delia Grazzie, piękne malowidłu U di Credi. — Saw Paolo, 
— San Spirito, i inne. 



tt4 FŁORESCTJA 

Pałaoe: Biskupi; Pretorio: Fortegnerri i inne. 

106 kiL San Plerro. 

114 kil. Frato (hot: Posta,yecchia Stella) 11600 m. nad 
Bisenzio. — Kośdołj: Du&mo^ z białego i rielonego martamm, twti\i!j 
i bronzy iMCca delia Robia^ Minoda Fiesole DMiatęllOj freski Jilyyw 
Lipi, Agnolo Oaddi, — Madonna deltę Careeri. Paląc Pretorio. 

119 kiL Calenzano. -- 124 kil. Sestó. — 127 kiL CasUUo. -- 119 
kiL Fonte a Biftedi. — 182 kil. Flamą/ja, 



Floreneyja. 

• 

Hotele: Italia, w pałacu Murata; *Nnovo Tork, nad Arno; de 
la Viii e, na placu Manina,pok. 3 lir.; *de la Paix, nadŁani^ Ar- 
no; *de rUnires, Corso Yittoria Emanuele i via Garibaldi; *Grattd 
Hotel Milon, yia Cerretani 12; *de la Grandę Kretągne, nad 
Arno; *de Romę, na placu S-ta Maria NoveIla; dn Nord, na placu 
Trinitu; Parłam ento. na S-ta Firenze;de Gen^re, Mercato Nno- 
vo; Hotel et Pension Anglaise, via del Sole, 3; H. de la Pen- 
sioii Suisse, via Tornabnoni; 'Pension Thuillier, via Garibal- 
di, 5; Lana, via Ćondotta, 12; Stella dTtalia, viUa Calaą|oli; 
Porta Hossa, via Portarossu; Isole Britanniche, na pL San 
NoYellu; Cosa Nardini, Borgo S. S. Apostoli, 17. 

Mieszkania umeblowane. Jest ich wiele naprzeciw pahcn Pitti 
i w Nowym cyrkule. 

Cbambrea garnis Cas9a Schneidorf, Madame Bied 

HestauraoyjeRossinL Cavour(mdwiąponiem ,ang. ifr»nc)> 
Bonciuni, Della Łuna, De la Ville deParis, del Barile, 
Patria. 

Kawiarnie dei Ri sort i. Flora, delie Alpi, Ferracoio, 
Witał, Piccolo elvetico. 

PasztetDioj, Cukiernicy: Castelmuro, via Calsfyoli napili 
ciw d'Or San Michele; Doney ulica TornabuonL 

Poczta, do liiatów plac delia Signoria. 

Teatry: dellaPergola (opera pierwsza z włoskich) T. N u o r c^ 
T. Nazionale,Alfieri, Goldoni Niccolini,RoB8ini,\ritto- 
rio Emanuele. Ricasoli (tragedyja i komedyja) i innne. 

Plan zwiedBania Florenoyi. Należy poświęcić prajniymiii^ ^ 
do 9 dni na zwiedzenie miasta. Dwie kolekcyje artyttycsnt: UŚU 
i pałacu Pitti zailug;^^^ ]^TiA^«i«iK^%i^«BL'Qa.'^'«(«ftiiA awifdMidi^ 



FŁORENCYJA SSft 

" Zbidr w Akademii sztuk pięknych.* jest rdwnież ziymąj%C7m« 
Cięió Florencyi z prawćj: strony Arno jest najznacżniejszą. W niej 
to soąjd^je ńę większa czątó pomnikdw. Dwa place środkowe: La 
Signoria i del Duomo są w nidj dwoma punktami, około ktdrjch 
prowadzą najczęściej wycieczki po Florencyi. 



Głóumiejsze osobliwości. 



N^a prawym brzegu rz, Arno, 

Zwiedza się bajprzdd plac de la Signoria (Loggia de' Lanzi); 
Dawny pałac (Palazzo Yecchio); galeryja Uffizi). Z tego placu do- 
stajesięna Piazza del Duomo prostą ulicą Calzajoli: najpiękniej 
sze z budynkdw na tym placu są: Katedra (Cattedrale di 8. Maria 
del Fiore) z dzwonnicą (ii Campanile) i II Battisterio. Zwie- 
dza się następnie pałac P o des tk; kościoły de llaBadia, Santa 
Ór oce; pałac Buonarotti; kośddł Zwiastowania, Ś.Marka; 
Akadem ij a sztuk pięknych; S. L o r e ń z o; muzeum egipskie i C e- 
necalo; S. Maria NoTcUa. 

Na lewym brzegu Arno, - 

Pałac Pitti i galeryja, ogród Boboli; muzeum historyi naturalnej; 
kościoły S. Spirito, d^ Carmine, Promenada Caseine; na Płn. Zach. 
Florencyi; kośddł S. Miniato na Płd. Wsch. 

Florenoyja (Firenze). Niedawno chwilowa stolica Włoch, 120000 
m., ma 900domdwipałac<5w. Bodzielona na dwie nierówne części rzeką 
Arno, suchą prawie w lecie a jednak często i gwałtownie wylewającą. 
Ulice nadbrzeine zwane Lungo Arno (Lungatno), zostały niedawno prze- 
dłużone naprai^o rzeki od mostu Carraja ai do -promenady Caseine, 
a nowy cyrkuł, ktdry stanie się najpiękniejszym w mieście, kończy się 
budować w tym kierunku. Gdy władze włoskie przeniosły się do Flo- 
rencyi, miasto z każdym dniem się przyozdabiało; dziś to już przeszło. 

Mosty: Pierwszy idąc w gdrę rzekialleOrazie{12S7), drugi Fonte 
T^eccAto, przebudowany na nowo (1345) przez Tadeusza Gaddi, jest cały 
zajęty domami i zakładami złotnikdw. Pontd mostem krdtka gale- 
ryja, łącząca pałace Yecchio i Pitti — Most, a Santa Trinita, godne 
uwagi dzieło Baralh Ammanati (1559). — Most Carraja, Powyżej 
miasta i poniż^ dwa mosty wiszące. 

FlMt: Główne na prawym brzegu: d el la Signor ia: dalD ^^\Bk^\ 



IM FŁORE.KCTJjL 

Santa Crocft; . Annaniiata, S. Marco; deli' Indipei- 
d en 3sa (dawna^ Maria Antonia, najwięktij we 'Flanoofi) Saa Łe-' 
renzo; la piassa Yecchia, plac S. Maria No vella, d*OgBii- 
santi, nad brzegiem Arno; S. Tri nita; (kolnmna ze wiehoMcgo 
prranito, pochodząca z łaźni Antonina w Rzymie). Z dmgi^' strony 
Arno: plac pałacu Pitti, San Spirito i del Carmine. 

Plao deila Signoria (W. Księcia) Forum florenckie, gdzie 'god- 
ne widzenia są: 1. portyk zwany Iioggia dei Iianai, ni^gdyi odwadi 
lundsknechtów Medyceuszów. Był zrazu przeznaczonym na zgroma- 
dzenia ludowe. Zwą go też loggia cTOrcagHa od imienia bodownien- 
^o (1355), 2 lwy strzegą wejśda, z lew^ leżący jeet dzieteffl FUrnH 
nio Facca, drugi pochodzi z willi Medyceuszdw w Rzymie. Pod le- 
wą arkadą jest słynny Perseusz z hronzu, dzieło Bem>0iwte OeOmi^ 
ktdre było dlań powodem dęikich strapień, o jakich wnaderoływiony 
sposdb opowiada w swych pamiętnikach. Widać takie pod arkada- 
mi kilka starożytnych posągów i grup przez Jana z BoIomi^ Jndylt 
i Uolofemes przez DomtęUo. 2. Fatazzo YeccMo, naprzeciw ktdngo 
kopija Dawida, posągu JtfińcAo/a^^nibla Herkules i Cacna prMs 
'Badmeli. 3. Fontanna Keptuna przez AmmanaUi. 4. atatna Ko- 
śmy I przez Jana z Bolonii. 

Plac katedralny (del Duomo). Na nim trzy cuda Floreneyi: Ka- 

tedra, Chrzcielnica i Dzwonnica. 

Dzwonnica, w stylu gotycko włoskim jest wspaniałym utworem 
^lofta zaczętym w 1334 r. Wysoka 84 metr. Ozdobiona 54 pła- 
skorzeźbami i 16 posągami. 

Chrzcielnica (8. Giovanni Battista) budowla ośmiokątna, w któ- 
rej podziwiają nadewszystko pyszne drzwi bronzowe i pbsko- 
rzezłty. Drzwi południowe przez Aiuifzeja z l^iz^^ dwoje innych 
przez Oliiberti, O wychodzących na wschdd, Michał Anioł mtfwtt« 
że mogły by być wrotami raju. Drzwi północne, nad którend Ghiber- 
ti pracował 20 lat Z4t8taly skończone w 1424 r. Wewnątrz: mostki 
kopuły są dziełem Andrsa Tafi^ Apollanio^ Fra Jaeopoy franfliukani- 
na, Uhirlandajo i innych. 

# 

Katedra (S. Maria del Fiore). Fiorentczycy, chcąc wznieść 
w swem mieście monument przewyższający wielkością i pilnością 
wszystkie znane we WłoKzech. powierzyli wykonanie t^ kattdiy 
Arnolfom di Cainłńo w 1294. Nazwa S. Maria del Fiore pooiioda 
od nazwy miasta i je^o herbów (czerwona lilija w białem poln)t TiM- ^ 
Mada pozostała dotąd nicskończomu Na konkursie w 1865 r. latwiai^'^ 
dzono projekt j^j dokończenia, ^ " '^^ 

Budowa katedry \)\\vl Yv>v.vv^v^'t.^^v»t v.' 1*298 r. i tr«[|iła s pcHriitfi' 
J 60 lat. Dlngofet YoiwacX«i *^^«X \V^ \ix. \^\ taiix^i3waML %< •(^ 



rŁORElIOTJl 817 

SMTokotfć Bąwjr 40 m.; wysokość od ziemi do wierschn krzyża 1 1 i 
m. S4. Zewnątrz pokrytą jest białym,, rdiowym i zielonima mar- 
mnrem^ Cudem katedry jest kopuła, wzniesiona przez Brunelieschi 
(f.l444 rokn), średnica największej kopały 46 metr., obwód jej I4l 
metr. 60. Bmnelleschi jest ^miałym poprzednikiem Michała Anio- 
ła; katedra jego wyprzedza swem istnieniem katedrę S. Piotra 
w Rzymie przeszło o wiek. Michał Anioł powiedział o kopule Bru- 
nelleschi. „Tmdno jest wykonać taką rdwnie dobrze a niepodobna 
lepl^ Pomalowali ją w 1572 r. Yasart i Zucckeri, Wewnq|trz ka- 
ti^ry w prawie^ nawie są pomniki: 'Brunelleschfego i G^iotta^ popiersie 
Mdrśile Ficina przez And. Ferrucci. Za wielkim ołtarzem Pieta, 
gru]^ z marmuru nieskoficzone dzieło Michaia Anioła, który to 
iiii<j^ na grób dla siebie przeznaczył. 



Kościoły, 



AantmaiAta ▼. Sonritot (XIII). Na przodzie jest 
s(tifniB.zAwierająoe freski, z których kitka bardzo pięknych: na prawo 
Wniebowzięcie przez U Bosso. Nawiedzenie, przez Jacopo da Pon- 
t&rmo. Zaślubiny N Panny, przez Francu^łgio, Narodzenie N. Pan- 
ny przez And,del Sarto. Na lewo widać także godne uwagi freski 
And. del Sarto. — Wewnątrz: Pietl^ grappa z marmuru "Baccio 'Ban- 
dinelli. Kaplica N. Panny del Soccorso, zbudowana kosztem i we- 
dług rysunku /a/m 2; Bo^oiiif; którego t4i są: własny grobowiec, krzyż 
i płaskorzeźby. Kopuła nuilowjinu przez Pctcełti, Zmartwychwsta- 
nie przez Anifelo 'Branziuo. N. Panna i Wszyscy Święci, przez Pe- 
rugtna. Koło zakrystyi kaplica YillHni, gdzie są pochowani sławni 
historycr tego imienia. Po lew^j stronie nawy: Perutjiiia, Wnie- 
bowzięcie, jedno z arcydzieł tego mistrza. 

Klaastor Zwiastowania. Jest tu do zwiedzenia wiele grobow- 
ców. Na drzMiach Aiiodącvch z klasztoru do kościoła znajduje si^ 
fresk, arcydzieło Andrea del Sarto, sławna Madonna del Saooo. 
Freski na prawój ścianie są dziełem Paccetfego. 

Btułia (opactwo 8. Benedykta na Płn Wsch. plAcu Sigiioriu, bli • 

• sko Bargello) przez ArnoŁ/o diJOambio 1285. przebudowana w I62i^>- 

Nadrz%mch, wiodących do kościoła jest marmurowa Madonna, dzie]4» 

Mino da Fiesole. Na prawo grobowce pnsez B. da Mąjano i Mino 

da Fiesole (1466). Na lewo kaplica rodziny Blanco; N. Piinna z ani(»- 

I łaml, ukazująca sie Ś-mu Bernardowi przez Filipino Lippi (1480; 

-f płaskorzeźby dłniA Lttca delia Bobbia, 

1^ » ^ II Carminp (koście^ j klasztor TxRrmc\\ló>N^ 7. ^Y\3k:§L€^ >i\xv>\v^ K\- 



■ 

uu. „Kilka stóp intira pomalowanego we freski zfipewniiyą wieeaą 
pamięć kośeiołówi Karmelitów w dziejach sitnki^^ Freski te rospu- 
częte ^przezMassoUnodaFamictUe, wykonywane dampnesJfa«taea» 
(, i 402 — 1443), obu młodo imiarłych, nkońcione pries FUippim Liiff^ 
(f 15U5), zdobią kaplicę Brancacci'ch; ocalone od poiam 1771 r^ kńS- 
ry zniszczył koidół. Śą one świętością w sztuce a ksutałoiU ^ aa 
niuh z kolei Pemgino, Bafael, Leoiiai'd da Vincii, Michał Anioł. Od- 
kryto nadto w 1858 r. inne ireski w kaplicy w głębi lakiyiąyi 

Santa Ofooe, na placu tejie nazwy, był zbudowany praei Amolr 
i'o di Łapo (1294). ifasada jest z 1862, dzwonnica z 1647. ObsMT- 
iiy ten kościół (dł. 116 m. 47, szer. 38 m. 45) powainy, demny, za- 
pełniony znakomitemi grobowcami, był zwany Panteonem ITkweńcyi. 
Wewnątrz, Nawa prawa: pomnik' Michała Anioła, rysunku Fomt^ 
ł>iust Michała Anioła i statua Malarstwa są dziełem Bani. lAmm; 
Kzeiby CioWego, Architektury zaś (ruw, dnU* Opera, Pomnik nowo- 
ozesny wzniesiony na cześć Danta p. £icci. Pomnik Alfieregb p. ćns- 
'tovę. Pomnik Machlavelą (1787). Medalion Łanzi'ego, histor^^La om* 
liurstwa włoskiego. Pomnik Leonarda Bmni p. B, Batśśiimo.-^TS^WB 
lewa: Grobowiec Gallileusza, wzniesiony w 100 lat po śmierd; obiasy 
Scatti di Tito, Fnj filarze wielkiój nawy pomnik Leona B^ltista ii- 
herti p. BartoUtaego. — Kaplica Baronoelli: na lewo freski Tadama. 
(Jaddi, najlepsze z dzi^ tegu artysty we Eloroncyi — ^Koronao^ja N. 
Panny, aniołowie i święci, jedno z rzadkich dzieł autentyomych (Hatta» 
W kaplicy, grol)Owiec hrabiny Albauy, wdowy po ostatnim pretenden- 
cie Stuarcie (f 1824 r.) p. ŚantarelU. Wieczerza Fańska p. ToMiril 

San liOrenzo (na placu t. n.). Kościół ten zamykany o lt'/t 
a powtórnie otwierany od 3 — 5, jest o 3 nawach i ma ksitałt liteiyT; 
pochodzi z hojnośd Medyceuszów. 

Przed wielkim ołtarzem, grobowiec Kośmy Medyoensia. Stsn 
zakrystjTJa; płaskorzeźby, drzwi bronzowe; grobowiec Jana Medr- 
ceusza p. Donatella^ mauzoleum Jana i^ Piotra Medyoeusiów p. JjA. 
V€rrocchio\ męczeństwo 8. Wawrzyńca, fresk Ang. Bronzuto. 

Nowa zakrystyja (widzialna tylko od 9 do 12>/i)t rozpoczęta p. 
Michała Anioła z polecenia Leona X, była skończoną w 1520 r.' Jsst 
w niej sanktuarium sztuki włoskiój; zwiedza się tu pomniki Wawrzyń- 
ca 11, Medyceusza i Julijana 11, ozdobione sławnemi statuami Fen- 
siera, figura Wawrzyńca II w rozmyślaniu, Zmieraok i Jntnenkay' 
iizień i Noo p. Michała Anioła; gruppa N. Panny z ddeciątkieB, 
przez tegoż mistrza. 

Kapllea Medyoeusaów, rozpoczęta w 1604 a wykońciaiia aśde 
naszych czasów. Kosma U przeznaczył ją na groby fiuuilii kriąłęn^i 
Mury są wyłożone twardemi kamieniami i nąjkosztowniejsaenii mar- 
morami; kosstowaka ^^ na^^oii^ ^ós^^n ^Q»xwi«kifih. Jett w nł^ gnh 



FŁOREHCYJA Mf 

bowiec i bromfowa złocona statua Kośmy II, przez Jana z Buionii: 
takai Ferdynanda I p. Tacca; mauzolea Kośmy I, Franciszka I i Ko- 
śmy ni. 

Ban. Maroo. Kokiói i klasstor. W pierwszym 8% malowidła Bis- 
Mtgnano^ Frd Bartolomeo^ EmpoU, SarUi di Tito i in.; klasztor (z końcar 
Xni w.) należał do dominikanów; zawierał wielką liczbę dzieł Frd An^ 
geUeo, wiele z nich zostało wyniesionych lub zatraconych. Od trzec1v 
z górą wiekdw malowidła zostały zaniedbane. W sali kapituły wiel- 
ki fresk Frd Angelico, malowidła tegoż artysty na gdmym koryta - 
nni i po celach. — W refektarzu, Wieczerza Pańska p. Dom, Ghlr- 
landajo, 

Santa Maria No^ella. — Kośddł ten, rozpoczęty w 1279, ukoń- 
czony w 13^7 Michał Anioł nazjrwał &wą oblubienicą. Wewnątrz: T'a- 
sari cniszcz^ malowidła ścienne dla dodania ołtarzdw bocznych. Po 
nad facyjatą Krucyfiks, przyznawany Giottemu i jego uczniowi Puccio 
Capanna. Na prawo fecyjaty fresk Mcmaccia: Chrystus ukrzyżown- 
ny, N. Panqa i S. Jan Baptysta. Na lewo: Zwiastowanie Agn. O mi- 
di. Kaplica Bucellai, ze sławną Madonną pędzla Cimabue, pierwszy 
pomnik odrodzenia sztuki we Florencyi, był on tryumfalnie wniesio- 
ny przez lud z pracowni artysty do kaplicy. Chdr cały pokryty (re- 
skami p, Domenico Oh&landajo (1451 — 1495), nauczyciela Michała 
Anioła. W sąsiedni^ kaplicy mdać przepyszny krucyfiks p. Brunei- 
leschi, Kapl]ca'Strozzi z malowidłami ściennemi Andrea Orcagna. Sad 
ostateczny. Baj; Piekło p. Bernardo Orcagna, W zakrystyi malo- 
widła na tabemaculum są Frd AngeUcą, — Na lewo kościoła Klasztor 
zielony (Chioatro VerdeJ (1220) tak nazwany, ż powodu że są tu ku- 
mee wyrobione z zielonego kamienia p. Paoh Ucella (1396 — 1479) 
i p. Delio, Wewnątrz klasztoru: 

Ka^lioa hinpańśka w ktdr^ są wspanii^e malowidła ścienne ]>. 
Simona Memm 1 Taddeo Oaddi (kościdł wojujący i tryjumfujący). Są- 
dzą że są tu portretowani: Bokac3rjusz Fiammetta, Filip Piękny i t. d. 
Na suficie łddź Ś-go Piotra jest symbolem kościoła wojującego. Tad- 
deo Oaddi przedstawił Tryumf S. Tomasza z Akwinu, otoczonep;<> 
aniołami, prorokami i świętemi. U stdp jego są zwyciężeni heretycy. 

Apteka klasztorna sprzedaje essencyjc i perfumy. 

Santa Maria £luova (1418) blisko szpitala, założony jak m6\A\\ 
w 1287 r. przez Foho Portinari^ ojca Beatryczy Danta. W przyle- 
głym kościołowi ogrodzie fresk Frd Barłolommeo, Sąd powszechny. 

Or isan Mtohele, Via'Calzajoli, blisko placu Signoria, hudowb 
gotycka p. Arnolfo di Łapo wzniesiona na skład zboża. Pożar zni- 
szczył ją. W 1337 roku (7acf(/ł' rozpoczął j^l odbudowanie; arkady 
portyku byłly skończone dopiero w 1378. Obecnie budynek ten res- 
taurują. Figury, zdobiące go zewnątrz należą do t\a^U^%vq^\v \iX^^- 



M6 V t O ft it « d ir j A 

ń5w dawttćj liskoły florencki^. Fasada Zach., 8. El^Ass p. NśmuJi 
Btmcor^ S. Sscsepan p. GMberd; S. Mateuss p. Mic^Jo^tMo MiMam, 

Na płn. S. Jeny, przepyszna statua p. Dona^Uo; S. Ulip p. iVbH 
m di Banco; S. Piotr p. Donatella, Ną wich. S; Ziojuiss p. Jana z B^ 
lonii^ Ś. Tomasz i Chr jstu9 p. Andr. V€rracchio'f '3. Jan Chridoiel f. 
Ohiberti Na płd. S. Jan Ewangielista, jedno z n^lepssTch dw 
Baccio da Mantelupo; S. Jakdb p. Nanmm Btuteo i 8. |tac^ p. Ih" 
natello^ statua, o ktdrćj w swćm uwielbienia wynek) Mkshal Ankrf, 
„Marku dla czego do mnie przemówisz". 

Wewnątrz: Cudownym jest pyszne tabemaculum z białego mU' 
muru, utworzone przez Andr. Orcagna (1348 — 1359). 

I 

OgniBaantl, wyrestanrowańy w 1627. Na dnwiach fiuMidy pbi- 
korzez'ba p. deUa Bobbta. Wewnątrz na prawo 8. Angustjm, mik 
BotHcelWego, na wprost 8. Hieronim, freik Dom, GUrkuuUu^ Zafary 
st^ja, Chrystus na krzyżu, Marjfje i Święd, fresk nkoij OuMia, Be* 
fektarz Wieczerza Pańska, zniszczona przez wilgoć. 

San Splrlto (na lewym brzegu Arno), ko^dl Fozpocicty p. Bn* 
nellesckPego, skończony w 1471 r.; w drugićj kaplicy na prawo, Pitli 
marmurowa, naśladowanie gruppy Michała Anioła w ko Jdele S. fto- 
tra w Rzymie. Galeryja poprzeczna: S. Monika i 12 postaci kobieejreh, 
portretów rodziny Capponi. N* P., Dzieciątko Jezus, 8. Jan w dii^ 
ciństwie i Święci dzieło godne uwagi. fiŁippa JJppi, Pokłon magdir 
p. Lorm, Galeryja lewa* Madonna i Święci p. BotticeUi. Kaplica Cor- 
binellich; według planu Andrea Contucct, zawiera obraz, prsedstawift- 
jący Chrystusa z Krzyżem Ohirlandaia i t. d. 

Santa Trinita (1250), odbudowany w XVI w. Pyszne freski Jkm* 
Ohirfnndajó, S. Piotr, idący po wodzie, OrUtofa Allori, S. Piotr 
odbierający klucze raju p. EmpoU. 8. Maryja Magdalen4, stątaa »- 
częta p. Deńderio da Settignano^ ukończona p. Ben. da 2Ęt^^m» 
Wazto jeszcze zwiedzić kościoły: S. Ambrogio, 88. Apostoli, 8. 
cita, 8. Tito, 8. Martino i inne. 



P a ł fi fi S, 



Pałae Dawny (patazto Vecehio) lub pałac doli* aigilofto, dt* 
wnićj rezydencyja rządców Bzeczypospolitćj; pdinićj W. Kalfciii Ko- 
śmy, który polecił Yassariemu powiększyć go i ozdobić, w uastM* 
stme siedziba Izby deputowanych włoskićj, prsęd przenięneniemston- 
cy do Rzymu. Pałac ten z charakterystyczną powierachownoioią,byl 
saczęty w l29fi r. ^. Arnoljo di La^ ^Gambio). Praez d?iwi gU- 



Wiie Wciiodzi się na dziedziniec, którego wytworne Ozdoby znąjdtgą się 
w sprzeczności z surowością fasady. Kolumny i sklepienia pokryte 
s% arabeskanoi wykonanemi p. Michelotzo Michelozzi^ odnowione w r. 
1812. Wodotrysk z bronzow% statuą p. A.Verrocchio, 1 piętro: Sa- 
la Wielkićj JSady, rządzona p. Cronaca (1495) na tądanie SaTonaroli 
z prseanaciemem na zgromadzenia ludowe; zost^a ona podwyższona 
za Kośmy I. Do tćj to sali wezwano Michała Anioła i Leonarda da 
Yinca, w celu namalowania dwóch fresków, do których zdołali tylko 
kartony nakreślić, a i te zaginęły. W miejscu tych arcydzieł znajdu- 
jemy urzędowe malowidło dworaka V(xśari. Statuy: Boccio Badinelli 
Adam i Kwa, Jan de Medicis, Kosma I, książę Aleksander, Klemens 
VIł, Karol Y. Michała Anioła Zwydęztwo i Niewola, gruppa niedo- 
kończona. Sufit malowany olejno p. Yassari. Kilka sal jest ozdo- 
bionych malowidłami z historp Florencjo. — 2 piętro Sala żywiołów. 
portrety dawnych Florentczyków. Sala posłuchań^ z malowidłami. 
Cecckino Salviati; portret Bianca Ćapelh, Kaplica dei Priori, malo- 
wanki p. Jiudol/a Ohirlandajo. 

Z placu Signoria przechodzi się (kierując się ku Arno) na dzie- 
dziniec zdobny portykami i posągami sławnych Toskańczyków. Dzie- 
dzinńe ten jest otoczony z trzech stron budowlami, wchodzącemi 
w skład Pałacu Rządowego (Uffizzi), zawierającego najcenniejszy 
i najbogatszy zbiór zwany: OaleryJąFlorenoką czyli deirli Ufflzzi. 
Galeryja jest otwartą codziennie, z wjjątkiem niedziel i świąc, od 9 
do 8-^. W niedziele od 10 do 3, w poniedziałki od 12 do 3. Może- 
my tń tylko wykazać najważniejsze dzieła z tego wielkiego muzeum. 

I 

I 

1) przedsionek] popiersia Medycenszów;. 

2) przedsionek: Dzik dzieło greckie, posągi cesarzów, 2 wilki. 
• Wchodzi się następnie do galeryi l49 m., długiój. Tu zaczyna się 

szereg zajmujących obrazów dawnych mistrzów:. Madonna Andrea 
Bico di Candia (XIII w.) obrazy Cimabue,Agfioló Oadi, Oiotto i jego 
szkoły, Mernmij OrcagrUi, Fiiippo Lippi, Giotino, Paoio Uccello, Frd 
An^bcOj L, LigiioraUiy D^ GMrlandaJo i innych. 



Snycerstwo I Jiarhofagu 

t^ojpiersia starożytne: szereg biustów cesarzów, ż których Augusta 
lAgrypy najznakomitsze. Snycerstwo włoskie (XV w.), mały korytarz: 
płaskorzeźby 'Benedętto di Sovetzano, Lucca delia Bobia, Taniec 30 
genijuszów p. J)oncUeUa; N. Panna, Dzieciątko Jezus i S. Jan, dzieło 
Michała Anioła (niedokończone). • 



»92 FŁOREIIOTA 

Gabinet napisów dzieli się nu 12 odd